รายงานวิจัย "โครงการวิจัยเพื่อพัฒนาองค์ความรู้ด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสำหรับกิจการเพื่อสังคม"

โครงการ “โครงการวิจัยเพื่อพัฒนาองค์ความรู้ด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับ กิจการเพื่อสังคม และจัดทากรณีศึกษานาร่อง” Social Impact Assessment Research Development System for Social Enterprises and Pilot Cases

รายงานฉบับสมบูรณ์

โดย สฤณี อาชวานันทกุล และคณะ สิงหาคม 2560

คณะวิจัย บริษัท ป่าสาละ จากัด สฤณี อาชวานันทกุล ภัทราพร แย้มละออ ธัญธิดา สาสุนทร กรณิศ ตันอังสนากุล รพีพัฒน์ อิงสิทธิ์ วิทยาลัยโลกคดีศึกษาและการประกอบการสังคม (หลักสูตรนานาชาติ) มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ชัญญา ปัญญากาพล ศิญาณี หิรัญสาลี วิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ วีรบูรณ์ วิสารทสกุล พัชรี กวาวคีรี สาขาวิชาเทคโนโลยีการจัดการ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี รัชฎาพร วิสุทธากร ดร. นิศาชล จานงศรี ผศ.ดร.นฤมล สิงห์ดง บัณฑิตวิทยาลัยการจัดการและนวัตกรรม มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี รศ. ดร. ธนัญญา วสุศรี ผศ.ดร.ปภัศร ชัยวัฒน์ ดร.กนกพร เรียนเขมะนิยม วราภรณ์ บุญมากอง วิทยาลัยนานาชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล ดร. นันทนา อุดมกิจ จีรภัทร งามพิมล เบญญาภา ชาประเสริฐกุล

1

สารบัญ บทคัดย่อ ....................................................................................................................................................................6 Abstract ....................................................................................................................................................................6 บทสรุปสาหรับผู้บริหาร ..............................................................................................................................................7 1. บทนา .................................................................................................................................................................. 14 1.1 ที่มาและความสาคัญของการวิจัย ............................................................................................................... 14 1.2 วัตถุประสงค์ ............................................................................................................................................... 15 1.3 กรอบแนวคิดและวิธีดาเนินการวิจัย............................................................................................................ 15 2. นิยามที่เกี่ยวข้องกับกิจการเพื่อสังคม .................................................................................................................. 18 2.1 ความรับผิดชอบของธุรกิจต่อสังคม (ซีเอสอาร์) .......................................................................................... 18 2.2 ผู้ประกอบการทางสังคม (social entrepreneur) และการประกอบการสังคม (social entrepreneurship) .......................................................................................................................................................................................... 24 2.3 กิจการเพื่อสังคม (social enterprise / social venture)......................................................................... 31 2.4 ธุรกิจเพื่อสังคม (social business) ............................................................................................................ 50 3. พัฒนาการของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ...................................................................................................... 54 3.1 การจาแนกประเภทของวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและพัฒนาการ ................................................... 54 3.2 การเปลี่ยนแปลงด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ................................................................................... 59 3.3 ปัจจัยที่ทาให้การวัดผลลัพธ์ทางสังคมเติบโต .............................................................................................. 62 3.4 ความท้าทายในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ............................................................................................ 63 3.5 การคาดการณ์อนาคตของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ............................................................................ 69 4. การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมทีใ่ ช้กับกิจการเพื่อสังคม ....................................................................................... 81 4.1 นิยามกรอบทฤษฎีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ........................................................................................ 81 4.2 นิยามเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ................................................................................................... 84 5. สรุปผลวรรณกรรมปริทัศน์................................................................................................................................ 104 6. การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมไทย 6 แห่ง ........................................................................ 130 7. สรุปผลกรณีศึกษานาร่อง การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคม 6 แห่ง ...................................... 140 7.1 ขอบเขตการประเมิน และการระบุผู้มสี ่วนได้เสีย ...................................................................................... 140 2

7.2 ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลงของกิจการในกรณีศึกษานาร่อง ........................................................................... 142 2.3 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ของกิจการในกรณีศึกษานาร่อง .......................................................................................... 143 7.4 ตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคมทีเ่ หมาะสม ......................................................................................................... 146 7.5 การสร้างกรณีฐาน (base case scenario) .............................................................................................. 149 7.6 ผลการทดลองวัดผลลัพธ์ตามตัวชี้วัด และประเมินกรณีฐาน ..................................................................... 153 8. สรุปบทเรียนจากการจัดทากรณีศึกษานาร่อง ................................................................................................... 158 8.1 ความเหมาะสมของเครื่องมือที่ใช้ ............................................................................................................. 158 8.2 การเปลี่ยนแปลงที่เกิดและไม่เกิด และอุปสรรคในการประเมิน ................................................................ 159 8.3 หลักเกณฑ์การเขียนทฤษฎีการเปลีย่ นแปลง และการเลือกตัวชี้วดั ........................................................... 161 8.4 สรุปข้อเสนอแนะต่อผู้ประกอบการ .......................................................................................................... 170 8.5 แนวทางปรับปรุงการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม........................................................................................ 174 8.6 สรุป .......................................................................................................................................................... 176 ภาคผนวก .............................................................................................................................................................. 177 ภาคผนวก ก ตัวอย่างมาตรฐานและแนวปฏิบตั ิด้านซีเอสอาร์ ....................................................................... 177 ภาคผนวก ข การสารวจกรอบคิดและเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของภาครัฐและองค์กรอิสระ .. 179 ภาคผนวก ค การสารวจกรอบคิดและเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขององค์การตัวกลาง .............. 194 ภาคผนวก ง การสารวจกรอบคิดและเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของแหล่งทุนนอกภูมิภาคเอเชีย ........................................................................................................................................................................................ 210 ภาคผนวก จ การสารวจกรอบคิดและเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของแหล่งทุนในภูมิภาคเอเชีย 226 ภาคผนวก ฉ กรณีศึกษาการประเมินและการรายงานผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมชั้นนา .............. 251 บรรณานุกรม ......................................................................................................................................................... 286

3

สารบัญแผนภาพ แผนภาพ 1 ปิระมิดซีเอสอาร์ในกรอบคิดของ แคร์รอล (1996) .............................................................................. 19 แผนภาพ 2 แหล่งที่มาของผู้ประกอบการทางสังคม ................................................................................................ 28 แผนภาพ 3 รูปแบบของงานที่เกี่ยวกับภาคสังคม (Pure Forms of Social Engagement) .................................. 28 แผนภาพ 4 ขอบเขตการทางานของการประกอบการทางสังคม แบ่งตามกลยุทธ์การปฏิบัติงาน ............................ 30 แผนภาพ 5 องค์ประกอบ 3 ด้าน ของกิจการเพื่อสังคม ในมุมมองของสหภาพยุโรป .............................................. 35 แผนภาพ 6 ข้อเปรียบเทียบระหว่างธุรกิจเพื่อสังคม ธุรกิจแสวงหากาไรสูงสุด และองค์กรไม่แสวงหากาไร ในทัศนะ ของ มูฮัมหมัด ยูนสุ ................................................................................................................................................................. 51 แผนภาพ 7 สัดส่วนของเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นในแต่ละช่วงปีที่มีการเริ่มใช้ ........................... 54 แผนภาพ 8 จานวนวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่มุ่งเน้นการประเมินในหัวข้อต่างๆ ........................................ 58 แผนภาพ 9 การเปรียบเทียบวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมกับขั้นตอนต่างๆ ของ logic model ....................... 59 แผนภาพ 10 วิวัฒนาการของตลาดและเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ........................................................... 70 แผนภาพ 11 แบบจาลองตรรกะ (Logic Model) ................................................................................................... 82 แผนภาพ 12 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ (Impact Value Chain) ............................................................................................. 85 แผนภาพ 13 ตัวอย่างการประเมินกิจการเพื่อสังคมโดยใช้เครื่องมือ Bridges IMPACT Radar ............................ 102 แผนภาพ 14 ประเภทขององค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนสาหรับกิจการเพื่อสังคมที่ดาเนินการสารวจ.................. 105 แผนภาพ 15 กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขององค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนทั่วโลก ........... 127 แผนภาพ 16 เครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขององค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนทั่วโลก ................................ 128 แผนภาพ 17 ระยะเวลาให้ทุน อายุของกิจการ และเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ...................................... 129 แผนภาพ 18 ประเภทขององค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนสาหรับกิจการเพื่อสังคมที่ดาเนินการสารวจ.................. 132 แผนภาพ 19 กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขององค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนทั่วโลก ........... 132 แผนภาพ 20 องค์กรที่มีบทบาทในการอนุรักษ์ทรัพยากรทางทะเล บ้านทุ่งน้อย ................................................... 150 แผนภาพ 21 แบบจาลองตรรกะ (Logic Model) การเปลี่ยนแปลงทางสังคมจาก โลเคิล อไลค์ .......................... 164 แผนภาพ 22 ระยะเวลาให้ทุน อายุของกิจการ และเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ...................................... 169 แผนภาพ 23 ตัวอย่างการแสดงผลใยแมงมุมของ Social Value UK : ค่าเฉลี่ยองค์กรในประเทศไทย ................. 200 สารบัญตาราง ตาราง 1 ลักษณะเฉพาะตัวและลักษณะที่เหมือนกันระหว่างผู้ประกอบการทั่วไปและผู้ประกอบการทางสังคม ..... 24 ตาราง 2 คุณสมบัติของผู้ประกอบการทางสังคมในมุมมองขององค์กรอโชก้า มูลนิธิชวาบ และมูลนิธสิ กอล ........... 26 ตาราง 3 เปรียบเทียบลักษณะของ ธุรกิจปกติ องค์กรการกุศล และกิจการเพื่อสังคม............................................. 38 ตาราง 4 ตัวอย่างข้อกาหนดของ “กิจการเพื่อสังคม” ตามกฎหมายในประเทศต่างๆ ............................................. 49 ตาราง 5 การจัดประเภทวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและจานวนปีที่มีการใช้งาน (นับถึง ค.ศ. 2016) ............ 55 ตาราง 6 ผลการประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) ของโครงการต่างๆ ของ สสส. ในพ.ศ. 2555 ................................................................................................................................................................................................ 73 ตาราง 7 การแบ่งประเภทของตัวชี้วัด IRIS.............................................................................................................. 93 ตาราง 8 ตัวอย่างตัวชี้วัดของ IRIS ในหมวดการเกษตร (บางส่วน) .......................................................................... 95 4

ตาราง 9 ตัวอย่างการคานวณอัตราส่วน BACO ของกองทุน Acumen Fund ในการลงทุนกับบริษัท A to Z (บริษัท สมมติ) ................................................................................................................................................................................... 101 ตาราง 10 สรุปการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (social impact assessment) ของแหล่งทุนและองค์กรสนับสนุน กิจการเพื่อสังคมทั่วโลก ......................................................................................................................................................... 107 ตาราง 11 สรุปการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (social impact assessment) ของกิจการเพื่อสังคมชั้นนา 6 แห่ง .............................................................................................................................................................................................. 125 ตาราง 12 ขอบเขตการประเมิน และสัดส่วนกลุ่มเป้าหมายที่สัมภาษณ์ต่อกลุม่ เป้าหมายทั้งหมดของกิจการนาร่อง 6 แห่ง ....................................................................................................................................................................................... 140 ตาราง 13 ผู้มีส่วนได้เสียนอกเหนือจากกลุ่มเป้าหมายหลักที่รวมเข้ามาในการประเมิน......................................... 141 ตาราง 14 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ โครงการมะพร้าวอินทรีย์ สหกรณ์กรีนเนท ................................................................... 144 ตาราง 15 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ ร้านคนจับปลา .............................................................................................................. 144 ตาราง 16 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ Outsourcing Contact Center (OCC) มูลนิธิพระมหาไถ่ .......................................... 144 ตาราง 17 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น ........................................................................................................... 145 ตาราง 18 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ สัจจะสะสมทรัพย์วัดไผ่ล้อม .......................................................................................... 145 ตาราง 19 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ โลเคิล อไลค์ .................................................................................................................. 146 ตาราง 20 ตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคมที่เหมาะสม และวิธีการวัด.............................................................................. 146 ตาราง 21 ผลการทดลองคานวณผลลัพธ์ทางสังคมตามตัวชี้วัด ............................................................................. 153 ตาราง 22 สรุปการเปลีย่ นแปลงในพื้นที่ และอุปสรรคในการประเมิน .................................................................. 160 ตาราง 23 จานวนผู้พิการที่มรี ายได้จาก OCC เทียบกับรายได้ในอดีต................................................................... 166 ตาราง 24 หลักการ 7 ข้อ ของ Social value UK และแนวคาถามของ self-assessment tool ........................ 199 ตาราง 25 ชุดตัวชี้วัด 5 ด้าน “cross-portfolio” ของ Toniic ที่อ้างอิงดัชนีของ IRIS ......................................... 205 ตาราง 26 ตัวชี้วัดเฉพาะอุตสาหกรรมที่ Toniic แนะนาให้ใช้โดยอ้างอิงจากดัชนี IRIS ......................................... 206 ตาราง 27 แบบสอบถามสาหรับประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดจากการจ้างงานของกิจการเพื่อสังคม โดย REDF .............................................................................................................................................................................................. 210 ตาราง 28 คาอธิบายตัวแปรสมการผลตอบแทนที่คาดหวัง โดย The William and Flora Hewlett Foundation .............................................................................................................................................................................................. 217 ตาราง 29 ตัวอย่างสมการเมตริกส์ผลลัพธ์และคาอธิบาย โดย Robinhood Foundation .................................. 220 ตาราง 30 ตัวอย่างการใช้ impact thesis โดย Caspian ..................................................................................... 235

5

บทคัดย่อ การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (Social Impact Assessment) เป็นเครื่องมือที่ขาดไม่ได้ในการติดตามผลการ ดาเนินงานของกิจการเพื่อสังคม ในฐานะกิจการซึ่งมีพันธกิจด้านสังคมเป็นตัวตั้ง รวมทั้งช่วยในการสือ่ สารผลลัพธ์ของกิจการ เพือ่ สังคมต่อผู้มีส่วนได้ส่วนเสียและผู้ให้ทุนสนับสนุน แต่การวัดผลลัพธ์ทางสังคมยังเป็นเรื่องใหม่ในประเทศไทย ความรู้ความ เข้าใจและงานวิจัยทีเ่ กี่ยวข้องยังอยู่ในวงจากัด งานวิจัยครั้งนี้สารวจนิยามและประเภทของกิจการเพื่อสังคมและธุรกิจเพื่อ สังคม ตลอดจนกรอบทฤษฎี เครื่องมือ และการติดตามผล ที่เกี่ยวกับกระบวนการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ขององค์กร สนับสนุนและแหล่งทุนสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมชั้นนาทั่วโลก 69 แห่งใน 22 ประเทศ และกิจการเพื่อสังคมระดับโลก 6 แห่ง รวมถึงศึกษาพัฒนาการและข้อจากัดของเครื่องมือประเมินชนิดต่างๆ และแนวโน้มของวงการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม คณะผู้วิจัยจาก 6 สถาบัน นาข้อค้นพบจากการทบทวนวรรณกรรมดังกล่าวมาปรับใช้ในการทดลองประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ของกิจการเพือ่ สังคมในไทย 6 แห่ง และจัดทากรณีศึกษานาร่อง สุดท้าย คณะผู้วิจัยปรับปรุงเอกสาร “คู่มือประเมินผลลัพธ์ ทางสังคมและผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน” นับเป็นจุดเริ่มต้นของการสร้างเครือข่ายนักวิจัยไทยที่สนใจการประเมิน ผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพือ่ สังคม และสร้างองค์ความรู้ที่เกี่ยวข้องเพื่อพัฒนาเครื่องมือประเมินต่อไปในอนาคต

Abstract Social impact assessment (SIA) is an indispensable tool for the operation of social enterprises worldwide, as enterprises which put social mission first and foremost. SIA not only helps measure social impact, but also communicates such impact to the enterprise’s stakeholders and funders. However, social impact assessment remains new in Thailand, with limited knowledge and relevant research. This research report surveys international definitions and types of social enterprise and social business and surveys theoretical framework, tool, and practices relating to social impact assessment of 69 leading impact investing institutions and other organizations that support social enterprises across 22 countries, as well as 6 globally famous social enterprises. This report also studies the development, limitations, and trends of social impact assessment tools. Research teams from 6 different institutions use findings from literature review to measure social impact of 6 Thai social enterprises and create pilot case studies. Lastly, research team revises “social impact assessment and social return on investment handbook.” This project overall marks the beginning of building a network of Thai researchers who are interested in social impact assessment for social enterprises, and a starting point of building a body of knowledge to further develop social impact assessment tools in the future.

6

บทสรุปสาหรับผู้บริหาร การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (Social Impact Assessment) นับเป็นหัวใจที่ขาดไม่ได้ของกิจการเพื่อสังคม เป็น กระบวนการสาคัญที่กิจการต้องทาเพื่อวางแผนงานด้านผลลัพธ์ทางสังคม ใช้ติดตามผลการทางานและประเมินผล รวมทั้งช่วย ในการสื่อสารผลลัพธ์ของกิจการเพื่อสังคมต่อผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสีย ผูใ้ ห้ทุนหรือลงทุนในกิจการเพื่อสังคมใช้ผลลัพธ์ทางสังคมเป็น ข้อมูลประกอบการตัดสินใจลงทุน และติดตามความก้าวหน้าของกิจการเพื่อสังคมทีล่ งทุนไปแล้ว ส่วนผู้บริโภค ลูกค้า หรือ พันธมิตร ก็สามารถใช้ข้อมูลด้านผลลัพธ์ทางสังคมประกอบการเลือกสนับสนุนงานของกิจการเพื่อสังคม อย่างไรก็ตาม การวัด ผลลัพธ์ทางสังคมยังเป็นเรื่องใหม่ในประเทศไทย องค์ความรูด้ ้านการวัดผลลัพธ์ทางสังคมยังเป็นองค์ความรู้ที่จากัด งานวิจัย และกรณีศึกษาในบริบทของกิจการเพื่อสังคมของไทยยังมีน้อย การนาไปใช้งานหรือตีความประโยชน์ของเครื่องมือวัดผลต่างๆ เป็นไปอย่างคลาดเคลื่อน ขาดแคลนบรรทัดฐานและมาตรฐานที่เหมาะสม ส่งผลให้กิจการเพื่อสังคมในประเทศไทยจานวนมาก ยังไม่สามารถสื่อสารผลลัพธ์ทางสังคมได้ ความท้าทายและพัฒนาการของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อสังคม วรรณกรรมหลายฉบับกล่าวถึงความท้าทายและอุปสรรคในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม สรุปโดยสังเขปได้ดังนี้ • ความหมายของผลลัพธ์ทางสังคมที่หลากหลายและความไม่มมี าตรฐานตายตัวของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ในปัจจุบันการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (social impact assessment) ยังไม่มีกฎเกณฑ์ที่ตายตัว แต่นับเป็นสิ่งที่มี พัฒนาการเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วทั้งในระดับชาติและระดับนานาชาติ (European Union; OECD, 2015) คาว่าผลลัพธ์ทางสังคม (social impact) เองก็ไม่ได้มีเพียงความหมายเดียว และถูกตีความมาใช้แตกต่างกัน ผู้เชี่ยวชาญด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกองทุนเพื่อสังคม Acumen Fund ระบุว่าความท้าทายแรกของ การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม คือ การระบุว่า “ผลลัพธ์ทางสังคม” คือ อะไร และลงลึกไปถึงระดับไหน เช่น เพียงพิสูจน์ แบบจาลองหรือแนวคิดของกิจการเพื่อสังคม ระดับผลผลิตหรือไปถึงระดับผลลัพธ์ (Trelstad, 2008) การกาหนดขอบเขตของ ผลลัพธ์เป็นส่วนสาคัญที่จะกาหนดว่าต้องมีการใช้ทรัพยากรอย่างไรไปกับการประเมิน ซึ่งการขาดจุดร่วมกันของความหมาย ของผลลัพธ์ทางสังคมและวิธีการวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ดีทสี่ ุดทาให้การนาวิธีประเมินผลลัพธ์ทางสังคมไปใช้งานจริงสะดุด (Maas & Liket, 2011) • การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมต้องใช้ทรัพยากรต่างๆ สูง การวัดผลไม่ได้ต้องการทักษะและผู้เชี่ยวชาญเท่านั้น แต่ยังรวมไปถึงเวลา งบประมาณและความทุ่มเท และต้องการ ใช้ข้อมูลเชิงปริมาณที่มาจากการปฏิบัติงานและกระบวนการดาเนินธุรกิจ รวมทั้งข้อมูลเชิงคุณภาพที่เป็นหลักคิดในการดาเนิน กิจการและวิถีปฏิบัติ นอกจากนี้การจัดทารายงานอาจจะกลายเป็นภาระอันใหญ่หลวง หลายองค์กรใช้เวลาไปกับการรายงาน ผลมากกว่าที่จะใช้เวลาคิดหากลยุทธ์ในการเพิ่มผลลัพธ์ทางสังคม (Florman, Klingler-Vidra, และ Facada, 2016) จากการ สารวจของ J.P. Morgan และ GIIN ในค.ศ. 2015 พบว่าฝั่งผู้ให้ทุนมองว่า “ต้นทุน” เป็นอุปสรรคที่สาคัญของการประเมิน ปัญหาทีน่ ักลงทุนทางสังคมถึงร้อยละ 88 มองว่าเป็นปัญหาที่สาคัญที่สุดในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม คือ ความสามารถของ กิจการที่ได้รับเงินลงทุนในการวัดผลลัพธ์ทางสังคม (Saltuk, Idrissi, Bouri, Mudaliar, & Schiff, 2015) กิจการเพื่อสังคม จานวนมากยังขาดความรู้และความเชี่ยวชาญในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมด้วยตนเอง จะมีเพียงแต่กิจการเพื่อสังคมขนาด ใหญ่ที่ดาเนินการมานานนับสิบปีที่มีการลงทุนกับระบบการเก็บข้อมูล มีพนักงาน หรือแผนกที่ทาหน้าที่การประเมินผลลัพธ์ 7

ทางสังคมโดยเฉพาะ เช่น BRAC, HCT Group และ Proximity Designs เป็นต้น ในขณะที่กิจการเพือ่ สังคมส่วนใหญ่ไม่มี และ กิจการเพื่อสังคมขนาดเล็กยังดิ้นรนที่จะอยู่รอดในตลาดเพราะยังขาดแคลนทรัพยากรพื้นฐานที่สาคัญ กิจการเพื่อสังคมหลายแห่งใช้บริการจากบริษัทที่ปรึกษาที่ให้บริการในราคาพิเศษหรือแบบไม่มีค่าตอบแทน (probono) ทาให้ลดต้นทุนการประเมินได้ แต่มีข้อจากัดคือการพัฒนาระบบการประเมินมักจะใช้เวลาประมาณ 18-24 เดือน ในขณะที่บริษัทที่ปรึกษามักจะมีเวลาทางานลักษณะนี้โดยทั่วไปเพียง 4 เดือน (Trelstad, 2008) การร่วมมือกันระหว่างองค์กร ในการลงทุนทาประเมินร่วมกันหากทางานในประเด็นเดียวกัน ก็เป็นอีกวิธีหนึ่งที่ลดต้นทุนและทาให้ทาการประเมินในขนาดที่ องค์กรเดียวไม่สามารถทาเองได้ การรวบรวมข้อมูลต่างองค์กรเข้าด้วยกันทาให้เกิดประโยชน์จากขนาด ซึ่งหากกิจการเพื่อ สังคมทาให้ข้อมูลการประเมินกลายเป็นข้อมูลสาธารณะ หรือออกแบบการประเมินในลักษณะที่ให้คนอื่น “นาไปทาต่อได้” ก็ จะเป็นการแบ่งปันความรูไ้ ด้มากขึ้น (McCreless, Fonzi, Edens, และ Lall, 2014) • กิจการเพื่อสังคมยังไม่เห็นความสาคัญหรือประโยชน์ของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ลินเกนและโอลเซน (Lingane & Olsen, 2004) พบว่ากิจการเพื่อสังคมจะใช้เวลากับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ก็ต่อเมื่อกลายเป็นประเด็นที่นักลงทุนให้ความสาคัญ หรือเมื่อผู้ให้ทนุ หรือนักลงทุนบอกให้ทา และเมื่อได้ลองทา กิจการระยะ เริ่มต้น (start-up) ให้ความสาคัญน้อยมากกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเมื่อเพราะยังอยู่ในช่วงที่ต้องพิสูจน์ให้ได้ว่า แบบจาลองธุรกิจของกิจการอยูร่ อดได้และเติบโตได้ รวมทั้งกิจการยังต้องใช้เวลากับการจัดการด้านอืน่ ๆ เช่น การขยายฐาน ลูกค้าและการจัดการต้นทุน เป็นต้น กิจการจะเริ่มสนใจการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเมื่อดาเนินกิจการผ่านไปหลายปี เริม่ ต้องการหาแหล่งทุนที่เป็นระบบ เริ่มมีการวางกลยุทธ์ที่ทาให้กิจการมีอิสระมากขึ้น หรือเริม่ มีชื่อเสียงและต้องพิสูจน์ให้ได้ว่า งานของกิจการมีคุณค่าทางสังคม (Nino-Zarazua & Copestake, 2016) • การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมบางประเภทมีความเป็นอัตวิสยั (subjective) วิธีประเมินผลลัพธ์ทางสังคมหลายประเภท เช่น การจัดอันดับและการให้คะแนนในประเด็นต่างๆ ผลที่ได้จะขึ้นอยู่ กับคนออกแบบวิธีประเมินผลทีค่ ดิ ว่าอะไรคือสิ่งที่ดที สี่ ดุ ถูกต้องที่สุดหรือสาคัญที่สุด หรือเป็นวิธกี ารประเมินที่มุ่งเน้นเรื่อง อะไร การให้คะแนนออกมาเป็นเชิงปริมาณจะมาจากการพิจารณาคุณค่าในแต่ละด้านที่จะสอดคล้องกับความเชื่อของผู้ให้ คะแนนว่าแต่ละประเด็นนั้น “ควร” เป็นอย่างไร แต่ตัวเลขที่ให้อาจจะไม่ได้ให้ข้อมูลถึงผลลัพธ์ทางสังคมทั้งหมดที่เกิดขึ้นว่า เกิดขึ้นไหม หรือเกิดขึ้นมากน้อยเพียงใด คะแนนเป็นเพียงตัวช่วยให้เกิดการย่อยข้อมูลด้านผลลัพธ์ทางสังคมให้เข้าใจง่ายขึ้น (Florman, Klingler-Vidra, และ Facada, 2016) เครื่องมือประเมินผลลัพธ์ที่มีการให้คะแนนในการจัดอันดับหรือค่าแทน (proxy) อาจจะลดทอนความน่าเชื่อถือของ ผลลัพธ์ทางสังคม ลดความโปร่งใส เพิ่มความเป็นอัตวิสัย หรือที่แย่ไปกว่านั้นคือองค์กรที่ถูกประเมินจะปรับพฤติกรรมตัวเอง เพื่อเพิ่มคะแนนหรือค่าแทนให้มากขึ้นมากกว่าที่จะสนใจผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นจริง เช่น การใช้ SROI ที่ผลลัพธ์ทางสังคม แต่ละเรื่องจะมี “ค่าแทน” ทางการเงินที่ผู้ประเมินกาหนดให้ ซึ่งอาจจะมีความเป็นอัตวิสยั ได้ โดยเฉพาะผลลัพธ์ที่ “อ่อน” เช่น ความมั่นใจ และความภูมิใจในตนเอง (Sheridan, 2011) • ความโปร่งใสของกระบวนการ สืบเนื่องจากการที่วัดผลลัพธ์ทางสังคมถูกวิพากษ์วิจารณ์ในด้านความเป็นภววิสยั และมีความซับซ้อนจึงส่งผลให้เกิด ความเคลือบแคลงในความโปร่งใสของกระบวนการประเมิน บีเลเฟลด์ (Bielefeld, 2009) ระบุว่า “คุณค่า” หลายด้านทาง 8

สังคมไม่สามารถวัดออกมาได้ ทาให้การวัดผลทางสังคมให้มีคุณภาพเป็นเรื่องยาก และหลายครั้งกิจการเพื่อสังคมต้องอาศัย องค์กรภายนอกเข้ามาช่วยในด้านเทคนิคการประเมินและช่วยสร้างความน่าเชื่อถือ การแบ่งปันและการเปิดเผยข้อมูลจากการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเป็นสิ่งสาคัญที่จะช่วยให้เห็นความโปร่งใสของ แต่ละเครื่องมือแต่ละประเภท ผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียควรสร้างประโยชน์ให้การวัดผลของ “วงการ” มากกว่าจะวัดเพียงประโยชน์ ขององค์กรของตนเอง ซึ่งการแบ่งปันข้อมูลระหว่างกันและการสร้างมาตรฐานในการประเมินก็เป็นพัฒนาการที่เกิดขึ้นมาอย่าง ต่อเนื่อง เช่น การทางานร่วมกันของกองทุน Acumen Fund ในการพัฒนาระบบการเก็บข้อมูลร่วมกันกูเกิล มูลนิธสิ กอล (Skoll Foundation) มูลนิธิ Lodestar และบริษัท Saleforce.com และการพัฒนาคลังตัวชี้วัด IRIS ที่เกิดจากการทางาน ร่วมกันอย่างต่อเนื่องของมูลนิธิร็อคกี้เฟลเลอร์และแหล่งทุนทางสังคมอีกหลายสถาบันอยู่หลายปี ก่อนจะเผยแพร่องค์ความรู้ ต่อสาธารณะ

พัฒนาการของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม คณะทางานด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมภายใต้ Social Impact Investment Taskforce (2014) ได้ระบุ วิสัยทัศน์ระยะยาวของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมว่า ภาพอนาคตของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและระบบการรายงานที่ ช่วยส่งเสริมให้ข้อมูลด้านผลลัพธ์ทางสังคมที่มีคณ ุ ภาพดีมีมากขึ้นควรเป็นอย่างไร (Social Impact Investment Taskforce, 2014) ซึ่งคณะทางานฯ ได้แบ่งทิศทางการพัฒนาออกเป็น 4 ระยะดังต่อไปนี้ 1. ระยะเริ่มต้น (Emergence) องค์กรต่างๆ พัฒนาเครื่องมือวัดผลในแบบเฉพาะของตัวเอง ข้อมูล การ รายงานและวิธีวัดผลลัพธ์ทางสังคมจะใช้เฉพาะภายในองค์กร ไม่เปิดเผยสู่สาธารณะ เช่น Impact Assessment Dashboard ขององค์กร Endeavor และรวมถึงการที่บางองค์กรที่แบ่งปันองค์กรอื่นๆ ให้นา เครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่องค์กรของตนคิดค้นไปใช้ได้ แต่กระบวนการวัดผลก็อาจจะเหมาะกับการ วัดผลลัพธ์ทางสังคมของกิจกรรมเฉพาะรูปแบบเท่านั้น เช่น เครื่องมือ BACO Methodology ของกองทุน เพื่อสังคม Acumen Fund แนวคิดขั้นเริ่มต้น (Emergence) ทีว่ ่านี้ตรงกับวรรณกรรมของแมคเครเลส ฟอนซี อีเดนส์และลอล (McCreless, Fonzi, Edens, และ Lall, 2014) ที่เรียกพัฒนาการในช่วงแรกของ การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมว่า Metrics 1.0 คือ เน้นการประเมินเพื่อแสดงความรับผิด (Accountability) แต่ละองค์กรที่ลงทุนในด้านสังคมเริ่มระบุผลผลิตและผลลัพธ์และรายงานผลลัพธ์ทาง สังคมของตนเอง และเริ่มสอบถามข้อมูลต่างๆ จากผูไ้ ด้รับทุน 2. ระยะเห็นพ้องต้องกัน (Consensus) เริม่ มีวิธีปฏิบตั ิที่ดีที่สดุ (best practices) และแนวทางในการวัดผล ลัพธ์ทางสังคมของแต่ละองค์กรมีจุดร่วมกัน ได้แก่ เครื่องมือวัดผลที่เหมาะสาหรับการใช้เฉพาะประเภท ของปัญหาสังคมหรือเฉพาะภูมิภาค เช่น แนวปฏิบัติในการวัดผลลัพธ์ทางสังคมของสมาคม European Venture Philanthropy Association: EVPN ในยุโรป หรือแนวปฏิบตั ิการวัดผลลัพธ์ทาง สังคมที่แพร่หลายในระดับโลก เช่น คู่มือการวัดผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (social return on investment: SROI) โดยรัฐบาลสหราชอาณาจักร หรือคู่มือการรายงานของ UN Global Compact ของ องค์การสหประชาชาติ เป็นต้น ซึ่งเป็นข้อแนะนาหรือเครื่องมือในการปฏิบัติแต่ไม่ใช่มาตรฐานที่ใช้บังคับ 3. ระยะมาตรฐาน (Standardization) มีมาตรฐานการวัดผลและมีการเปิดเผยข้อมูลอย่างโปร่งใส ทั้งที่ เป็นมาตรฐานแบบสมัครใจและมาตรฐานแบบบังคับ การวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่เป็นมาตรฐานแบบสมัคร ใจได้แก่ชุดตัวชี้วัด IRIS และการจัดอันดับ GIIRS เป็นต้น ในขณะที่มาตรฐานแบบบังคับด้านการรายงาน 9

ผลลัพธ์ทางสังคมยังไม่มีในปัจจุบนั แต่หากจะเปรียบกับการรายงานผลทางการเงินก็อาจจะเปรียบได้กับ มาตรฐานบัญชี U.S. Generally Accepted Accounting Principles (GAAP) เป็นต้น ขั้นมาตรฐาน (Standardization) นี้อาจเรียกได้ว่าอยู่ในช่วง Metrics 2.0 คือ การมีมาตรฐานร่วมกันเพื่อที่จะสร้างความ แตกต่างของการลงทุนเพื่อสังคมให้แตกต่างจากการลงทุนทั่วไป มีการแสดงผลลัพธ์ทางสังคมให้มีความ โดดเด่นขึ้น มีการส่งเสริมให้มีการเปรียบเทียบข้อมูล มีเงินทุนไหลเข้าสูต่ ลาดมากขึ้นจึงต้องมีการพัฒนา มาตรฐานที่จะใช้ร่วมกัน 4. ระยะบูรณาการ (Integration) เป็นอนาคตในระยะไกล คือ เมื่อมาตรฐานการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของตลาดอย่างเป็นทางการ เช่น เป็นกฎในการรายงานและการเปิดเผยข้อมูล ซึง่ ยัง ไม่มีวิธีปฏิบัติหรือมาตรฐานนี้อยู่สาหรับการรายงานผลลัพธ์ทางสังคมในปัจจุบันเช่นกัน หากเปรียบเทียบ กับกลไกอื่นในตลาดทุนก็อาจจะใกล้เคียงกับการรายงานของบริษัทจดทะเบียนทีต่ ้องปฏิบัติตามกฎของ สานักงานคณะกรรมการกากับหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ หรือหลักการบัญชีที่ใช้เป็นมาตรฐาน เดียวกันทั่วโลก เป็นต้น อย่างไรก็ตาม นอกเหนือจากการมุง่ ไปถึงการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขั้นบูรณาการตามแนวคิดของ Social Impact Investment Taskforce (2014) แล้ว ของแมคเครเลส ฟอนซี อีเดนส์และลอล (McCreless, Fonzi, Edens, และ Lall, 2014) ได้เสนอวิวัฒนาการที่ต่อเนื่องจากยุค Metrics 1.0 และ Metrics 2.0 เพิ่มเติมได้แก่ยุค Metrics 3.0 ที่เน้นเรื่องการสร้างคุณค่า (value creation) วรรณกรรมเสนอให้มีการบูรณาการตัวชี้วัดทางสังคมเข้าไปกับตัวชี้วัดด้านการเงินและการปฏิบัติงาน เพื่อ ช่วยในการพัฒนาผลิตภัณฑ์และบริการได้ดีขึ้น ช่วยปรับปรุงการจัดสรรทรัพยากร สร้างประสิทธิผลและผลลัพธ์ทางสังคมที่มาก ขึ้น Metrics 3.0 จะช่วยปรับปรุงประสิทธิภาพขององค์กร ส่วนใหญ่องค์กรยังมีแผนกวัดผลลัพธ์ทางสังคมและสิ่งแวดล้อมแยก ออกมา มีการเก็บข้อมูลด้วยระบบเฉพาะและดูแลข้อมูลโดยพนักงานที่ทาหน้าที่นี้โดยเฉพาะ การที่มขี ้อมูลผลลัพธ์ทางสังคมที่ ดีหรือละเอียดแต่ไม่ได้ถูกนามาบูรณาการเข้ากับข้อมูลด้านการเงินและการปฏิบัติการแล้ว ข้อมูลส่วนนั้นก็อาจจะไม่เพียงพอต่อ การวางแผนกลยุทธ์ในระยะยาว ยกตัวอย่างเช่น หากองค์กรผู้ให้ทนุ อย่าง Root Capital มีการให้สินเชื่อการเกษตรและวัดผลด้านรายได้ที่เพิ่มขึ้นของ เกษตรกรเมื่อได้รับสินเชื่อ แต่ไม่ได้นามาผนวกเข้ากับข้อมูลด้านรายได้ที่คาดหวังจากสินเชื่อ ต้นทุนในการปฏิบัติการ และ ความเสีย่ งของสินเชื่อแต่ละราย ผู้ที่จะต้องวางแผนกลยุทธ์ทางธุรกิจก็อาจจะไม่สามารถนาข้อมูลผลลัพธ์ทางสังคมมาตัดสินใจ ในการจัดการพอร์ตโฟลิโอสินเชื่อหรือวางกลยุทธ์หาลูกค้าใหม่ได้ ถึงกระนั้นการควบรวมข้อมูลผลลัพธ์ทางสังคมเข้ากับผล ประกอบการทางการเงินก็ยังมีความท้าทายอยู่มาก

ผลการสารวจการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของแหล่งทุนและองค์กรสนับสนุนทั่วโลก คณะผู้วิจัยสารวจการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของแหล่งทุนและองค์กรชั้นนาทั่วโลกที่ให้การสนับสนุนกิจการเพื่อ สังคม รวมทั้งในประเทศไทย จานวน 69 แห่ง และกิจการเพื่อสังคมชั้นนาระดับโลก 6 แห่ง จาก 22 ประเทศทั่วโลก จาแนก ประเภทได้เป็นหน่วยงานของรัฐ 8 แห่ง (ร้อยละ 12), มูลนิธิ 12 แห่ง (ร้อยละ 17), องค์กรตัวกลางที่มใิ ช่แหล่งทุนแต่มีบทบาท ในการส่งเสริมและพัฒนากิจการเพื่อสังคม อาทิ การพัฒนาเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม 19 แห่ง (ร้อยละ 28), กองทุน ร่วมลงทุนเชิงการกุศล (venture philanthropy) 17 แห่ง (ร้อยละ 25) ซึ่งเน้นการลงทุนในกิจการเกิดใหม่, กองทุนเพื่อสังคม (social investment fund) 9 แห่ง (ร้อยละ 13) ซึ่งเน้นการลงทุนในกิจการที่ผ่านพ้นระยะเริ่มต้นมาแล้ว, บริษัทเอกชนที่ สนับสนุนกิจการเพื่อสังคม 1 แห่ง (ร้อยละ 1) และสถาบันวิชาการ 3 แห่ง (ร้อยละ 4) 10

ผลการสารวจแหล่งทุนและองค์กรสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมข้างต้นชี้ว่า องค์กร 39 แห่ง หรือร้อยละ 62 ใช้ “ทฤษฎี การเปลีย่ นแปลง” หรือ Theory of change เป็นกรอบทฤษฎีในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการที่ตนให้การสนับสนุน รองลงมาได้แก่ “แบบจาลองตรรกะ” หรือ Logic model จานวน 14 แห่ง (ร้อยละ 22) สาหรับกิจการเพื่อสังคมชั้นนา 5 แห่ง จาก 6 แห่งที่ทาการสารวจใช้ Theory of change เช่นกัน มีเพียงแห่งเดียว คือ BRAC Microfinance ในบังกลาเทศ ที่ใช้ Logic model เป็นกรอบทฤษฎี (ทั้งนี้ น่าสังเกตว่า BRAC เป็นกิจการเพื่อสังคม ที่เก่าแก่ที่สุดในบรรดากิจการที่คณะวิจัยสารวจ คือก่อตั้งในปี ค.ศ. 1972 นานนับทศวรรษก่อนที่ Theory of change จะเข้าสู่ กระแสนิยมของแวดวงการพัฒนาสังคม) เมื่อหันมาดูเครื่องมือที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม พบว่าแหล่งทุนและองค์กรสนับสนุนจานวนมากใช้ เครื่องมือหลายตัวประกอบกัน ราวกึ่งหนึ่ง คือ 35 แห่ง (ร้อยละ 50) ใช้ตัวชี้วัด (indicators) เป็นหลักในการประเมินผลลัพธ์ ของกิจการเพื่อสังคมที่ตนให้การสนับสนุน ในจานวนนี้ 16 แห่ง หรือราวหนึ่งในสี่ขององค์กรทั้งหมดที่สารวจ ใช้ชุดตัวชี้วัด IRIS เป็นฐานในการประเมิน ไม่ว่าจะเป็นการเลือกตัวชี้วัดมาใช้ตรงๆ หรือเลือกตัวชี้วัดมาประกอบการสร้าง scorecard หรือ เครื่องมือชนิดอื่นในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (proprietary) ก็ตาม รองลงมาคือองค์กร 10 แห่ง (ร้อยละ 15) ประดิษฐ์ คิดค้นเครื่องมือประเมินของตนเอง (proprietary) ตามเป้าหมายและนโยบายขององค์กร เช่น อัตราส่วน BACO ("best available charitable option") ของกองทุน Acumen Fund คานวณเปรียบเทียบต้นทุนต่อการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมหนึ่ง หน่วย ระหว่างทางเลือกว่ากองทุนจะลงทุนเอง และทางเลือกที่ดีทสี่ ุดในการบริจาคเงินให้กับองค์กรการกุศลที่นาส่งผลิตภัณฑ์ หรือบริการทีส่ ามารถสร้างผลลัพธ์ทางสังคมในรูปแบบคล้ายคลึงกัน ส่วนหนึ่งเพื่อผลักดันให้กองทุนสร้างผลลัพธ์ทางสังคมสุทธิ (เมื่อเทียบกับต้นทุน) สูงกว่าการทาการกุศลแบบเดิมๆ ข้อค้นพบอีกประการของคณะวิจยั คือ อายุของกิจการ และ ระยะเวลาให้ทุน มีความเกี่ยวข้องกับประเภทเครื่องมือ ที่แหล่งทุนเลือกใช้ โดยยิ่งกิจการเพื่อสังคมที่ขอรับทุนมีอายุน้อยเพียงใด แหล่งทุนยิ่งมีแนวโน้มที่จะกาหนดให้กิจการใช้ตัวชี้วดั (indicators) ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม สาเหตุหลักเนื่องมาจากความต้องการที่จะสนับสนุนกิจการเกิดใหม่ มิให้การ ประเมินผลลัพธ์เป็นกระบวนการที่มีต้นทุนสูงหรือยุ่งยาก อันอาจส่งผลกระทบต่อกิจการระยะเริม่ แรก อีกทั้งผลลัพธ์ทางสังคม ของกิจการเกิดใหม่ย่อมยังไม่เกิด หรือมีขนาดไม่มากเมื่อเทียบกับกิจการที่ผ่านพ้นช่วงแรกมาแล้ว และกิจการเริม่ แรกมักจะมี ความต้องการใช้เงินทุนไม่สูงมาก แหล่งทุนให้การสนับสนุนเพียงปีเดียวหรือสั้นกว่า ดังนั้นจึงไม่ตอ้ งรับความเสีย่ งมากนักเมื่อ เทียบกับกิจการเพื่อสังคมที่มีขนาดใหญ่กว่า ดาเนินกิจการมานานกว่า จึงไม่จาเป็นที่จะต้องกาหนดให้กิจการเพื่อสังคมประเมิน ผลลัพธ์ทางสังคมด้วยวิธีที่เที่ยงตรงและละเอียดแต่อย่างใด ในทางกลับกัน เมื่อกิจการเพื่อสังคมเติบโตถึงระดับหนึ่ง ต้องการเงินทุนมากขึ้นเพื่อขยายขนาด (scale up) หรือ ทาซ้า (replicate) แบบจาลองทางธุรกิจของกิจการไปในพื้นที่อื่นๆ เพื่อขยายขนาดผลลัพธ์ทางสังคม แหล่งทุนย่อมต้องการ ความน่าเชื่อถือเชิงวิชาการที่หนักแน่นว่า ที่ผ่านมากิจการนั้นๆ สามารถสร้างผลลัพธ์ทางสังคมตามเป้าหมายได้จริงหรือไม่ เพียงใด ฉะนั้นจึงมีแนวโน้มที่จะกาหนดให้กิจการที่ขอรับทุนสนับสนุนต้อง “พิสูจน์” ว่ากิจการได้สร้างผลลัพธ์ขึ้นจริง ด้วย เครื่องมือที่ซับซ้อนอย่างเช่น การศึกษาเชิงทดลอง (experimental study) ซึ่งมักจะต้องใช้เวลาและเงินทุนสูง แต่ให้ผลเชิง ประจักษ์ที่มีระดับความน่าเชื่อถือสูง แหล่งทุนยินดีที่จะสนับสนุนกระบวนการดังกล่าวเนื่องจากถ้าหากได้หลักฐานเชิงประจักษ์ จริง แบบจาลองทางธุรกิจของกิจการนั้นๆ ก็จะสามารถนาไปขยายขนาดและ/หรือทาซ้าได้ด้วยความมั่นใจว่า น่าจะเกิดผลลัพธ์ ทางสังคมในวงกว้าง ความเชื่อมโยงระหว่างอายุของกิจการ ระยะเวลาการให้ทุนหรือลงทุน กับเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ดังกล่าวข้างต้น สะท้อนให้เห็นจากการสารวจกิจการเพื่อสังคมชั้นนา 6 แห่งเช่นกัน ยกตัวอย่างเช่น d.light design เดิมทีวัด 11

และรายงานผลลัพธ์ทางสังคมโดยใช้ตัวชี้วัด (indicators) เท่านัน้ เพื่อปรับปรุงการดาเนินงานของกิจการเอง รายงานต่อ สาธารณะ และตอบสนองต่อความต้องการของแหล่งทุน แต่หลายปีหลังจากที่กิจการได้ขยับขยายจนเป็นกิจการเพื่อสังคม ระดับโลก มีลูกค้าที่ได้ประโยชน์ทางสังคมหลายล้านราย แบบจาลองธุรกิจของ d.light พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่ามีนวัตกรรมทาง สังคม มีความมั่นคงทางการเงิน และมีศักยภาพที่จะขยายขนาดไปยังผู้มีรายได้น้อยกว่า 2 พันล้านคนบนโลกที่ยังอยู่นอกระบบ ส่งไฟฟ้า ผู้ให้ทุนของบริษัทก็ยินดีสนับสนุนค่าใช้จ่ายในการวัดผลแบบการศึกษาเชิงทดลอง (experimental study) ในหลาย พื้นที่ เพื่อค้นหาหลักฐานเชิงประจักษ์ว่าแบบจาลองธุรกิจนี้ช่วยสร้างผลลัพธ์ทางสังคมอะไรและมีขนาดเท่าใดบ้าง อันจะเป็น ข้อมูลที่ขาดไม่ได้ในการขยายผลและทาซ้า เพื่อเพิ่มพูนผลลัพธ์ทางสังคมอย่างมีประสิทธิผลสืบไปในอนาคต

ผลการทดลองประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมไทย 6 แห่ง การทดลองประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อสังคม 6 แห่ง และจัดทากรณีศึกษานาร่องในโครงการวิจัยนี้ สามารถสรุปบทเรียนหลักๆ ทีค่ าดว่าน่าจะเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในประเทศไทย และ เครือข่ายผู้ประเมินในอนาคต ในหลายมิติตั้งแต่ ความเหมาะสมของเครื่องมือที่ใช้ การเปลี่ยนแปลงที่เกิดและไม่เกิดในพื้นที่ การเปลีย่ นแปลงในมุมมองของผู้มสี ่วนได้เสีย แนวทางปรับปรุงวิธีประเมิน หลักเกณฑ์ในการเลือกตัวชี้วัด ตลอดจนแนวทาง พัฒนาเครื่องมือในอนาคตสาหรับผู้ประกอบการเพื่อสังคม ผู้ประกอบการเพื่อสังคมของกรณีศึกษานาร่องทั้ง 6 แห่งในโครงการวิจัย ไม่มีกิจการใดเคยจัดทาการประเมินผลลัพธ์ ทางสังคมมาก่อน ทุกแห่งเลือกทีจ่ ะลองประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นแล้วในอดีตจากการดาเนินงาน โดยประสงค์จะให้ คณะผู้วิจัยประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสะสมตั้งแต่ปีก่อตั้งกิจการ แต่ในความเป็นจริงทุกกิจการไม่สามารถประเมินตั้งแต่ปีก่อตั้ง ได้ เนื่องด้วยข้อจากัดของข้อมูล โดยเฉพาะการไม่มี “ข้อมูลฐาน” เกี่ยวกับสถานการณ์ในพื้นที่ก่อนเริ่มดาเนินกิจการ จึงลด ขอบเขตลงเหลือเพียงการประเมินผลลัพธ์ย้อนหลัง 3-6 ปีล่าสุด ขึ้นอยู่กับว่าแต่ละกิจการมีข้อมูลเพียงใด และกลุ่มเป้าหมาย หลักสามารถให้ข้อมูลที่เกี่ยวข้องย้อนหลังได้ไกลเพียงใด อย่างไรก็ดี ถึงแม้จะมีข้อจากัดของข้อมูลค่อนข้างมาก คณะผู้วิจัยพบว่าการสร้าง “ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลง” “ห่วงโซ่ ผลลัพธ์” และการเลือก “ชุดตัวชี้วัดผลลัพธ์” ที่กิจการจะทาการวัดผล ตลอดจนการประเมินโดยคานึงถึง “กรณีฐาน” (ผลลัพธ์ บางส่วนอาจเกิดจากกิจการอื่นหรือปัจจัยภายนอก) ล้วนเป็นแนวคิดและเครื่องมือที่เหมาะสมกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ของกิจการเพื่อสังคม ด้วยเหตุผลดังต่อไปนี้ 1. ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลง (Theory of Change) เป็นจุดตั้งต้นในการวางกรอบวิธีคิดของผู้ประกอบการให้ พยายามอธิบายได้อย่างเป็นเหตุเป็นผลว่า กิจการของตนมุ่งหวังที่จะมีส่วนสร้าง “การเปลี่ยนแปลงทางสังคม” อะไร และอย่างไร นอกจากนี้ กรอบแนวคิดดังกล่าวยังเป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวางในวงวิชาการ และแหล่งทุน ที่สนับสนุนกิจการเพื่อสังคมทั่วโลก (ใช้ในองค์กรร้อยละ 62 ขององค์กรที่สารวจในโครงการวิจัยนี้) 2. ห่วงโซ่ผลลัพธ์ (Impact Value Chain) เป็นเครื่องมือที่มีประโยชน์ในการ “คลี่” ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลงของ กิจการออกมาให้เห็นองค์ประกอบต่างๆ อย่างชัดเจน และช่วยในการเลือกชุดตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ เหมาะสมกับกิจการ 3. กรณีฐาน (base case scenario) มีประโยชน์ในแง่การกระตุ้นให้ผปู้ ระกอบการมองบริบทของพื้นที่และสภาพ ปัญหาที่ตนดาเนินงาน ในทางที่ “กว้าง” กว่าขอบเขตการดาเนินกิจการ เพื่อให้มองเห็นว่ามีองค์กรหรือ 12

หน่วยงานอื่นกาลังทางานในประเด็นเดียวกัน ในพื้นที่เดียวกันหรือไม่ ซึ่งอาจนาไปสู่การปรับปรุงการดาเนินงาน ของกิจการเอง หรือแม้กระทั่งการจับมือเป็นพันธมิตรกับองค์กรอื่นที่ทางานในพื้นที่เดียวกัน เพื่อสนธิศักยภาพ และเพิ่มประสิทธิผลในการทางาน นอกจากนี้ การคิดถึงกรณีฐานยังกระตุ้นให้ผู้ประกอบการคานึงถึงความ พยายามของกลุ่มเป้าหมายโดยตรงในการปรับปรุงสถานการณ์ของตนเอง และบทบาทของกลุ่มเป้าหมายในการ ออกแบบกิจกรรมหลักของกิจการ (กิจการเพื่อสังคมในไทยหลายแห่งต่อยอดกิจกรรมเดิมของกลุม่ เป้าหมาย หรือให้กลุ่มเป้าหมายมีส่วนร่วมในการออกแบบกิจกรรมหลัก) ผู้ประกอบการของกิจการ 6 แห่ง ซึ่งเป็นกรณีศึกษานาร่องในครั้งนี้ มองว่าผลการประเมินนับว่ามีประโยชน์ต่อกิจการ ในแง่ของการให้ข้อมูลที่ชัดเจนกว่าในอดีตว่า กิจการของตนสามารถสร้างผลลัพธ์ทางสังคมตรงกับที่มุ่งหวังหรือไม่ เพียงใด ความคืบหน้าเป็นอย่างไร มีผลลัพธ์อะไรที่ไม่คาดหมายหรือไม่ ผู้มสี ว่ นได้เสียคิดอย่างไร รวมถึงให้ข้อมูลเกี่ยวกับประสิทธิภาพ และประสิทธิผลของกิจกรรมหลักของกิจการในบางระดับ ด้วยข้อจากัดของเวลาและข้อมูลทีเ่ กี่ยวข้องกับกิจการเพื่อสังคม การทดลองประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกรณีศึกษา นาร่องจึงให้ผลส่วนใหญ่ในรูปข้อมูลเชิงบรรยาย และยืนยันได้ระดับหนึ่งว่า “เกิด” หรือ “ไม่เกิด” การเปลีย่ นแปลงที่ ผู้ประกอบการคาดหวังหรือไม่ การประเมินในอนาคตจะมีความชัดเจนมากขึ้นหากผู้ประกอบการดาเนินการดังนี้ 1. วางแนวทางการเก็บข้อมูลอย่างเป็นระบบ แหล่งข้อมูลอื่น และเปรียบเทียบปีต่อปีได้

โดยมุ่งหวังว่าจะสามารถนาผลการประเมินไปเปรียบเทียบกับ

2. พยายามเก็บข้อมูลย้อนหลัง โดยเฉพาะข้อมูลฐาน (ก่อนเริม่ กิจการ) 3. เก็บข้อมูลตามตัวชี้วัดอย่างต่อเนื่องทุกปี 4. ควรเปรียบเทียบผลลัพธ์กับกลุ่มเป้าหมายที่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการ เพื่อให้สามารถประเมิน “กรณีฐาน” หรือ ความแตกต่างระหว่างผู้ที่เข้าร่วม กับผู้ที่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการ ได้อย่างชัดเจนมากขึ้น โดยอาจขอรับทุน สนับสนุนการวิจัยจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในอนาคต หลังจากที่กิจการดาเนินไปได้ระยะหนึ่งแล้ว (ไม่ต่ากว่า 5 ปี เป็นต้น)

13

1. บทนา 1.1 ที่มาและความสาคัญของการวิจัย การผลักดันเรื่องการสร้างเสริมกิจการเพื่อสังคมจาเป็นต้องอาศัยฐานคิดหลักจากข้อมูลและงานวิจัยเพื่อใช้ ประกอบการวางแผนและออกแบบการสนับสนุนให้เหมาะสมและสะท้อนความต้องการที่แท้จริงด้านข้อมูลสนับสนุน ของกลุ่ม ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียต่างๆ อาทิ • กิจการเพื่อสังคม ต้องอาศัยองค์ความรู้ เครื่องมือและชุดข้อมูลเชิงประจักษ์ เพื่อนามาใช้เป็นปัจจัยนาเข้า (input) ในการออกแบบโมเดลธุรกิจและวิธีการบริหารจัดการองค์กรให้มีประสิทธิภาพและบรรลุวตั ถุประสงค์ทางสังคมอย่าง ยั่งยืน รวมถึงจาเป็นต้องใช้ข้อมูลเพื่ออธิบายคุณค่าของกิจการต่อสาธารณะ • องค์กรตัวกลาง ผู้ให้ทุน และองค์กรสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นศูนย์บ่มเพาะ นักลงทุนทางสังคม รวมถึงหน่วยงานต่างๆ ของภาครัฐ ต่างก็ต้องอาศัยข้อมูลเชิงประจักษ์เพื่อนามาวิเคราะห์และออกแบบบริการที่ เหมาะสมและตรงกับความต้องการของกิจการเพื่อสังคม • ผู้กาหนดนโยบาย จาเป็นจะต้องตัดสินใจออกนโยบายและมาตรการจูงใจต่างๆ บนฐานของการวิเคราะห์จากข้อมูล ความต้องการของกิจการเพื่อสังคมและสถานการณ์จริง เพื่อช่วยในการบริหารจัดการงบประมาณรัฐอย่างมี ประสิทธิภาพและป้องกันการออกนโยบายที่ผดิ พลาด ซึ่งจะสร้างผลกระทบเชิงลบ หรือผลข้างเคียงที่มิได้เจตนาใน ภายหลัง ภายใต้ความจาเป็นดังกล่าวข้างต้น หลายประเทศที่ดาเนินการสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมจึงมีการจัดตัง้ หน่วยวิจัย เฉพาะด้านกิจการเพื่อสังคมขึ้นมา เพื่อพัฒนาทีมวิจัยขึ้นมาทาหน้าทีจ่ ัดทาชุดงานวิจัยที่มีนัยสาคัญต่อการส่งเสริมกิจการเพื่อ สังคมและนามาเผยแพร่ผ่านช่องทางที่เหมาะสมเพื่อเชื่อมต่อข้อมูลสูก่ ารใช้งานจริง อาทิเช่น การก่อตั้งองค์กร Social Enterprise UK (SEUK) ขึ้น โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อจัดทางานวิจัยและเอกสารเผยแพร่เพื่อช่วยส่งเสริมการขับเคลื่อนเรื่อง กิจการเพื่อสังคมในประเทศอังกฤษ รวมถึงการผลักดันเชิงนโยบาย ขณะเดียวกัน ในมหาวิทยาลัยหลายแห่งในประเทศที่ ผลักดันเรื่องกิจการเพื่อสังคมอย่างเข้มแข็ง เช่น อังกฤษ สหรัฐอเมริกา แคนาดา สหภาพยุโรป หรือแม้กระทั่งประเทศใน อาเซียนเช่นสิงคโปร์ ก็มีการจัดตั้งหน่วยวิจัยเฉพาะด้านกิจการเพื่อสังคมขึ้น ภายใต้โครงสร้างมหาวิทยาลัย เช่น Research in social enterprise ภายใต้ Harvard Business School (สหรัฐอเมริกา) Sprott Centre for Social Enterprises ภายใต้ Carleton University (แคนาดา), Skoll Centre for Social Entrepreneurship ภายใต้ Said Business School, Oxford University (อังกฤษ) และ Asia Centre for Social Entrepreneurship & Philanthropy ภายใต้ National University of Singapore (สิงคโปร์) ในประเทศไทยเอง แม้มีความคืบหน้าในด้านการผลักดันงานด้านกิจการเพื่อสังคมในระดับสูง โดยถือเป็นประเทศ แรกในภูมิภาคอาเซียนทีม่ ีการยกร่างกฎหมายสนับสนุนกิจการเพื่อสังคม แต่ในส่วนการพัฒนาองค์ความรู้ด้านกิจการเพื่อสังคม ในรูปแบบงานวิจัยยังเป็นไปอย่างจากัด โดยในระดับเข้มข้นคือ ยังไม่มีการจัดตั้งหน่วยวิจยั เฉพาะเพื่อพัฒนาองค์ความรู้ด้าน กิจการเพื่อสังคม และในระดับทั่วไปคือ หัวข้อการวิจัยด้านกิจการเพื่อสังคมในประเทศไทยยังถือเป็นหัวข้อใหม่ที่นักวิจัยยังไม่ คุ้นเคย รูปแบบการทาวิจัยที่เกิดขึน้ ในปัจจุบันจึงมักเป็นการรับจ้างทาวิจัยแบบแยกส่วน เป็นงานวิจยั ในลักษณะโปรเจ็คเรียนที่ ทาเพื่อประกอบการจบการศึกษา ขาดกลไกในการพัฒนาต่อยอดองค์ความรู้ และขาดการเชื่อมโยงสู่การนาผลการวิจยั ไป ประกอบการปฎิบัติจริง ทั้งในเชิงนโยบายและในเชิงองค์ความรู้ที่กจิ การเพื่อสังคมสามารถนาไปใช้ได้ 14

การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (Social Impact Assessment) นับเป็นหัวใจที่ขาดไม่ได้ของกิจการเพื่อสังคม เป็น กระบวนการสาคัญที่กิจการต้องทาเพื่อวางแผนงานด้านผลลัพธ์ทางสังคม ใช้ติดตามผลการทางานและประเมินผล รวมทั้งช่วย ในการสื่อสารผลลัพธ์ของกิจการเพื่อสังคมต่อผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสีย ผูใ้ ห้ทุนหรือลงทุนในกิจการเพื่อสังคมใช้ผลลัพธ์ทางสังคมเป็น ข้อมูลประกอบการตัดสินใจลงทุน และติดตามความก้าวหน้าของกิจการเพื่อสังคมทีล่ งทุนไปแล้ว ส่วนผู้บริโภค ลูกค้า หรือ พันธมิตร ก็สามารถใช้ข้อมูลด้านผลลัพธ์ทางสังคมประกอบการเลือกสนับสนุนงานของกิจการเพื่อสังคม อย่างไรก็ตาม การวัด ผลลัพธ์ทางสังคมยังเป็นเรื่องใหม่ในประเทศไทย องค์ความรูด้ ้านการวัดผลลัพธ์ทางสังคมยังเป็นองค์ความรู้ที่จากัด งานวิจัย และกรณีศึกษาในบริบทของกิจการเพื่อสังคมของไทยยังมีน้อย การนาไปใช้งานหรือตีความประโยชน์ของเครื่องมือวัดผลต่างๆ เป็นไปอย่างคลาดเคลื่อน ขาดแคลนบรรทัดฐานและมาตรฐานที่เหมาะสม ส่งผลให้กิจการเพื่อสังคมในประเทศไทยจานวนมาก ยังไม่สามารถสื่อสารผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการได้อย่างชัดเจนต่อผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และไม่อาจนาผลลัพธ์ไปใช้ในการ พัฒนากิจการได้ ภายใต้สถานการณ์ดังกล่าว สานักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) องค์กรด้านการจัดการงานวิจัยสาคัญของประเทศ จึงเล็งเห็นความจาเป็นในการพัฒนาองค์ความรู้ เครื่องมือ และระบบวิจัยเกี่ยวกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม เพื่อพัฒนาชุด งานวิจัยที่มีความจาเป็นเร่งด่วนในเชิงนโยบายและในเชิงการสนับสนุนการดาเนินงานของกิจการเพื่อสังคม ขณะเดียวกันก็มุ่ง เป้าที่การพัฒนาเครือข่ายนักวิจัยที่สนใจและวางระบบกลไกการจัดการวิจัยด้านกิจการเพื่อสังคมเพื่อสร้างความยั่งยืน ผ่านการ เปิดโอกาสให้ผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียเข้ามาร่วมกาหนดโจทย์ การผลิตทรัพยากรบุคคลด้านวิจัยทีม่ ีคุณภาพ และการพัฒนาองค์ ความรู้ด้านการวิจัย เพื่อนาไปสู่การขยายผลในระยะยาวต่อไป

1.2 วัตถุประสงค์ 1. ศึกษาหลักการ เครื่องมือ และบทบาทของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในต่างประเทศสาหรับกิจการเพื่อสังคม 2. พัฒนาชุดความรู้เกี่ยวกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในบริบทของประเทศไทยสาหรับกิจการเพื่อสังคม 3. พัฒนาบุคลากรและเครือข่ายนักวิจัยด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อสังคม

1.3 กรอบแนวคิดและวิธีดาเนินการวิจัย การดาเนินการภายใต้โครงการความร่วมมือด้านวิจัยนี้ แบ่งออกได้เป็น 3 กิจกรรมหลัก ตามวัตถุประสงค์เฉพาะและ ผลลัพธ์ที่คาดหวัง ดังนี้ 1. ศึกษานิยามของกิจการเพื่อสังคม หลักการ เครื่องมือ และบทบาทของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อ สังคมในต่างประเทศ • ศึกษาทบทวนวรรณกรรมต่างประเทศและในประเทศไทยเกี่ยวกับนิยามของกิจการเพื่อสังคม (Social Enterprise) ธุรกิจเพื่อสังคม (Social Business, Social Venture) การประกอบการทางสังคม (Social Entrepreneurship) ผู้ประกอบการทางสังคม (Social Entrepreneur) และความรับผิดชอบต่อสังคม (Corporate Social Responsibility: CSR) และระบุขอบเขตของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในงานวิจัยให้ชัดเจนว่าครอบคลุมองค์ ความรู้ในเรื่องใดข้างต้นบ้าง 15

• ศึกษาทบทวนวรรณกรรมต่างประเทศเกี่ยวกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อสังคม ตั้งแต่หลักการ เครื่องมือ กระบวนการ ดัชนีชี้วัด การนาไปใช้งาน ข้อจากัดและบทบาท โดยขอบเขตการวิจัยครั้งนี้จะครอบคลุม องค์กรทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องกับการลงทุนเพื่อสังคม ตั้งแต่องค์กรภาครัฐ แหล่งทุนที่สนับสนุนกิจการเพื่อสังคม กิจการเพื่อสังคมชั้นนาที่วัดและรายงานผลลัพธ์ทางสังคมมายาวนาน ตลอดจนงานวิจัยที่เกีย่ วข้อง โดยจะทบทวน หลักการและวิถีปฏิบตั ิขององค์กรอย่างน้อยดังรายนามต่อไปนี้ ▪ แหล่งทุนเพื่อสังคมระดับนานาชาติ: Rockefeller Foundation, Acumen Fund, TRASI database ของ Foundation Center , Bill & Melinda Gates Foundation, REDF, Root Capital, Omidyar Network. LGT Venture Philantrophy, European Venture Philantrophy Association (EVPN) ▪ แหล่งทุนเพื่อสังคมในเอเชีย: Impact Investment Exchange Asia: IIX, Asian Venture Philanthropy Network (AVPN), Aavishkaar ▪ แหล่งทุนเพื่อสังคมในประเทศต่างๆ: o สหรัฐอเมริกา: Office of Social Innovation o อังกฤษ: Office of Civil Society Advisory Body o อินเดีย: DASRA o มาเลเซีย: Malaysian Global Innovation and Creativity Centre (MaGIC) o ฮ่องกง: Social Ventures Hong Kong o ออสเตรเลีย: Social Ventures Australia ▪ องค์กรตัวกลางที่ทาหน้าที่พัฒนาเครื่องมือหรือมาตรฐานการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Impact Reporting & Investment Standards (IRIS) โดย Global Impact Investing Network (GIIN), Social Value UK (The former SROI Network), B-Analytics, Toniic Institute, PRISM (by Intellecap), SVT Group ▪ กิจการเพื่อสังคม: d.Light Design, Grameen Bank, Kiva.org, Proximity Design, Rags to Riches หรือกิจการเพื่อสังคมชั้นนาระดับโลกอื่นๆ ที่มีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมมาอย่างต่อเนื่อง รวม 6 แห่ง 2. พัฒนาชุดความรู้เกี่ยวกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมในบริบทของประเทศไทย • •

•

จัดทากรณีศึกษา การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมในประเทศไทย 1 แห่ง โดยใช้ผลการทบทวน วรรณกรรมปริทัศน์ในข้อ 3.1 เป็นกรอบในการประเมิน ประสานงานกับทีมวิจัยจากสถาบันวิชาการต่างๆ ในเครือข่ายนักวิจยั เพื่ออานวยความสะดวกในการจัดทา กรณีศึกษา การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมของประเทศไทย 5 แห่ง โดยใช้ผลการทบทวน วรรณกรรมปริทัศน์ในข้อ 1. ข้างต้น เป็นกรอบในการประเมิน ปรับปรุง “คู่มือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม และการวัดผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน” โดย สฤณี อา ชวานันทกุล และ ภัทราพร แย้มละออ ให้มีความสอดคล้องเหมาะสมกับบริบทไทย คูม่ ือฉบับนี้ที่จัดทาขึ้นในพ.ศ.

2556 ภายในนามคณะพาณิชยศาสตร์และการบัญชี มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยการสนับสนุนจากสานักงาน สร้างเสริมกิจการเพื่อสังคมแห่งชาติ (สกส.) เพื่อสร้างองค์ความรู้ทางด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการ เพื่อสังคม และเพื่อให้ผู้ประกอบการกิจการเพื่อสังคมนาไปศึกษาและใช้ในการประเมินกิจการด้วยตนเอง องค์ 16

•

ความรู้ที่จะได้จากงานวิจัยและการจัดทากรณีศึกษาการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมในประเทศ ไทยในโครงการนี้ จะเป็นข้อมูลที่มปี ระโยชน์อย่างยิ่งในการปรับปรุงคู่มือดังกล่าวเพื่อให้เหมาะสมกับการใช้งาน ของกิจการเพื่อสังคมในประเทศไทยมากขึ้น จัดทารายงานสรุปและสังเคราะห์กรณีศึกษาการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการ 6 แห่งข้างต้น

3. พัฒนาบุคลากรและเครือข่ายนักวิจัยด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อสังคม เนื่องจากนักวิจัยที่ทาวิจัยด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อสังคมมีจานวนจากัด ในขณะที่ สถาบันอุดมศึกษาหลายแห่งมีการเรียนการสอน การทาวิจยั และการบ่มเพาะการประกอบการทางสังคมเพิ่มมากขึ้น การ พัฒนาบุคลากรและเครือข่ายนักวิจัยด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อสังคมจึงเป็นการเสริมสร้างศักยภาพ นักวิจัยและสามารถนาองค์ความรูท้ างด้านนี้ไปประกอบการทางานที่เกี่ยวข้องกับกิจการเพื่อสังคม กิจกรรมในส่วนนี้ได้แก่ การ ออกแบบและดาเนินกิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ติดต่อประสานงาน และอานวยความสะดวก ระหว่างคณะวิจัยผู้จดั ทา กรณีศึกษา เครือข่ายนักวิจัย สกว. และเครือข่ายนักวิจัยที่เคยเข้าร่วมอบรมการประชุมเชิงปฏิบัติการ ของบริษัท ป่าสาละ จากัด ที่สนใจการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม

17

2. นิยามที่เกี่ยวข้องกับกิจการเพื่อสังคม ในบทนี้จะเป็นการศึกษาทบทวนวรรณกรรมต่างประเทศและในประเทศไทยเกี่ยวกับนิยามของกิจการเพื่อสังคม (Social Enterprise) ธุรกิจเพือ่ สังคม (Social Business, Social Venture) การประกอบการทางสังคม (Social Entrepreneurship) ผู้ประกอบการทางสังคม (Social Entrepreneur) และความรับผิดชอบต่อสังคม (Corporate Social Responsibility: CSR) ที่มีความหมายเกี่ยวข้องกับ “กิจการเพื่อสังคม” ในบริบทที่คล้ายคลึงหรือคาบเกี่ยวกัน การศึกษานิยาม ของแต่ละหัวข้อจึงมีความสาคัญในการกาหนดขอบเขตในการวิจัยทีเ่ น้นไปที่การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อ สังคมว่าจะครอบคลุมกิจการ ธุรกิจ ผู้ประกอบการหรือการประกอบการในลักษณะใดบ้าง 2.1 ความรับผิดชอบของธุรกิจต่อสังคม (ซีเอสอาร์) แนวคิดเรื่อง “ความรับผิดชอบของธุรกิจต่อสังคม” (Corporate Social Responsibility ย่อว่า CSR) เป็นแนวคิดที่ ค่อนข้างใหม่ในแวดวงธุรกิจไทย โดยได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่องตัง้ แต่ราวปลายทศวรรษที่ 1990 เป็นต้นมา ถึงแม้ว่าแนวคิด นี้จะปรากฎในวรรณกรรมธุรกิจตั้งแต่กลางศตวรรษที่ 20 เป็นต้นมา ซีเอสอาร์กเ็ พิ่งกลายเป็นแนวคิดที่สาคัญต่อการดาเนิน ธุรกิจของบริษัทระดับชาติและข้ามชาติเพียงเมื่อไม่นานมานี้ (Srisuphaolarn, 2013) โดยเป็นหัวข้อยอดนิยมในหมู่นักวิชาการ นักธุรกิจ และหน่วยงานราชการ โดยเฉพาะในห้วงยามที่เกิดการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี สิ่งแวดล้อม และ/หรือสภาพ เศรษฐกิจและสังคม (Virakul et al., 2009) ความสนใจในแนวคิดซีเอสอาร์ของบริษัทต่างๆ ในประเทศไทย ได้รับอิทธิพลไม่ มากก็น้อยจากการที่บรรษัทข้ามชาติ (multinational corporations – MNCs) หลายแห่งทวีบทบาทและอิทธิพลจนถึงระดับ โลก และนาแนวคิดซีเอสอาร์มาปรับใช้เพื่อบรรเทาแรงกดดันจากผูม้ ีส่วนได้เสีย ป้องกันหรือบริหารจัดการความเสีย่ งด้านสังคม และสิ่งแวดล้อมทีส่ ่งผลกระทบต่อธุรกิจ ตลอดจนคิดค้นผลิตภัณฑ์และบริการใหม่ๆ ที่ตรงต่อความต้องการของผู้มีส่วนได้เสีย มากขึ้น กล่าวได้ว่าภาคธุรกิจไทยโดยรวมได้ “เจริญรอย” ตามแนวทางดังกล่าว บูรณาการกลไกกากับควบคุมตัวเองผ่าน แนวคิดซีเอสอาร์เข้าไปในแบบจาลองธุรกิจ เพื่อตอบสนองต่อความคาดหวังของผู้มีส่วนได้เสียฝ่ายต่างๆ แต่ในรายละเอียด แต่ ละบริษัทอาจใช้แนวทางที่แตกต่างกันในการประยุกต์ใช้แนวคิดซีเอสอาร์เข้ากับการดาเนินธุรกิจ นิยาม “ซีเอสอาร์” ในด้านหนึ่ง เจตนาของบริษัทที่จะ “แสดงความรับผิดชอบต่อสังคม” หรือซีเอสอาร์ อาจมองได้ว่าเป็นการปลีกตัว ออกห่างจากแนวคิด “สานักคลาสสิก” ที่ว่า ความรับผิดชอบเพียงประการเดียวของบริษัท คือ การสร้างผลตอบแทนสูงสุด ให้กับผู้ถือหุ้น ซึ่งเป็นแนวคิดที่ มิลตัน ฟรีดแมน (Milton Friedman) นักเศรษฐศาสตร์ผู้ทรงอิทธิพลที่สุดคนหนึ่งในศตวรรษที่ 20 ประกาศ (1970) แต่หลังจากที่เกิดกรณีอื้อฉาวมากมาย และผู้มีส่วนได้เสียฝ่ายต่างๆ เริ่มเรียกร้องให้ธุรกิจรับผิดชอบต่อ ความเสียหายที่ตนมีส่วนก่อ แนวคิดสานักคลาสสิกดังกล่าว ซึ่งแต่เดิมมองว่าการแสดงความรับผิดชอบต่อสังคมอย่างมากก็เป็น เพียง “ความไขว้เขว” หรือ “งานอดิเรก” นอกเหนือจากการดาเนินธุรกิจเท่านั้น ก็เริ่มมีวิวัฒนาการเป็นลาดับ ในทศวรรษ 1980 เมื่อการปฏิรูปแนวเสรีนิยมใหม่ (neoliberal) เกิดเป็นกระแสเชี่ยวกรากไปทั่วโลก ความคิดที่ว่าซีเอสอาร์เป็นเพียง “การ ทาดี” (altruism) ก็ค่อยๆ ถูกแทนที่ด้วยแนวคิดที่ว่า ซีเอสอาร์สามารถมีบทบาท “เชิงกลยุทธ์” (strategic) ในการบริหาร จัดการองค์กร สามารถใช้เป็นเครือ่ งมือในการดาเนินธุรกิจทีส่ ร้างทัง้ คุณค่าทางธุรกิจ และคุณค่าต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมได้

18

ภายใต้แนวคิดที่วิวัฒนาการข้างต้น สังคมอาจมองด้วยความหวาดระแวงว่าซีเอสอาร์เป็นเพียงกิจกรรม ประชาสัมพันธ์หรือการเบี่ยงเบนความสนใจออกจากผลกระทบเชิงลบที่บริษัทสร้าง แต่ถ้าหากบริษัทกาหนดนโยบายซีเอสอาร์ และดาเนินตามนโยบายดังกล่าวอย่างจริงจัง ซีเอสอาร์ก็ช่วยเพิ่มมูลค่าของกิจการได้ (Broomhill, 2007) ในทางกลับกัน ธรรม เนียมปฏิบตั ิและความคาดหวังของสังคมก็บ่งชี้ว่า ภาคธุรกิจควรใช้ซีเอสอาร์เป็นเครื่องมือในการทา “อะไรสักอย่าง” ที่สร้าง ประโยชน์กว่าเดิม ซึ่ง “อะไรสักอย่าง” นั้นก็สะท้อนเป้าประสงค์ทางศีลธรรมซึ่งเป็นเครื่องกาหนดความชอบธรรมที่แท้จริงของ ธุรกิจ (Handy, 2002) พูดอีกอย่างคือ ถ้าหากสังคมคาดหวังให้บริษัท “มีศีลธรรม” การทาซีเอสอาร์ก็อาจเป็นการตัดสินใจ เชิงกลยุทธ์ของบริษัท อย่างน้อยก็ในแง่ของการเป็นหลักประกันหรือ “กลไกป้องกันแรงกระแทก” (shock-absorber) จาก พฤติกรรมของบริษัทที่ผมู้ ีส่วนได้เสียฝ่ายต่างๆ มองว่า “ไม่รับผิดชอบ” (Gallagher, 2005) ผลการทบทวนวรรณกรรมปริทัศน์ที่เกี่ยวกับซีเอสอาร์สามารถสรุปได้ว่า ความพยายามใดๆ ที่จะมองซีเอสอาร์ผา่ น กรอบคิดหรือ “แว่น” ทางวิชาการที่เป็นภววิสัยไร้อคตินั้นยากมาก เนื่องจากความไม่แน่นอนในการพิสูจน์อย่างเพียงพอว่า กรอบดังกล่าวไร้อคติจริงหรือไม่ (Dahlsrud, 2006) ตลอดหลายสิบปีที่ผ่านมามีมุมมองและทฤษฎีจานวนมากซึ่งถูกประดิษฐ์ เพื่ออธิบายบทบาทของซีเอสอาร์ในสังคม ยกตัวอย่างเช่น อเล็กซานเดอร์ ดาห์สรุด (Alexander Dahlsrud, 2006) วิเคราะห์ นิยามกว่า 37 นิยามของซีเอสอาร์และจัดหมวดหมู่นิยามทั้งหมดเป็น 5 มิติ ได้แก่ ด้านสิ่งแวดล้อม สังคม เศรษฐกิจ ผู้มสี ่วนได้ เสีย และระดับความสมัครใจ ส่วน อาร์ชี แคร์รอล (Archie Carroll) ก็พบนิยามซีเอสอาร์ที่แตกต่างกันถึง 25 ชุด ในการทบทวน วรรณกรรม (Carroll, 1999) แคร์รอลเป็นหนึ่งในผูเ้ ชี่ยวชาญด้านซีเอสอาร์คนแรกๆ ที่มีชื่อเสียงระดับโลก ในปี ค.ศ. 1991 เขา จัดประเภทความรับผิดชอบของธุรกิจต่อสังคมหรือซีเอสอาร์ออกเป็น 4 ประเภท และเรียงลาดับความสาคัญเป็น “ปิระมิด” จากฐานราก ได้แก่ ความรับผิดชอบด้านเศรษฐกิจ (ทากาไร) ความรับผิดชอบด้านกฎหมาย (ทาตามกฎหมาย) ความรับผิดชอบ ด้านศีลธรรม (มีจริยธรรมในการดาเนินธุรกิจ) และความรับผิดชอบเชิงการกุศล (เป็น “พลเมืองดี” ของสังคม) (Carroll, 1991) (ดูแผนภาพ 1) แผนภาพ 1 ปิระมิดซีเอสอาร์ในกรอบคิดของ แคร์รอล (1996)

การนิยามและจัดประเภทซีเอสอาร์ของแคร์รอลส่งอิทธิพลต่อวงการซีเอสอาร์สืบมาจนปัจจุบัน แม้หลังจากที่แนวคิด ซีเอสอาร์ตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 20 จะวิวัฒนาการไปครอบคลุม “ซีเอสอาร์เชิงกลยุทธ์” ดังอธิบายไปแล้วข้างต้น (กล่าวคือ มุมมองที่ว่าบริษัทสามารถบูรณาการหลักซีเอสอาร์เข้ากับการดาเนินธุรกิจเพื่อสร้างมูลค่าทางธุรกิจ มิใช่เป็นซีเอสอาร์เชิงตั้งรับ เพื่อลดแรงกดดันจากผู้มสี ่วนได้เสียหรือ “คืนกาไรสู่สังคม” ผ่านกิจกรรมการกุศลเท่านั้น) ในเวลาเดียวกัน คาศัพท์และแนวคิด 19

จากวงการต่างๆ ก็ถูกหลอมรวมเข้ามาใช้ใน “ภาษา” ของวงการซีเอสอาร์ หรือถูกมองว่าเป็นส่วนสาคัญของซีเอสอาร์ อาทิ ธรร มาภิบาลบรรษัท (corporate governance) การกุศลของบริษัท (corporate philanthropy) การเป็นพลเมืองของบริษัท (corporate citizenship) การทาบัญชีสังคมและสิ่งแวดล้อม (social accounting, environmental accounting) และล่าสุด การดาเนินธุรกิจที่ยั่งยืน (sustainable business) ด้วยเหตุนี้ จึงอาจสรุปได้ว่าแนวคิดซีเอสอาร์ครอบคลุมความคิดที่ หลากหลายจานวนมาก และส่งผลให้กลายเป็นหัวข้อที่สามารถถกเถียงอภิปรายและวิเคราะห์กันได้ไม่รู้จบ นิยามที่ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายที่สดุ นิยามหนึ่งของ “ซีเอสอาร์” ถูกกาหนดโดยคณะกรรมาธิการสหภาพ ยุโรปในปี ค.ศ. 2001 ว่า หมายถึง “แนวคิดที่บริษัทต่างๆ บูรณาการประเด็นกังวลด้านสังคมและสิ่งแวดล้อมเข้าไปในการ ดาเนินธุรกิจและปฏิสมั พันธ์กับผู้มสี ่วนได้เสียฝ่ายต่างๆ โดยสมัครใจ” นิยามดังกล่าวครอบคลุมองค์ประกอบห้ามิติของซี เอสอาร์ในนิยามที่ดาห์สรุด (2006) รวบรวมไว้ในงานวิจัย การเน้นหลัก “โดยสมัครใจ” แปลว่าบริษัทต่างๆ มีอสิ รภาพที่จะ ออกแบบและดาเนินนโยบายซีเอสอาร์ในแนวทางที่ตนต้องการ และความแตกต่างของการดาเนินนโยบายซีเอสอาร์กส็ ่งผลให้ เกิดแนวปฏิบตั ิที่แตกต่างกันมากมาย และการรับรูเ้ กี่ยวกับซีเอสอาร์ของคนในสังคมก็แตกต่างหลากหลายตามไปด้วย จนอาจ กล่าวได้วา่ นโยบาย “กระแสหลัก” หรือ “มาตรฐานสากล” ของซีเอสอาร์ยังไม่มีอยู่จริง ถึงแม้จะมีความพยายามจากหลายฝ่าย ที่จะพัฒนาและส่งเสริมมาตรฐานซีเอสอาร์ มาตรฐานดังกล่าวก็ยังเป็นเพียงมาตรฐานโดยสมัครใจเป็นหลัก (ดูตัวอย่าง มาตรฐานและแนวปฏิบัติที่เกีย่ วกับซีเอสอาร์ได้ในภาคผนวก ก.) กล่าวโดยสรุป บริษัทต่างๆ สามารถยึดหลักความสมัครใจในการกาหนดเองว่า การแสดงความรับผิดชอบต่อสังคมที่ “ดี” ในมุมมองของบริษัทเองคืออะไร โดยตั้งอยู่บนวิถีการจัดการที่กว้างกว่าการมุ่งสร้างผลตอบแทนสูงสุดให้กับผู้ถือหุ้น นั่นคือ มองว่าบริษัทมีบทบาทสาคัญในสังคม และมีหน้าที่ที่กว้างกว่าการสร้างกาไรสูงสุด แต่อย่างไรก็ตาม ความรับผิดชอบตกเป็นของ ผู้มีส่วนได้เสียฝ่ายต่างๆ ที่จะเรียกร้องให้บริษัทรับผิด (accountable) ต่อพฤติกรรมของตนเอง (Carroll, 1999; Frederick, 2006) แนวคิดล่าสุดเกีย่ วกับซีเอสอาร์ (ซึ่งอาจกล่าวได้ว่า วันนี้ได้พัฒนามาเป็น “แนวคิดซีเอสอาร์กระแสหลัก”) ขัดแย้ง ชนิดคู่ตรงข้ามกับมุมมองแบบสานักคลาสสิกที่ว่า ความรับผิดชอบต่อสังคมเพียงประการเดียวของบริษัท คือ การสร้าง ผลตอบแทนสูงสุดต่อผู้ถือหุ้น โดยสานักนี้ให้เหตุผลว่าบริษัทที่มี “สานึกทางสังคม” ย่อมตกเป็นเหยื่อของลัทธิสังคมนิยม และ บั่นทอนสังคมเสรีแบบทุนนิยม (Friedman, 1970) ลาพังการทากาไร หรือการแสดงความรับผิดชอบด้านเศรษฐกิจในฐานปิระ มิดของแคร์รอลนั้น ไม่เพียงพอที่จะมอบความชอบธรรมให้กับกาไรของบริษัทอีกต่อไป ธุรกิจจะต้องมีแรงจูงใจนอกเหนือจาก การสร้างกาไร เนื่องจากถูกมองและตั้งความคาดหวังว่าควรมีเป้าหมายที่สูงส่งกว่านั้น (Handy, 2002) นิยามซีเอสอาร์มุมแคบ ของฟรีดแมน (ซึ่งเน้นการทากาไรอย่างเดียว) นั้นส่งอิทธิพลสูงมากจนถึงเมื่อไม่นานมานี้ เนื่องจากบทความของเขายังคงเป็น แหล่งอ้างอิงอันดับต้นๆ ในวงการซีเอสอาร์ และยังคงเป็นหัวข้อถกเถียงอภิปรายที่เข้มข้นในปัจจุบัน นานหลายปีหลังจากที่เขา ล่วงลับไปแล้ว (Moon, 2013) กล่าวโดยสรุป แนวคิดซีเอสอาร์ได้เข้าสูโ่ ลกธุรกิจในฐานะ “เครื่องมือ” ที่บริษัทสามารถใช้ในการแสวงหรือรักษา ความชอบธรรมในสายตาของสาธารณะ และปรับเปลี่ยนภาพลักษณ์ของแบรนด์หรือบริการให้การดาเนินธุรกิจสอดคล้องกับ ความต้องการของผู้มสี ่วนได้เสียและชุดคุณค่าที่ผมู้ ีส่วนได้เสียให้ความสาคัญ ซีเอสอาร์อาจปรับเปลีย่ นรูปแบบได้ตาม สถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไป แปลงอุดมการณ์เรื่องความรับผิดชอบต่อสังคมซึ่งมีฐานอยู่ในหลักจริยธรรม การกุศล และการคืน กาไรสู่สังคม (Carroll, 2008) มาเป็นอุดมการณ์ซึ่งสามารถสร้างมูลค่าทางธุรกิจให้กับบริษัทได้ เช่น จูงใจให้ผู้บริโภคหรือลูกค้า ทีใ่ ส่ใจสิ่งแวดล้อมหรือสังคมหันมาอุดหนุนบริษัทมากขึ้น ฉะนั้นจึงอาจสร้างความได้เปรียบในการแข่งขันให้กับบริษัท

20

ย้อนอดีต: เหตุผลด้านจริยธรรม ความเป็นเหตุเป็นผล และเศรษฐศาสตร์ของซีเอสอาร์ แนวคิดซีเอสอาร์ในธุรกิจสมัยใหม่ถือกาเนิดไม่นานหลังจากที่วิกฤติเศรษฐกิจถดถอยรุนแรง (great depression) ใน ทศวรรษ 1930 ส่งผลให้คนจานวนมากตั้งคาถามถึงวิถีปฏิบัติของธุรกิจที่มุ่งแสวงกาไรสูงสุดอย่างไม่บันยะบันยัง สังคมสร้าง “สนามแข่งขัน” ให้ธุรกิจก่อตั้งและเติบโตด้วยการทากาไร แต่ความคาดหวังของสังคมเกี่ยวกับศีลธรรม จริยธรรม และคุณค่า ต่างๆ ก็เริ่มกาหนดรูปธรรมของ “พันธะทางสังคม” ที่คนคาดหวังมากขึ้นเรื่อยๆ ว่าบริษัทมีหน้าที่ แนวคิดเชิงวิชาการเรื่องซี เอสอาร์ปรากฎครั้งแรกในงานเขียนของ ฮาวเวิร์ด โบเวน (Howard Bowen) (Carroll, 1999) ท่ามกลางกระแสการกากับดูแล ของภาครัฐที่เข้มข้นมากขึ้นและการจัดสวัสดิการแก่ประชาชนในยุคเศรษฐกิจตกต่า โบเวนเสนอว่า นักธุรกิจจะต้องรับผิดชอบ ที่จะ “ดาเนินนโยบาย ตัดสินใจ หรือ ปฏิบัติการใดๆ ก็ตามที่พงึ ประสงค์ ในแง่ของเป้าหมายและคุณค่าของสังคมของเรา” (Bowen, 1953) ในแง่นี้นับว่า โบเวน (1953) เป็นผู้วางหมุดหมายแรกให้กับ เหตุผลด้านศีลธรรม ของซีเอสอาร์ นานหลายสิบปีก่อนที่ แฮนดี (Handy, 2002) จะประกาศว่า เป้าหมายของธุรกิจมิใช่การทากาไร ข้ออภิปรายดังกล่าวเสนอว่า บริษัทต่างๆ จะอยู่รอด ได้ก็ต่อเมื่อดาเนินธุรกิจในทางที่สอดคล้องกับชุดคุณค่าและหลักการของสังคมส่วนรวม ถ้าหากบริษัทใดประสบความสาเร็จทาง ธุรกิจ ความสาเร็จนั้นก็เกิดขึ้นเพียงเพราะสังคมมีส่วนสร้างความสาเร็จนั้นๆ ผ่านการส่งมอบแรงงานมีฝีมือ โครงสร้างพื้นฐาน ทางกายภาพ โครงสร้างทางกฎหมาย และตลาดผู้บริโภค ให้บริษัทได้ใช้ประโยชน์ สังคมทาให้บริษัทประกอบกิจการได้ ดังนั้น บริษัทจึงสมควรรู้สึกมีหน้าที่ที่จะปฏิบัติตนในทางที่สังคมมองว่ารับผิดชอบและเป็นประโยชน์ต่อสังคม (Werther & Chandler, 2011) อีกมุมหนึ่งมองว่า กลุ่มต่างๆ ในสังคมที่พึ่งพาระบบเศรษฐกิจถูกกลุ่มถูกคาดหวังว่ามี “หน้าที่ทางศีลธรรม” ที่จะสร้าง หรือเพิ่มสวัสดิการสังคม และกลุม่ ที่ล้มเหลวก็อาจถูกมองว่าขาดความชอบธรรม เมื่อใดที่คณ ุ ค่าเชิงอัตวิสัยของสังคมใดสังคม หนึ่งบัญญัติว่าบริษัทต่างๆ ควรทาตามความคาดหวังทางศีลธรรมของสังคม เมื่อนั้นบริษัทก็ควรทาตามเพื่อหลีกเลี่ยงการถูก คว่าบาตรทางสังคม ด้วยเหตุนี้ การแสดงความรับผิดชอบต่อสังคมหรือซีเอสอาร์จึงอาจเป็นการกระทาที่ มีเหตุมีผล (rational) ของบริษัท เนื่องจากเป็นปฏิกิริยาต่อกฎหมาย ค่าปรับ ข้อห้าม ธรรมเนียมปฏิบตั ิ หรือการเคลื่อนไหวทางสังคม เพื่อลดความ เสี่ยงต่อการดาเนินธุรกิจและฐานะทางการเงิน และระหว่างทางบริษัทก็จะได้เรียนรู้วิธีคาดการณ์และเข้าใจความกังวลของผู้มี ส่วนได้เสียฝ่ายต่างๆ มากขึ้น ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวได้ว่า เหตุผลด้านความมีเหตุมผี ล ของซีเอสอาร์ คือ การทาซีเอสอาร์มีเหตุมผี ล เพราะช่วยให้บริษัทสามารถทากาไรสูงสุด ในขณะที่ขจัดอุปสรรค ข้อจากัด หรือความเสี่ยงทางธุรกิจให้เหลือน้อยที่สดุ (Werther & Chandler, 2011) ความมีเหตุมผี ลของซีเอสอาร์อาจสรุปได้ใน “กฎเหล็ก” ของหลักคิดทั่วไป (ด้านรัฐศาสตร์ หรือสังคมศาสตร์) เรื่อง ความรับผิดชอบต่อสังคม (social responsibility) ที่ระบุว่า ใครก็ตามที่ใช้อานาจโดยมิชอบย่อมสูญเสียอานาจนั้นไปในทีส่ ดุ ภาวะไร้ความรับผิดชอบต่อสังคมของธุรกิจอาจส่งผลให้ภาครัฐ (เช่น ผ่านแรงกดดันของประชาชน) ตัดสินใจออกกฎหมายหรือ กฎเกณฑ์กากับดูแลที่เข้มงวดมากขึ้น ตีกรอบจากัดกิจกรรมและผลกาไรของธุรกิจยิ่งขึ้น (Davis, 1973) ด้วยเหตุนี้ การดาเนิน ธุรกิจอย่างมีเหตุมผี ลจึงหมายถึงวิถีปฏิบัติที่สร้างหลักประกันได้ว่า บริษัทจะได้รับผลตอบแทนทางการเงิน ในขณะเดียวกันก็ ต้องโอนอ่อนผ่อนตามความประสงค์ขององค์กรพัฒนาเอกชนหรือขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมในบางระดับ เพื่อจะได้ชื่อว่ามี ความชอบธรรมในสายตาของประชาสังคม แอลลัน เมอร์เรย์ (Allan Murray, 2006) มองบริษัทว่าเปรียบเสมือน “สถาบันทาง การเมือง” ที่ “ต้องอาศัยความไว้วางใจของสาธารณะเพื่อจะดาเนินการได้อย่างราบรื่น” การสูญเสียความไว้วางใจจาก สาธารณะจะเปิดช่องให้บริษัทเผชิญกับการโจมตีจากภาคประชาสังคม หน่วยงานภาครัฐ และคู่แข่งรายอื่นในอุตสาหกรรม 21

ในศตวรรษที่ 21 แนวคิดเรื่องซีเอสอาร์กาลังได้รับความสนใจ และน่าจะทวีความสาคัญขึ้นเรื่อยๆ บริษัทต่างๆ ตั้งแต่ ระดับท้องถิ่น ชาติ จนถึงบรรษัทข้ามชาติ กาลังใช้ซีเอสอาร์เป็นเครื่องมือในการโฆษณาว่าตนแตกต่างจากคู่แข่งอย่างไร และใช้ สร้างความได้เปรียบในการแข่งขันเพื่อแสวงจุดเด่นในตลาด (Margolis & Walsh, 2003) ตรรกะดังกล่าวจัดเป็น เหตุผลด้าน เศรษฐศาสตร์ ของซีเอสอาร์ ซึ่งสอดคล้องกับ “วิวัฒนาการ” ล่าสุดของแนวคิด ดังที่ได้กล่าวไปแล้วข้างต้น กล่าวคือ ซีเอสอาร์ สามารถ “เพิ่มมูลค่า” ให้กับสินค้าและบริการของบริษัท ผ่านการสะท้อนชุดคุณค่าและความต้องการของผู้มีส่วนได้เสียใน สินค้าและบริการนั้นๆ ความสัมพันธ์ระหว่างบริษัทกับชุดคุณค่าทางสังคมย่อมมีวิวัฒนาการตลอดเวลา เนื่องจากบริษัทย่อม ได้รับอิทธิพลจากความกังวลและความต้องการของผู้มสี ่วนได้เสีย ความสัมพันธ์และปฏิสัมพันธ์ดงั กล่าวช่วยสร้างหลักประกัน ว่าบริษัทจะสามารถรักษาความชอบธรรมของการดารงอยู่ในสังคม และในเวลาเดียวกันก็ช่วยรักษาการเติบโตทางธุรกิจของ ตนเองในระยะยาวด้วย (Werther & Chandler, 2011) มุมมองด้านการบริหารจัดการ หรือ “วิถีผู้มีส่วนได้เสีย” (stakeholder approach) ของซีเอสอาร์ครอบคลุมเหตุผล ด้านความมีเหตุมีผล และเหตุผลด้านเศรษฐศาสตร์ของซีเอสอาร์ นักธุรกิจในมโนทัศน์ของโบเวนไม่เพียงแต่เป็นผู้จดั การบริษัท ที่ต้องรับผิดชอบต่อผลประกอบการทางการเงิน มีหน้าที่เพิ่มความมั่งคั่งให้กับเจ้าของกิจการและผู้ถือหุน้ รายย่อย แต่ยังมีหน้าที่ เติมเต็มความคาดหวังของลูกค้า ชุมชน และคู่คา้ ด้วย ผู้มสี ่วนได้เสียที่ส่งผลต่อความอยู่รอดของบริษัทถูกนิยามว่า “บุคคลหรือ กลุ่มบุคคลใดก็ตามที่สามารถส่งผลกระทบหรือได้รับผลกระทบจากการบรรลุเป้าหมายขององค์กร” (Freeman, 1984)

ซีเอสอาร์กับการพัฒนาที่ยั่งยืน การถกเถียงเชิงทฤษฎีว่าด้วยนิยามของ “การพัฒนาที่ยั่งยืน” ยังคงดาเนินไปจวบจนปัจจุบัน และนักวิชาการบางราย ยังคงมองว่าแนวคิดนี้ขัดแย้งกับแนวคิดเรื่องซีเอสอาร์ (Moon, 2007) จากมุมมองของสานักคลาสสิกที่ว่า บริษัทต่างๆ มี เป้าหมายเดียวคือการทากาไรสูงสุด เราก็มองได้ว่าบริษัทเหล่านั้น “ไม่สามารถ” รับผิดชอบใดๆ ต่อสังคมได้ นอกจากนี้ ในเมื่อ บริษัทดาเนินกิจการในระบอบเศรษฐกิจ เราก็อาจมองได้วา่ การประกอบธุรกิจไม่อาจเข้ากันได้กับการบรรลุซึ่งเป้าหมายด้าน “ความยั่งยืน” ในโลกที่ทรัพยากรมีจากัด ในเมื่อทั้งสองแนวคิดนีย้ ังมีข้อโต้แย้งและถกเถียงมากมาย อีกทั้งยังเป็นแนวคิดที่ ซับซ้อนในตัวมันเอง ลักษณะความสัมพันธ์ระหว่างซีเอสอาร์กับการพัฒนาที่ยั่งยืนจึงค่อนข้างมีความสลับซับซ้อนและมีนัยที่ แตกต่างหลากหลาย ขึ้นอยู่กับระบบสังคม การกากับดูแล และสิ่งแวดล้อมในแต่ละสังคม (Moon, 2007) ปกติแนวคิดเรื่อง “การพัฒนาที่ยั่งยืน” จะเข้าใจกันว่ามีสามมิติ นัน่ คือ ความยั่งยืนด้านเศรษฐกิจ ความยั่งยืนด้าน สังคม และความยั่งยืนด้านสิ่งแวดล้อม เป้าหมายการบรรลุการเติบโตทางเศรษฐกิจและสังคมโดยไม่บอ่ นทาลายสิ่งแวดล้อมนัน้ เป็นประเด็นที่สร้างความปวดเศียรเวียนเกล้าให้กับผูม้ ีส่วนได้เสียทีท่ างานในสาขาการพัฒนาตลอดมา (Adams, 2001) บริษัท ต่างๆ ล้วนดารงอยู่ในสังคม เป็นฟันเฟืองสาคัญของการเติบโตทางเศรษฐกิจและสังคม และสามารถใช้ซีเอสอาร์เป็นเครื่อง “บรรเทา” ผลกระทบเชิงลบ (หรือที่ภาษาเศรษฐศาสตร์เรียกว่า ผลกระทบภายนอกเชิงลบ – negative externalities) ต่อ สิ่งแวดล้อม ในเมื่อบริษัทต่างๆ ใส่ใจภาพลักษณ์ของตนในสังคม (ประสงค์จะได้ชื่อว่าเป็น “พลเมืองดี”) บริษัทต่างๆ จึงต้อง พยายามหาสมดุลระหว่างความรับผิดชอบต่อสังคมในด้านต่างๆ อาทิ ด้านเศรษฐกิจ กฎหมาย จริยธรรม และการ “คืนกาไร” (การกุศล) ในกรอบคิดของแคร์รอล (1991) ในแง่นี้ ซีเอสอาร์กับการพัฒนาที่ยั่งยืนดูจะสามารถเดินอย่างสอดคล้องกันเพื่อสร้าง ผลลัพธ์ที่พึงประสงค์ได้ อย่างไรก็ดี Moon (2007) เน้นย้าว่า ซีเอสอาร์ใส่ใจกับ “ผู้มีส่วนได้เสีย” กลุ่มต่างๆ เป็นหลัก ขณะที่ การประยุกต์ใช้แนวคิด “การพัฒนาที่ยั่งยืน” นั้นกว้างไกลกว่ามนุษย์มาก ความสัมพันธ์ระหว่างซีเอสอาร์กับการพัฒนาที่ยั่งยืน ตั้งอยู่การยึดกรอบคุณค่าภายในคนละชุด และต่างมีความซับซ้อนในตัวเอง (Connolly, 1983) 22

แนวคิด “การพัฒนาที่ยั่งยืน” มีนิยามที่แตกต่างหลากหลาย แต่นยิ ามซึ่งเป็นที่ยอมรับที่สุดอยู่ในรายงาน “อนาคต ร่วมกันของเรา” (Our Common Future) ผลิตโดยคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมและการพัฒนาโลก มี โกร ฮาร์เล็ม บรุนด์ท์ แลนด์ (Gro Harlem Brundtland) อดีตประธานาธิบดีนอร์เวย์เป็นประธาน และดังนั้นจึงเป็นทีร่ จู้ ักในชื่อ “รายงานบรุนด์ท์ แลนด์” (Brundtland Report) รายงานฉบับนี้ระบุนิยามของ “การพัฒนาที่ยั่งยืน” ว่า หมายถึง “การพัฒนาที่ตอบสนองต่อ ความต้องการของปัจจุบัน โดยไม่ลดิ รอนความสามารถของคนรุ่นหลังในการตอบสนองต่อความต้องการของพวกเขา” (Brundtland, 1987) ในนิยามดังกล่าว การพัฒนาจะต้องมีเป้าหมาย ระยะยาว และถ้าใช้ภาษาของซีเอสอาร์ ก็กล่าวได้ว่า “คน รุ่นหลัง” ถูกเติมเข้ามาเป็นผูม้ ีส่วนได้เสียกลุ่มสาคัญ (M. van Marrewijk, 2006) นิยามดังกล่าวมีส่วนกระตุ้นให้กลุ่มใหม่ๆ เข้า ร่วมวงอภิปรายถกเถียงเกี่ยวกับซีเอสอาร์ เรียกร้องให้บริษัทรับผิดต่อการกระทาของตน เช่น องค์กรพัฒนาเอกชนที่ทางานด้าน การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม และกลุ่มชนพื้นเมืองที่เคลื่อนไหวเพื่อพิทักษ์การดารงชีวิตแบบดั้งเดิมของตนเอง การนา “คนรุ่นหลัง” เข้ามาเป็นกลุ่มผูม้ ีส่วนได้เสีย แปลว่าบริษัทมีเจตนาที่จะรักษาความได้เปรียบในการแข่งขันและ ความชอบธรรมของตน ในระยะยาว บริษัทที่ต้องการจะเปลีย่ นวิถีเข้าสู่ความยั่งยืน (หรือที่เรียกว่า “ธุรกิจที่ยั่งยืน” คือ สอดคล้องกับแนวคิดการพัฒนาทีย่ ั่งยืน) ตัดสินใจเปลี่ยนด้วยส่วนผสมของเหตุผลด้านศีลธรรม ความมีเหตุมีผล และการเอาตัว รอดทางเศรษฐกิจ บริษัทที่สามารถปรับเปลีย่ นตัวเองให้ตอบสนองต่อความคาดหวังและชุดคุณค่าของสังคมได้จะสามารถ สร้างสรรค์กจิ กรรมซีเอสอาร์ที่สามารถตอบโจทย์ความต้องการและความกังวลของสังคมได้ นักวิชาการบางราย อาทิ Van Marrewijk และ Werre (2003) มองว่าเราสามารถประเมินกิจกรรมซีเอสอาร์ทั้งหมดผ่าน “แว่น” ของการพัฒนาได้ นักวิชาการทั้งสองได้พัฒนาชุดหลักการที่จะช่วยให้บริษัทต่างๆ สามารถตอบสนองต่อความท้าทายของการพัฒนา และใช้ หลักการชุดนี้ในการจัดประเภทซีเอสอาร์ออกเป็น 5 ประเภท กล่าวคือ 1. ซีเอสอาร์ที่ขับดันด้วยการทาตามกฎหมาย (compliance-driven CSR) เน้นการสร้างระเบียบสังคมเป็นหลัก (order) 2. ซีเอสอาร์ที่ขับดันด้วยผลกาไร (profit-driven CSR) เน้นการบรรลุความสาเร็จ (success) 3. ซีเอสอาร์ที่ขับดันด้วยความห่วงใย (care-driven CSR) เน้นการพัฒนาชุมชน (community) 4. ซีเอสอาร์ที่ขับดันด้วยการคิดเชิงระบบ (systemic-driven CSR) เน้นการสร้างมูลค่าเพิ่ม (synergy) และ 5. ซีเอสอาร์ที่ขับดันอย่างเป็นองค์รวม (holistically-driven CSR) เน้นการสร้างระบบชีวิตที่เกื้อกูล (life system) อาจกล่าวได้ว่า การนิยามซีเอสอาร์ใหม่ในมุมมองของการพัฒนาดังตัวอย่างข้างต้นนั้น ช่วย “หลอมรวม” แนวคิด เรื่องความยั่งยืนกับความรับผิดชอบให้โน้มเอียงมาเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันมากขึ้น น่าสังเกตว่าในปัจจุบัน นิยามซีเอสอาร์นิยามหนึ่งซึ่งได้รับความนิยมค่อนข้างมาก คือ นิยามของสภาธุรกิจโลกเพื่อ การพัฒนาที่ยั่งยืน หรือ World Business Council for Sustainable Development (WBCSD) ซึ่งเป็นการรวมตัวกันโดย สมัครใจของบริษัทขนาดใหญ่ทั่วโลก โดย WBCSD ให้นิยามซีเอสอาร์ว่า หมายถึง “ความทุ่มเทอย่างต่อเนื่องของธุรกิจที่จะมี ส่วนสร้างการพัฒนาเศรษฐกิจต่อไป ในขณะเดียวกับที่ปรับปรุงคุณภาพชีวิตของบุคลากร ครอบครัวของพวกเขา ตลอดจน คุณภาพชีวิตของชุมชนและสังคมส่วนรวม” (WBCSD, 1998) ในเมื่อทุกบริษัทย่อมประกอบธุรกิจเป็นหลักแหล่ง มีที่อยู่เชิง กายภาพ (สานักงาน โรงงาน ฯลฯ) ภาคธุรกิจย่อมไม่อาจหลุดพ้นการถูกมองว่ามีส่วนร่วม (เชิงบวก) หรือลิดรอน (เชิงลบ) การ พัฒนาชุมชนระดับท้องถิ่น ชาติ ภูมิภาค และโลกได้ ในแง่นี้ บริษัทที่มีเหตุมผี ลทางเศรษฐศาสตร์ย่อมแสวงหาความยั่งยืนในวิถี การดาเนินธุรกิจ และพยายามสร้างความได้เปรียบในการแข่งขันในอนาคตด้วยการสร้างผลกระทบภายนอกเชิงบวก (positive externalities) การจัดการด้านการเงินและทางกฎหมายถูกเชื่อมโยงเข้ากับการจัดการกับผลกระทบที่บริษัทก่อต่อสังคมและ สิ่งแวดล้อม โคฟี อันนัน (Kofi Annan) อดีตเลขาธิการองค์การสหประชาชาติ กล่าวในงานที่จัดโดยแนวร่วมธุรกิจเพื่อการ 23

พัฒนาที่ยั่งยืน (Business Action for Sustainable Development) ว่า “เราตระหนักมากขึ้นเรื่อยๆ ว่า เราจะก้าวหน้าได้ ด้วยการกระตุ้นภาคธุรกิจเท่านั้น ภาคธุรกิจมีทรัพยากรการเงิน เทคโนโลยี และทักษะการบริหารจัดการที่จะบรรลุเป้าหมาย” (อ้างถึงใน Wade, 2005) พูดอีกอย่างคือ การบรรลุเป้าหมายการเติบโตที่ยั่งยืนของสหประชาชาติแปลว่าภาคธุรกิจจะต้องมี บทบาทที่สาคัญและขาดไม่ได้

2.2 ผู้ประกอบการทางสังคม (social entrepreneur) และการประกอบการสังคม (social entrepreneurship) ถึงแม้แนวคิดเรื่อง “การประกอบการสังคม” (social entrepreneurship) จะเป็นเรื่องใหม่ที่เพิ่งปรากฏในงาน วรรณกรรมธุรกิจ แต่บุคคลที่เรียกได้ว่าเป็น “ผู้ประกอบการทางสังคม” (social entrepreneur) นั้นมีมานานกว่าหนึ่งศตวรรษ แล้ว เช่น ฟลอเรนซ์ ไนติงเกล1 หรือมาเรีย มอนเตสเซอรี2่ (Banks, 2016) ซึ่งในที่นี้จาเป็นต้องแยกคานิยามระหว่าง “การ ประกอบการสังคม” อันหมายถึง กระบวนการหรือลักษณะพฤติกรรมกับ “กิจการเพื่อสังคม” อันหมายถึงสถาบันที่มุ่งสร้าง ผลลัพธ์ทางสังคมอย่างต่อเนื่อง (ดูรายละเอียดในบทที่ 2.3 ของรายงานฉบับนี้) กับ “ผู้ประกอบการทางสังคม” ซึ่งเน้นที่ตัว บุคคลผูร้ ิเริ่มสร้างผลลัพธ์ โลกเริ่มรูจ้ ักคาว่า “ผู้ประกอบการทางสังคม” ผ่านการนาเสนอของผู้บุกเบิกแนวความคิดระดับโลกหลายคน หนึ่งใน นั้นคือ บิล เดรย์ตัน (Bill Drayton) ผู้ก่อตั้งมูลนิธิอโชก้า (Ashoka) องค์กรพัฒนาเอกชนที่ส่งเสริมผู้ประกอบการทางสังคม หรือ ชาร์ลส ลีดบีทเตอร์ (Charles Leadbeater) ผู้เขียนหนังสือเรื่อง The Raise of the Social Entrepreneur (1997) เสนอการ สนับสนุนนวัตกรรมทางสังคมของผู้ประกอบการทางสังคมในการแก้ปัญหารัฐสวัสดิการ แนวคิดนีเ้ ริ่มถูกใช้ในวงกว้างตั้งแต่ ปลายศตวรรษที่ 20 เป็นต้นมา แต่โดยรวมถือว่ายังเป็นเรื่องที่คนรู้จกั กันน้อยมาก (Elkington & Hartigan, 2008) นิยามและลักษณะเฉพาะของ “ผู้ประกอบการทางสังคม” ผลการทบทวนวรรณกรรมปริทัศน์ที่เกี่ยวกับนิยามของผู้ประกอบการทางสังคมต่างกล่าวไปในทางเดียวกันว่า ความหมายของคาว่าผู้ประกอบการทางสังคมยังหลากหลายและไม่มกี ารกาหนดหลักเกณฑ์เป็นสากลในการระบุว่าใครคือ ผู้ประกอบการทางสังคม ตลอด 30 ปีที่ผ่านมามีการนิยาม “ผู้ประกอบการทางสังคม” ที่แตกต่างกันไปหลายชุด จึงมีความ พยายามในการทาให้ภาพของผู้ประกอบการทางสังคมชัดเจนขึ้นผ่านการวิเคราะห์ลักษณะเด่นของผู้ประกอบทางสังคมผ่าน นิยามและกรณีศึกษาต่างๆ ตัวอย่างเช่น ซาเมอร์ อาบูไซฟาน (Samer Abu-saifan) ได้ทาการวิเคราะห์นิยามระหว่าง “ผู้ประกอบการทั่วไป” โดยเน้นมุมมองทางเศรษฐศาสตร์ และ “ผูป้ ระกอบการทางสังคม” ในศตวรรษที่ 20 ชนิดละ 7 นิยาม และสกัดลักษณะเฉพาะตัวและลักษณะที่เหมือนกันจากนิยามเหล่านัน้ พร้อมทั้งนามาเปรียบเทียบกันดังแสดงใน ตาราง 1 ตาราง 1 ลักษณะเฉพาะตัวและลักษณะที่เหมือนกันระหว่างผู้ประกอบการทั่วไปและผู้ประกอบการทางสังคม

1 ฟลอเรนซ์

ไนติงเกล (Florence Nitingale) ผู้บุกเบิกด้านพยาบาลศาสตร์ยุคใหม่และยกระดับวิชาชีพพยาบาลช่วงต้นค.ศ.1800 2 มาเรีย มอนเตสเซอรี่ (Maria Montessori) แพทย์หญิงผู้ริเริ่มพัฒนาระบบการศึกษาสาหรับเด็กที่มีความบกพร่องทางสติปัญญาและ คนหูหนวกให้มีความสามารถเทียบเท่ากับเด็กปกติช่วงต้นปีค.ศ.1900

24

ลักษณะเฉพาะตัวของผู้ประกอบการ ทั่วไป

ลักษณะทีเ่ หมือนกันระหว่าง ผู้ประกอบการทั่วไปและ ผู้ประกอบการทางสังคม

ลักษณะเฉพาะตัวของผู้ประกอบการ ทางสังคม

• ผู้สร้างความสาเร็จ (high achiever) • ผู้ยอมรับความเสี่ยง (risk bearer) • นักจัดการ (organizer) • นักคิดวางกลยุทธ์ (strategic thinker) • ผู้สร้างสรรค์คณ ุ ค่า (value creator) • นักบริหารแบบองค์รวม (holistic) • ผู้ที่สามารถฉวยโอกาสทากาไรจาก สถานการณ์ที่ไร้ความเสี่ยง (arbitrageur)

• • • • •

• ผู้นาทางพันธกิจ (mission leader) • มีอารมณ์เป็นแรงผลักดัน (emotionally charged) • ผู้นาการเปลี่ยนแปลง (change agent) • ผู้นาที่รับฟังความคิดเห็น (opinion leader) • ผู้สร้างคุณค่าทางสังคม (social value creator) • ตื่นตัวกับประเด็นทางสังคม (socially alert) • ผู้จัดการ (manager) • มีวิสัยทัศน์ (visionary) • มีความรับผิดสูงมาก (highly accountable)

ผู้สร้างนวัตกรรม (innovator) อุทิศตน (dedicated) นักริเริ่ม (initiative taker) ผู้นา (leader) ตื่นตัวกับโอกาสรอบตัว (opportunity alert) • หัวรั้น (persistent) • มีความมุ่งมั่นทุ่มเท (committed)

ที่มา: (Abu-Saifan, 2012) ผลการศึกษาเปรียบเทียบคานิยามและลักษณะเฉพาะตัวดังกล่าวข้างต้นนามาสู่ข้อเสนอคานิยามว่า “ผู้ประกอบการ ทางสังคม” คือ “บุคคลที่มีพันธกิจทางสังคมเป็นตัวขับเคลื่อนโดยใช้หลักการของผู้ประกอบการ ในการส่งมอบมูลค่าทางสังคม ให้แก่กลุ่มผูด้ ้อยโอกาสกว่า ผ่านการประกอบการที่มีอิสรภาพด้านการเงิน สมบูรณ์ในตัวเองและมีความยั่งยืน” (Abu-Saifan, 2012) และเสนอว่าเป้าหมายสูงสุดของผู้ประกอบการทั่วไปคือการสร้างความมั่งคั่งทางเศรษฐกิจ ในขณะที่ผู้ประกอบการทาง สังคมจะให้ความสาคัญกับพันธกิจทางสังคมที่วางไว้ อย่างไรก็ดี ตารางข้างต้นมิอาจสรุปได้ว่าเป็นรายการมาตรฐานในการระบุความเป็นผู้ประกอบการทางสังคม เนื่องจากยังมีอีกหลากหลายแนวคิดเกี่ยวกับคุณสมบัติของผู้ประกอบการและผู้ประกอบการทางสังคม อาทิ การเป็นผู้มี ความคิดสร้างสรรค์ (creativity) ผู้สร้างความเปลี่ยนแปลง (transformatory) ผู้สร้างแรงบันดาลใจ (inspired) ผูล้ งมือทา (direct action) ผู้มีความกล้า (courage) และมีความอดทนยิ่ง (fortitude) ซึ่งล้วนแล้วแต่คาบเกี่ยวกับตารางที่นาเสนอข้างต้น นิยามที่ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายเกีย่ วกับ “ผู้ประกอบการทางสังคม” มักมาจากมูลนิธิขนาดใหญ่ที่ผลักดัน และสนับสนุนแนวความคิดเกีย่ วกับการประกอบการสังคมและเน้นการสร้างเครือข่ายผู้ประกอบการทางสังคมทั่วโลก องค์กรที่ มีชื่อเสียงเป็นอันดับต้นๆ ของโลกได้แก่ 25

องค์กรอโชก้า ผู้ริเริม่ สร้างสรรค์เพื่อสังคม (Ashoka: Innovators for the Public) ก่อตั้งเมื่อปีค.ศ. 1980 โดยบิล เดรย์ตัน (Bill Drayton) อโชก้าทางานกับผู้ประกอบการทางสังคมแนวหน้าหรือเรียกว่า อโชก้า เฟลโลวส์ (Ashoka Fellows) กว่า 3,000 คน ใน 70 กว่าประเทศทั่วโลก อโชก้าให้ความหมายของผู้ประกอบการทางสังคมว่า “บุคคลที่มีวิธีการใหม่ในการ แก้ปญ ั หาสังคมที่เร่งด่วน บุคคลเหล่านี้มีความมุ่งมั่นและยืนหยัดในการแก้ไขปัญหาทีส่ าคัญและเสนอแนวคิดใหม่เพื่อการ เปลี่ยนแปลงทางสังคมในวงกว้าง แทนที่จะปล่อยให้การแก้ปญ ั หาสังคมเป็นหน้าที่ของภาครัฐหรือภาคธุรกิจ” (ม.ป.ป.) ปัจจุบัน ในประเทศไทยมีจานวนผู้ประกอบการทางสังคมที่ได้รับยกย่องให้เป็นอโชก้า เฟลโลวส์ จานวน 105 คน (วรรัตนวงศ์, 2559) มูลนิธิชวาบเพื่อการประกอบการสังคม (Schwab Foundation for Social Entrepreneurship) ก่อตั้งขึ้นในปีค.ศ.

1998 โดยคลอสและฮิลเด ชวาบ (Klaus และ Hilde Schwab) มีพันธกิจคือการเฟ้นหาผู้ประกอบการทางสังคมที่เปี่ยมด้วย นวัตกรรม สามารถแสดงวิธีแก้ปัญหาด้านเศรษฐกิจ สังคมสิ่งแวดล้อม ผู้ประกอบการทางสังคมตามความหมายของมูลนิธิชวาบ หมายถึง “บุคคลที่ขับเคลื่อนนวัตกรรมทางสังคมและสร้างการเปลี่ยนแปลงทางสังคมในหลากหลายสาขา ได้แก่ การศึกษา สุขภาพ สิ่งแวดล้อม และการพัฒนากิจการ พวกเขามุ่งเป้าไปที่การบรรเทาความยากจนโดยใช้จิตวิญญาณของผู้ประกอบการ และกระบวนการทางธุรกิจสร้างสรรค์นวัตกรรมที่ก้าวข้ามแนวปฏิบตั ิแบบดั้งเดิม” ในปี ค.ศ.2015 มีผู้ประกอบการทางสังคมที่ ได้รับคัดเลือกเป็นสมาชิกเครือข่ายจานวน 31 คน จาก 25 องค์กรใน 45 ประเทศทั่วโลก (Schwab Foundation, 2015) มูลนิธิสกอล (Skoll Foundation) ก่อตั้งโดย เจฟ สกอล (Jeff Skoll) ผู้ร่วมก่อตั้งอีเบย์ (eBay) มูลนิธิสกอลมี โครงการมอบรางวัลสกอล (Skoll Awards) เป็นเงินทุนสนับสนุนสาหรับผู้ประกอบการทางสังคมที่ได้รับคัดเลือกเป็นประจาทุก ปี ผู้ประกอบการทางสังคมในความหมายของมูลนิธิสกอล หมายถึง “ผู้สร้างความเปลี่ยนแปลงทางสังคม (society’s change agent) และสร้างสรรค์นวัตกรรมที่ส่งผลกระทบต่อการเปลีย่ นแปลงระบบของโลก” (n.d.) หากลองพิจารณาจากการคัดเลือกผู้ประกอบการสังคมเข้าเป็นเครือข่ายสมาชิกองค์กร จะพบว่าแต่ละองค์กรนิยาม ความเป็นผูป้ ระกอบการทางสังคมตามคุณลักษณะดังตาราง 2 ตาราง 2 คุณสมบัติของผู้ประกอบการทางสังคมในมุมมองขององค์กรอโชก้า มูลนิธชิ วาบ และมูลนิธสิ กอล องค์กรอโชก้า (ก่อตั้งค.ศ. 1980) • วิธีการใหม่ที่นาไปสู่นวัตกรรมและ มีศักยภาพในการแก้ปญ ั หาได้จริง (a new idea that leads to innovation and real change potential) • ความคิดริเริม่ สร้างสรรค์ (creative) • ทักษะการประกอบการ (entrepreneurial quality) • ความคิดใหม่นั้นสร้างผลกระทบ ทางสังคม (social impact of the idea)

มูลนิธิชวาบ (ก่อตั้งค.ศ. 1998) • นวัตกรรม (innovation) • ความยั่งยืน (sustainability) • การเข้าถึงกลุ่มเป้าหมายในวง กว้าง (reach) • ผลลัพธ์ทางสังคม (social impact)

มูลนิธิสกอล (ก่อตั้งค.ศ. 1999) • ความทะเยอทะยาน (ambitious) • ขับเคลื่อนด้วยพันธกิจ (mission driven) • นักวางกลยุทธ์ (strategic) • ความสามารถในการระดม ทรัพยากร (resourceful) • มุ่งเน้นผลลัพธ์ (results oriented)

26

องค์กรอโชก้า (ก่อตั้งค.ศ. 1980)

มูลนิธิชวาบ (ก่อตั้งค.ศ. 1998)

มูลนิธิสกอล (ก่อตั้งค.ศ. 1999)

• มีจริยธรรม (ethical fiber) ความเป็นผูป้ ระกอบการทางสังคมที่ผู้ประกอบการทางสังคมพึงมีและทั้งสามองค์กรข้างต้นต่างเห็นพ้องไปในทิศทาง เดียวกัน คือ ความสามารถในการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมโดยใช้จิตวิญญาณของผู้ประกอบการทางธุรกิจ สามารถแก้ปัญหาสังคม โดยการสร้างนวัตกรรมที่จะสามารถเปลีย่ นแปลงระบบไปสู่สิ่งที่ดีกว่าได้ งานวรรณกรรมปริทัศน์อีกชิ้นเสนอว่า สิ่งที่ผู้ประกอบการทางสังคมให้ความสาคัญเป็นลาดับแรกคือ ผลประโยชน์ หรือคุณค่าทางสังคม และนั่นคือสิ่งที่ทาให้ผู้ประกอบการทางสังคมมีความแตกต่างจากผู้ประกอบการทั่วไป (Martin & Osberg, 2007) การประกอบการสังคมประกอบด้วย 3 องค์ประกอบ ได้แก่ 1. สามารถมองเห็นความอยุติธรรมในจุดสมดุล (unjust equilibrium) อันก่อให้เกิดความไม่เท่าเทียม เช่น คุณภาพชีวิตของประชากรด้อยโอกาส ซึ่งเป็นจุดทีร่ ะบบปัจจุบันคลีค่ ลายปัญหาไม่ได้ 2. สามารถระบุโอกาสในการพัฒนาคุณค่าทางสังคมจากจุดสมดุลอันน่าขุ่นเคืองนั้นได้ 3. ลงมืออย่างเต็มกาลังในการเคลื่อนย้ายจุดสมดุลของระบบไปสูส่ ถานะอื่นที่ใช้การได้ดีกว่าเดิม เพื่ออนาคตที่ ดีกว่าของกลุ่มเป้าหมายและสังคมในวงกว้าง

ขอบเขตของการประกอบการทางสังคม จากข้อโต้แย้งอย่างไม่มีที่สิ้นสุดว่าใครคือผู้ประกอบการทางสังคมที่แท้จริง และจากแนวความคิดที่หลากหลายและ ขอบเขตที่ทับซ้อนและเกีย่ วข้องกับหลากสาขาทาให้ความเข้าใจในบริบทของผู้ประกอบการทางสังคมจึงแตกต่างกันไปแล้วแต่ กลุ่มคน บ้างมองว่าการประกอบการสังคมเป็นการวางกลยุทธ์การหาเงินลงทุนและการจัดการแผนงานสร้างคุณค่าทางสังคม โดยไม่แสวงหากาไร บางกลุ่มมองว่าคือการแสดงความรับผิดชอบต่อสังคม หรือกลุ่มองค์กรผู้สนับสนุนแนวคิดนี้ เช่น อโชก้า และมูลนิธชิ วาบ มองว่าเป็นการสร้างนวัตกรรมทางสังคมเพื่อบรรเทาปัญหาและกระตุ้นให้เกิดการเปลีย่ นแปลงทางสังคม (Mair & Ignasi Marti, 2005) เหล่าผู้ประกอบการทางสังคมมาจากทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคอาสาสมัคร (Leadbeater, 1997) และทางาน ในกิจการหลากหลายรูปแบบตั้งแต่องค์กรการกุศลไปจนถึงธุรกิจเชิงพาณิชย์ แต่เนื่องจากตลาดที่ทางานนั้นเป็นตลาดที่ยังไม่โต เต็มที่ รูปแบบการประกอบการสังคมจึงมักจะค่อนไปทางองค์กรไม่แสวงหากาไร (Elkington & Hartigan, 2009) ส่งผลให้เกิด การเชื่อมโยงความหมายระหว่าง นักการกุศล (philanthropist) นักเคลื่อนไหวทางสังคม (social activist) นักสิ่งแวดล้อม (environmentalist) และกลุม่ ผู้ปฏิบัติงานด้านสังคมอื่นๆ (socially-oriented practitioner) กับผู้ประกอบการสังคม (social entrepreneur) อยูบ่ ่อยครั้ง มูลนิธิสกอลเสนอว่า นิยามของ “การประกอบการทางสังคม” ไม่ควรหมายรวมถึง ผู้มีจติ กุศล (เน้นการบริจาค) นัก เคลื่อนไหวทางสังคม มูลนิธิของบริษัท หรือองค์กรที่แสดงความรับผิดชอบต่อสังคม (ซีเอสอาร์ที่อธิบายในบทที่ 2.1 ของ รายงานฉบับนี้) ถึงแม้บุคคลและนิติบุคคลเหล่านั้นจะมีสร้างคุณค่าค่าสังคมแต่กไ็ ม่นับว่าเป็นผู้ประกอบการทางสังคม (AbuSaifan, 2012) กิจกรรมเพื่อสังคมและสิ่งแวดล้อมบางกิจกรรมถึงแม้จะสร้างผลประโยชน์ให้สังคมอย่างมากจริง แต่กย็ ังไม่ สอดคล้องกับแนวความคิดของการเป็นผู้ประกอบการทางสังคม ดังนั้นหากเราไม่สามารถระบุขอบเขตของผู้ประกอบการทาง 27

สังคมได้ การให้คานิยามคาว่า “ผู้ประกอบการทางสังคม” ก็ไม่มคี วามหมาย การกาหนดขอบเขตของการประกอบการทาง สังคมออกจากกิจกรรมที่มุ่งเน้นด้านสังคมและสิ่งแวดล้อมจะช่วยให้การนิยามชัดเจนยิ่งขึ้น แผนภาพ 2 แหล่งที่มาของผู้ประกอบการทางสังคม

ภาครัฐ (public sector)

ภาค เอกชน (private Sector)

ภาคอาสา สมัคร (volunteer sector)

ที่มา: (Leadbeater, 1997, p. 10) การระบุขอบเขตของ “การประกอบการทางสังคม” เทียบกับกิจกรรมทางสังคมอื่นๆ รูปแบบของ “กิจกรรมที่มีคณ ุ ค่าต่อสังคม” ที่จาเป็นต้องแยกออกจาก “การประกอบการสังคม” มี 2 รูปแบบหลัก ด้วยกัน (Martin และ Osberg, 2007) ได้แก่ การบริการสังคม (social service provision) และ การเคลื่อนไหวทางสังคม (social activism) โดยแยกตามธรรมชาติของการปฏิบัติและผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจากกิจกรรมนั้นๆ ดังแสดงในแผนภาพ 3 แผนภาพ 3 รูปแบบของงานที่เกี่ยวกับภาคสังคม (Pure Forms of Social Engagement)

ที่มา: (Martin & Osberg, 2007)

28

จากแผนภาพข้างต้นจะเห็นว่า ความแตกต่างระหว่าง “การบริการทางสังคม” กับ “การประกอบการทางสังคม” อยู่ ที่ผลลัพธ์ของกิจกรรม ผลลัพธ์กจิ กรรมทางสังคมจากการบริการทางสังคมอยู่ในวงจากัด ไม่อาจตอบสนองความต้องการของ กลุ่มเป้าหมายได้ในวงกว้าง แตกต่างจาก “การประกอบการทางสังคม” ซึ่งเป็นการมุ่งเปลี่ยนแปลงทั้งระบบในสังคมและ พยายามสามารถขยายขนาดผลกระทบ (scaling) ให้องค์กรอื่นๆ นานวัตกรรมทางสังคมไปเผยแพร่ ทาซ้า และขยายผลจน กลายเป็นบรรทัดฐานใหม่ในสังคมได้ (จักรธรานนท์, 2016) ยกตัวอย่างเช่น การสร้างโรงเรียนสาหรับเด็กกาพร้าที่ตดิ เชื้อเอชไอ วี (HIV) นับเป็น “การบริการทางสังคม” หากเป็นการแก้ไขปัญหาที่ตอบสนองกลุ่มเป้าหมายคือเด็กกาพร้าที่ติดเชื้อเอชไอวี เพียงกลุ่มเดียวในพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งเท่านั้น แต่ผู้ที่ใช้แนวคิด “การประกอบการทางสังคม” จะพยายามแก้ไขระบบที่ขัดข้องใน สังคมทาให้เกิดผลลัพธ์ที่จุดสมดุลใหม่ เด็กกาพร้าผู้ติดเชื้อจะยังสามารถเข้าถึงการศึกษาได้เหมือนเดิม แม้โรงเรียนอาจปิดตัวลง ไป ปัญหาสังคมนั้นก็ยังได้รับการแก้ไขอย่างต่อเนื่อง ความแตกต่างระหว่าง “การเคลือ่ นไหวทางสังคม” กับ “การประกอบการสังคม” อยู่ที่วิธีปฏิบัติงาน ถึงแม้จะมี แรงผลักดันอย่างแรงกล้าในการแก้ปัญหาสังคมและผลลัพธ์ของการเคลื่อนไหวทางสังคมที่ประสบความสาเร็จนั้นสามารถสร้าง จุดสมดุลใหม่ได้เหมือนกัน แต่กลยุทธ์ในการดาเนินงานของกลุ่มเคลื่อนไหวทางสังคมจะให้ความสาคัญกับ การโน้มน้าวผู้อื่น ให้ แก้ไขปัญหาสังคม มากกว่า การลงมือปฏิบัติเอง และทาให้กิจกรรมนั้นยั่งยืน กล่าวได้วา่ ผู้ประกอบการทางสังคมจะลงมือปฏิบัติโดยตรงในแก้ไขปัญหาสังคมทีต่ นสนใจตอบสนองความต้องการ ของกลุ่มเป้าหมาย ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงระบบสู่และสร้างผลกระทบในวงกว้าง อย่างไรก็ตามในโลกแห่งความเป็นจริงมี ระบบที่ซับซ้อนกว่ามาก หลายองค์กรใช้แนวคิดการทางานเพื่อสังคมและสิ่งแวดล้อมในรูปแบบผสม เช่น มูฮัมหมัด ยูนสู ผู้ ก่อตั้งธนาคารกรามีน ได้ใช้แนวคิดการประกอบการทางสังคมในการสร้างระบบและใช้การเคลื่อนไหวทางสังคมเป็นตัวเร่งและ ขยายผลลัพธ์ทางสังคม การระบุขอบเขตการดาเนินงานของการประกอบการสังคมบนสเปกตรัมของความเป็นผู้ประกอบการ อาบูไซฟาน (Abu-Saifan, 2012) ได้นาเสนอแบบจาลองขอบเขตการทางานของการประกอบการทางสังคมโดยแบ่ง ตามกลยุทธ์การปฏิบตั ิงานของผู้ประกอบการทางสังคม โดยใช้หลักแนวคิดความเป็นผู้ประกอบการ คือ การดาเนินการแบบ แสวงหากาไร (for-profit) และไม่แสวงหากาไร (non-profit) ผูป้ ระกอบการทางสังคมจะดาเนินการภายใต้ขอบเขตกลยุทธ์ หลัก 2 แนวทาง ได้แก่ 1. การดาเนินการแบบไม่แสวงหากาไรแต่มีกลยุทธ์การหารายได้ (non-profit with earned income strategies) คือ มีการทากิจกรรมทางการค้าเพื่อให้องค์กรสามารถอยู่ได้ด้วยตัวเอง (self-sufficiency) ไม่ ต้องพึ่งพาอาศัยเฉพาะแต่เงินทุนหรือเงินบริจาค รายได้และกาไรที่ได้จะนาไปใช้เพื่อส่งมอบคุณค่าทาง สังคมต่อไป ซึ่งแบ่งลักษณะการประกอบการได้แยกย่อยลงไปอีกสองลักษณะ คือ การประกอบการที่ยัง ต้องพึ่งพิงการเงินจากภายนอก เช่น มูลนิธิต่างๆ อย่างมูลนิธิผู้ป่วยมะเร็ง และองค์กรการกุศล Salvation Army และการประกอบการที่พงึ่ พารายได้ของตนเองได้ เช่น กิจการเพื่อสังคม Proximity Designs (ดู รายละเอียดภาคผนวกของรายงานฉบับนี้) อโชก้า และองค์กรการกุศล Goodwill เป็นต้น 2. การดาเนินการแบบแสวงหากาไรพร้อมกลยุทธ์ที่มีพันธกิจเป็นตัวขับเคลื่อน (for-profit with mission-driven strategies) คือ การดาเนินการเพื่อให้องค์กรเกิดความยั่งยืน (sustainability) โดยมี พันธกิจทางสังคมเป็นตัวขับเคลื่อน องค์กรมีอิสรภาพทางการเงิน ผู้ก่อตั้งหรือผู้ลงทุนสามารถได้รับ ผลประโยชน์ในรูปของตัวเงินจากการดาเนินงานขององค์กร เช่น กิจการเพื่อสังคมอย่าง DripTech, 29

Revolution Foods หรือธนาคารกรามีน และต่างจากการประกอบการของธุรกิจทั่วไปที่การมีพันธกิจทาง สังคมเป็นตัวขับเคลื่อนและดาเนินการโดย “ผู้ประกอบการทางสังคม” ไม่ใช่ผู้ประกอบการธุรกิจทั่วไป แบบจาลองดังกล่าวแสดงในแผนภาพ 4 แผนภาพ 4 ขอบเขตการทางานของการประกอบการทางสังคม แบ่งตามกลยุทธ์การปฏิบัติงาน

ไม่แสวงกาไร

แสวงกาไร

ผู้ประกอบการทางสังคม

องค์กรที่ไม่แสวงกาไรที่มีกล ยุทธ์การหารายได้ การเติบโตของพันธกิจทางสังคม

การพึ่งพิงภายนอก

การพึ่งพาตนเองได้

ผู้ประกอบการ

องค์กรแสวงกาไรที่มีกลยุทธ์ ขับเคลื่อนพันธกิจทางสังคม การเติบโตของกาไร

ความยั่งยืนทางการเงิน

ที่มา: Abu-Saifan, 2012 จะเห็นได้ว่าในทั้งสองกลยุทธ์ข้างต้น ผู้ประกอบการจะต้องบริหารจัดการด้านพันธกิจทางสังคมและการแสวงหา รายได้ควบคู่กันไป แต่การดาเนินการแบบแรกเป็นการส่งมอบคุณค่าต่อสังคมเป็นหลักโดยสามารถหารายได้ได้ด้วยตนเอง ส่วน แบบที่สองนั้นเน้นการแสวงความยั่งยืนทางการเงิน โดยให้ความสาคัญกับคุณค่าทางสังคมและสิ่งแวดล้อมอย่างทัดเทียมกับ คุณค่าทางเศรษฐกิจ ปัจจุบัน แนวความคิดเรื่องการประกอบการสังคมขยายออกไปในวงกว้างมากขึ้น โดยเฉพาะในประเทศอังกฤษที่มี กฎหมายรองรับการดาเนินกิจการตามแนวคิดนี้อย่างเป็นรูปธรรม ประเทศตลาดเกิดใหม่อย่างในทวีปละตินอเมริกา แอฟริกา และเอเชีย ทีร่ ะบบรัฐสวัสดิการยังไม่เข้มแข็งนัก ก็มีองค์กรขนาดใหญ่ที่เกิดจากผู้ประกอบการทางสังคมในการแก้ปัญหาสังคม หลากหลายประเด็น ส่วนในประเทศสหรัฐอเมริกา แนวคิดนีไ้ ด้วางรากความคิดไปสู่กจิ กรรมเพือ่ สังคมต่างๆ มากขึน้ (Leadbeater, 2007) ตลาดที่มีฐานแนวความคิดการประกอบการทางสังคมมีศักยภาพที่จะเติบโตได้อย่างสูงในอนาคต เนื่องจากวิกฤตที่เกิดขึ้นบนโลกใบนี้จาเป็นต้องใช้โมเดลธุรกิจแบบ “ทุนนิยมก้าวหน้า” ที่อาศัยความร่วมมืออย่างแนบแน่น ระหว่างธุรกิจ ภาครัฐ ชุมชน และองค์กรพัฒนาเอกชนในการพัฒนาไปในวิถีทางที่ยั่งยืนโดยการเกื้อหนุนของเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมได้อย่างสมดุล แต่ความท้าทายในการดาเนินแนวคิดนี้คือ นวัตกรรมทางสังคมจานวนมากซึ่งเป็นเครื่องมือของ ผู้ประกอบการทางสังคมยังไม่เติบโตหรือขยายขนาดผลระทบในการแก้ปัญหาสังคม (scaling impact) ได้อย่างรวดเร็วทัน สถานการณ์ (จักรธรานนท์, 2016) เนื่องจากผู้ประกอบการทางสังคมหลายคนไม่มีทุนและทักษะการบริหารจัดการ องค์กร 30

พัฒนาเอกชนหลายแห่งจึงเกิดขึ้นมาเพื่อสนับสนุนให้ผู้ประกอบการสังคมสามารถขยายผลกระทบของนวัตกรรมที่พวกเขาใช้ ให้เกิดการเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืนอย่างแท้จริง

2.3 กิจการเพื่อสังคม (social enterprise / social venture) หากจะกล่าวถึงกิจการเพื่อสังคมและธุรกิจเพื่อสังคม ก็คงหลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะกล่าวถึงแนวคิด “เศรษฐกิจเชิงสังคม” ซึ่งเป็นเศรษฐกิจในภาคส่วนที่ไม่ได้เกี่ยวข้องกับรัฐหรือตลาด แต่เกีย่ วข้องกับภาคประชาสังคม แนวคิดดังกล่าวถูกนาเสนอเป็น ครั้งแรกในหนังสือเศรษฐกิจและสังคม (Economy and Society, 1978) โดยแม็กซ์ เวเบอร์ (Max Weber) ในขณะที่เยเกอร์ (Jäger, 2010) เสนอว่ารากของธุรกิจเพื่อสังคมริเริม่ ตั้งแต่การก่อตั้งสหกรณ์ราวกลางศตวรรษที่ 18 กระแสการค้าที่เป็นธรรม ระหว่าง ค.ศ. 1940 – 1950 ความร่วมมือในการพัฒนาสังคมช่วงประมาณ ค.ศ. 1970 รวมถึงแนวโน้มของการเป็นธุรกิจของ องค์กรไม่แสวงหากาไรประมาณ ค.ศ. 1980 โดยมีสาเหตุมาจากทีร่ ฐั บาลลดจานวนเงินอุดหนุนและเงินบริจาคจากสาธารณชน ลดลง เมื่อการดาเนินธุรกิจในระบบตลาด และกิจกรรมที่ดาเนินการโดยภาครัฐ ไม่สามารถตอบสนองความต้องการทาง สังคมได้ทุกประการ ความท้าทายจากปัญหา เช่น การเปลีย่ นแปลงสภาพภูมิอากาศ และวิกฤตการทางการเงิน ได้สร้างความ กังขาต่อกระบวนทัศน์ของระบบธุรกิจแบบเก่าที่การสร้างกาไรคือเป้าหมายสูงสุด ว่าถึงเวลาแล้วที่ควรจะให้ความสาคัญกับมิติ ด้านสังคมและสิ่งแวดล้อมอย่างไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน (Hackett, 2010) กิจการเพื่อสังคม (social enterprise) จึงเกิดขึ้นด้วย ความมุ่งหวังที่จะเข้ามาเติมเต็มช่องว่างนี้ โดยที่ระบบกฎหมาย การเมืองและการปกครอง ตลอดจนวัฒนธรรม ประเพณี เป็น ปัจจัยที่ส่งผลให้พัฒนาการของกิจการเพื่อสังคมแตกต่างกันตามบริบทของแต่ละประเทศ (OECD, n.d.) เช่นเดียวกับนานาประเทศ การแก้ไขปัญหาทางทางสังคมทีผ่ ่านมาของประเทศไทยจากทั้ง ภาครัฐ ภาคเอกชน และ ภาคประชาสังคม ประสบข้อจากัดด้านประสิทธิภาพ นวัตกรรม และแหล่งเงินทุน และขาดความรับผิดชอบทางสังคม ทาให้ไม่ สามารถสร้างผลลัพธ์ทางสังคมได้ดังที่ต้องการ (สานักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร, 2015) กิจการเพื่อสังคมจึงได้รับความ สนใจจากทุกภาคส่วน มากขึ้นเรือ่ ยๆ ทั้งจากผู้ประกอบการรุ่นใหม่ ภาครัฐที่กาลังผลักดันกฎหมายและมาตรการภาษีเพื่อ สนับสนุนกิจการเพื่อสังคม ธุรกิจที่อยากสร้างคุณค่าทางสังคมมากกว่าการทากิจกรรมซีเอสอาร์ และผู้บริโภคทีม่ องหาสินค้าที่มี ส่วนสร้างสรรค์สังคมให้ดีขึ้นเป็นทางเลือกในการจับจ่าย (แย้มละออ, 2559)

นิยามของกิจการเพื่อสังคม ในช่วงก่อนทศวรรษที่ 1990 คาว่า “กิจการเพื่อสังคม” ปรากฏในหลายภูมิภาคทั่วโลก โดยมีการใช้อย่างแพร่หลาย ยุโรปและสหรัฐอเมริกามากกว่าภูมิภาคอื่นๆ กิจการเพื่อสังคมมีพัฒนาการมาจากแนวคิด “ภาคส่วนที่สาม”3 (หรือ “third sector”) (มะลี, 2557) แท้จริงแล้วการดาเนินกิจกรรมในรูปแบบของผู้ประกอบการนั้นไม่ใช่เรื่องใหม่สาหรับภาคขององค์กรไม่ แสวงหากาไร ที่ปรับเปลี่ยนยุทธวิธีเพื่อตอบสนองความต้องการทางสังคมที่ทั้งภาครัฐและภาคเอกชนไม่สามารถตอบโจทย์ได้ อย่างไรก็ดีกิจการเพื่อสังคมมิได้เป็นเพียงกระบวนการสาหรับองค์กรไม่แสวงหากาไรเท่านั้น แต่ยังเป็นรูปแบบกิจกรรมทาง ภาคส่วนที่สาม หมายถึง ภาคส่วนของกิจการเพื่อสังคม เป็นภาคส่วนที่เพิ่มเติมจากที่มีอยู่เดิมคือ ภาคแรกหมายถึงภาครัฐ และ ภาคส่วนที่สองหมายถึงภาคเอกชน (Nise Corporation, 2557) 3

31

เศรษฐกิจแบบใหม่ทมี่ ุ่งแก้ปัญหาสังคมที่ไม่ได้จากัดอยู่ภายใต้องค์กรไม่แสวงหากาไรเพียงอย่างเดียว (Defourny และ Kim, 2011) ลักษณะการประกอบกิจกรรมทางเศรษฐกิจ ทาให้กิจการเพื่อสังคมมีความเชื่อมโยงกับคาว่า “ผู้ประกอบการทาง สังคม” (ดูรายละเอียดในบทที่ 2.2 ของรายงานฉบับนี้) ซึ่งยังเป็นข้อถกเถียงว่าควรนิยามกิจการเพื่อสังคม เป็นสาขาย่อยของ ผู้ประกอบการทางสังคมหรือไม่ อย่างไรก็ตาม มีการให้ความหมายแสดงข้อแตกต่างระหว่างกิจการเพื่อสังคมและ ผู้ประกอบการทางสังคมว่า ขณะที่ความหมายของ “ผู้ประกอบการทางสังคม”มุ่งเน้นไปที่ บุคคล ผู้ริเริ่มสร้างนวัตกรรมของ ธุรกิจเพื่อสังคม “กิจการเพื่อสังคม” ให้ความสาคัญกับโครงสร้างของ องค์กร เป็นหลัก (Nicholls และ Cho, 2006 อ้างใน Hackett, 2010) นอกจากนี้ กิจการเพื่อสังคมได้รับการสื่อความหมายว่าเป็นเครื่องมือรูปแบบหนึ่งของผู้ประกอบการทางสังคม ซึ่งในกรณีนสี้ มาคมกองทุนร่วมลงทุนเชิงการกุศลของยุโรป หรือ European Venture Philanthropy Association (EVPA) ระบุว่ากิจการเพื่อสังคมสามารถอธิบายได้ด้วยเงื่อนไข 3 ประการ ได้แก่ 1) มุ่งสร้างคุณค่าให้กับสังคม 2) ตอบสนองความ ล้มเหลวของภาครัฐและตลาดด้วยกลไกแบบใหม่ และ 3) เสนอทางแก้ปัญหาด้วยระบบตลาดในวิธีที่สร้างสรรค์ (Maretich & Bolton, 2010) ปัจจุบัน นิยามของกิจการเพื่อสังคมยังเป็นที่ถกเถียงกันทั้งในแวดวงวิชาการ ภาครัฐ และภาคธุรกิจ และมีความ แตกต่างกันตามการพัฒนาและบริบทของแต่ละพื้นที่ โดยไม่มีนิยามเพียงหนึ่งเดียวที่เป็นที่ยอมรับกันทั่วโลก (Hackett, 2010; OECD, n.d.; Maretich & Bolton, 2010; Kerlin, 2013; Jeong, 2015) การศึกษาวิจัยเรื่องแนวคิดของธุรกิจเพื่อสังคมหรือ กิจการเพื่อสังคมยังนับว่าเป็นเรื่องที่ค่อนข้างใหม่ (Hopper, 1990; Hyde, 2000) งานวิจัยล่าสุดนาเสนอว่ามีการให้นิยามธุรกิจ เพื่อสังคม หรือกิจการเพื่อสังคมมากถึง 27 นิยาม (Brouard & Larivet, 2011) ทั้งนี้ วรรณกรรมจานวนมากมีการเรียกธุรกิจ เพื่อสังคมรวมๆ ว่า กิจการเพื่อสังคม (Nyssens, 2006) ความหมายของ “กิจการเพื่อสังคม” และ “ธุรกิจเพื่อสังคม” ที่ระบุใน วรรณกรรมหลายชิ้นให้ความหมายกับสองคานี้คล้ายคลึงกันหรือเหมือนกัน อย่างไรก็ดี นิยามของกิจการเพื่อสังคมและธุรกิจเพื่อสังคมที่ใช้โดยองค์กรต่างๆ หรือระบุในวรรณกรรมต่างๆ มีความ ใกล้เคียงกันในแง่ของการเป็นกิจการธุรกิจที่ดาเนินการเพื่อเป้าหมายทางสังคม ตัวอย่างเช่น “กิจการเพื่อสังคม คือ ธุรกิจไม่แสวงหากาไร ที่ควบรวมเป้าหมายทางสังคม กับ ระเบียบวิธี นวัตกรรม และความ มุ่งมั่น แบบธุรกิจที่แสวงหากาไร” จาก The Nonprofit Good Practice Guide (2009) อ้างใน แฮ็คเก็ต (Hackett, 2010) “กิจการเพื่อสังคม คือ ธุรกิจใดๆ ที่สร้างขึ้นเพื่อเป้าหมายทางสังคม กล่าวคือบรรเทาปัญหาสังคมหรือปัญหาจาก ความล้มเหลวของตลาด และเพื่อสร้างคุณค่าทางสังคม ควบคู่กับการดาเนินกิจการด้วยระเบียบวิธีแบบธุรกิจใน ภาคเอกชน” จากอัลเตอร์ (Alter, 2007) อ้างใน แฮ็คเก็ต (Hackett, 2010) “กิจการเพื่อสังคม คือ กิจการทีม่ ีเป้าหมายทางสังคมเป็นพื้นฐาน และส่วนเกินจากการดาเนินกิจการจะนากลับไป ลงทุนทั้งในธุรกิจและชุมชน เพื่อจุดประสงค์ทางสังคมที่ระบุไว้ มากกว่าการมุ่งสร้างผลกาไรสูงสุดให้แก่เจ้าของและผู้ ถือหุ้น”

32

จากรัฐบาลสหราชอาณาจักร (British Government, 2002) อ้างในกิวเลียและบอร์กาซา (Giulia & Borzaga, 2009) “กิจการเพื่อสังคม คือ ผู้ดาเนินงานในเศรษฐกิจเพื่อสังคม ซึ่งมีจดุ ประสงค์หลักในการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมมากกว่า การสร้างกาไรแก่เจ้าของและผู้ถือหุ้น กิจการเพื่อสังคมดาเนินการจัดหาสินค้าและบริการในรูปแบบของการประกอบ กิจการ เพื่อจาหน่ายในตลาด และนากาไรที่ได้ไปใช้เพื่อบรรลุตามวัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้ กิจการเพื่อสังคมดาเนินงาน อย่างโปร่งใสและรับผิดชอบ ที่สาคัญส่งเสริมการมีส่วนร่วมของ พนักงาน ผู้บริโภค และผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียที่เกี่ยวข้อง กับกิจกรรมทางการค้า” จาก Social Business Initiative (SBI) อ้างในคณะกรรมาธิการยุโรป (European Commission, 2014) “กิจการเพื่อสังคม คือ ธุรกิจหรือองค์กรที่ตั้งขึ้นเพื่อแก้ไขปัญหาสังคม และ/หรือ สิ่งแวดล้อม โดยมีรายได้หลักมาจาก การค้าหรือการให้บริการ (มากกว่าการรับบริจาค) เพื่อพึ่งพาตนเองทางการเงินได้ และนาผลกาไรทีเ่ กิดขึ้นไปลงทุน ซ้าเพื่อบรรลุวัตถุประสงค์ทางสังคมที่ตั้งไว้ กิจการเพื่อสังคมเป็นการเชื่อมโยงจุดแข็งของสองภาคส่วน คือ การจัดการ ที่มีประสิทธิภาพของภาคธุรกิจเอกชนกับการมีความมุ่งมั่นตั้งใจที่จะแก้ไขปัญหาของภาคสังคม เพื่อทาให้เกิดแนว ทางแก้ไขปัญหาที่มีนวัตกรรมและมีความยั่งยืน” จาก สานักงานสร้างเสริมกิจการเพื่อสังคมแห่งชาติ (พ.ศ.2554-2558) อ้างใน แย้มละออ (2559) “ธุรกิจเพื่อสังคม คือ ธุรกิจที่มีเป้าหมายที่จะพัฒนาคุณภาพชีวิตและความกินดีอยู่ดโี ดยใช้ธุรกิจเป็นสื่อกลาง โดยมี หัวใจคือการแบ่งสันปันส่วนสินทรัพย์ขาดแคลนให้สามารถสร้างผลตอบแทนสูงสุดโดยคานึงถึงความยั่งยืนทาง สิ่งแวดล้อม” จากเบเกอร์ (Baker, 2011) “ธุรกิจเพื่อสังคม คือ ธุรกิจทีไ่ ม่ขาดทุนและไม่ปันผล โดยมุ่งมั่นในการบรรลุเป้าหมายทางสังคม” จากยูนุสและเว็บเบอร์ (Yunus & Weber, 2010) “กิจการเพื่อสังคม คือ ดาเนินการในตลาด”

กิจกรรมในการบรรลุเป้าหมายทางสังคมโดยกระบวนการขององค์กรภาคเอกชนและ

จากยัง (Young, 2008) “กิจการเพื่อสังคม คือ องค์กรที่มีเป้าหมายทางสังคม และดาเนินกิจกรรมทางการค้าเพื่อบรรลุเป้าหมายนั้น (อย่าง น้อยก็ส่วนหนึ่ง) โดยไม่ปันส่วนผลกาไรให้กับปัจเจกชน โดยกิจการจะถือครองสินทรัพย์ ความมั่งคั่ง และทรัสต์เพือ่ ประโยชน์ของชุมชน โดยสมาชิกในชุมชนสามารถมีส่วนร่วมต่อธรรมาภิบาลขององค์กรได้อย่างเป็นประชาธิปไตย มี ความเป็นอิสระและมีความรับผิดชอบต่อชุมชนที่องค์กรสนับสนุนและสังคมที่ใหญ่กว่า” จากเพียซ (Pearce, 2003) กล่าวโดยสรุป กิจการเพื่อสังคม หมายถึง รูปแบบองค์กรหรือลักษณะการประกอบกิจกรรมทีผ่ ู้ประกอบการเพื่อ สังคมเลือกใช้ เพื่อบรรลุเป้าหมายทางสังคมที่ตั้งไว้ ซึ่งกิจการเพื่อสังคมอาจเป็นได้ทั้งองค์กรที่ไม่แสวงหากาไร (nonprofit) 33

หรือแสวงหากาไร (for-profit) ก็ได้ (Non Profit Answer Guide, n.d.) ประเด็นสาคัญอยู่ที่การมีเป้าหมายในการแก้ปญ ั หา ทางสังคมหรือสิ่งแวดล้อม และสร้างผลลัพธ์ทางสังคมในท้ายที่สุด (Haugh, 2007; Lumpkin et al., 2011; Zahra et al., 2009; Non Profit Answer Guide, n.d.) คุณสมบัติการเป็นกิจการเพื่อสังคม กิจการเพื่อสังคม มุ่งนาวิธีทางธุรกิจผลิตสินค้าหรือบริการเพื่อแก้ปญ ั หาทางสังคม เช่น ปัญหาทีก่ ลุ่มผูด้ ้อยโอกาส ประสบทั้งในเมืองและชนบท กิจการเพื่อสังคมหลายแห่งพยายามนาเสนอบริการให้กับชุมชนเป้าหมายเพื่อตอบสนองความ ต้องการทางสังคมในด้านต่างๆ รวมถึง การศึกษา วัฒนธรรม และสิง่ แวดล้อม (OECD, n.d.) ความต้องการที่แตกต่างกันในแต่ ละภูมิภาค แต่ละประเทศนี้เอง ที่ทาให้พัฒนาการและการให้คานิยามคาว่า “กิจการเพื่อสังคม” แตกต่างกัน แต่แก่นของ กิจการเพื่อสังคมคือการนาระเบียบวิธีแบบธุรกิจมาแก้ปัญหาทางสังคม (Chell, Nicolopoulou, และ Karatas-Özkan, 2010) โดยเดโฟวนี่ (Defourny, 2001) ได้สรุปคุณสมบัติอันเป็นองค์ประกอบของกิจการเพื่อสังคม 9 ประการ ซึ่งข้อ 1-4 สะท้อนมิติ ทางเศรษฐศาสตร์และธุรกิจ ขณะที่ ข้อ 5-9 สะท้อนปัจจัยด้านสังคม ดังนี้ 1. กิจกรรมการผลิตและขาย สินค้าและ/หรือบริการ อย่างต่อเนื่อง (a continuous activity producing goods and/or selling services) กิจการเพื่อสังคม ผลิตและขายสินค้า/บริการ นั่นคือเกีย่ วข้องกับการ ค้าขายโดยตรง ซึ่งแตกต่างจากการดาเนินงานขององค์กรไม่แสวงหากาไรที่มุ่งรับเงินบริจาคเป็นหลัก 2. ความเป็นอิสระในการบริหาร (a high degree of autonomy) กิจการเพื่อสังคมต้องมีอิสระในการบริหาร แม้จะได้รับเงินบริจาคหรือเงินทุนจากภาครัฐหรือเอกชนก็ตาม 3. เผชิญความเสีย่ งสูง (a significant level of economic risk) ความอยู่รอดทางการเงินของกิจการเพื่อ สังคม ขึ้นอยู่กับความสามารถของสมาชิกในการจัดการทรัพยากรทางการเงิน ทาให้กิจการเพื่อสังคมเผชิญ ความเสีย่ งทางเศรษฐกิจ (economic risk) ที่สูงกว่าองค์กรภาครัฐ 4. มีการจ้างงาน (a minimum amount of paid work) กิจการเพื่อสังคมต้องมีการจ้างงาน (จ่าย ค่าตอบแทน) แม้จะมีแรงงานที่เป็นอาสาสมัครด้วยก็ตาม 5. มีเป้าหมายเพื่อชุมชนอย่างชัดเจน (an explicit aim to benefit the community) กิจการเพื่อสังคม แสดงเป้าหมายที่ชัดเจนว่าต้องการสร้างประโยชน์ให้กับชุมชนหรือกลุ่มคนใด และส่งเสริมความรับผิดชอบ ต่อสังคมในระดับท้องถิ่น 6. การริเริ่มโดยกลุ่มที่เกี่ยวข้อง (an initiative launched by a group of citizens) กิจการเพื่อสังคมเป็นผล จากการริเริ่มโดยกลุ่มคนจากชุมชนหรือกลุ่มที่มเี ป้าหมายและความสนใจร่วมกัน โดยต้องรักษาพันธกิจนั้น ให้คงอยู่ 7. อานาจการตัดสินใจไม่ขึ้นกับสัดส่วนการลงทุน (a decision-making power not based on capital ownership) โดยทั่วไปกิจการเพือ่ สังคมจัดสรรอานาจในการตัดสินใจให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียแบบ 1 สิทธิ์ 1 เสียง โดยไม่ขึ้นกับสัดส่วนในการลงทุน 8. การมีส่วนร่วมของผู้เกีย่ วข้อง (a participatory nature) กิจการเพื่อสังคมมีภาวะของการส่งเสริมการมี ส่วนร่วม ผูไ้ ด้รับผลกระทบ โดยเฉพาะกลุ่มเป้าหมายที่ใช้สินค้า/บริการ มีส่วนร่วมในการดาเนินกิจการ 9. จากัดการจัดสรรกาไร (limited profit distribution) กิจการเพือ่ สังคมบางประเภทอาจไม่มีการจัดสรร ผลตอบแทนหรือเงินปันผล ขณะที่บางแห่งอาจกาหนดเกณฑ์การจัดสรรผลตอบแทนดังกล่าว จึงกล่าวได้ ว่ากิจการเพื่อสังคมไม่มุ่งเน้นกาไรสูงสุด เนื่องจากมีการจากัดการจัดสรรกาไรและผลตอบแทน 34

องค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (Organization for Economic Co-operation and Development: OECD) (ใน Haugh, 2007) ระบุว่าเป้าหมายหลักของกิจการเพื่อสังคมไม่ใช่การสร้างกาไรสูงสุด แต่เป็นการ ดาเนินกิจการเพื่อให้บรรลุเป้าหมายทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม เพื่อบรรเทาปัญหาจากการกีดกันทางสังคม (social exclusion) และการว่างงาน ในปี ค.ศ. 2014 สหภาพยุโรปได้ดาเนินโครงการวิจัยเพื่อจัดทานิยามของกิจการเพื่อสังคม เพื่อใช้ในการจาแนก ระหว่างกิจการทั่วไป องค์กรไม่แสวงหากาไร และกิจการเพื่อสังคม นอกจากนี้ ด้วยตระหนักว่าความหมายของกิจการเพื่อสังคม มีความแตกต่างกันตามบริบทของแต่ละประเทศ งานวิจัยจึงต้องการระบุความคล้ายคลึงและความแตกต่างของนิยามกิจการ เพื่อสังคม ในขั้นตอนการนาไปปฏิบัติของประเทศสมาชิก 29 ประเทศ ผลการศึกษาสรุปว่า นิยามของกิจการเพื่อสังคมที่ใช้ อย่างแพร่หลายในกลุ่มประเทศสหภาพยุโรปมีองค์ประกอบ 3 ด้าน คือ มิติด้านผูป้ ระกอบกิจการ มิติด้านสังคม และ มิตดิ ้าน กากับดูแลกิจการ ดังแสดงใน แผนภาพ 5 (European Commission, 2014). แผนภาพ 5 องค์ประกอบ 3 ด้าน ของกิจการเพื่อสังคม ในมุมมองของสหภาพยุโรป

มิติด้านสังคม

มิติด้านการ ประกอบการ

มิติด้านการกากับดูแลกิจการ

กิจการเพื่อสังคม

ที่มา: European Commission, 2014

• มิติด้านการประกอบการ หมายถึง การดาเนินกิจกรรมทางเศรษฐกิจอย่างต่อเนื่อง สามารถสร้างรายได้ให้ กิจการไปพร้อมกับการดาเนินตามเป้าหมายทางสังคมขององค์กร • มิติด้านสังคม คือ การแสดงเป้าหมายทางสังคมอย่างชัดเจน 35

• มิติด้านการกากับดูแลกิจการ หมายถึง การมีกลไกในการรักษาเป้าหมายทางสังคมให้เป็นเป้าหมายหลัก ของกิจการ มีอิสระในการบริหารจัดการ โดยไม่ขึ้นกับภาครัฐหรือเอกชน ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของ ผู้เกี่ยวข้อง และมีข้อกาหนดเรื่องการจัดสรรผลกาไรและ/หรือสินทรัพย์ของกิจการ กิจการเพื่อสังคม จะแสดงมิติทั้ง 3 ด้านควบคู่กัน ขณะที่กิจการธุรกิจทั่วไป และองค์กรไม่แสวงหากาไร จะแสดง เพียง 1 หรือ 2 ด้านเท่านั้น องค์กรไม่แสวงหากาไรแบบดั้งเดิมจะไม่มีมิติดา้ นการประกอบกิจการ ขณะที่กิจการที่แสวงหากาไร โดยทั่วไปจะไม่มีเป้าหมายทางสังคม โดยมิตดิ ้านการกากับดูแลกิจการ เป็นองค์ประกอบที่ช่วยจาแนกกิจการเพื่อสังคมออกจาก กิจการธุรกิจทั่วไปและองค์กรไม่แสวงหากาไร ได้อย่างชัดเจนมากขึน้ (European Commission, 2014) ในขณะที่เอลคิงตันและฮาร์ติแกน (Elkington และ Hartigan, 2008) ระบุในหนังสือ “พลังของคนหัวรั้น” (The Power of Unreasonable People) ว่าธุรกิจเพื่อสังคมจะมีลักษณะสาคัญ 4 ประการคือ 1. ผู้ประกอบการก่อตั้งกิจการในลักษณะธุรกิจทีม่ ีพันธกิจเฉพาะเจาะจงว่าต้องการผลักดันการเปลีย่ นแปลงด้าน สังคมหรือสิ่งแวดล้อม 2. กิจการจะสร้างผลกาไร แต่ไม่ได้มเี ป้าหมายหลักที่จะสร้างผลตอบแทนสูงสุดให้ผู้ถือหุ้น แต่มีเป้าหมายคือการ สร้างผลประโยชน์ทางการเงินแก่ผมู้ ีรายได้น้อย และขยายการบริการให้เข้าถึงคนจานวนมากขึ้น โดยการนาผล กาไรไปลงทุนในกิจการ 3. ผู้ประกอบการจะต้องหานักลงทุนที่สนใจทั้งผลตอบแทนทางการเงินและผลตอบแทนทางสังคม 4. ธุรกิจเพื่อสังคมมีโอกาสในการหาเงินทุนและขยายกิจการสูงกว่าองค์กรไม่แสวงหากาไร เนื่องจากสามารถรับ เงินกู้และออกหุ้นเพิ่มทุนได้ง่ายกว่า วรรณกรรมอื่นๆ ได้ระบุถึงคุณสมบัติ เช่นกัน กิจการเพื่อสังคมประกอบด้วย กิจกรรมการผลิตสินค้าหรือบริการที่ ต่อเนื่อง มีความเป็นอิสระ มีระดับความเสีย่ งทางธุรกิจที่มีนัยสาคัญ มีงานที่ต้องจ่ายเงินน้อยที่สุด มีเป้าหมายทางสังคมที่ชัดเจน มีโครงสร้างองค์กร ริเริ่มโดยกลุม่ ประชาชน อานาจในการตัดสินใจไม่ได้ขึ้นอยู่กับสัดส่วนการถือหุ้น เปิดโอกาสให้มีส่วนร่วมโดย ธรรมชาติ โดยรวมถึงกลุม่ ที่ได้รับผลกระทบจากกิจกรรมและมีข้อจากัดในการปันผลกาไร (Defourny, 2001; Vidal, 2005) มี พันธกิจในการสร้างและดารงไว้ซึ่งคุณค่าทางสังคม (ไม่ใช่เพียงคุณค่าส่วนบุคคล) รับรู้และไม่ลังเลที่จะดาเนินการเมื่อมองเห็น โอกาสใหม่ในการบรรลุคณ ุ ค่าดังกล่าว มีกระบวนการค้นหานวัตกรรม ปรับตัว และเรียนรู้อย่างต่อเนื่อง ทางานอย่างแน่วแน่ โดยไม่คานึงว่าทรัพยากรในมือมีอยู่จากัด แสดงความรับผิดชอบอย่างสูงต่อชุมชนที่องค์กรสนับสนุนและผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น (Dart, 2004a) หรือกิจการเพื่อสังคมต้องการที่จะสร้างผลกาไร แต่ดาเนินการบนพื้นฐานที่จะไม่สร้างผลกาไรให้กับปัจเจกบุคคล โดย จะนารายได้ส่วนเกินที่สร้างขึ้นไปใช้ลงทุนเพื่อบรรลุเป้าหมายทางสังคมขององค์กร พวกเขาจะคานึงถึงประชาชนเป็นอันดับ แรกผ่านทางกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่จะสร้างการจ้างงานและผลประโยชน์ทางสังคม สิ่งแวดล้อม หรือชุมชน (Evans et al., 2000) อย่างไรก็ดี การถกเถียงในการนิยามองค์ประกอบของกิจการเพื่อสังคมยังคงดาเนินต่อไป และในภาคพื้นยุโรปเองก็ ปรากฏการนิยามกิจการเพื่อสังคมที่แตกต่างกัน โดยสมาคม EVPA ระบุว่าการเป็นกิจการเพื่อสังคมนั้นมีองค์ประกอบหลักที่ จาเป็นเพียง 2 ข้อ ได้แก่ มิติดา้ นการประกอบกิจการ และมิตดิ ้านสังคม โดยให้เหตุผลว่า มิติด้านการกากับดูแลกิจการเป็น องค์ประกอบที่แตกต่างกันตามกฎระเบียบข้อบังคับของแต่ละประเทศ ซึ่งกฎหมายไม่ใช่องค์ประกอบหลักในการให้คานิยาม 36

แต่เป็นการประกอบธุรกิจควบคู่กบั เป้าหมายทางสังคม ซึ่งเป็นแก่นแท้ในการนิยามกิจการเพื่อสังคม (Maretich และ Bolton, 2010) โดยสรุป จุดร่วมทีเ่ ป็นคุณสมบัติสาคัญของกิจการเพื่อสังคม (หรือธุรกิจเพื่อสังคมในวรรณกรรมหลายชิน้ ) คือ กิจการ เพื่อสังคม เป็น “กิจการ” ประเภทหนึ่ง ที่วางเป้าหมายหรือพันธกิจหลักไว้ที่การแก้ไขปัญหาสังคมและ/หรือสิ่งแวดล้อม มิใช่ การแสวงหาผลตอบแทนทางการเงินสูงสุด โดยมีกระบวนการแก้ปัญหาสังคมและ/หรือสิ่งแวดล้อมหลอมรวมในการดาเนิน กิจการ และอาศัยหลักการบริหารจัดการจากภาคเอกชนเป็นสาคัญ ทาให้กิจการเพื่อสังคมพยายามแสวงหาความยั่งยืนทาง การเงิน จากรายได้ที่เกิดจากการดาเนินกิจการเอง สาหรับกฎระเบียบในการกากับกิจการ หรือโครงสร้างของกิจการ (เช่น ข้อกาหนดเรื่องการจ่ายเงินปันผล) เป็นองค์ประกอบที่แตกต่างกันตามกฎหมายแต่ละประเทศ ไม่ใช่คุณสมบัติหลักในการ กาหนดการเป็นกิจการเพื่อสังคม (แย้มละออ, 2559) ฮอจ์ (Haugh, 2007) ระบุว่ากิจการเพื่อสังคมจาเป็นต้องมีเป้าหมายทางการเงินเช่นกันเพื่อให้องค์กรสามารถอยูไ่ ด้ ซาฮรา, เกดาโจลวิค, นูบอมและชูลแมน (Zahra, Gedajlovic, Neubaum และ Shulman 2009) ให้ความสาคัญกับมิตดิ ้าน การเงินเช่นเดียวกัน โดยระบุว่ากิจการเพื่อสังคมจาเป็นต้องรักษาสมดุลระหว่างการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมและความยั่งยืนทาง การเงินเพื่อให้องค์กรอยู่ได้ การเป็นผูป้ ระกอบการเพื่อสังคมเกี่ยวข้องกับกระบวนการใช้ทักษะการประกอบการเพื่อบรรลุเป้าหมายทางสังคม โดยไม่คาถึงการมีโครงสร้างองค์กรแบบสร้างกาไรเป็นสาคัญ ด้วยเหตุนี้ คาว่ากิจการเพื่อสังคม (social venture) จึงมี ความหมายที่กว้าง ครอบคลุมองค์กรไม่แสวงหากาไร องค์กรภาคประชาสังคม ธุรกิจเพื่อสังคม (social business) และกิจการ เพื่อสังคม (social enterprise) ในบางบริบทจะพบการใช้คาว่า กิจการเพื่อสังคม (social venture) ในความหมายสื่อถึงคา ต่างๆเหล่านี้ (ดู Lumpkin, Moss, Gras, Kato, & Amezcua, 2013; Abarca, 2013)

ลักษณะของกิจการเพื่อสังคม ผู้ประกอบการเพื่อสังคมอาจเริม่ การประกอบกิจการจากโครงการหรือการรณรงค์ เพื่อบรรลุเป้าหมายทางสังคมบาง ประการ ซึ่งกิจการจะไม่สามารถดาเนินต่อไปได้หากขาดการอุดหนุนทางการเงิน ผู้ประกอบการบางส่วนปรับเปลี่ยนรูปแบบ การดาเนินกิจการ ให้สร้างกาไรเพื่อนามาหล่อเลี้ยงให้องค์กรสามารถดาเนินการต่อไปได้ กิจการเหล่านี้เมื่อมีมิติทางธุรกิจอาจ ถูกเรียกว่า “ธุรกิจเพื่อสังคม” หรือ “กิจการเพื่อสังคม” (UnLtd, n.d.) ขณะที่กิจการเพื่อสังคมบางแห่งมีรูปแบบไม่แสวงหากาไรแบบองค์กรการกุศล กิจการเพื่อสังคมบางแห่งก่อตั้งโดยมี เป้าหมายทางการเงินเป็นองค์กรทีแ่ สวงหากาไร โดยที่กิจการเพื่อสังคมบางแห่งกาหนดให้นากาไรกลับมาลงทุนซ้าในกิจการ เมื่อพิจารณารายได้จากการค้า จะพบว่ามีทั้งกิจการเพื่อสังคมที่สามารถสร้างความมั่นคงทางการเงินจากการค้า และกิจการ เพื่อสังคมที่ต้องพึ่งพาแหล่งเงินที่หลากหลาย โดยอาจจะมีรายได้จากการค้า การให้บริการ เงินให้เปล่า และเงินบริจาค เป็นต้น ด้วยคุณลักษณะที่แตกต่างและหลากหลายของกิจการเพื่อสังคมนี้เอง ทาให้กล่าวได้ว่าทั้งเงื่อนไขการปันผล และรายได้จาก การค้าขาย ไม่ใช่ลักษณะที่กาหนดการเป็นกิจการเพื่อสังคม (Haugh, 2007) ตาราง 3 แสดงการเปรียบเทียบลักษณะของ ธุรกิจ แบบปกติ องค์กรการกุศล และกิจการเพื่อสังคม จะเห็นได้ว่ากิจการเพื่อสังคมมีเป้าหมายทางสังคมเพื่อช่วยเหลือกลุ่ม ผู้ด้อยโอกาส แก้ปัญหาของชุมชนหรือสังคม เช่นเดียวกับองค์กรการกุศลหรือองค์กรไม่แสวงหากาไรอื่น แต่แตกต่างกันที่ ยุทธศาสตร์การดาเนินกิจการ ในทางกลับกัน กิจการเพื่อสังคมมีลักษณะการพึ่งพาตลาดและรายได้จากการค้าแบบเดียวกับ ธุรกิจทั่วไป (Haugh, 2007) 37

ตาราง 3 เปรียบเทียบลักษณะของ ธุรกิจปกติ องค์กรการกุศล และกิจการเพื่อสังคม ธุรกิจปกติ องค์กรการกุศล

กิจการเพื่อสังคม

(For-profit venture)

(Charitable venture)

(Social venture)

พันธกิจ

ผลักดันโดยตลาด, คุณค่าทาง เศรษฐกิจ, ส่วนเกินทางการเงิน

เพื่อบรรลุเป้าหมายด้านการกุศล คุณค่าทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม

ตลาดเป้าหมาย

ความต้องการในตลาด, ประโยชน์ระดับปัจเจก

กลุ่มผูด้ ้อยโอกาส ชุมชน หรือ สังคม

กลุ่มผูด้ ้อยโอกาส ชุมชน หรือ สังคม

การหาทุน

หนี้, ส่วนของผู้ถือหุ้น, เงินลงทุน เงินบริจาค, ทุนให้เปล่า, เงิน ระยะเริ่มแรก (venture อุดหนุน capital), กาไรสะสม

หนี,้ เงินบริจาค, เงินให้เปล่า, เงินอุดหนุน, กาไรสะสม

กิจกรรมการ ประกอบกิจการ

การค้าเพื่อสร้างกาไร

โครงการต่างๆ เพื่อบรรลุ เป้าหมายทีต่ ั้ง

การค้าเพื่อบรรลุเป้าหมาย ที่ตั้ง และสร้างส่วนเกิน

ทรัพยากรบุคคล

ลูกจ้าง

ลูกจ้างและอาสาสมัคร

ลูกจ้างและอาสาสมัคร

ทรัพยากรอื่นๆ

ซื้อ ณ ราคาตลาด

ซื้อ ณ ราคาตลาด, ซื้อที่ราคาต่า ซื้อ ณ ราคาตลาด, ซื้อที่ราคา กว่าราคาตลาด, รับบริจาค ต่ากว่าราคาตลาด, รับบริจาค

โครงสร้างการ กากับดูแลกิจการ

มีเจ้าของ, มีคณะกรรมการ บริหาร

คณะกรรมการดูแลผลประโยชน์ คณะกรรมการดูแล (board of trustees) ผลประโยชน์ (board of trustees)

ความรับผิด คระกรรมการบริษัท, ผู้ถือหุ้น (accountability)

คณะกรรมการดูแลผลประโยชน์ คณะกรรมการดูแล (board of trustees), ผูม้ ีส่วน ผลประโยชน์ (board of ได้ส่วนเสีย trustees), ผู้มสี ่วนได้ส่วนเสีย

ที่มา: Haugh (2007) ปัจจุบันกิจการเพื่อสังคมปรากฏอยู่ในรูปแบบขององค์กรที่หลากหลาย เช่น สหกรณ์ องค์กรชุมชน วิสาหกิจชุมชน บริษัท และองค์กรไม่แสวงกาไร เป็นต้น (UnLtd, n.d.)

กิจการเพื่อสังคมในประเทศต่างๆ ดังที่กล่าวไปข้างต้นว่า กิจการเพือ่ สังคมเกิดขึ้นมาเพื่อเติมเต็มความไม่สมบูรณ์ของสินค้าและบริการ ทั้งจากภาครัฐ เอกชน และองค์กรไม่แสวงหากาไร ที่ไม่สามารถตอบสนองความต้องการทางสังคมและสิ่งแวดล้อมได้ทุกประการ (OECD, n.d.) พัฒนาการของกิจการเพื่อสังคมได้รับอิทธิพลจากปัจจัยที่หลากหลาย เช่น ระบบกฎหมาย การสนับสนุนเงินทุน บทบาท ของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และพันธกิจ เป็นต้น ปัจจัยเหล่านี้ทาให้กิจการเพื่อสังคมแต่ละแห่งมีเอกลักษณ์เป็นของตนเอง 38

(Maretich และ Bolton, 2010) และทาให้กิจการเพื่อสังคมในแต่ละประเทศแตกต่างกันอีกด้วย (Chell, Nicolopoulou, และ Karatas-Özkan, 2010) จากการศึกษาเรื่องการดาเนินงานของกิจการเพื่อสังคมในยุโรป 15 ประเทศ บอร์กาซาและเดโฟวนี่ (Borzaga and Defourny, 2001) สรุป 3 ปัจจัยที่ทาให้กิจการเพื่อสังคมของแต่ละประเทศแตกต่างกัน ได้แก่ ระดับการพัฒนา ของระบบเศรษฐกิจและสังคม ลักษณะของระบบสวัสดิการและองค์กรไม่แสวงหากาไร และการเกือ้ หนุนจากระบบกฎหมาย (Chell, Nicolopoulou, & Karatas-Özkan, 2010)

สหภาพยุโรป ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา หลายประเทศในสหภาพยุโรปได้ให้ตีความหมายและให้นิยามกิจการเพื่อสังคมอย่างเป็น ทางการ จากการศึกษาเรื่องกิจการเพื่อสังคมใน 29 ประเทศในยุโรป พบว่ามี 20 ประเทศที่ได้ให้นิยามกิจการเพื่อสังคมอย่าง เป็นทางการ หรืออย่างน้อยมีนิยามที่ยอมรับอย่างทั่วกันภายในประเทศ ขณะที่อีก 6 ประเทศ คุ้นเคยกับคากว่า “เศรษฐกิจเพื่อ สังคม” (social economy) มากกว่า และปรากฏว่ามีการให้ความหมายอย่างเป็นทางการของเศรษฐกิจเพื่อสังคม ซึ่งมีความ คล้ายคลึงกับกิจการเพื่อสังคมตามความหมายของ Social Business Initiative (SBI) (European Commission, 2014) อย่างไรก็ดี ความหมายของกิจการเพื่อสังคมในแต่ละประเทศมีความแตกต่างกันในรายละเอียด สรุปได้ดังนี้ • มีเพียงบางประเทศที่กาหนดเกณฑ์ว่ากิจการเพื่อสังคมจะต้องหารายได้จากการค้า เช่น o สาธารณรัฐเช็กมีข้อกาหนดว่ารายได้อย่างน้อยร้อยละ 10 ของกิจการเพื่อสังคมต้องมาจากการค้าขาย o สหราชอาณาจักรกาหนดให้กิจการเพื่อสังคมต้องมีรายได้จากการค้าอย่างน้อยร้อยละ 25 ของรายได้ ทั้งหมด o อิตาลีกาหนดว่ารายได้ของกิจการเพื่อสังคมต้องมาจากการค้าอย่างน้อยร้อยละ 70 o โครเอเชีย กาหนดว่ากิจการเพื่อสังคมต้องมีรายได้ที่มาจากการค้าอย่างน้อยร้อยละ 25 ภายใน 3 ปี หลังจากเริม่ ดาเนินกิจการ • เป้าหมายทางสังคมมีความหลากหลาย ตั้งแต่ประเด็นที่มีความเฉพาะเจาะจง เช่น การเน้นการส่งเสริมการจ้างงาน (work integration) เพื่อแก้ปัญหาการว่างงานและขยายไปครอบคลุมการจ้างงานกลุ่มผู้ด้อยโอกาส (หลายประเทศ ในยุโรประบุเป้าหมายทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมอย่างแคบ คือ เน้นเรื่องการจ้างงานโดยเฉพาะหรือมีการจาแนก กิจการเพื่อสังคมลักษณะ Work Integration Social Enterprises (WISEs) โดยเฉพาะ เช่น ฟินแลนด์ ลิทัวเนีย โปแลนด์ สโลวาเกีย สเปน และ สวีเดน ไปจนถึงเป้าหมายทางสังคมและสิ่งแวดล้อมอย่างกว้างที่ครอบคลุมประเด็น หลากหลาย เช่น พลังงานหมุนเวียน การค้าที่เป็นธรรม โดยประเทศที่กิจการเพื่อสังคมมีเป้าหมายอย่างกว้าง เช่น สหราชอาณาจักร และกรีซ • ขณะที่ประเทศส่วนใหญ่ให้ความสาคัญกับเป้าหมายทางสังคมเหนือวัตถุประสงค์ทางการค้า บางประเทศ เช่น สาธารณรัฐเช็ก ลัตเวีย และ ลิทัวเนีย ไม่ได้มีข้อกาหนดดังกล่าว • ประเทศต่างๆ มีข้อกาหนดเรื่องการจัดสรรผลตอบแทน (กาไร) แตกต่างกัน อิตาลีและโปแลนด์กาหนดไม่ให้มีการปัน ผล ลิทัวเนียไม่มีข้อกาหนดเรื่องการนาผลกาไรกลับมาลงทุนซ้า ขณะที่ประเทศส่วนใหญ่มีการกาหนดเกณฑ์ว่าต้อง นากาไรกลับมาลงทุนซ้าเท่าใด และสามารถจ่ายเงินปันผลได้เท่าใด เช่น ฟินแลนด์ สหราชอาณาจักร 39

• ประเทศส่วนใหญ่กาหนดให้กิจการเพื่อสังคมมีอสิ ระในการบริหารจัดการ (เป็นอิสระจากภาครัฐ) มีเพียงอิตาลีและ โปรตุเกสที่ไม่ได้มีข้อกาหนดดังกล่าว (รวมถึงไม่จาเป็นต้องเป็นอิสระจากองค์กรไม่แสวงหากาไร) • บางประเทศกาหนดให้มีการจัดทารายงานผลลัพธ์ทางสังคม เช่น เบลเยี่ยม อิตาลี

สหราชอาณาจักร กระทรวงพาณิชย์ของอังกฤษได้ตั้งหน่วยงานสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมขึ้นภายใต้ Department of Trade and Industry ขึ้นในปี 2001 และมีการให้คานิยามกิจการเพื่อสังคมอย่างเป็นทางการในปี 2002 ว่า “กิจการที่มีเป้าหมายทางสังคม เป็นพื้นฐาน และส่วนเกินจากการดาเนินกิจการจะนากลับไปลงทุนทั้งในธุรกิจและชุมชน เพื่อจุดประสงค์ทางสังคมที่ระบุไว้ มากกว่าการมุ่งสร้างผลกาไรสูงสุดให้แก่เจ้าของและผู้ถือหุ้น” (Giulia และ Borzaga, 2009) ซึ่งเป็นนิยามที่ยึดถือร่วมกัน หน่วยงานสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมแห่งสหราชอาณาจักร หรือ Social Enterprise UK ซึ่งเป็นแนวร่วมของภาคเอกชน ก็ ยึดถือนิยามเดียวกันนี้ และสรุปว่า กิจการเพื่อสังคมต้องมีพันธกิจทางสังคมที่ชัดเจน มีรายรับส่วนใหญ่จากการขายผลิตภัณฑ์ หรือการให้บริการ และมีกฎที่ชดั เจนว่าจะบริหารจัดการกาไรอย่างไร รวมถึงต้องนากาไรกลับไปลงทุนในพันธกิจเพื่อสังคม (Social Enterprise UK, n.d.) ในปี 2005 รัฐสภาอังกฤษผ่านกฎหมายจดทะเบียนกิจการเพื่อสังคมรูปแบบเฉพาะ เรียกว่า CIC (Community Interest Companies) ทาให้กจิ การเพื่อสังคมส่วนใหญ่สามารถจดทะเบียนได้โดยตรง และทาให้เกิดการเจริญเติบโตอย่าง รวดเร็ว (ประชาชาติธรุ กิจ, 2555) กิจการเพื่อสังคมในสหราชอาณาจักรสามารถจดทะเบียนในรูปแบบได้หลากหลาย เช่น ธุรกิจ ปกติ องค์กรไม่แสวงหากาไร สหกรณ์ กองทุนเพื่อการพัฒนา Community Interest Company (CIC) เป็นต้น (British Council, 2012) ภาครัฐยังได้กาหนดเงื่อนไขการเป็นกิจการเพื่อสังคมในรูปแบบ CIC ดังนี้ (European Commission, 2014) • รายได้ของกิจการเพื่อสังคมต้องมาจากกิจกรรมค้าขายไม่น้อยกว่าร้อยละ 25 • รายได้ที่มาจากเงินให้เปล่าและเงินบริจาคต้องไม่เกินกว่าร้อยละ 75 • เงินปันผลทีจ่ ดั สรรให้เจ้าของและผู้ถือหุ้นต้องไม่เกินกว่าร้อยละ 50 ของกาไรทั้งหมด มีข้อวิพากษ์เกี่ยวกับนิยามและเงื่อนไขการเป็นกิจการเพื่อสังคมว่า นอกจากจะข้อกาหนดเรื่องเป้าหมายทางสังคมที่ ไม่ชัดเจนแล้ว ยังไม่มีข้อกาหนดเรื่องความเป็นอิสระในการบริการ การให้ความหมายที่กว้างเกินไปทาให้กิจการสามารถเป็น กิจการเพื่อสังคมได้โดยง่าย ซึ่งกิจการบางแห่งอาจจัดตั้งโดยมีเป้าหมายเพื่อประมูลงานโดยเฉพาะ เช่น สัญญาด้านบริการ สุขภาพ (Mair, 2013)

อิตาลี อิตาลีรจู้ ักรูปแบบของกิจการเพื่อสังคมตั้งแต่ทศวรรษที่ 1980 ซึ่งแรกเริ่มหมายถึงกิจการที่เกิดจากความสมัครใจของ ภาคเอกชนในการให้บริการด้านสังคมหรือมุ่งแก้ปัญหาสังคม โดยเป้าหมายสาคัญคือการจ้างงานกลุ่มผู้ด้อยโอกาส กิจการเพื่อ สังคมยุคแรกถูกจาแนกอยู่ในกิจกรรมประเภทเดียวกับสหกรณ์เพื่อสังคม (Social Cooperatives) ซึ่งมีกฎหมายรับรองครั้งแรก ในปี 1991 (Act on Social Cooperatives) หลักจากนั้นในปี 2005 กิจการเพื่อสังคมจึงได้รับคานิยามอย่างเป็นทางการ และ 40

มีกฎหมายเพื่อควบคุมกิจการเพื่อสังคมโดยเฉพาะ (Law on Social Enterprise) ด้วยเหตุนี้ อิตาลีจึงเป็นหนึ่งในไม่กี่ประเทศที่ มีกฎหมายรับรองทั้งสหกรณ์เพื่อสังคมและกิจการเพื่อสังคม (European Commission, 2014) กฎหมายสหกรณ์เพื่อสังคม (1991) ได้สร้างความหมายใหม่ให้สหกรณ์เพื่อสังคม ซึ่งสหกรณ์แบบเดิมมีเป้าหมายเพื่อ สร้างผลตอบแทนให้กับสมาชิกเป็นสาคัญ แต่ในความหมายแบบใหม่สหกรณ์เพื่อสังคมมีวตั ถุประสงค์ด้านสังคมเป็นหลัก โดย กฎหมายจาแนกสหกรณ์เพื่อสังคมออกเป็น 2 ประเภท ได้แก่ สหกรณ์เพื่อสังคมที่ดาเนินงานด้านการให้บริการด้านสังคม สุขภาพ และการศึกษา (เรียกว่าสหกรณ์เพื่อสังคมแบบ A) และ สหกรณ์เพื่อสังคมที่จ้างงานกลุ่มผูด้ ้อยโอกาส (สหกรณ์เพื่อ สังคมแบบ B) กฎหมายกิจการเพื่อสังคม (2005) ให้คานิยามกิจการเพื่อสังคมอย่างเป็นทางการ รวมถึงระบุเงื่อนไขการเป็นกิจการ เพื่อสังคมอย่างถูกต้องตามกฎหมาย จึงถือได้ว่าเป็นการตีตราความเป็นกิจการเพื่อสังคมให้องค์ที่มีคณ ุ สมบัติตามข้อกาหนด ซึ่ง ลักษณะโครงสร้างองค์กรและความเป็นเจ้าของไม่ได้เป็นเงื่อนไขในการพิจารณา (องค์กรที่ได้รับการตีตราการเป็นกิจการเพื่อ สังคม อาจมีรูปแบบการบริการจัดการที่แตกต่างกัน เช่น สหกรณ์เพื่อสังคม สหกรณ์แบบเดิม บริษัทเอกชน หรือองค์กรไม่ แสวงหากาไร) ในแง่นี้ กฎหมายกิจการเพื่อสังคมของอิตาลีจึงมิได้บัญญัตินยิ าม “กิจการเพื่อสังคม” ขึ้นมาใหม่ เพียงแต่ทาให้ คาว่ากิจการเพื่อสังคมมีตัวตนและเป็นที่ยอมรับตามกฎหมาย ซึ่งเงื่อนไขการเป็นกิจการเพื่อสังคม ประกอบด้วย • มีสถานะเป็นนิติบุคคลภาคเอกชน • ดาเนินการผลิตและค้าขายสินค้าและบริการที่มี “อรรถประโยชน์เพือ่ สังคม” (social utility) และสร้างประโยชน์ สาธารณะเป้าหมายหลัก มากกว่ามุ่งสร้างผลกาไร ซึ่งมีข้อกาหนดให้รายได้อย่างน้อยร้อยละ 70 ของกิจการมาจาก กิจกรรมธุรกิจ • กิจการเพื่อสังคมสามารถมีผลกาไรได้แต่ไม่สามารถจัดสรรให้กับผู้ถือหุ้นหรือเจ้าของได้ ผลกาไรทัง้ หมดต้องนาไป ลงทุนซ้าในกิจกรรมที่จะก่อให้เกิดผลทางสังคมทีต่ ั้งไว้ หรือนาไปเพิม่ สินทรัพย์ของกิจการ

ฟินแลนด์ ฟินแลนด์มรี ูปแบบการบริหารประเทศแบบรัฐสวัสดิการ เช่นเดียวกับประเทศอื่นๆ ในแถบสแกนดิเนเวีย ซึ่งภาครัฐ เป็นผู้จัดหาบริการสาธารณะที่สาคัญที่สนับสนุนความมั่นคงในชีวิตให้กับประชาชน ได้แก่ การศึกษา ระบบประกันสุขภาพ และ ที่อยู่อาศัย เป็นต้น ภายใต้การบริหารแบบรัฐสวัสดิการ องค์กรไม่แสวงหากาไรและกิจการเพื่อสังคม จึงไม่มีบทบาทมากนักใน การให้บริการสาธารณะ อย่างไรก็ดี วิกฤตการว่างงานที่เกิดขึ้นในช่วงต้นทศวรรษ 1990 ทาให้บทบาทของกิจการเพื่อสังคม เด่นชัดกว่าที่ผ่านมา กิจการเพื่อสังคมรูปแบบใหม่ที่เกิดขึ้นจากวิกฤตการณ์แรงงาน มีเป้าหมายทางสังคมเพื่อแก้ปัญหาดังกล่าว โดยเฉพาะ และนับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา การให้บริการสาธารณะเกิดการเปลีย่ นผ่านผู้ให้บริการจากภาครัฐเป็นภาคเอกชน เพื่อ ตอบสนองความต้องการส่วนบุคคลที่หลากหลาย และทาให้ตลาดบริการสาธารณะมีการแข่งขันที่เข้มข้นขึ้น ไม่ต่างจากกิจการ เพื่อสังคมในประเทศอื่น กิจการเพื่อสังคมในฟินแลนด์ประกอบขึ้นจากวัตถุประสงค์ทางสังคมกับยุทธวิธีทางธุรกิจ ซึ่งมาพร้อม ความคาดหวังว่านวัตกรรมทีส่ ร้างสรรค์ของธุรกิจจะยกระดับการให้บริการสาธารณะต่างๆ รวมถึงการจัดหางานให้ผดู้ ้อยโอกาส (work integration) ด้วย (European Commission, 2014) ในค.ศ. 2010 กระทรวงเศรษฐกิจและการจ้างงาน (Ministry of Employment and the Economy) ได้ก่อตั้ง คณะทางานเพื่อศึกษาเรื่องแบบจาลองของกิจการเพื่อสังคม นาไปสูก่ ารกาหนดเงื่อนไขของกิจการเพื่อสังคมอย่างเป็นทางการ 41

โดยกิจการเพื่อสังคมต้องมีเป้าหมายเพื่อแก้ปัญหาสังคมและสร้างผลลัพธ์ทางสังคม และกิจการเพื่อสังคมต้องนากาไรจากการ ดาเนินงานไม่น้อยกว่าร้อยละ 50 กลับไปลงทุนซ้า (European Commission, 2014) ถึงแม้จะได้มีการให้คานิยามกิจการเพื่อสังคมที่ชัดเจน แต่ยังปรากฏปัญหาในการทาความเข้าใจทั้งในส่วนของภาครัฐ และเอกชน สาเหตุหนึ่งอาจมาจากการเป็นรัฐสวัสดิการ ทาให้สมาคมผู้ประกอบการแห่งฟินแลนด์ (The Finnish Entrepreneurs Association) ตลอดจนนักวิชาการหลายรายออกมาให้ความเห็นว่าไม่มีความจาเป็นจะต้องจาแนกกิจการเพื่อ สังคมออกจากกิจการทั่วไป เพราะกิจการต่างๆ ในฟินแลนด์ได้กอ่ ให้เกิดประโยชน์ต่อสังคมอยู่แล้วผ่านการเสียภาษีให้กับรัฐ แสดงให้เห็นถึงความไม่เข้าใจแนวคิดของกิจการเพื่อสังคมที่ยังเป็นเรื่องใหม่ในฟินแลนด์

สหรัฐอเมริกา กิจการเพื่อสังคมในสหรัฐอเมริกาเริ่มขึ้นจากปัญหาทางการเงินขององค์กรไม่แสวงหากาไร ภาครัฐมีนโยบายลดการ ให้เงินอุดหนุน ขณะที่เงินบริจาคเพื่อการกุศลก็ลดลง องค์กรไม่แสวงหากาไรซึ่งพึ่งพาเงินอุดหนุนและเงินบริจาคเป็นหลักจึง ประสบปัญหาอย่างหนักและจาเป็นต้องแสวงหารายได้ทางอื่นเพื่อให้องค์กรอยู่รอด จุดเด่นของกิจการเพื่อสังคมใน สหรัฐอเมริกาคือการให้ความสาคัญกับผลประกอบการทางการเงินและการสร้างรายได้ สะท้อนพัฒนาการจากการเป็นองค์กร ไม่แสวงหากาไรที่ปรับกลยุทธ์มาดาเนินกิจกรรมการผลิตและพึ่งพาระบบตลาดมากกว่าทีผ่ ่านมา รายได้เชิงพาณิชย์ขององค์กร ไม่แสวงหากาไรเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 42 ใน ค.ศ. 1982 เป็นร้อยละ 58 ใน ค.ศ. 2002 (Kerlin, 2006) การพยายามเติมเต็มความ ต้องการทางการเงินขององค์กรจึงเป็นทางเลือกเชิงกลยุทธ์เพื่อบรรลุเป้าหมายทางสังคมที่องค์กรต้องการในลักษณะที่มีความ ยั่งยืน (Dart, 2004b) เมื่อองค์กรไม่แสวงหากาไรเริ่มมีกจิ กรรมเชิงพาณิชย์มากขึ้น นักวิชาการตั้งข้อสังเกตถึงข้อได้เปรียบทางภาษีของ องค์กรเหล่านั้น (Artz & Sutherland, 2010) นอกจากนี้ องค์กรไม่แสวงหากาไรยังเผชิญกับคาวิพากษ์วิจารณ์ว่าขาด ประสิทธิภาพ และขาดความสามารถในการบริหารเนื่องจากไม่ต้องแข่งขันในตลาด นาไปสู่การบังคับใช้กฎหมายกากับดูแล องค์กรที่ได้รับยกเว้นภาษีซึ่งเข้มงวดขึ้นในสหรัฐอเมริกาเมื่อ ค.ศ. 1969 (Grove & Berg, 2014) ในขณะที่ดรัคเกอร์ (Drucker, 1990) เสนอว่า หากเปรียบเทียบองค์กรไม่แสวงหากาไรกับองค์กรแสวงหากาไร องค์กรแสวงหากาไรจะสามารถเปรียบเทียบ ประสิทธิภาพได้ง่ายกว่าโดยพิจารณากาไรสุทธิทางการเงิน ในขณะที่ประสิทธิภาพขององค์กรไม่แสวงหากาไรยังไม่มีการวัดที่ ชัดเจนนัก เนื่องจากขาดการประเมินกาไรสุทธิในด้านอื่นๆ ในศตวรรษที่ 20 เส้นแบ่งระหว่างธุรกิจและภาคประชาสังคมก็พร่าเลือนลง ครัชฟิลด์ (Crutchfield, 2008) เสนอให้ ภาคประชาสังคมใช้รูปแบบทางธุรกิจเป็นคานงัดเพื่อสร้างผลลัพธ์ทางสังคมที่มากขึ้น เอกเกอร์ (Egger, 2004) มองเห็นการ เคลื่อนย้ายของทรัพยากรบุคคลจากภาคธุรกิจสู่ภาคสังคมมากขึ้น และนาวิธีคิดแบบภาคธุรกิจมาด้วย ฟรานเชส (Frances, 2008) แสดงแนวคิดต่อต้านการแบ่งขั้วองค์กรแบบดั้งเดิมว่าเป็นองค์กรแสวงหากาไรหรือไม่แสวงหากาไร และมองว่าธุรกิจเพื่อ สังคมคือองค์กร “ลูกผสม” ที่ใช้เครื่องมือทางธุรกิจเพื่อหาทางออกของปัญหาทางสังคม โดยเข้าใจเรือ่ งต้นทุนและผลตอบแทน แนวคิดดังกล่าวตอบโจทย์ผู้บริจาคหลายคนทีม่ องว่าตนเองเป็น “นักลงทุน” ที่ต้องการทราบว่าการบริจาคนั้นสามารถสร้าง ผลลัพธ์ต่อสังคมอย่างไร และต้องการผลตอบแทนทางสังคมที่วัดได้ ซึ่งจะนาไปสู่การบริหารจัดการในภาคประชาสังคมทีม่ ี ประสิทธิภาพมากขึ้น (Meehan, et al., 2004) จากการปรับตัวขององค์กรไม่แสวงหากาไรนาไปสูเ่ อกลักษณ์ของกิจการเพื่อสังคมในสหรัฐอเมริกาที่แตกต่างจาก กิจการเพื่อสังคมในประเทศอื่น กล่าวคือกิจการเพื่อสังคมไม่จาเป็นต้องมีพันธกิจทางสังคม แต่ดาเนินธุรกิจโดยมีเป้าหมายเพื่อ 42

นาผลกาไรสนับสนุนกิจกรรมที่มีเป้าหมายทางสังคม ด้วยเหตุนี้ กิจการเพื่อสังคมในสหรัฐอเมริกาจึงสามารถส่งเสริมการ แก้ปัญหาทางสังคมได้หลายประเด็นพร้อมกัน เพราะสามารถให้ทุนหรือบริจาคในโครงการที่หลากหลายในเวลาเดียวกัน (Giulia และ Borzaga, 2009) ในสหรัฐอเมริกายังไม่มีหน่วยงานรัฐที่รับผิดชอบกิจการเพื่อสังคมโดยตรง แต่มสี มาคมกิจการเพื่อสังคม (Social Enterprise Alliance) ที่มีกิจการเพื่อสังคมเป็นสมาชิกกว่า 1,000 แห่ง ซึ่งสมาคมฯได้นิยามกิจการเพื่อสังคมว่า “องค์กรหรือ โครงการที่เป็นจุดร่วมระหว่างการมีพันธกิจทางสังคมแบบองค์กรไม่แสวงหากาไรหรือภาครัฐ และมีการขับเคลื่อนด้วยกลไก ตลาดแบบธุรกิจ” นอกจากนี้ สมาคมยังระบุว่าจะมีการปรับปรุงนิยามของกิจการเพื่อสังคมเพื่อให้เข้ากับยุคสมัยที่เปลีย่ นแปลง ไป (Social Enterprise Alliance, n.d. อ้างใน ภัทราพร แย้มละออ, 2559) กิจการเพื่อสังคมในประเทศสหรัฐอเมริกาไม่ยดึ ติดกับโครงสร้างองค์กร สามารถก่อตั้งและดาเนินงานได้ใน หลากหลายรูปแบบ ตั้งแต่ธุรกิจทีม่ ีเจ้าของคนเดียว บริษัทจากัด บริษัทเอกชนขนาดใหญ่ องค์กรความร่วมมือ องค์กรทั้ง แสวงหาและไม่แสวงหากาไร (Giulia และ Borzaga, 2009) ด้านการส่งเสริมกิจการเพื่อสังคม มีการออกกฎหมาย “บริษัทเพื่อ สังคม” หรือ Benefit Corporation ซึ่งปัจจุบันบังคับใช้ใน 27 มลรัฐ (อิงคสิทธิ์, 2557) กิจการที่จดทะเบียนในรูปแบบของ B Corporation มีคณ ุ สมบัติที่แตกต่างจากบริษัททั่วไปคือ มีวตั ถุประสงค์เพื่อสร้างผลลัพธ์ทางสังคม กรรมการบริษัทดาเนินงาน เพื่อสร้างผลประโยชน์ให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียรายอื่นนอกเหนือจากผู้ถือหุ้นด้วย และกิจการต้องจัดทารายงานประจาปีด้านสังคม และสิ่งแวดล้อม

อินเดีย กว่า 3 ใน 4 ของกิจการเพื่อสังคมในอินเดียก่อตั้งขึ้นโดยมีเป้าหมายเพื่อจัดหาสินค้าและบริการเพือ่ แก้ปัญหาของ ผู้บริโภคในกลุม่ ฐานล่างสุดของปิระมิด (bottom of pyramid ย่อว่า BOP) ที่เหลือเป็นกิจการเพื่อสังคมที่มุ่งแก้ปัญหาด้านผลิต ภาพ คุณภาพสินค้า และการตลาด ของคู่ค้ารายย่อย จากการสารวจกิจการเพื่อสังคมในอินเดียพบว่า เป้าหมายทางสังคมและ การสร้างกาไรมีความสาคัญต่อกิจการไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน โดยมองว่าการประกอบกิจการคือเครื่องมือที่จะนาไปสู่การ บรรลุผลทางสังคม และผลประกอบการด้านการเงินที่ดีหมายถึงเงินทุนที่จะนาไปสร้างผลลัพธ์ให้มากขึ้นในอนาคตด้วย (Intellecap, 2012) กิจการเพื่อสังคมมีโครงสร้างเป็นกิจการที่แสวงหากาไรตามกฎหมายของอินเดีย ซึ่งโครงสร้างการบริหารสามารถ ดาเนินการได้ใน 5 รูปแบบ ได้แก่ ผู้ประกอบการรายเดียว (sole proprietorship), คณะบุคคล (partnership), ห้างหุ้นส่วน จากัด (limited liability partnership), บริษัทจากัด (private firm) หรือ สหกรณ์ (co-operative) (Swissnex India, 2015) ประมาณร้อยละ 80 ของกิจการเพื่อสังคมในอินเดียเลือกใช้โครงสร้างนิติบุคคลแบบบริษัทจากัด ซึ่งเป็นรูปแบบที่มีความ ได้เปรียบในการสร้างการเติบโตทางธุรกิจ เนื่องจากสามารถเข้าถึงแหล่งเงินทุนที่หลากหลาย (Intellecap, 2012; Swissnex India, 2015)

เกาหลีใต้ กิจการเพื่อสังคมในเกาหลีใต้เริม่ ต้นจากการเคลื่อนไหวด้านแรงงานจากปัญหาการว่างงานในต้นทศวรรษที่ 1990 (Jeong, 2015; Bidet & Eum, 2011) ปัญหาสังคมและปัญหาจากวิกฤตการณ์ทางเศรษฐกิจในปี 1997 ผลักดันให้เห็นความ 43

จาเป็นขององค์กรในลักษณะที่แตกต่างจากเดิมมาแก้ไขปัญหา ประสานกัน กฎหมายกิจการเพื่อสังคมมีผลบังคับใช้ในปี 2006

โดยเป็นองค์กรที่นาจุดแข็งของภาครัฐและเอกชนมา

เจิง (Jeong, 2015) ได้สรุปมูลเหตุสาคัญที่เป็นแรงขับเคลื่อนการพัฒนากิจการเพื่อสังคม ได้แก่ • ปัญหาการว่างงานและความแตกแยก ซึ่งเป็นผลมาจากวิกฤตการเงินปี 1997 • ความจาเป็นในการสร้างโอกาสในการหางาน • บริการสาธารณะที่เพิม่ ขึ้นเป็นผลจากสังคมสูงอายุ (aging society) อัตราการเกิดของประชากรที่ต่า และ โครงสร้างครอบครัวที่เปลี่ยนแปลง • ความจาเป็นในการเพิ่มการจ้างงานในภาคบริการสาธารณะ • ความสนใจในความรับผิดชอบต่อสังคมของภาคเอกชนที่เพิ่มขึ้น ด้วยเหตุปจั จัยดังกล่าว เป้าหมายทางสังคมที่สาคัญของกิจการเพื่อสังคมในเกาหลีใต้ จึงเป็นการให้บริการทางสังคม และการจ้างงานกลุ่มผู้ด้อยโอกาส กฎหมายกิจการเพื่อสังคมบัญญัตขิ ึ้นในปี 2006 เพื่อสนับสนุนการดาเนินการของกิจการเพื่อ สังคม กฎหมายฉบับนี้ให้นิยามกิจการเพื่อสังคมว่า “กิจการที่มเี ป้าหมายทางสังคมในการจัดหาโอกาสในการทางาน หรือ ให้บริการทางสังคมสาหรับกลุม่ ที่มีความอ่อนไหวทางสังคมและเศรษฐกิจ รวมถึงดาเนินกิจกรรมทางธุรกิจ เช่น การผลิต” ประเภทองค์กรไม่ใช่คณ ุ สมบัติสาคัญของการเป็นกิจการเพื่อสังคม เนื่องจากสามารถมีโครงสร้างองค์กรที่หลากหลาย เช่น สหกรณ์ บริษัท องค์กรความร่วมมือ องค์กรเอกชนไม่แสวงหากาไร แต่กจิ การเพื่อสังคมจะต้องมีรายได้จากการค้าอย่างน้อย ร้อยละ 50 ของค่าใช้จ่ายในการจ้างพนักงาน เอกลักษณ์ของกิจการเพื่อสังคมในเกาหลีใต้ที่คือบทบาทที่โดดเด่นของภาครัฐ ซึ่งเป็นผู้ริเริ่มและผลักดันกิจการเพื่อ สังคม องค์กรที่ดูแลกิจการเพื่อสังคม (Social Enterprise Support Committee) อยูภ่ ายใต้กระทรวงแรงงาน (Jeong, 2015) และนอกจากรับผิดชอบเรื่องการรับรองแล้ว ภาครัฐยังเป็นผู้จดั ทาเว็บไซต์หลักของกิจการเพื่อสังคมอีกด้วย (Bidet & Eum, 2011) นอกจากนี้ภาครัฐยังให้การอุดหนุนกิจการเพื่อสังคมที่ก่อตั้งใหม่เป็นเวลา 5 ปี (2 ปีในช่วงก่อนการจดทะเบียน และ 3 ปี แรกหลักจากจดทะเบียนเป็นกิจการเพื่อสังคม) (Jeong, 2015) จึงกล่าวได้ว่า ภาครัฐมีบทบาทมากกว่าภาคประชาสังคมในการ พัฒนากิจการเพื่อสังคมในเกาหลีใต้ (Bidet และ Eum, 2011)

สิงคโปร์ ในปี ค.ศ. 2006 รัฐบาลสิงคโปร์ออกนโยบายส่งเสริมการพัฒนาของกิจการเพื่อสังคม โดยก่อตั้งหน่วยงานดูแลกิจการ เพื่อสังคม ภายใต้กระทรวงพัฒนาชุมชน เยาวชนและกีฬา หน่วยงานนี้ได้รับการสนับสนุนทั้งจากภาครัฐ ภาคเอกชน และภาค ประชาสังคม นาไปสู่การพัฒนายุทธศาสตร์กิจการเพื่อสังคมระดับชาติ ซึ่งให้ความสาคัญกับกรยกระดับความรับผิดชอบต่อ สังคมของภาคเอกชน การพัฒนาเครื่องมือสาหรับกิจการเพื่อสังคม และการผลิตซ้าแบบจาลองธุรกิจเพื่อสังคม รวมถึงการสร้าง ความตระหนักรูเ้ กี่ยวกับกิจการเพือ่ สังคม (British Council, 2012) กระทรวงพัฒนาสังคมและครอบครัวให้นิยาม “กิจการเพื่อสังคม” ว่า “บริษัทที่ให้ความสมดุลระหว่างการประกอบ ธุรกิจและประเด็นทางสังคม” ขณะที่นิยามอื่นที่ใช้อย่างแพร่หลายในสิงคโปร์ประกอบด้วย นิยามที่ให้โดย Social Enterprise Association ว่า “ธุรกิจ และกิจการที่แสวงหากาไร ไม่แสวงหากาไร หรือแบบผสม ที่ใช้ประโยชน์จากการค้าในระบบตลาดเพื่อ ยกระดับประเด็นทางสังคม โดยมีเป้าหมายสร้างผลกาไรและนามาลงทุนซ้าเพื่อเป้าหมายทางสังคม” และนิยามที่ให้โดย 44

ธนาคาร DBS Bank ว่า “ธุรกิจที่มีเป้าหมายทางสังคม หรือต้องการยกระดับการทาธุรกิจที่ยั่งยืนทางการค้า และสร้างผลลัพธ์ ทางสังคมที่ต้องการ” อย่างไรก็ดี ยังไม่มีการออกข้อกาหนดเกีย่ วกับคุณสมบัติของกิจการเพื่อสังคมด้านแหล่งที่มาของทุนหรือ การจัดสรรผลกาไร (NUS Business School, 2015)

เวียดนาม กฎหมายกิจการเพื่อสังคมของเวียดนามได้รับการแก้ไขในปี 2014 ซึ่งได้มีการนิยามและกาหนดคุณสมบัติกิจการเพื่อ สังคมเพิ่มเติม ว่า “กิจการที่มีเป้าหมายทางสังคมหรือสิ่งแวดล้อม และต้องนากาไรไม่น้อยกว่าร้อยละ 51 กลับมาลงทุนซ้าเพื่อ พันธกิจทางสังคมหรือสิ่งแวดล้อมที่ตั้งไว้” (The Guardian, 2014) การแก้กฎหมายครั้งนี้เป็นสัญญาณของภาครัฐในการ สนับสนุนและส่งเสริมการพัฒนาของกิจการเพื่อสังคม และส่งเสริมให้แหล่งเงินทุนของกิจการเพื่อสังคมมีความมั่นคงมากขึน้ (The Guardian, 2014) การแก้กฎหมายครั้งนี้จะทาให้กิจการเพื่อสังคมได้รับเงื่อนไขพิเศษด้านเงินให้เปล่าและการรับรอง ตอ ลดจนเข้าถึงแหล่งทุนทั้งจากในประเทศและต่างประเทศได้ง่ายขึ้น (The Guardian, 2015) บริติช เคานซิล เวียดนาม (British Council Vietnam) มีบทบาทสาคัญการพัฒนาของกิจการเพื่อสังคมในเวียดนาม ได้ส่งเสริมรากฐานของกิจการเพื่อสังคมผ่านการฝึกอบรมพัฒนาศักยภาพของผู้ประกอบการ รณรงค์ให้กิจการเพื่อสังคมและ นักลงทุนเพื่อสังคมเกิดความตระหนักรู้เกี่ยวกับกิจการเพื่อสังคม นอกจากนี้ บริติช เคานซิล เวียดนาม ยังดาเนินงานด้านการ ประชาสัมพันธ์และถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านกิจการเพื่อสังคมให้กับหน่วยงานภาครัฐที่สาคัญ (The Guardian, 2014) ด้วยเหตุ นี้ พัฒนาการกิจการเพื่อสังคมในเวียดนามจึงได้รับอิทธิพลจากแนวคิดของสหราชอาณาจักรไม่มากก็น้อย (ดู (The Guardian, n.d.)

ไทย การผลักดันให้ภาครัฐออกกฎหมายสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมในประเทศไทยเป็นความเคลื่อนไหวที่น่าจับตาตลอด ระยะเวลาราวหนึ่งทศวรรษทีผ่ ่านมา ในพ.ศ. 2553 รัฐบาลได้จดั ตั้งสานักงานสร้างเสริมกิจการเพื่อสังคมแห่งชาติ (สกส.) ตาม ระเบียบกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ว่าด้วยการจัดตั้งสานักงานสร้างเสริมกิจการเพื่อสังคมแห่งชาติ พ.ศ.

2553 เพื่อเป็นกลไกสนับสนุนการดาเนินงานตามแผนแม่บทว่าด้วยการสร้างเสริมกิจการเพื่อสังคม พ.ศ.2553-2557 สกส. ดาเนินงานตามยุทธศาสตร์ 3 ด้าน ได้แก่ 1. สร้างการรับรู้และการเรียนรู้เรื่องกิจการเพื่อสังคมในประเทศไทย 2. พัฒนารูปแบบและขีดความสามารถของกิจการเพื่อสังคม 3. พัฒนาช่องทางการเข้าถึงแหล่งเงินทุนและทรัพยากรสาหรับกิจการเพื่อสังคม ในพ.ศ. 2554 รัฐได้ออกระเบียบสานักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการสร้างเสริมกิจการเพื่อสังคมแห่งชาติและจัดตั้ง คณะกรรมการส่งเสริมกิจการเพื่อสังคมแห่งชาติ (คกส.) เพื่อจัดทานโยบาย ยุทธศาสตร์ และสนับสนุนความช่วยเหลือให้กับ วิสาหกิจเพื่อสังคม (สานักข่าวอิศรา, 2554) ในพ.ศ. 2558 มีการพิจารณาร่างพระราชบัญญัติส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคมและ รายงานวิจัยเรื่องวิสาหกิจเพื่อสังคม อย่างไรก็ดีการผลักดันกฎหมายได้หยุดลงจากสถานการณ์ทางการเมืองทาให้สภาถูกยุบ เมื่อวันที่ 6 กันยายน พ.ศ.2558 ขณะที่ สกส.ก็ยตุ ิบทบาทชั่วคราวตั้งแต่วันที่ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2559 เนื่องจากสิ้นสุด ปีงบประมาณจากสานักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) และต้องรอ พ.ร.บ.ส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม 45

ประกาศใช้จึงสามารถจัดตั้งสานักงานได้อีกครั้ง ด้วยเหตุนี้กิจการเพื่อสังคมที่ยังไม่ได้ยื่นขอการรับรองเพื่อเป็นวิสาหกิจเพื่อ สังคมจาเป็นต้องรอสานักงานใหม่เปิดทาการ (ผู้จดั การรายวัน, 2559) และกิจการที่ยื่นขอรับรองมาแล้วต้องรอสานักงานใหม่ ในการดาเนินเรื่องต่อ ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2559 คณะรัฐมนตรีได้มมี ติเห็นชอบหลักการมาตรการภาษีเพื่อสนับสนุน “วิสาหกิจเพื่อสังคม” และต่อมาในเดือน สิงหาคม พ.ศ. 2559 ได้มีการประกาศพระราชกฤษฎีกาว่าด้วยการยกเว้นรัษฎากร (ฉบับที่ 621) ในราช กิจจานุเบกษา สรุปเนื้อหาโดยสังเขปได้ดังนี้ 1. คานิยาม “วิสาหกิจเพื่อสังคม” หมายถึง “บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลที่ตั้งขึ้นตามกฎหมายไทย ซึ่งมีวัตถุประสงค์เพื่อ ประกอบกิจการขายสินค้าหรือการให้บริการ โดยมุ่งส่งเสริมการจ้างงานในท้องถิ่นที่วิสาหกิจเพื่อสังคมตั้งอยู่ หรือมีเป้าหมายใน การจัดตั้งตั้งแต่แรกเริ่มในการแก้ไขปัญหาและพัฒนาชุมชน สังคม หรือสิ่งแวดล้อม โดยมิได้มุ่งสร้างกาไรสูงสุดต่อผู้ถือหุ้นหรือผู้ เป็นหุ้นส่วน และนาผลกาไรไม่น้อยกว่าร้อยละ 70 ไปลงทุนในกิจการของตนเอง หรือใช้เพื่อประโยชน์ของเกษตรกร ผูย้ ากจน คนพิการ ผู้ด้อยโอกาส หรือใช้เพื่อประโยชน์ส่วนรวมอื่นๆ” 2. สิทธิประโยชน์ทางภาษี 2.1 สิทธิประโยชน์ทางภาษีสาหรับวิสาหกิจเพื่อสังคม ให้ยกเว้นภาษีเงินได้นติ ิบุคคลสาหรับกาไรสุทธิของวิสาหกิจ เพือ่ สังคมในแต่ละรอบระยะเวลาบัญชี ทั้งนี้ เฉพาะวิสาหกิจเพื่อสังคมที่นาผลกาไรทั้งหมดไปลงทุนในกิจการหรือใช้เพื่อ ประโยชน์ของเกษตรกร ผูย้ ากจน คนพิการ ผู้ด้อยโอกาส หรือใช้เพื่อประโยชน์ส่วนรวมอื่นๆ โดยไม่มีการจ่ายเงินปันผล 2.2 สิทธิประโยชน์ทางภาษีสาหรับผู้สนับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคมทีเ่ ป็นบริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคล • บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลสามารถหักรายจ่ายเงินลงทุนในหุ้นสามัญของวิสาหกิจเพื่อสังคมตาม จานวนที่ลงทุนจริง ทั้งนี้ เฉพาะกรณีที่บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลถือหุ้นสามัญของวิสาหกิจเพื่อสังคม ไว้จนกว่าบริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลนั้นหรือวิสาหกิจเพื่อสังคมเลิกกิจการ • บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลสามารถหักรายจ่ายเงินที่มอบให้หรือทรัพย์สินที่โอนให้วิสาหกิจเพื่อสังคม นาไปใช้ในกิจการหรือใช้เพื่อประโยชน์ของสังคมโดยไม่มีคา่ ตอบแทนตามจานวนที่จ่ายจริง แต่เมื่อรวมกับ รายจ่ายเพื่อการกุศลสาธารณะแล้วต้องไม่เกินร้อยละ 2 ของกาไรสุทธิก่อนหักรายจ่ายเพื่อการกุศล สาธารณะ ทั้งนี้ หากจ่ายเงินดังกล่าวให้แก่ผถู้ ือหุ้นหรือผู้เป็นหุ้นส่วนไม่เกินร้อยละ 30 ของกาไรสุทธิในแต่ละรอบระยะเวลา บัญชีผู้สนับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคมจะได้รับสิทธิประโยชน์ทางภาษีตามข้อ 2.2 แต่หากวิสาหกิจเพื่อสังคมไม่มีการจ่ายเงินปันผล วิสาหกิจเพื่อสังคมจะได้รับสิทธิประโยชน์ทางภาษีตามข้อ 2.1 และผูส้ นับสนุนวิสาหกิจเพื่อสังคมจะได้รับสิทธิประโยชน์ทาง ภาษีตามข้อ 2.2 กล่าวโดยสรุป วิสาหกิจเพื่อสังคมที่จะได้รับการยกเว้นภาษีเงินได้ตามประมวลรัษฎากร จะต้องมีคณ ุ สมบัติดังต่อไปนี้ • มีคาว่า “วิสาหกิจเพื่อสังคม” อยู่ในชื่อบริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลนั้น • ได้ยื่นคาร้องขอและได้รับอนุมัติให้เป็นวิสาหกิจเพื่อสังคมจากอธิบดี และได้รับการรับรองเป็นวิสาหกิจเพื่อ สังคมจากหน่วยงานที่อธิบดีประกาศกาหนด 46

• • • •

ไม่มีการจ่ายเงินปันผลและเงินลดทุนให้แก่ผู้ถือหุ้นและผู้เป็นหุ้นส่วน นาผลกาไรสุทธิมากกว่าร้อยละเจ็ดสิบหรือทั้งหมดไปลงทุนในกิจการหรือใช้เพื่อประโยชน์ส่วนรวม ไม่มีการจาหน่ายจ่ายโอนทรัพย์สินที่ใช้ในกิจการ เว้นแต่การโอนตามที่อธิบดีประกาศกาหนด ไม่เป็นคูส่ ัญญา ไม่มีการจ่ายค่าตอบแทนใดๆ ให้แก่ผู้ถือหุ้นหรือผู้เป็นหุ้นส่วน รวมถึงบุคคลที่มี ความสัมพันธ์กับผู้ถือหุ้นหรือผู้เป็นหุ้นส่วน • ไม่เปลี่ยนแปลงประเภทการประกอบกิจการ จากกิจการวิสาหกิจเพือ่ สังคมเป็นกิจการอื่น ก่อนครบสิบรอบ ระยะเวลาบัญชี นับตั้งแต่รอบระยะเวลาบัญชีแรกที่ได้รับการอนุมัติ • ปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขอื่นที่อธิบดีประกาศกาหนด เป็นที่น่าสังเกตว่านิยาม “วิสาหกิจเพื่อสังคม” ในมติ ครม. ดังกล่าวข้างต้น หมายรวมถึงกิจการที่ “มุ่งส่งเสริมการจ้าง งานในท้องถิ่นที่มีวิสาหกิจเพื่อสังคมตั้งอยู่” ด้วย มิได้หมายถึงกิจการที่มีพันธกิจทางสังคมเป็นเป้าหมายหลักเพียงอย่างเดียว ซึ่ง นิยามนี้อาจก่อให้เกิดความสับสนในอนาคตได้ว่า กิจการใดเป็นกิจการเพื่อสังคม กิจการใดไม่เป็น เนือ่ งจากกิจการธุรกิจทั่วไป ย่อมมีการจ้างงานอยู่แล้วเป็นธรรมชาติ ในแง่ของสิทธิประโยชน์ทางภาษี มติ ครม. ดังกล่าวจะยกเว้นภาษีเงินได้เฉพาะสาหรับ “วิสาหกิจเพือ่ สังคมที่นาผล กาไรทั้งหมดไปลงทุนในกิจการหรือใช้เพื่อประโยชน์ของเกษตรกร ผู้ยากจน คนพิการ ผู้ด้อยโอกาส หรือใช้เพื่อประโยชน์ ส่วนรวมอื่นๆ โดยไม่มีการจ่ายเงินปันผล” อย่างไรก็ตาม ณ เดือนมีนาคม 2560 พรบ.ส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม ยังอยู่ในระหว่างการพิจารณาจากสภา ขับเคลื่อนการปฏิรูปแห่งชาติ

ลักษณะของกิจการเพื่อสังคมในประเทศไทย ข้อแตกต่างของกฎหมายของแต่ละประเทศทาให้คุณสมบัติของกิจการเพื่อสังคมแตกต่างกัน อย่างไรก็ดีคุณลักษณะที่ สาคัญของกิจการเพื่อสังคมคือการดาเนินการทางธุรกิจที่สร้างผลกระทบทางสังคม โดยกิจการเพื่อสังคมอาจอยู่ในรูปแบบที่ หลากหลายทั้งหน่วยงานภาครัฐ บริษัทเอกชน องค์กรสาธารณะประโยชน์ องค์กรไม่แสวงหากาไร หรือองค์กรพัฒนาสังคมที่ ไม่ใช่ภาครัฐก็ได้ ในประเทศไทยมีกิจการหรือมูลนิธิหลายแห่งที่ถือกาเนิดมาหลายสิบปีก่อนนิยามหรือ “กระแส” ของกิจการ เพื่อสังคมจะเป็นที่สนใจ และก่อนที่การสนับสนุนของภาครัฐและกฎหมายที่กากับดูแลจะถูกกาหนดขึน้ ในประเทศไทยตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา ภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาสังคม ต่างเข้ามามีบทบาทในการ แก้ไขปัญหาสังคมด้วยรูปแบบและวิธีการที่แตกต่างกันออกไป แต่ก็ต้องเผชิญกับข้อจากัดที่ทาให้ไม่สามารถสร้างผลลัพธ์ทาง สังคมที่ต้องการได้ เนื่องจากขาดประสิทธิภาพและนวัตกรรม ขาดแหล่งเงินทุน หรือขาดความรับผิดชอบต่อสังคม (สานักงาน เลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร, 2015) คุณลักษณะของกิจการเพือ่ สังคมหรือวิสาหกิจเพื่อสังคมในประเทศไทยที่แตกต่างจาก ประเทศอื่นๆ คือ การก่อตั้งองค์กรโดยมีความเชื่อมโยงกับสถาบัน ราชวงศ์ หรือกลุ่มผู้มีความมั่งคั่งในสังคม ซึ่งลักษณะพิเศษนี้ เป็นปัจจัยที่นาไปสู่การตอบรับสนับสนุนจากสังคม รวมถึงความพร้อมของทุนประกอบกิจการที่มีอยูม่ าก ตัวอย่างวิสาหกิจ ชุมชนที่มีลักษณะพิเศษนี้ เช่น มูลนิธิแม่ฟ้าหลวง และ สมาคมพัฒนาประชากรและชุมชน เป็นต้น โดยวิสาหกิจเพื่อสังคม ลักษณะนีไ้ ม่สามารถเกิดขึ้นโดยง่ายกับผู้ประกอบการหน้าใหม่ในปัจจุบัน (สภาปฏิรูปแห่งชาติ, 2558) 47

รายงานของสภาปฏิรูปแห่งชาติ (2558) ยกตัวอย่างวิสาหกิจเพื่อสังคมยุคบุกเบิกที่ดาเนินการโดยกลุม่ ผู้มีฐานะทาง สังคม และดาเนินธุรกิจในรูปแบบที่แตกต่างกัน ดังนี้ 1) สมาคมพัฒนาประชากรและชุมชน (PDA) ก่อตั้งเป็นองค์กรไม่แสวงหากาไรในปี พ.ศ.2517 โดยคุณมีชัย วีระไวทยะ โดยมีเป้าหมายเพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตของ ประชาชนผู้ด้อยโอกาส ปัจจุบันมีโครงการกว่า 300 โครงการภายใต้การดาเนินการของสมาคม ซึ่งครอบคลุมเรื่องการวางแผน ครอบครัว การสาธารณสุข การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม การพัฒนาศักยภาพของสตรีและเด็ก การส่งเสริม อาชีพและสร้างรายได้ และสนับสนุนทุนการศึกษา เป็นต้น เงินทุนที่นามาสนับสนุนโครงการเหล่านี้มากจากธุรกิจหลักคือ ร้านอาหาร (Cabbages & Condoms) โรงแรม (Birds & Bees พัทยา และ C&C เขาใหญ่) และบริษัทเพื่อการศึกษาและพัฒนา ชนบท (B.R.E.A.D.) 2) มูลนิธิโรงพยาบาลอภัยภูเบศร์ ก่อตั้งปี พ.ศ.2545 มีเป้าหมายเพื่ออนุรักษ์องค์ความรู้และเผยแพร่ภูมิปญ ั ญาและพัฒนาสมุนไพรไทย โดยนารายได้ จากการจาหน่ายยาสมุนไพรมาสนับสนุนค่าใช้จ่ายของโรงพยาบาล ตลอดจนสร้างอาชีพด้วยการส่งเสริมการปลูกสมุนไพร อินทรีย์ให้กับชาวบ้าน ผ่านระบบการรับซื้อล่วงหน้า รวมถึงสนับสนุนการจัดตั้งกองทุนชุมชนและศูนย์การพึ่งตนเองแบบเกษตร อินทรีย์ 3) บริษัทสังคมสุขภาพ (เลมอนฟาร์ม) เริ่มจากการเป็นสหกรณ์ที่มีเป้าหมายเพื่อช่วยให้ผู้บริโภคเข้าถึงอาหารสุขภาพที่ปลอดภัยและเป็นธรรมกับผู้ผลิต บริษัทมีระบบวางแผนการผลิตร่วมกับสมาชิก รับซื้อและนามาจัดจาหน่ายในร้านค้าของตน โดยกาไรถูกนาไปลงทุนซ้าและปัน ผลให้กับสมาชิกเกษตรกร และดาเนินกิจกรรมกับผู้บริโภคในเมือง

จากการศึกษาวรรณกรรมด้านกิจการเพื่อสังคมของประเทศต่างๆ สามารถนามาสรุปเป็นตารางโดยแบ่งรายละเอียด ตามพันธกิจทางสังคม การประกอบธุรกิจ ข้อกาหนดที่มาของรายได้ และข้อกาหนดการจัดสรรผลตอบแทนได้ในตาราง 4

48

ตาราง 4 ตัวอย่างข้อกาหนดของ “กิจการเพื่อสังคม” ตามกฎหมายในประเทศต่างๆ ประเทศ สหราชอาณาจักร

มีพันธกิจทางสังคม

มีการประกอบธุรกิจ

/

/

ข้อกาหนดที่มาของ รายได้

ข้อกาหนดการ จัดสรรผลตอบแทน

มีรายได้จากการค้า อย่างน้อย 25%

เงินปันผลทีจ่ ่ายให้กับ ให้เจ้าของและผู้ถือ หุ้นต้องไม่เกิน 50%

มีรายได้จากเงินให้ เปล่าและเงินบริจาค ไม่เกิน 75% อิตาลี

/

/

มีรายได้จากการค้า อย่างน้อย 70%

สร้างกาไรได้ แต่ไม่ สามารถจัดสรรให้กับ ผู้ถือหุ้นหรือเจ้าของ ได้ ผลกาไรทั้งหมด ต้องนาไปลงทุนซ้าใน กิจกรรมที่จะ ก่อให้เกิดผลทาง สังคมที่ตั้งไว้

ฟินแลนด์

/

/

-

นากาไรจากการ ดาเนินงานอย่างน้อย 50% กลับไปลงทุนซ้า ในกิจการ

ไม่จาเป็นต้องกาหนด พันธกิจทางสังคม แต่ คณะกรรมการต้อง สร้างประโยชน์ให้กับผู้ มีส่วนได้เสียอื่นๆ นอกเหนือจากผู้ถือหุ้น

/

อินเดีย

/

/

-

-

เกาหลีใต้

/

/

รายได้จากการค้า อย่างน้อย 50% ของ ค่าใช้จ่ายในการจ้าง พนักงาน

-

สิงคโปร์

/

/

-

สหรัฐอเมริกา

-

-

49

ประเทศ เวียดนาม

ไทย (มติ ครม. มีนาคม 2559)

มีพันธกิจทางสังคม

มีการประกอบธุรกิจ

ข้อกาหนดที่มาของ รายได้

ข้อกาหนดการ จัดสรรผลตอบแทน

/

/

-

นากาไรอย่างน้อย 51% กลับไปลงทุนซ้า ในกิจการ

/ แต่ให้หมายรวมถึง กิจการที่ “มุ่งส่งเสริม การจ้างงานในท้องถิ่น ที่มีวิสาหกิจเพื่อสังคม ตั้งอยู่” ด้วย

/

-

นากาไรอย่างน้อย 70% กลับไปลงทุนซ้า ในกิจการ / ถ้าหาก ต้องการเข้าข่าย ยกเว้นภาษีเงินได้ จะต้องนาผลกาไร 100% กลับไปลงทุน ในกิจการ

2.4 ธุรกิจเพื่อสังคม (social business) แนวคิดกิจการเพื่อสังคมมีการดาเนินการที่แตกต่างกันออกไปในแต่ละพื้นที่และสานักคิด และวรรณกรรมจานวน มากที่ใช้คาว่ากิจการเพื่อสังคม (social enterprise, social venture) ในความหมายที่ใกล้เคียงหรือเหมือนกับธุรกิจเพื่อสังคม (social business) อย่างไรก็ตามมีแนวคิดหนึง่ ของ “ธุรกิจเพื่อสังคม” (Social Business) ที่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง ว่ามีความหมายและมีคณ ุ สมบัติเฉพาะของตนเอง แม้จะยังอยู่ใต้ร่ม “กิจการเพื่อสังคม” คือ นิยามธุรกิจเพื่อสังคมทีไ่ ด้รบั การ อ้างอิงมากที่สุดโดยศาสตราจารย์ ดร. มูฮมั หมัด ยูนสุ (Grove & Berg, 2014) ดร. ยูนุสเป็นนักเศรษฐศาสตร์และนักคิดคน สาคัญ ผู้ได้รับรางวัลโนเบลสาขาสันติภาพประจาปี ค.ศ. 2006 ในฐานะผู้ก่อตั้งกิจการเพื่อสังคมธนาคารกรามีนเมื่อ ค.ศ. 1976 และบุกเบิกนวัตกรรม ‘สินเชื่อเพื่อผู้ยากไร้’ ที่ช่วยให้ประชาชนหลายสิบล้านคนในประเทศบังคลาเทศหลุดพ้นจากความ ยากจน (Yunus & Weber, 2010) โดยที่ความพยายามแก้ไขปัญหาความยากจนในบังคลาเทศจากทัง้ ภาครัฐและภาคประชา สังคมไม่ประสบผลสาเร็จ (Aydin, 2015) ในระบบเศรษฐกิจแบบทุนนิยม นิติบุคคลจะถูกแบ่งออกเป็น 2 ขั้วทีต่ รงข้ามกัน คือธุรกิจแสวงหากาไรสูงสุดซึ่งมี จุดประสงค์เพื่อสร้างผลตอบแทนสูงสุดให้กับผู้ถือหุ้น และอีกหนึ่งขั้วคือองค์กรไม่แสวงหากาไรที่ก่อตั้งเพื่อบรรลุเป้าหมายหรือ พันธกิจทางสังคม ยูนุสและเวเบอร์ (Yunus & Weber 2010) เสนอว่า ธุรกิจเพื่อสังคมมีลักษณะเป็นองค์กรลูกผสมของนิติ บุคคลทั้งสองรูปแบบ ทาให้สามารถเป็นองค์กรที่สร้างความเปลีย่ นแปลงต่อสังคม และมีลักษณะคล้ายคลึงธุรกิจเพื่อให้มั่นใจว่า องค์กรจะอยู่รอดได้ในระยะยาว ลักษณะขององค์กรทั้ง 3 รูปแบบ สามารถสรุปได้ดัง

แผนภาพ 6 50

แผนภาพ 6 ข้อเปรียบเทียบระหว่างธุรกิจเพื่อสังคม ธุรกิจแสวงหากาไรสูงสุด และองค์กรไม่แสวงหากาไร ในทัศนะของ มูฮัมหมัด ยูนุส

ที่มา: ยูนุสและเวเบอร์ (2000) มูฮัมหมัด ยูนุส ยังได้ระบุหลักการ 7 ข้อของธุรกิจเพื่อสังคม ในที่ประชุมเวทีเศรษฐกิจโลก (World Economic Forum) ณ กรุงดาวอส ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ เมื่อค.ศ. 2009 ไว้ดังนี้ 1. วัตถุประสงค์ของธุรกิจคือเอาชนะความยากจน หรือแก้ไขปัญหาใดปัญหาหนึ่ง หรือมากกว่า (ยกตัวอย่าง เช่น การศึกษา สุขภาพ การเข้าถึงเทคโนโลยี และสิ่งแวดล้อม) ซึง่ คุกคามประชาชนและสังคม ไม่ใช่การ สร้างกาไรสูงสุด 2. มีความยั่งยืนทางเศรษฐกิจและการเงิน 3. นักลงทุนได้เงินกลับคืนเท่ากับมูลค่าของเงินลงทุนเท่านั้น และจะไม่มีการจ่ายเงินปันผลเกินมูลค่าของเงิน ลงทุน 4. หลังจากที่ธุรกิจจ่ายคืนเงินลงทุนทัง้ หมดแล้ว กาไรที่ได้จะถูกเก็บไว้ในบริษัทเพื่อการขยายกิจการและการ พัฒนา 5. คานึงถึงประเด็นเรื่องเพศและสิ่งแวดล้อม 6. แรงงานได้รับค่าจ้างเทียบเท่าราคาตลาด แต่มสี ภาพแวดล้อมการทางานที่ดีกว่า 7. ทาธุรกิจด้วยความปีติยินดี 51

ยูนุสได้ยกตัวอย่างสินค้าหรือบริการที่สามารถสร้างประโยชน์ต่อสังคมได้ เช่น สินค้าที่คณ ุ ภาพสูงแต่จาหน่ายในราคา ต่าให้กับกลุ่มคนยากจนหรือเด็กด้อยโอกาส การประกันสุขภาพสาหรับคนยากจนในราคาที่คนจนสามารถจ่ายได้ รวมถึงการ พัฒนาพลังงานหมุนเวียนในราคาที่สมเหตุสมผลแก่ประชาชนในเขตชนบทซึ่งไม่มีรายได้เพียงพอที่จะซื้อไฟฟ้าจากในระบบ เขา ย้าอีกว่าธุรกิจเพื่อสังคมสามารถนิยามว่าเป็นธุรกิจที่ “ไม่มีผลขาดทุนและไม่จ่ายเงินปันผล” แต่ในขณะเดียวกัน การมีผลกาไรก็ สาคัญต่อธุรกิจเพื่อสังคม หากผลกาไรที่เกิดขึ้นไม่ได้ลดทอนความสาคัญของการบรรลุเป้าหมายทางสังคมขององค์กร โดยมี เหตุผลสองประการคือ เพื่อจ่ายคืนเงินลงทุนให้กับนักลงทุน และเพื่อสนับสนุนการบรรลุเป้าหมายทางสังคมในระยะยาว (Yunus, 2007) ธุรกิจเพื่อสังคมจึงคล้ายคลึงกับธุรกิจแสวงหากาไรสูงสุด กล่าวคือจาเป็นต้องมีแผนระยะยาว และสร้างผลกาไรเพื่อ ขยายกิจการในเชิงภูมศิ าสตร์ เพิม่ คุณภาพสินค้าและบริการ ใช้เป็นงบประมาณในการวิจัยและพัฒนา เพิ่มประสิทธิภาพใน กระบวนการ นาเทคโนโลยีมาใช้ หรืออาจคิดค้นนวัตกรรมด้านการตลาดหรือการส่งมอบสินค้าที่สามารถนาส่งสินค้าหรือ บริการให้ถึงกลุ่มคนที่ยากจนอีกขัน้ หนึ่ง (Yunus, 2007) แต่มีข้อแตกต่างสาคัญคือ การกระทาดังกล่าวต้องไม่ยึดโยงกับการ แสวงหากาไรส่วนบุคคล เพราะหากยังยึดโยงกับผลกาไร สุดท้ายแล้วธุรกิจก็จะย้อนกลับไปสู่ตรรกะแบบเก่าคือการแสวงหา กาไรสูงสุด (Kickul, et al., 2012) ยูนุสได้สรุปแนวคิดหลักของธุรกิจเพื่อสังคมจากประสบการณ์การบริหารธนาคารกรามีน ไว้ ดังนี้ “ธุรกิจเพื่อสังคม ไม่ได้มุ่งที่จะสร้างกาไรสูงสุด แต่มุ่งที่จะตอบสนองความจาเป็นที่เร่งด่วนทีส่ ุดของมนุษย์ ดังนั้น แรงจูงใจแรกของธุรกิจเพื่อสังคมจึงไม่ใช่การสร้างผลกาไรสูงสุด และอย่างที่สอง ธุรกิจเพื่อสังคมจะไม่จ่ายเงิน ปันผลให้กับผู้ถือหุ้น แต่จะนาเงินดังกล่าวไปใช้ในการแก้ปัญหาสังคมโดยจาหน่ายสินค้าหรือบริการในราคาที่คนจน สามารถซื้อได้ หรืออาจแจกจ่ายความเป็นเจ้าของธุรกิจเพื่อสังคมแก่คนจนหรือผูย้ ากไร้ เพื่อเปิดโอกาสให้พวกเขา หรือเธอมีส่วนแบ่งจากผลกาไร ธุรกิจเพื่อสังคมจะจ่ายคืนเงินต้นแก่ผลู้ งทุนเท่านั้น และจะนาผลกาไรทีไ่ ด้ไปลงทุนซ้า ในนวัตกรรมหรือการเติบโตที่ขับเคลื่อนให้ธุรกิจเข้าใกล้เป้าหมายทางสังคม แม้ว่าธุรกิจเพื่อสังคมจะเป็นองค์กรที่ ค่อนข้างใหม่ในแง่เป้าหมายขององค์กร แต่การบริหารภายในก็ไม่แตกต่างจากธุรกิจโดยทั่วไป แรงงานในองค์กรต้องมี ความเป็นมืออาชีพและได้รับค่าตอบแทนเทียบเท่ากับค่าแรงในตลาด ธุรกิจประเภทนี้อาจมีหรือไม่มกี าไรก็ได้ แต่ เช่นเดียวกับธุรกิจอื่นๆ ที่จะต้องไม่ขาดทุน เพื่อให้สามารถดาเนินกิจการต่อไปได้ ทุกด้านของธุรกิจเพื่อสังคมจะต้อง ยั่งยืน ตั้งแต่ผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมทางตรง ผลกระทบตลอดห่วงโซ่อุปทาน และทีส่ าคัญคืออิสรภาพทางการเงิน” (Grameen Creative Lab, 2016) ในหนังสือ สร้างโลกไร้จน หรือ Creating a World Without Poverty: Social Business and the Future of Capitalism (2007) ยูนุสได้แบ่งธุรกิจเพื่อสังคมออกเป็นสองรูปแบบ คือ • รูปแบบที่หนึ่ง (Type I) คือ กิจการที่มุ่งสร้างผลประโยชน์แก่สังคมมากกว่าที่จะมุ่งสร้างผลตอบแทนสูงสุด แก่ผู้ถือหุ้น โดยผู้ถือหุ้นคือกลุ่มคนที่ต้องการสร้างประโยชน์แก่สังคม เช่น ลดความยากจน สร้างระบบ สวัสดิการสุขภาพเพื่อคนจน ความยุติธรรมในสังคม หรือความยัง่ ยืนในระดับโลก ฯลฯ และแสวงหา ผลตอบแทนคือความสุขทางใจหรือจิตวิญญาณ มากกว่าผลตอบแทนทางการเงิน • รูปแบบที่สอง (Type II) คือ กิจการที่แสวงหากาไรสูงสุดแต่ถือหุ้นโดยคนจน หรือผูด้ ้อยโอกาสในสังคม ใน กรณีนี้ ผลประโยชน์แก่สังคมจะเกิดจากเงินปันผลหรือการเติบโตของทุนจากกิจการซึ่งจะสร้างประโยชน์ แก่ผู้ถือหุ้น รายได้ดังกล่าวจะช่วยลดความยากจน หรืออาจช่วยให้ผถู้ ือหุ้นหลุดพ้นความยากจนในที่สดุ 52

ความแตกต่างระหว่างธุรกิจเพื่อสังคมทั้ง 2 รูปแบบคือ รูปแบบที่หนึง่ ผลประโยชน์แก่สังคมจะเกิดจากธรรมชาติของ ธุรกิจ กล่าวคือการจาหน่ายสินค้าหรือให้บริการ ที่อาจสร้างผลลัพธ์ เช่น ลดความเหลื่อมล้าในสังคม บรรเทาปัญหายาเสพติด หรือลดอาชญากรรม เป็นต้น ในขณะที่ธุรกิจเพื่อสังคมรูปแบบที่สอง สินค้าหรือบริการของธุรกิจอาจสร้างหรือไม่สร้างผลลัพธ์ ทางสังคมก็ได้ แต่ผลลัพธ์ทางสังคมจะเกิดจากผลกาไรซึ่งจะถูกแจกจ่ายให้กับผู้ถือหุ้นที่มีฐานะยากจนหรือผู้ด้อยโอกาส แม้ว่านิยาม “ธุรกิจเพื่อสังคม” (social business) ที่ยูนสุ กาหนดจะเป็นนิยามที่ถูกอ้างถึงมากที่สดุ แต่ก็เป็นที่ถูก วิพากษ์วิจารณ์มากเช่นกัน “ไม่ใช่เพราะความเอื้อเฟื้อของคนขายเนื้อ คนบ่มเหล้า หรือคนอบขนมปัง ที่ทาให้เรามีอาหารเย็น แต่เพราะพวกเขา คานึงถึงผลประโยชน์ส่วนตนต่างหาก” (จากหนังสือ The Wealth of Nations โดย Adam Smith) ประโยคข้างต้นเปรียบเสมือนการสรุปแก่นของเศรษฐศาสตร์สานักคลาสสิกที่เน้นว่า ความเห็นแก่ประโยชน์ส่วนตัว คือธรรมชาติของมนุษย์ แนวคิดธุรกิจเพื่อสังคมเองก็ถูกวิพากษ์เนื่องจาก ‘มองข้าม’ ธรรมชาติของมนุษย์ข้อนี้ไป (Grove & Berg, 2014) ยิ่งไปกว่านั้นเบเกอร์ (Baker, 2011) มองว่าการตีกรอบคานิยามของธุรกิจเพื่อสังคมแบบยูนุสอาจทาให้เกิด ข้อจากัดในการนาแนวคิดไปใช้ในเชิงปฏิบัติและการสร้างผลลัพธ์ทางสังคม เขาให้เหตุผลว่า ถึงแม้ผู้ถอื หุ้นของหลายบริษัทจะ เริ่มเห็นความสาคัญของผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสีย แต่ผู้ถือหุ้นเหล่านั้นมีทที ่าจะไม่ยอมเสียสละสิทธิในผลตอบแทนจากเงินลงทุนของ พวกเขา ยูนุสตอบโต้ข้อวิพากษ์ดังกล่าวโดยเน้นย้าเสมอในงานเขียนหลายชิน้ ของเขาว่าหัวใจของแนวคิดธุรกิจเพื่อสังคมคือ ธรรมชาติของมนุษย์ โดยอธิบายว่าระบอบทุนนิยมในปัจจุบนั เปรียบเสมือนโครงสร้างที่สร้างเสร็จเพียงครึ่งเดียวคือการ ตอบสนองต่อความเห็นแก่ตัวของมนุษย์เท่านั้น และยังไม่ตอบสนองอีกมิติหนึ่งของมนุษย์คือความเสียสละ และเขามองว่าธุรกิจ เพื่อสังคมคือส่วนที่จะมาเติมเต็มโครงสร้างดังกล่าว (Yunus, 2009) ยูนุสกล่าวว่าแม้แต่อดัม สมิธ (Adam Smith) บิดาของเศรษฐศาสตร์สานักคลาสสิคก็รับรู้ว่ามนุษย์โดยธรรมชาตินั้นมี หลายมิติ ทั้งเห็นแก่ประโยชน์ส่วนตนและเสียสละ ดังที่ปรากฏในหนังสือ Theory of Moral Sentiment ซึ่งน้อยคนจะให้ความ สนใจ ระบอบเศรษฐกิจทุนนิยมกระแสหลักจึง “ไม่มีพื้นที่สาหรับอีกมุมหนึ่งของมนุษย์ที่ไม่เห็นแก่ตัว” (Yunus, 2011) ยูนุส โต้แย้งว่า ยังมีนักลงทุนจานวนมากที่ต้องการลงทุนในธุรกิจเพื่อสังคม แม้ว่าจะไม่ใช่ทางเลือกที่แสวงหากาไรสูงสุด และเขายัง กล่าวว่าธุรกิจเพื่อสังคมควรจะหยุดพฤติกรรมแสวงหากาไรหรือการจ่ายเงินปันผลให้แก่ผู้ถือหุ้น (Yunus & Weber, 2010) โดย ให้ 3 เหตุผลคือ 1. เหตุผลเชิงจริยธรรม ยูนุสมองว่าการแสวงหากาไรจากคนจนเป็นเรื่องที่ขัดจริยธรรม 2. เหตุผลในทางปฏิบัติ ยูนุสอธิบายว่า หากองค์กรตกอยู่ในสภาวะขัดสน ผลลัพธ์ทางการเงินจะมีอิทธิพล มากกว่าผลลัพธ์ทางสังคมหรือสิ่งแวดล้อม 3. เหตุผลเชิงระบบ ยูนสุ มองว่าเราควรมีทางเลือกที่มากกว่าธุรกิจแสวงหากาไร และองค์กรไม่แสวงหากาไร เพื่อเปลี่ยนแนวความคิด ปรับเปลีย่ นโครงสร้างระบบเศรษฐกิจ และกระตุ้นให้เกิดกระบวนการคิดรูปแบบ ใหม่ เนื่องจากธุรกิจเพื่อสังคมมีเป้าหมายแตกต่างอย่างชัดเจนจากธุรกิจที่แสวงหากาไรสูงสุด จึงเกิดเป็นคาถามและข้อ ถกเถียงหลายประเด็น (Grove & Berg, 2014) เช่น ประเด็นด้านการวัดผลการดาเนินงานที่ต้องไปให้ไกลกว่าการวัดผลทาง การเงินของธุรกิจทั่วไป หรือความเข้าใจเบื้องต้นเกี่ยวกับบริบทและสาเหตุของปัญหาสังคมที่องค์กรต้องการแก้ไข ซึ่งแตกต่าง 53

กันไปตามพื้นที่และวัฒนธรรม รวมถึงผลกระทบทางการเมืองและการเปลีย่ นแปลงทางสังคมที่อาจก่อให้เกิดปัญหาใหม่ขึ้นมา ได้

54

3. พัฒนาการของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม งานวิจัยในส่วนนี้นาเสนอวรรณกรรมปริทัศน์ที่เกีย่ วข้องกับพัฒนาการ วิสัยทัศน์ ความท้าทายและปัจจัยต่างๆ ที่ ส่งผลต่อการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคม ซึ่งประเด็นที่วรรณกรรมเหล่านีไ้ ด้หยิบยกขึ้นมาประกอบไปด้วย ประเด็นดังต่อไปนี้ 3.1 การจาแนกประเภทของวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและพัฒนาการ จากข้อมูลบนเว็บไซต์ Tools and Resources for Assessing Social Impact: TRASI ซึ่งเป็นฐานข้อมูลที่รวบรวม วิธีการประเมินผลลัพธ์ของโครงการและการลงทุนเพื่อสังคมที่ก่อตั้งขึ้นในค.ศ. 2010 TRASI ได้แสดงวิธกี ารประเมินผลลัพธ์ทาง สังคมที่แสดงไว้มากกว่า 150 วิธใี นปัจจุบัน (Foundation Center, ม.ป.ป.) และงานวิจัยของไกรโค (Greico, 2015) ได้แสดง วิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมไว้ถึง 75 วิธี แสดงให้เห็นว่าวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมมีหลากหลายประเภทให้เลือกใช้ วิธกี ารประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแรกๆ เกิดขึ้นในช่วงทศวรรษ 1990s โดยอาศัยหลักการทางบัญชีเข้ามาใช้ ได้แก่ แนวคิดผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (social return on investment: SROI) ที่เกิดขึ้นในปี 1997 โดยมีรากฐานมาจาก หลักการ cost-benefit analysis (Greico, 2015) ตามมาด้วยวิธีการประเมินอีกหลายวิธีที่มีจุดกาเนิดในช่วงปลายศตวรรษ ส่วนวิธีการทีม่ ลี ักษณะเป็น “ข้อแนะนา” (guidelines) และแนวดัชนีชี้วัดและมาตรฐาน เช่น Global Reporting Initiative: GRI รวมทั้ง B Labs, IRIS และ GIIRS ต่างเกิดขึ้นในช่วงปี 2000s โดยแผนภาพ 7 แสดงการเกิดขึ้นของวิธีการประเมินผลลัพธ์ ทางสังคมในแต่ละช่วง แผนภาพ 7 สัดส่วนของเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นในแต่ละช่วงปีที่มีการเริ่มใช้ 5% 30%

30%

35%

1995-1999

2000-2005

2006-2010

2011-2015

ที่มา: (Florman, Klingler-Vidra, และ Facada, 2016) วรรณกรรมหลายชิ้น กล่าวถึงการจาแนกประเภทของวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเพื่ออธิบายถึงบทบาทและ ความเหมาะสมของวิธีการหรือเครื่องมือแต่ละชนิดในการนาไปใช้งาน โอลเซนและกาลิมิดิ (Olsen และ Galimidi, 2008) ทา 55

การวิเคราะห์และแจกแจงวิธีประเมินผลลัพธ์จานวน 25 ประเภท และได้แบ่งวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมออกเป็น 3 หมวดจากมุมมองของนักลงทุนเพื่อสังคม (impact investing) โดยแบ่งออกเป็น 1. ระบบการจัดอันดับ (rating systems) คือวิธีการประเมินเพื่อการคัดกรองผลลัพธ์ตั้งแต่ในช่วงการสอบ ทานกิจการ (due diligence) เช่น B Rating, Dalberg Approach และการรับรองมาตรฐานการค้าที่เป็น ธรรม (Fair Trade Certification) 2. ระบบการประเมินผล (assessment systems) ใช้เพื่อสรุปผลต่างๆ ที่เกิดขึ้นในแต่ละช่วงเวลาที่กิจการ ดาเนินการไป เช่น SIA, SROI Analysis, และ Progress out of Poverty Index: PPI 3. ระบบการจัดการ (management systems) ใช้เพื่อติดตามผลอย่างต่อเนื่องเมื่อกิจการได้รับเงินลงทุน ไปแล้ว เช่น SROI Framework, Trucost และ Balance Scorecard ที่รวมผลลัพธ์ทางสังคม ภายใต้สามหมวดหลักนี้ ยังมีการแบ่งแยกย่อยผลลัพธ์ที่ได้จากวิธีการประเมินว่าเป็นแบบเฉพาะเจาะจง (specific impacts) คือ ใช้เฉพาะตามประเภทของอุตสาหกรรมที่องค์กรอยู่ ตามภูมิศาสตร์หรือประเภทของผลลัพธ์ เช่น การลดก๊าซ เรือนกระจก การลดความยากจนซึ่งอาจจะสะท้อนการทางานของกิจการเพื่อสังคมบางประเภทเท่านั้น หรือเป็นประเภท แสดงผลลัพธ์ “ทั่วไป” (general indicators) ที่นักลงทุนจะใช้ตัวชี้วัดพื้นฐาน เช่น เศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม และสุขภาพในการ ประเมินกิจการหลายๆ ประเภทได้ อย่างไรก็ตามวรรณกรรมชิ้นนี้เน้นว่า หัวใจในการติดตามผลลัพธ์ทางสังคมและนาผลกลับมาใช้ในการปรับปรุงการ ทางานนั้นอยู่ที่ความ “ลึก” ของวิธีการประเมินด้วยเช่นกันว่า วิธีการประเมินนั้นเป็นตัว ประเมินกิจการได้ ในระดับผลผลิต (outputs) ระดับผลลัพธ์ (outcomes) หรือระดับผลกระทบ (impact) ที่เกิดขึ้นโดยอ้างอิงจากห่วงโซ่ผลลัพธ์ (impact value chain) (Clark, Rosenzweig, Long, & Olsen, 2003) ซึ่งวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมบางประเภทอาจถูกจัดอยู่ในหลาย หมวดเพราะมีประโยชน์ในหลายลักษณะซึ่งแสดงได้ตามตาราง 5

ตาราง 5 การจัดประเภทวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและจานวนปีที่มีการใช้งาน (นับถึง ค.ศ. 2016) ชื่อวิธกี ารประเมิน

ประเภทของวิธีการประเมิน

ระบบการ ระบบการ จัดอันดับ ประเมินผล การรับรองประกาศนียบัตร Fair Trade

/

รอยเท้านิเวศ

/

อายุของ เครื่องมือนับ ถึงค.ศ. 2016 (ปี)

ระบบการ จัดการ 28

/

23

56

ชื่อวิธกี ารประเมิน

ประเภทของวิธีการประเมิน

ระบบการ ระบบการ จัดอันดับ ประเมินผล การรับรอง LEED (Leadership Environmental Design)

in

Energy

&

/

อายุของ เครื่องมือนับ ถึงค.ศ. 2016 (ปี)

ระบบการ จัดการ

/

18

Compass Investment Sustainability Assessment

/

Dalberg Approach

/

/

15

CHAT (Charity Analysis Tool)

/

/

14

Social Rating

/

12

B Ratings System

/

8

HIP (Human Impact + Profit) Framework

/

/

8

PROI (Political Return on Investment)

/

/

7

/

17

การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (SIA)

/

17

SROI Analysis

/

15

SROI Toolkit

/

SROI Calculator

/

SROI Framework

/

DOTS (Development Outcome Tracking System)

/

12

Progress Out of Poverty (Index)

/

12

Social Rating

/

12

EPRS (Environmental Performance Reporting System)

/

11

RISE (Research Employment)

Indicators

for

Sustainable

16

/

14 14

/

14

57

ชื่อวิธกี ารประเมิน

ประเภทของวิธีการประเมิน

ระบบการ ระบบการ จัดอันดับ ประเมินผล Movement Above the US$1 day Threshold

/

PDMS (Portfolio Data Management Systems)

/

Social Value Metrics

/

อายุของ เครื่องมือนับ ถึงค.ศ. 2016 (ปี)

ระบบการ จัดการ 10 /

9 9

Balanced Scorecard ที่รวมคุณค่าทางสังคม

/

17

Trucost

/

16

SROI Lite

/

11

ที่มา: ดัดแปลงจาก Olsen & Galimidi, 2008, p. 14 ฟลอร์แมน คลิงเลอร์-วิดราและฟากาดา (Florman, Klingler-Vidra, Facada, 2016) ได้นาวรรณกรรมของโอลเซน และกาลิมิดิ (Olsen และ Galimidi, 2008) ในประเด็นการแบ่งประเภทของวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแบบ เฉพาะเจาะจง (specific impacts) และแบบแสดงผลลัพธ์ทั่วไปมาวิเคราะห์ต่อ โดยเพิ่มวิธีการประเมินผลลัพธ์ที่เกิดหลังค.ศ.

2008 เข้าไปด้วย เช่น GIIRS, B Rating และ IRIS และจาแนกประเภทของวิธีการประเมิน 20 วิธที ั้งเพื่อดูว่ามีจานวนวิธีการ ประเมินทีส่ ะท้อนผลลัพธ์ทางสังคมในประเภทต่างๆ จานวนเท่าไรบ้าง โดยแบ่งหมวดหมู่ออกเป็นด้านสิ่งแวดล้อม สังคม (โดยรวมหลายประเด็นที่เกี่ยวข้องกับสังคม เช่น มนุษย์ ธรรมาภิบาล เป็นต้น) เศรษฐกิจ การเงิน ธรรมาภิบาลขององค์กร นวัตกรรม การเรียนรู้และการเติบโต ความยากจน ลูกค้าและการพัฒนา บางวิธีการประเมินที่มลี ักษณะเป็นการแสดงผลลัพธ์ “ทั่วไป” อาจจะตกอยู่ในหลายหมวดได้ โดยแสดงดัง

58

แผนภาพ 8

59

แผนภาพ 8 จานวนวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่มุ่งเน้นการประเมินในหัวข้อต่างๆ 15 10 5 0

จานวนวิธี ที่มา: (Florman, Klingler-Vidra, & Facada, 2016, p. 7) MaRS Centre for Impact Investing (ม.ป.ป.) หน่วยงานสนับสนุนและพัฒนาการลงทุนเพื่อสังคมในประเทศ แคนาดา ได้แสดงการจับคู่วิธีประเมินผลลัพธ์ทางสังคม 7 ประเภท ที่องค์กรแนะนาให้ผู้มสี ่วนได้เสียด้านการลงทุนเพื่อสังคมใช้ ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ได้แก่ SROI, Demonstrating Value, GRI, B Corp & GIIRS, IRIS และ Sustainable Livelihoods เทียบกับกรอบคิดแบบ Logic Model โดย The W.K. Kellogg Foundation ซึ่งมีความคล้ายคลึงกับห่วงโซ่ ผลลัพธ์ที่อ้างถึงโดยโอลเซนและกาลิมิดิ (Olsen และ Galimidi, 2008) เพื่อแสดงว่าวิธีการประเมินแต่ละประเภทเริม่ วัดผล ตั้งแต่ระดับใดไปสิ้นสุดถึงระดับใด ได้แก่ การวัดผลในระดับกิจกรรม (activities) ระดับผลผลิต (outputs) ระดับผลลัพธ์ (outcomes) หรือไปจนถึงระดับผลกระทบ (impact) รวมทั้งเปรียบเทียบกับขั้นตอนของทฤษฎีการเปลี่ยนแปลง คือ สิ่งที่ โครงการหรือกิจการต้องการจะทา (planned work) และผลลัพธ์ที่โครงการหรือกิจการตั้งใจจะให้เกิดขึ้น ซึ่งแสดงได้ตาม แผนภาพ 9

60

แผนภาพ 9 การเปรียบเทียบวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมกับขั้นตอนต่างๆ ของ logic model แผนการดาเนินงาน

ผลที่ตั้งใจให้เกิด SROI

Demonstrating Value GRI B CORP/GIIRS IRIS Sustainable Livelihoods ปัจจัยนาเข้า

กิจกรรม

ผลผลิต

ผลลัพธ์

ผลกระทบ

ที่มา: ดัดแปลงจาก (MaRS Centre for Impact Investing, ม.ป.ป.)

3.2 การเปลี่ยนแปลงด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม นอกเหนือจากการจัดประเภทของวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแล้ว วรรณกรรมบางฉบับได้ตั้งข้อสังเกตถึงความ เปลี่ยนแปลงด้านพฤติกรรมของผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียที่เกีย่ วข้องกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมในด้านการ เลือกใช้วิธีประเมินหรือเทรนด์ที่กาลังเกิดขึ้น ซึ่งสามารถแยกย่อยได้เป็นประเด็นต่างๆ ดังนี้ • การถอยออกจากวิธกี ารประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแบบตีมลู ค่าผลลัพธ์ทางสังคมออกเป็นมูลค่าเงิน (monetization) และการใช้ตัวชี้วัดที่เป็นมาตรฐานมากขึ้น ฟลินน์ ยังและบาร์เน็ต (Flynn, Young และ Barnett, 2015) ตั้งข้อสังเกตจากการทบทวนวรรณกรรมด้านเครื่องมือ การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมว่าหากเป็นวรรณกรรมที่มีอายุมากกว่า 5 ปี (นับจากค.ศ. 2015) จะเน้นไปที่การประเมินผลแบบ ตีมูลค่าของผลลัพธ์ทางสังคมออกมาเป็นตัวเงิน เช่น การใช้ SROI ในขณะที่วรรณกรรมที่ใหม่กว่าจะกล่าวถึงวิธีในการ ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่มคี วามหลากหลายมากขึ้น และแบ่งประเภทแตกต่างกันตามวัตถุประสงค์ของการประเมิน ซึ่งการ ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมจะก้าวเข้าหาการประเมินผลทีเ่ ป็นรูปแบบด้านมาตรฐานมากขึ้น เช่น มาตรฐานตัวชี้วัด IRIS ที่มีนัก ลงทุนทางสังคม (impact investors) ใช้เพียงร้อยละ 2 จากการสารวจโดยบริษัทที่ปรึกษาธุรกิจ J.P. Morgan และ มูลนิธริ ็อค กี้เฟลเลอร์ในค.ศ. 2010 ซึ่งในขณะนั้นนักลงทุนส่วนใหญ่ใช้วิธีการประเมินจากองค์กรภายนอกหรือคิดค้นเครื่องมือประเมินขึ้น เอง ในขณะที่การสารวจเดียวกันในค.ศ. 2013 พบว่านักลงทุนทางสังคมถึงร้อยละ 52 ใช้ IRIS ในการประเมิน (Hayat, 2013) การสารวจนี้ในค.ศ. 2015 พบว่านักลงทุนเพื่อสังคมให้ความสนใจในการวัดทั้งผลผลิตและผลลัพธ์ทางสังคม อย่างไรก็ตามมีนัก ลงทุนทางสังคมประมาณร้อยละ 40 เท่านั้นที่เห็นว่าการให้ค่าทางการเงินกับคุณค่าทางสังคมและสิ่งแวดล้อมมีความสาคัญ (Saltuk, Idrissi, Bouri, Mudaliar, & Schiff, 2015) จนมาถึงค.ศ. 2016 การสารวจเดียวกันพบว่านักลงทุนทางสังคมถึงร้อย ละ 65 ใช้ตัวชี้วัดของ IRIS หรือเครื่องมือที่อ้างอิงตัวชี้วัดของ IRIS ร้อยละ 37 ใช้เครื่องมือที่องค์กรสร้างขึ้นมาเองประกอบกับ ตัวชี้วัดของ IRIS (GIIN Research Team, 2016) และบนเว็บไซต์ของ IRIS เองก็มีการแสดงรายชื่อขององค์กรที่เน้นด้านผลลัพธ์ ทางสังคม 197 แห่งที่ใช้ IRIS ในปัจจุบัน (Global Impact Investing Network, n.d.)

61

นอกเหนือไปจากการการสร้างคลังตัวชี้วัดทางสังคมอย่าง IRIS วงการการลงทุนเพื่อสังคม (impact investing) มี ความพยายามอื่นๆ อีกที่จะสร้างมาตรฐานการวัดผลลัพธ์ทางสังคมร่วมกัน ได้แก่ ระบบการจัดอันดับและวิเคราะห์ผลลัพธ์ทาง สังคม GIIRS การพัฒนาตัวชี้วัดเฉพาะและใช้ร่วมกันในกิจการไมโครไฟแนนซ์ เช่น Social Performance Indicator (SPI4) ในขณะเดียวกันเครื่องมือที่ใช้วัดผลลัพธ์ทางสังคมแบบเฉพาะกิจการก็ได้รับความนิยมมากขึ้นเช่นกัน เช่น การประเมิน ผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) และการทดลองแบบสุม่ และมีกลุ่มควบคุม (randomized control trials: RCTs) • วิธกี ารประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเริ่มมีจดุ ร่วมมากขึ้น (consensus) จุดร่วมที่มมี ากขึ้นในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม คือ ความนิยมในการใช้ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลง (theory of change) เพราะช่วยให้ผู้ประเมินเห็นภาพกว้างของเหตุและผลของการเปลีย่ นแปลง ทดสอบความเป็นเหตุเป็นผล (logical) และสมมติฐานที่ทั้งอาจจะเชื่อโยงหรือไม่เชื่อมโยงกันในการออกแบบกิจกรรมหรือการประเมินผล (Flynn, Young, และ Barnett, 2015) ซึ่งทั้งหมดช่วยให้กิจการเพื่อสังคมปรับแก้ไขกลยุทธ์ได้และทาให้มีวิธีการทางานดีขนึ้ (Jackson, 2013) ดังนั้น การประเมินในหลายวิธีจึงเน้นไปที่การเชื่อมโยงหรือจับคู่ (mapping) ระหว่างผลผลิต (outputs) ผลลัพธ์ (outcomes) และ ผลกระทบ (impact) ให้มีความชัดเจนขึ้น ซึ่งจะช่วยให้กิจการตอบคาถามนักลงทุนหรือผู้ให้ทุนได้ดขี ึ้นว่าทรัพยากรที่ใส่ลงไป นั้นพัฒนาชีวิตของผู้ได้รับประโยชน์ในส่วนใด มากน้อยเพียงใด และลงลึกในระดับใด • การรวมความคิดเห็นและความต้องการของผู้มีส่วนได้เสีย (stakeholders) เข้ามาในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม มากขึ้น วรรณกรรมหลายฉบับกล่าวถึงการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เน้นกระบวนการไปที่ผมู้ ีส่วนได้เสีย (stakeholderbased approach) ว่าเป็นกระบวนการที่มีประสิทธิภาพ (Edwards, 1996; Najam, 1996; Christensen & Ebrahim, 2006; William & Taylor, 2013) กิจการเพื่อสังคมหลายแห่งทางานในประเด็นทางสังคมมากกว่าหนึ่งประเด็นและทางานกับหลาย ภาคส่วน ดังนั้นจึงมีผู้มสี ่วนได้เสียอยู่หลายฝ่าย ซึ่งแต่ละฝ่ายต่างมีวัตถุประสงค์ ความต้องการ ความคาดหวังต่อความสาเร็จ ของกิจการเพื่อสังคมทีไ่ ม่เหมือนกัน รวมถึงความคาดหวังต่อความรับผิด (accountability) ของกิจการและการแสดงตัวชี้วัด ของผลลัพธ์ทางสังคม การเลือกวิธีประเมินผลลัพธ์ทางสังคมจึงควรตอบสนองต่อความต้องการและความคาดหวังของผู้มสี ่วน ได้เสีย การใช้ตัวชี้วัดหลายตัวจึงเป็นทางเลือกหนึ่งที่จะตอบสนองความต้องการผู้มีส่วนได้เสียได้หลายฝ่าย ซึ่งการจะเลือก ตัวชี้วัดตัวไหนหรือวิธีประเมินอย่างไรควรจะตั้งต้นจากความต้องการผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลักและเกิดจากการสานเสวนา (dialogue) กับผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียอย่างสม่าเสมอ มากกว่าที่กิจการเพื่อสังคมจะตัดสินใจเพียงฝ่ายเดียว (European Union; OECD, 2015) • การใช้วิธีการหรือเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมประกอบกันมากกว่า 1 วิธี ในแวดวงวรรณกรรมด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมยังมีการถกเถียงเรื่องการใช้เครื่องมือประเมินในสองมุมมอง ได้แก่ เครื่องมือแบบทีใ่ ช้ได้กับทุกกิจการ และแบบที่ขึ้นอยู่กับบริบทของกิจการ การใช้เครื่องมือเพียงประเภทเดียวที่เหมาะสม กับทุกกิจการเพื่อสังคม (one-size-fits-all) ถูกคาดหวังว่าจะใช้ได้กับกิจการทุกแบบ โดยใช้ตัวชี้วัด (indicators) หลักที่ เหมือนกัน โดยไม่คานึงถึงขนาด ประเภทของธุรกิจ ประเทศทีต่ ั้ง กลไกของรัฐที่กากับดูแลและอื่นๆ (Arvidson, Lyon, & McKay, 2013) อีกวิธีคิดที่ดูเหมือนจะมีวรรณกรรมเห็นพ้องด้วยในจานวนทีม่ ากกว่า คือ การใช้ตัวชี้วัดที่สะท้อนความแตกต่าง ของแต่ละกิจการเพื่อสังคม โดยเริ่มจากการระบุเครื่องมือวัดผลทีม่ คี วามเหมาะสมเฉพาะกับตัวกิจการก่อน (Nicholls, 2009) วรรณกรรมบางชิ้นสนับสนุนแนวคิดของการทาแนวทาง (guidelines) ที่นาไปใช้ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่มีความหลากหลาย 62

ของกิจการเพื่อสังคม ที่แต่ละกิจการมีกิจกรรมและผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียที่แตกต่างกันมากกว่าที่จะหาเครื่องมือเพียงชนิดเดียวที่ จะเป็น “ยาวิเศษ” หรือใช้ได้กับทุกกิจการ (Mullins, 2010; Wilkes & Mullins, 2012) เช่นเดียวกับกลุม่ ผูเ้ ชี่ยวชาญของสหภาพยุโรปในด้านการประกอบการเพื่อสังคม (The Group of Experts of the European Commission on Social Entrepreneurship: GECES) ที่เห็นด้วยกับแนวคิดนี้และออกเอกสารแนะนาการ ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่ปรับมาจากหลักเกณฑ์การขอทุนด้านการประกอบการเพื่อสังคมของสหภาพยุโรป และเกณฑ์การ เข้าร่วมโครงการนวัตกรรมการจ้างงานและนวัตกรรมทางสังคม GECES มองว่าไม่มีชุดดัชนีใดที่ถูกคิดขึ้นมาให้ใช้วัดผลลัพธ์ทาง สังคมในแบบบนลงล่าง (top-down) ได้ทุกกรณี ซึ่งผลลัพธ์ทางสังคมที่สร้างโดยกิจการเพื่อสังคมนัน้ มีอยู่มากมาย ดังนั้นไม่ น่าจะมีวิธีวัดผลวิธีเดียวที่จะวัดผลลัพธ์ทางสังคมได้ทุกประเภทได้อย่างถูกต้องและยุติธรรม (GECES Sub-group on Impact Measurement, 2014) เช่นเดียวกับผลจากการสารวจกิจการเพื่อสังคมด้านสุขภาพในสหราชอาณาจักรจานวน 172 แห่ง โดย มิลลาร์และฮอลล์ (Millar & Hall, 2013) พบว่าไม่มีวิธีการวัดผลเพียงแบบใดแบบหนึ่งที่เหมาะกับทุกองค์กร (one size fits all) แต่กิจการเพื่อสังคมจะนาเครือ่ งมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมต่างๆ มาปรับใช้ให้เหมาะกับบริบทและพลวัตของตนเอง เบรสท์และบอร์น (Brest & Born, 2013) ยกตัวอย่างการใช้ชุดตัวชี้วัดที่มีการใช้อย่างแพร่หลายอย่าง IRIS และการ จัดอันดับ GIIRS ว่าเป็นจุดเริม่ ต้นที่ดีของการประเมินผลลัพธ์ แต่กย็ ังไม่ช่วยแสดงให้เห็นผลลัพธ์ทางสังคมเท่าไรนัก เช่น หาก นักลงทุนทางสังคมเชื่อว่าการจ้างงานช่วยลดความยากจนให้ผคู้ นในระดับฐานปิระมิด (bottom of the pyramid) IRIS และ GIIRS จะบอกได้ว่าคนจานวนเท่าไรได้รับการจ้างงานแต่ไม่ได้บอก “คุณค่าทางสังคม” ของการจ้างงานนั้นๆ ข้อสังเกตนี้ไม่ได้บ่ง บอกว่าเครื่องมือนี้ไม่มีประโยชน์ แต่เป็นเหตุผลของการสนับสนุนให้พิจารณาเลือกใช้เครื่องมือหลายชนิดในการประเมินผล ลัพธ์ทางสังคม (Twersky & Lindblom, 2012) อย่างไรก็ตาม การเลือกใช้เครื่องมือหลายประเภทเกินไป หรือใช้ตัวชี้วัด จานวนมากเกินไปจะทาให้องค์กรเสี่ยงต่อการ “จม” กับข้อมูลจานวนมาก ซึ่งอาจจะเกิดกับองค์กรที่มีความรับผิด (accountability) ต่อผู้มสี ่วนได้เสียหลายรายและต้องมีการรายงานข้อมูลจานวนมาก เช่นเดียวกับงานของมุลแกน (Mulgan, 2010) ที่ระบุข้อควรระวังในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมว่าเครื่องมือ ประเมินผลส่วนใหญ่ไม่สามารถช่วยผู้ที่จะต้องใช้ข้อมูลจากการประเมินในการตัดสินใจสาคัญทั้ง 3 ด้านพร้อมๆ กัน ได้แก่ 1) การแสดงความรับผิดต่อผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียภายนอก 2) การใช้ข้อมูลเพื่อจัดการการปฏิบัติการภายใน และ 3) การประเมิน ผลลัพธ์ทางสังคม ทาให้การใช้เครื่องมือประเมินผลลัพธ์เพียงตัวใดตัวหนึ่งไม่เพียงพอ หรือหากพยายามใช้เครื่องมือตัวเดียวใน การอธิบายทั้งสามด้านก็จะทาให้ขอ้ มูลที่จะนาไปใช้ไม่มคี ุณภาพพอที่จะตอบด้านใดด้านหนึ่งเลย • การเข้าถึงวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมได้ง่ายขึ้นและการมีวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่ครอบคลุมมากขึ้น ฟลอร์แมน คลิงเลอร์-วิดราและฟากาดา (Florman, Klingler-Vidra, Facada, 2016) ได้รวบรวมจุดแข็งของวิธี ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่มีอยู่ในปัจจุบันไว้ว่าเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมหลายประเภทมีการใช้งาน (usability) ที่ ง่ายขึ้น และช่วยลดภาระของผู้ประเมินที่ต้องทาการประเมินเป็นประจา สามารถเข้าถึงได้ทางออนไลน์และผูค้ ิดค้นวิธีการ ประเมินเปิดให้สาธารณชนใช้งานได้ เครื่องมือหลายชนิดมีกลไกในการเก็บข้อมูลที่ทันสมัยช่วยทาให้ผู้ใช้งานประหยัดเวลาได้ เช่น เครื่องมือ Social Impact Assessment: SIA ของการแข่งขันแผนธุรกิจเพื่อสังคม Global Social Venture Competition ที่มีการปรับเปลี่ยนข้อมูลทุกปี และการจัดอันดับ B Rating ที่มีฐานข้อมูลออนไลน์และใช้งานง่าย เป็นต้น ในขณะที่วิธปี ระเมินหลายประเภทมีความครอบคลุม (inclusiveness) เพราะรวบรวมผู้มสี ่วนได้เสียหลายฝ่ายเข้ามา ในการสร้างวิธีการประเมิน เช่น บริษัท นักลงทุน บริษัทที่ปรึกษาและบุคคลทีส่ าม เช่น เครื่องมือ Dalberg Approach และใช้ งานโดยรวบรวมข้อดีเครื่องมืออื่นๆ เข้ามาด้วย เช่น การจัดอันดับ B Rating ที่สร้างขึ้นจากการบูรณาการเครื่องมือหลายชนิด 63

เข้าด้วยกัน (Olsen & Galimidi, 2008) นอกจากนี้วิธีประเมินบางแบบช่วยให้ข้อมูลป้อนกลับ (feedback) และมีตัวอย่างการ ปฏิบัติที่เป็นเลิศ (best practices) ให้ผู้ใช้งานได้ศึกษา โดยไม่ได้บอกแต่เพียงข้อมูลด้านคะแนนหรือลาดับที่ได้รับ เช่น เครื่องมือ Ecological Footprint ทีเ่ ชื่อมโยงผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมเข้ากับกิจกรรมที่ผู้คนทา ทาให้บริษัทเข้าใจว่าจะลด ผลกระทบเชิงลบต่อสิ่งแวดล้อม ณ จุดไหนอย่างไร ซึ่งเป็นเครื่องมือที่ให้มากกว่า “ลาดับ” แต่ช่วยแนะถึงทิศทางทีก่ ิจการควร จะทาต่อไป

3.3 ปัจจัยที่ทาให้การวัดผลลัพธ์ทางสังคมเติบโต วรรณกรรมหลายฉบับได้กล่าวถึงเหตุผลที่การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเป็นที่สนใจและมีการขยายตัวอย่างรวดเร็ว ว่ามีปัจจัยต่างๆ ที่ผลักดันดังนี้ • การเติบโตของการลงทุนเพื่อสังคม (impact investing) ในช่วงหลายปีที่ผ่านมากระแสการลงทุนเพื่อสังคม (impact investing) หรือการลงทุนที่ต้องการสร้างผลลัพธ์เชิง บวกโดยเฉพาะต่อสังคมและสิ่งแวดล้อม มากไปกว่าที่จะมุ่งเน้นแต่เพียงผลตอบแทนทางการเงิน (O' Donohoe, Leijonhufvud, & Brandenburg, 2015) ได้รับความสนใจอย่างมากจากภาคการลงทุน ภาคการกุศล ภาคธุรกิจและรัฐที่ต่าง เสาะหานวัตกรรมที่จะช่วยแก้ไขปัญหาสังคม การลงทุนเพื่อสังคมเป็นวิธีที่จะใช้ประโยชน์จากความมีประสิทธิภาพและระบบที่ ดีของตลาดทุน (capital markets) มาใช้แก้ไขปัญหาสังคมและสิ่งแวดล้อม (Social Impact Investment Taskforce, 2014) ในค.ศ. 2016 การสารวจนักลงทุนทางสังคมประจาปี ของ JPMorgan Chase & Co. และ Global Impact Investing Network: GIIN ที่ทาการสารวจนักลงทุนทางสังคมจากสถาบันต่างๆ รวม 158 แห่งจากทั่วโลกที่บริหารสินทรัพย์รวมกันอยู่ที่ 77.4 พันล้านเหรียญสหรัฐ ซึ่งเป็นมูลค่าทีเ่ ติบโตขึ้นประมาณร้อยละ 29 จากปีก่อนหน้า นักลงทุนทางสังคมเหล่านี้มีการลงทุน ทางสังคมมูลค่า 15 พันล้านเหรียญสหรัฐในค.ศ. 2015 มีแผนที่จะเพิ่มเงินลงทุนอีกร้อยละ 18 ในปีถัดไป ร้อยละ 99 ของนัก ลงทุนทางสังคมมีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ซึ่งร้อยละ 95 ให้ความเห็นว่าการวัดผลลัพธ์ทางสังคม “มีความสาคัญอย่างยิ่ง” ด้วยเหตุผลหลักสี่ประการที่เรียงลาดับดังนี้ (GIIN Research Team, 2016) • การวัดผลลัพธ์ทางสังคมเป็นส่วนหนึ่งของพันธกิจในการทาความเข้าใจผลลัพธ์ทางสังคม/สิ่งแวดล้อมที่เกิดจากการ ลงทุนขององค์กร •

นักลงทุนต้องการทาความเข้าใจและพัฒนาผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดจากการลงทุนขององค์กร

•

นักลงทุนมีพันธะสัญญาต่อผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียในด้านผลลัพธ์ทางสังคม/สิ่งแวดล้อม

•

นักลงทุนเชื่อว่าข้อมูลด้านผลลัพธ์ทางสังคม/สิ่งแวดล้อมมีคุณค่าทางธุรกิจ คือ ช่วยในการปรับปรุงผลประกอบการ ทางการเงินของกิจการที่อยู่ในพอร์ตการลงทุน รวมทั้งเป็นตัวช่วยในการตัดสินใจการลงทุนในอนาคต

การสารวจข้างต้นยังพบว่านักลงทุนทางสังคมถึงร้อยละ 80 ใช้ข้อมูลผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการและโครงการทาง สังคมที่เข้าไปลงทุนในการตัดสินใจทางธุรกิจ ซึ่งนักลงทุนทางสังคมใช้ประโยชน์ของข้อมูลด้านผลลัพธ์ทางสังคมมากที่สุด ในช่วงการคัดเลือกกิจการที่จะลงทุนและการสอบทานกิจการ (due diligence) ทีร่ ้อยละ 63 ใช้ข้อมูลเพื่อการปรับปรุงการ จัดการการลงทุน และตัดสินใจในการปันสัดส่วนการลงทุนในพอร์ตอีกพอๆ กันที่ประมาณร้อยละ 45 64

นอกจากนี้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมได้กลายมาเป็นสิ่งที่รัฐบาลในระดับสูงสุดให้ความ สนใจรวมทั้งผู้นากลุ่ม G8 ที่ต้องการขับเคลื่อนเรื่องผลลัพธ์ทางสังคมให้เป็นส่วนหนึ่งของงานผลักดันตลาดการลงทุนทางสังคม และการเพิ่มเม็ดเงินที่เข้ามาลงทุนในตลาดนี้ การแสดงผลลัพธ์ทางสังคมจึงกลายเป็นเป้าหมายของบริษัทจานวนมาก และไม่ได้ จากัดอยูแ่ ต่เพียงองค์กรหรือนักลงทุนที่เน้นการกุศล การวัดผลลัพธ์ทางสังคมถือเป็นหัวใจของการลงทุนเพื่อสังคม และสาคัญต่อการเติบโตของตลาดการลงทุนเพื่อสังคม เพราะเป็นตัวบ่งบอกถึงผลลัพธ์ทางสังคมที่การลงทุนเหล่านีไ้ ด้สร้างขึ้น ซึ่งยิ่งจะช่วยพิสูจน์ว่าการลงทุนลักษณะนีส้ ร้างการ เปลี่ยนแปลงเชิงสังคมได้จริง หากไม่มีการวัดผลลัพธ์ทางสังคม การลงทุนเพื่อสังคมคงเกิดขึ้นไม่ได้ (Social Impact Investment Taskforce, 2014) ดังนั้นกองทุนที่ต้องการจะทามากกว่าการประกาศว่าตัวเองสร้างคุณค่าร่วมหรือไตรกาไร สุทธิล้วนต้องการที่จะประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในงานของตนเอง (Saltuk & El-Idrissi, 2015) จึงทาให้เครื่องมือวัดผลลัพธ์ทาง สังคมสาหรับภาคธุรกิจมีจานวนเพิ่มมากขึ้น ดังนั้นการวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่มีประสิทธิภาพจะสร้างคุณค่าให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ทั้งหมดที่เกี่ยวข้องกับการลงทุนเพือ่ สังคม ช่วยขับเคลื่อนเงินทุนที่มากขึ้น สร้างความโปร่งใสต่อผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้น และ มีความสาคัญมากในการแสดงถึงความรับผิด (accountability) ขององค์กร (Jackson, 2013) • การเติบโตของกิจการเพื่อสังคม กิจการเพื่อสังคมกาลังกลายเป็นปัจจัยสาคัญของระบบเศรษฐกิจโลก (OECD/European Union, 2013) และกิจการ เพื่อสังคมกาลังเกิดขึ้นอย่างท่วมท้น (Greico, 2015) และเป็นธุรกิจประเภทใหม่ที่มีคณ ุ สมบัติเฉพาะตัวในการสร้างคุณค่าหรือ แก้ไขปัญหาสังคมตามพันธกิจหลักขององค์กร ด้วยตัวโครงสร้างกิจการที่มีความซับซ้อนมากกว่าธุรกิจทั่วไปการสร้างความ เข้าใจและการรายงานผลลัพธ์ทางสังคมให้ผมู้ ีส่วนได้เสียทุกฝ่าย เช่น รัฐ นักลงทุน ลูกค้าและกิจการเพื่อสังคมอื่นๆ เกิดความ เข้าใจจึงเป็นสิ่งจาเป็น (European Union; OECD, 2015) การวัดผลลัพธ์ทางสังคมเป็นเครื่องมือช่วยกิจการเพื่อสังคมเองในการตั้งเป้าหมายที่อยู่บนพื้นฐานของความเป็นจริง ทาให้เกิดการติดตามผล ปรับปรุงผลงาน จัดลาดับความสาคัญในการตัดสินใจในเรื่องต่างๆ และเข้าถึงตลาดทุนอย่างมีโอกาส แข่งขันได้มากขึ้น (Nicholls, 2007) การวัดผลลัพธ์ทางสังคมไม่ใช่ปรากฎการณ์ใหม่ กิจการเพื่อสังคมได้รับการคาดหวังมาโดย ตลอดว่าต้องวัดผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการ (Nicholls A. , 2009) แต่สิ่งที่ใหม่คือการวัดไปถึงระดับ “ผลลัพธ์” และ กระบวนการวัดและสังเคราะห์ผลลัพธ์ที่มีความเป็นมาตรฐานมากขึน้ (Jany-Catrice, 2015) อย่างไรก็ตามในสหภาพยุโรป องค์กรของรัฐที่เป็นผู้ให้ทุนหลักของกิจการเพื่อสังคมกาลังประสบปัญหาด้าน งบประมาณและต้องมีการจัดสรรทรัพยากรอย่างมีความระมัดระวังมากกว่าในอดีต การที่กิจการเพื่อสังคมสามารถตอบคาถาม เรื่องผลลัพธ์ทางสังคมของได้จึงเป็นสิ่งที่จาเป็นในการพิจารณาให้ทนุ สนับสนุน

3.4 ความท้าทายในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม นอกจากการกล่าวถึงพัฒนาการ การแบ่งประเภท ความสาคัญของของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแล้ว วรรณกรรมหลายฉบับได้กล่าวถึงความท้าทายและอุปสรรคในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเช่นกัน • ความหมายของผลลัพธ์ทางสังคมที่หลากหลายและความไม่มมี าตรฐานตายตัวของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม 65

ในปัจจุบันการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (social impact assessment) ยังไม่มีกฎเกณฑ์ที่ตายตัว แต่นับเป็นสิ่งที่มี พัฒนาการเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วทั้งในระดับชาติและระดับนานาชาติ (European Union; OECD, 2015) คาว่าผลลัพธ์ทางสังคม (social impact) เองก็ไม่ได้มีเพียงความหมายเดียว และถูกตีความมาใช้แตกต่างกัน ส่วนหนึ่งของความหมายของผลลัพธ์ทางสังคมที่ปรากฏอยู่ในวรรณกรรมได้แก่ คลาร์ก โรเซ่นซไวก์ ลองและโอลเซน (Clark, Rosenzweig, Long และ Olsen, 2003) ให้นิยามไว้ว่า “ผลกระทบ ทางสังคม (impact) หมายถึง สัดส่วนของผลลัพธ์ (outcome) ทีเ่ ป็นผลมาจากกิจกรรมของกิจการที่นอกเหนือไปจากสิ่งที่จะ เกิดขึ้นเอง” คลิฟฟอร์ด (Clifford, 2014) ได้ให้นิยามของผลลัพธ์ทางสังคมว่าเกีย่ วข้องกับคุณสมบัติ 4 ประการดังต่อไปนี้ • คุณค่าที่สร้างขึ้นจากผลพวงของกิจกรรมของใครคนใดคนหนึ่ง (Emerson, Wachowicz, & Chun, 2000) • คุณค่าที่ผไู้ ด้รับประโยชน์ประสบและคุณค่าที่ส่งผลกระทบต่อคนอื่นๆ (Kolodinsky, Stewart, & Bullard, 2006) • ผลกระทบที่เกิดขึ้นรวมทั้งเชิงบวกและเชิงลบ (Wainwright, 2002) • ผลกระทบที่ถูกตัดสินจากสถานการณ์ที่ว่าจะเกิดอะไรขึ้นหากกิจกรรมดังกล่าวไม่ได้เข้าไปมีส่วนร่วม (Clifford, 2014) กลุ่มผูเ้ ชี่ยวชาญของสหภาพยุโรปในด้านการประกอบการเพื่อสังคม (The Group of Experts of the European Commission on Social Entrepreneurship: GECES) ได้ให้ความหมายของผลลัพธ์ทางสังคมไว้ว่า คือ “การสะท้อนผลลัพธ์ ด้านสังคมให้ออกมาในรูปแบบการวัดผลทั้งในระยะสั้น และระยะยาว และปรับด้วยผลกระทบที่คนอื่นสร้างขึ้น (alternative attribution) ผลกระทบที่เกิดขึ้นเองไม่ว่าอย่างไรก็ตาม (deadweight) และผลลัพธ์ทดแทน(displacement) และผลกระทบ ที่จะค่อยๆ ลดลงเมื่อผ่านช่วงเวลาไป (drop off)” (GECES Sub-group on Impact Measurement, 2014) แผนกวิจัยและการประเมินผล (The Research and Evaluation Division: RED) ของกิจการเพื่อสังคมระดับโลก BRAC ให้ความหมายของผลลัพธ์ทางสังคม (impact) ไว้ว่า “การเปลี่ยนแปลงต่อชีวิตผู้คนอย่างยั่งยืนที่เกิดขึ้นเพราะการเข้า แทรกแซง (intervention) ทางใดทางหนึ่งโดยเฉพาะ” (Halder S' R', 2004) ผู้เชี่ยวชาญด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกองทุนเพื่อสังคม Acumen Fund ระบุว่าความท้าทายแรกของ การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม คือ การระบุว่า “ผลลัพธ์ทางสังคม” คือ อะไร และลงลึกไปถึงระดับไหน เช่น เพียงพิสูจน์ แบบจาลองหรือแนวคิดของกิจการเพื่อสังคม ระดับผลผลิตหรือไปถึงระดับผลลัพธ์ (Trelstad, 2008) การกาหนดขอบเขตของ ผลลัพธ์เป็นส่วนสาคัญทีจ่ ะกาหนดว่าต้องมีการใช้ทรัพยากรอย่างไรไปกับการประเมิน ซึ่งการขาดจุดร่วมกันของความหมาย ของผลลัพธ์ทางสังคมและวิธีการวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ดีทสี่ ุดทาให้การนาวิธีประเมินผลลัพธ์ทางสังคมไปใช้งานจริงสะดุด (Maas & Liket, 2011) • การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมต้องใช้ทรัพยากรต่างๆ สูง การวัดผลไม่ได้ต้องการแต่เพียงทักษะและผู้เชี่ยวชาญเท่านั้น แต่ยังรวมไปถึงเวลา งบประมาณและความทุ่มเท และ ต้องการใช้ข้อมูลเชิงปริมาณที่มาจากการปฏิบตั ิงานและกระบวนการดาเนินธุรกิจ รวมทั้งข้อมูลเชิงคุณภาพที่เป็นหลักคิดใน 66

การดาเนินกิจการและวิถีปฏิบตั ิ นอกจากนี้การจัดทารายงานอาจจะกลายเป็นภาระอันใหญ่หลวง หลายองค์กรใช้เวลาไปกับ การรายงานผลมากกว่าที่จะใช้เวลาคิดหากลยุทธ์ในการเพิ่มผลลัพธ์ทางสังคม (Florman, Klingler-Vidra, และ Facada, 2016) การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมมีราคาสูง ยิ่งหากต้องการประเมินด้วยความถูกต้องและแม่นยาตามมาตรฐานแล้ว องค์กรอาจจะใช้เงินไปกับการประเมินมากกว่าเงินที่ลงทุนไปเสียอีก (McCreless, Fonzi, Edens, และ Lall, 2014) รวมทั้งยัง มีผู้ให้ทุนจานวนน้อยที่ยินดีจะสนับสนุนงบประมาณในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแก่กิจการเพื่อสังคม กองทุน Acumen Fund เคยหารือกับภาควิชาการอย่าง Poverty Action Lab ของมหาวิทยาลัย Massachusetts Institute of Technology (MIT) ในการพยายามวัดผลลัพธ์ทางสังคมของโครงการสาคัญของกองทุน เช่น ระบบการกระจาย สินค้าของผลิตภัณฑ์มุ้งที่ป้องกันมาลาเรียในทวีปอาฟริกาและการจัดหาน้าดืม่ สะอาดให้ชุมชน ให้ลงลึกถึงระดับ “ผลลัพธ์” (outcome) กองทุนพบว่าการศึกษาผลลัพธ์ทางสังคมในลักษณะดังกล่าวมีราคาสูงถึง 250,000 เหรียญสหรัฐ ซึ่งกองทุนมองว่า ไม่สมเหตุสมผลที่จะจ่ายเงินจานวนนี้เพื่อศึกษาการลงทุนที่ใช้เงินไป 500,000 เหรียญสหรัฐ นอกเสียจากผลของการวิจัยจะ นามาปรับใช้กับการลงทุนอื่นๆ ในพอร์ตในอนาคตได้ กองทุนจึงยังจากัดการประเมินผลส่วนใหญ่ในระดับผลผลิต (output) เท่านั้น (Trelstad, 2008) อุปสรรคด้านต้นทุนของการประเมินนี้สอดคล้องกับผลการสารวจกิจการเพื่อสังคมด้านสุขภาพในสหราชอาณาจักร จานวน 172 แห่งในค.ศ. 2011 ที่ได้รับทุนจากกองทุนกิจการเพื่อสังคม (Social Enterprise Investment Fund: SEIF) SEIF ได้กาหนดให้กิจการทีไ่ ด้รับเงินสนับสนุนประเมินผลลัพธ์ทางสังคมโดยใช้เครื่องมือผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) โดยมีเงินสนับสนุนค่าประเมินให้กจิ การบางส่วน การสารวจพบว่าข้อกาหนดนี้ทาให้กิจการเพื่อสังคมต้องใช้เวลาและค่าใช้จ่าย สูงไปกับการประเมิน องค์กรขนาดเล็กที่มีทรัพยากรจากัดใช้เครื่องมือนี้ไม่ได้ เมื่อทราบว่ากิจการเพือ่ สังคม Jamie Oliver’s Fifteen จ่ายเงินค่าประเมิน SROI ไป 45,000 ปอนด์สเตอร์ลิง กิจการเพื่อสังคมหลายแห่งมองว่าพวกเขาไปทาประโยชน์อย่าง อื่นแทนได้มากมายด้วยเงินจานวนมากขนาดนี้ (Millar และ Hall, 2013) ในขณะที่งานวิจัยของ Third Sector Research Center (TRSC) ในสหราชอาณาจักรระบุว่าค่าใช้จ่ายในการทา SROI ในโครงการขนาดเล็กจะอยู่ที่ 12,000-15,000 ปอนด์ สเตอร์ลิง และ 40,000 ปอนด์สเตอร์ลิงสาหรับโครงการขนาดใหญ่ (Gordon, 2009) ส่วนลีอองและคณะ (Lyon et al., 2010) ระบุว่าการศึกษา SROI นั้นมีราคาแตกต่างกันตามขนาดของโครงการโดยเริม่ ต้นตั้งแต่ประมาณ 4,000 ปอนด์ไปจนถึงหลาย หมื่นหรือแสนปอนด์ (อ้างถึงใน (Floyd, 2014) ซึ่งถือว่าเป็นราคาที่สูงสาหรับกิจการเพื่อสังคมจานวนมาก ต้นทุนการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมไม่ได้เป็นปัญหาสาคัญเฉพาะในชั้นของการเริ่มต้นประเมินผลลัพธ์ทางสังคม แต่ ยังเป็นอุปสรรคต่อการประเมินซ้าหรือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเป็นประจาในอนาคต นอกเหนือจากอุปสรรคทีเ่ กิดจากต้นทุน แล้ว การใช้เวลาและกาลังคนในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมก็เป็นความท้าทายที่สาคัญเช่นกัน องค์กรหลายแห่งไม่ได้ทางาน ในประเด็นสังคมเพียงประเด็นเดียวและไม่ได้รับเงินลงทุนหรือเงินสนับสนุนจากแหล่งทุนรายเดียว ดังนั้นการประเมินผลจึง ต้องมีความหลากหลายและซับซ้อนตามประเด็นสังคมที่องค์กรทางานอยู่ และมีรูปแบบการรายงานที่แตกต่างกันไปตามที่นัก ลงทุนหรือผู้ให้ทุนกาหนดให้ รวมทั้งการสร้างการเปลี่ยนแปลงทางสังคมมักใช้เวลาในการเกิดผลผลิต (outputs) และยิ่งให้ ต่อเนื่องไปให้เกิดผลลัพธ์ (outcome) อาจใช้เวลานาน การวัดผลลัพธ์ที่จะเกิดขึ้นก็จะต้องอาศัยเวลาตามไปด้วย ปัจจัยต่างๆ เหล่านีล้ ้วนทาให้กิจการเพื่อสังคมมีความยุ่งยากในการทางาน (Bielefeld, 2009) จากการสารวจของ J.P. Morgan และ GIIN ในค.ศ. 2015 พบว่าฝั่งผู้ให้ทุนมองว่า “ต้นทุน” เป็นอุปสรรคที่สาคัญ ของการประเมิน แต่ไม่ประสบปัญหาด้านทรัพยากรบุคคลหรือองค์ความรู้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ร้อยละ 75 ของนัก ลงทุนทางสังคมระบุว่าทีมลงทุน (investment team) เป็นผู้รับผิดชอบการจัดการผลงานด้านสังคม/สิง่ แวดล้อม ร้อยละ 20 มี 67

ทีมหรือเจ้าหน้าทีท่ ี่ทาหน้าที่นี้โดยเฉพาะ และมีเพียงร้อยละ 3 เท่านั้นที่ใช้ผู้เชี่ยวชาญจากภายนอก อย่างไรก็ตามปัญหาทีน่ ัก ลงทุนทางสังคมถึงร้อยละ 88 มองว่าเป็นปัญหาที่สาคัญที่สดุ ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม คือ ความสามารถของกิจการที่ ได้รับเงินลงทุนในการวัดผลลัพธ์ทางสังคม (Saltuk, Idrissi, Bouri, Mudaliar, & Schiff, 2015) กิจการเพื่อสังคมจานวนมาก ยังขาดความรู้และความเชี่ยวชาญในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมด้วยตนเอง จะมีเพียงแต่กิจการเพื่อสังคมขนาดใหญ่ที่ ดาเนินการมานานนับสิบปีที่มีการลงทุนกับระบบการเก็บข้อมูล มีพนักงาน หรือแผนกที่ทาหน้าที่การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม โดยเฉพาะ เช่น BRAC, HCT Group และ Proximity Designs เป็นต้น (ดูรายละเอียดกรณีศึกษาในภาคผนวกของรายงานฉบับ นี)้ ในขณะที่กิจการเพื่อสังคมส่วนใหญ่ไม่มี และกิจการเพื่อสังคมขนาดเล็กยังดิ้นรนที่จะอยู่รอดในตลาดเพราะยังขาดแคลน ทรัพยากรพื้นฐานที่สาคัญ สหภาพยุโรป (2015) แนะนาว่าผู้ให้ทุนไม่ควรมีการกาหนดกฎเกณฑ์อย่างเข้มงวดว่ากิจการเพื่อสังคมควรใช้ตัวชี้วัด แบบนั้นหรือวิธกี ารประเมินแบบนี้ หากแต่ควรช่วยกิจการเพื่อสังคมพัฒนาตัวชีว้ ัดที่เหมาะสมกับกิจการของตัวเอง ให้ทุน สนับสนุนในการประเมิน รวมทั้งแบ่งปันผลการประเมินและวิธีปฏิบตั ิที่ดีที่สุด และหากมีผู้มีส่วนได้สว่ นเสียที่กาหนดให้กิจการ เพื่อสังคมใช้ตัวชีว้ ัดหรือวิธีประเมินแบบเฉพาะเจาะจง ผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียรายนั้นๆ ก็ควรเป็นผู้รับผิดชอบต้นทุนในการ ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเอง แนวคิดข้างต้นตรงกับผลการศึกษาของนิโน-ซาราซัวและโคปสเตค (Nino-Zarazua และ Copestake, 2016) ที่ว่า หากการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมไม่สามารถสร้างประสิทธิผลทางต้นทุนให้กิจการเพื่อสังคม (ผู้รับทุน) ได้ ภาระต้นทุนก็มักจะ ตกอยู่กับนักลงทุนที่จะมีค่าใช้จ่ายเพิ่มในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการ เพราะผลลัพธ์ทางสังคมถือเป็น “คุณค่า” ที่ มีประโยชน์ต่อเจ้าของเงินทุนเช่นกันในการแสดงความรับผิด (accountability) ต่อสินทรัพย์ที่นามาลงทุน และช่วยนักลงทุนใน การจัดลาดับความสาคัญและเลือกกิจการในพอร์ตการลงทุน ตัวอย่างเช่นกองทุน Acumen Fund มีข้อกาหนดว่าจะไม่ให้ กิจการเพื่อสังคมเก็บข้อมูลใดๆ ที่ไม่มีความสาคัญต่อกิจการในการจัดการธุรกิจและการให้บริการคนยากจน (เป้าหมายทาง สังคมหลักของกองทุนและกิจการ) ไม่มีการเก็บข้อมูลที่ระบบการจัดการข้อมูลของกิจการเพื่อสังคมจัดการเองไม่ได้ ซึ่งถ้าระบบ ที่ว่าของกิจการไม่สามารถเก็บข้อมูลที่จาเป็นได้ กองทุนจะพิจารณาลงทุนในด้านเครื่องมือเก็บข้อมูลให้ หรือกองทุนกิจการเพื่อ สังคม (Social Enterprise Investment Fund: SEIF) ในสหราชอาณาจักรทีม่ ีการกาหนดให้ผู้รบั ทุนทาการประเมินโดยใช้ เครื่องมือ SROI กองทุนให้การสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมให้ได้รับการอบรม และให้เงินสนับสนุนเพิ่มเติมในการประเมินโดยใช้ SROI (อ้างถึงใน (Millar และ Hall, 2013) กิจการเพื่อสังคมหลายแห่งใช้บริการจากบริษัทที่ปรึกษาที่ให้บริการในราคาพิเศษหรือแบบไม่มีค่าตอบแทน (probono) ทาให้ลดต้นทุนการประเมินได้ แต่มีข้อจากัดคือการพัฒนาระบบการประเมินมักจะใช้เวลาประมาณ 18-24 เดือน ในขณะที่บริษัทที่ปรึกษามักจะมีเวลาทางานลักษณะนี้โดยทั่วไปเพียง 4 เดือน (Trelstad, 2008) นอกจากนีก้ ารเก็บข้อมูลโดย อาศัยเทคโนโลยีทาให้การประเมินมีต้นทุนที่ต่าลง เช่น การเก็บข้อมูลแบบ SMS ผ่านโทรศัพท์เคลื่อนที่ในเขตชนบทหรือพื้นที่ ชุมชนที่ยากจนทาให้การเก็บข้อมูลเป็นไปอย่างรวดเร็ว ราคาถูกและครอบคลุม การร่วมมือกันระหว่างองค์กรในการลงทุนทาประเมินร่วมกันหากทางานในประเด็นเดียวกันก็เป็นอีกวิธีหนึ่งที่ลด ต้นทุนและทาให้ทาการประเมินในขนาดที่องค์กรเดียวไม่สามารถทาเองได้ การรวบรวมข้อมูลต่างองค์กรเข้าด้วยกันทาให้เกิด ประโยชน์จากขนาด ซึ่งหากกิจการเพื่อสังคมทาให้ข้อมูลการประเมินกลายเป็นข้อมูลสาธารณะ หรือออกแบบการประเมินใน ลักษณะที่ให้คนอื่น “นาไปทาต่อได้” ก็จะเป็นการแบ่งปันความรูไ้ ด้มากขึ้น (McCreless, Fonzi, Edens, และ Lall, 2014)

68

• กิจการเพื่อสังคมยังไม่เห็นความสาคัญหรือประโยชน์ของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ลินเกนและโอลเซน (Lingane & Olsen, 2004) พบว่ากิจการเพื่อสังคมจะใช้เวลากับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ก็ต่อเมื่อกลายเป็นประเด็นที่นักลงทุนให้ความสาคัญ หรือเมื่อผู้ให้ทนุ หรือนักลงทุนบอกให้ทา และเมื่อได้ลองทา กิจการเพื่อ สังคมจะเข้าใจประโยชน์ของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมอย่างค่อยเป็นค่อยไป (Pritchard, Ní Ógáin, และ Lumley, 2012) กิจการระยะเริ่มต้น (start-up) ให้ความสาคัญน้อยมากกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเมื่อเพราะยังอยู่ในช่วงทีต่ ้องพิสูจน์ให้ ได้ว่าแบบจาลองธุรกิจของกิจการอยู่รอดได้และเติบโตได้ รวมทั้งกิจการยังต้องใช้เวลากับการจัดการด้านอื่นๆ เช่น การขยาย ฐานลูกค้าและการจัดการต้นทุน เป็นต้น กิจการจะเริ่มสนใจการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเมื่อดาเนินกิจการผ่านไปหลายปี เริม่ ต้องการหาแหล่งทุนที่เป็นระบบ เริ่มมีการวางกลยุทธ์ที่ทาให้กิจการมีอิสระมากขึ้น หรือเริม่ มีชื่อเสียงและต้องพิสูจน์ให้ได้ว่า งานของกิจการมีคุณค่าทางสังคม (Nino-Zarazua & Copestake, 2016) กิจการเพื่อสังคมอาจมองว่าการวัดผลลัพธ์ทางสังคมเป็นภาระ มากกว่าจะมีประโยชน์ในการเป็นแหล่งให้ข้อมูลเพื่อ สร้างความได้เปรียบในการแข่งขัน หรือเป็นเครื่องมือที่ช่วยด้านการจัดการ (Social Enterprise Partnership UK, 2003) กิจการที่ต่อต้านเรื่องการประเมินผลอาจเกิดจากความไม่คุ้นเคยกับแนวคิดด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม และความกังวล ที่ว่ากิจการจะเสียจุดยืน อย่างไรก็ตามจากการสารวจฝั่งนักลงทุนทางสังคมพบว่ามีนักลงทุนไม่ถึงร้อยละ 1 ที่ไม่สนใจการ ประเมินผลลัพธ์ทางสังคม นักลงทุนทางสังคมต้องการข้อมูลการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมมากที่สดุ ในช่วงการคัดเลือกกิจการที่ จะเข้าไปลงทุนและการสอบทานกิจการ (due diligence) (GIIN Research Team, 2016) ดังนั้นการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม จึงเป็นสิ่งที่กิจการเพื่อสังคมหลีกเลี่ยงไม่ได้เมื่อต้องระดมทุน กิจการเพื่อสังคมจะยอมรับการประเมินได้หากพิสูจน์ได้ว่าผลการประเมินนาไปใช้ปรับปรุงการดาเนินธุรกิจได้ และ เป็นข้อมูลที่ใช้ในการจัดการความเสี่ยง การทาความเข้าใจตลาด การพัฒนาผลิตภัณฑ์และพัฒนากระบวนการทางานได้ การที่ จะทาให้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเป็นส่วนหนึ่งในการทางานทุกวันของกิจการเพื่อสังคมและผู้ให้ทนุ นั้น การ “ปรับ” วัฒนธรรมองค์กรถือเป็นปัจจัยสาคัญ การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมควรเป็นเครื่องมือที่คนทั้งองค์กรใช้ทาความเข้าใจ วิเคราะห์ เรียนรู้และสื่อสารถึงการเปลี่ยนแปลงที่องค์กรได้สร้างขึ้น มากกว่าจะรูส้ ึกว่าเป็นอีกภาระหนึ่งที่เพิ่มเข้ามาในขั้นตอนการทางาน หรือเป็นเพียงแบบฟอร์มที่ต้องกรอก (อย่างไรก็ตามการปรับวัฒนธรรมองค์กรเพื่อเอื้อต่อการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมนี้ง่าย กว่าสาหรับกิจการเพื่อสังคมขนาดใหญ่ที่มีทรัพยากรบุคคลและการเงินพร้อมกว่า) (European Union; OECD, 2015) • การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมบางประเภทมีความเป็นอัตวิสยั (subjective) วิธีประเมินผลลัพธ์ทางสังคมหลายประเภท เช่น การจัดอันดับและการให้คะแนนในประเด็นต่างๆ ผลที่ได้จะขึ้นอยู่ กับคนออกแบบวิธีประเมินผลทีค่ ดิ ว่าอะไรคือสิ่งที่ดที สี่ ดุ ถูกต้องที่สุดหรือสาคัญที่สุด หรือเป็นวิธกี ารประเมินที่มุ่งเน้นเรื่อง อะไร การให้คะแนนออกมาเป็นเชิงปริมาณจะมาจากการพิจารณาคุณค่าในแต่ละด้านที่จะสอดคล้องกับความเชื่อของผู้ให้ คะแนนว่าแต่ละประเด็นนั้น “ควร” เป็นอย่างไร แต่ตัวเลขที่ให้อาจจะไม่ได้ให้ข้อมูลถึงผลลัพธ์ทางสังคมทั้งหมดที่เกิดขึ้นว่า เกิดขึ้นไหม หรือเกิดขึ้นมากน้อยเพียงใด คะแนนเป็นเพียงตัวช่วยให้เกิดการย่อยข้อมูลด้านผลลัพธ์ทางสังคมให้เข้าใจง่ายขึ้น (Florman, Klingler-Vidra, และ Facada, 2016) เครื่องมือประเมินผลลัพธ์ที่มีการให้คะแนนในการจัดอันดับหรือค่าแทน (proxy) อาจจะลดทอนความน่าเชื่อถือของ ผลลัพธ์ทางสังคม ลดความโปร่งใส เพิ่มความเป็นอัตวิสัย หรือที่แย่ไปกว่านั้นคือองค์กรที่ถูกประเมินจะปรับพฤติกรรมตัวเอง เพื่อเพิ่มคะแนนหรือค่าแทนให้มากขึ้นมากกว่าที่จะสนใจผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นจริง เช่น การใช้ SROI ที่ผลลัพธ์ทางสังคม 69

แต่ละเรื่องจะมี “ค่าแทน” ทางการเงินที่ผู้ประเมินกาหนดให้ ซึ่งอาจจะมีความเป็นอัตวิสยั ได้ โดยเฉพาะผลลัพธ์ที่ “อ่อน” เช่น ความมั่นใจ และความภูมิใจในตนเอง (Sheridan, 2011) มุลแกน (Mulgan, 2010) ได้แสดงความเห็นไปทางเดียวกันว่า ตัวชี้วัดส่วนใหญ่มสี มมติฐานว่า “คุณค่า” ทางสังคม มีความเป็นภววิสัย (objective) ซึ่งในความเป็นจริงนั้นการทางานด้านสังคมมักไม่มีกฎเกณฑ์ที่เข้มแข็งหรือตายตัว มนุษย์จะมี ความนึกคิดเป็นของตนเอง รวมทั้งมีประเด็นทางสังคมจานวนมากที่ผู้คนยังถกเถียงกันไม่จบว่า “ผลลัพธ์” ที่น่าพึงพอใจในเรื่อง นั้นควรเป็นอย่างไรเพราะแต่ละบุคคลมีจริยธรรม คุณธรรมและการจัดลาดับความสาคัญที่ไม่เหมือนกัน เช่น การวิเคราะห์ ผลลัพธ์ทางสังคมด้านการป้องกันอาชญากรรมด้วยเครื่องมืออย่างการวิเคราะห์ประสิทธิภาพต้นทุน (cost-benefit analysis) เพื่อพิสูจน์ว่าการขังนักโทษไว้ในคุกมีต้นทุนทางสังคมที่มากกว่าวิธีอนื่ ๆ แต่ผู้คนจานวนมากก็เลือกให้มีการขังคุกอาชญากร เพราะคิดว่าเป็นการลงโทษที่ดี ดังนั้น “คุณค่า” ที่ได้จากการประเมินจึงอาจไม่ได้ช่วยอะไรกับการตัดสินใจด้านนโยบายหรือ การปฏิบัติ • ความโปร่งใสของกระบวนการ สืบเนื่องจากการที่วัดผลลัพธ์ทางสังคมถูกวิพากษ์วิจารณ์ในด้านความเป็นภววิสยั และมีความซับซ้อนจึงส่งผลให้เกิด ความเคลือบแคลงในความโปร่งใสของกระบวนการประเมิน บีเลเฟลด์ (Bielefeld, 2009) ระบุว่า “คุณค่า” หลายด้านทาง สังคมไม่สามารถวัดออกมาได้ ทาให้การวัดผลทางสังคมให้มีคุณภาพเป็นเรื่องยาก และหลายครั้งกิจการเพื่อสังคมต้องอาศัย องค์กรภายนอกเข้ามาช่วยในด้านเทคนิคการประเมินและช่วยสร้างความน่าเชื่อถือ การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมหลายประเภทตั้งต้นจากข้อมูลที่ไม่ใช่ข้อมูลสาธารณะ เครื่องมือหลายชนิดที่มีการ วิเคราะห์ในบรรยากาศแบบปิดมากกว่าการเปิดเผยให้สาธารณะรับรู้ ทาให้สาธารณชนไม่สามารถตรวจสอบความถูกต้องหรือ บ่งชี้ถึงข้อผิดพลาดได้ เช่น HIP Scorecard ใช้ข้อมูลจากการสัมภาษณ์และข้อมูลทุตยิ ภูมิก่อนจะให้คะแนนและจัดอันดับ หรือ การตอบคาถาม 20-170 ข้อกับ B Lab ก่อนที่จะให้คะแนนและจัดอันดับ B Rating (Florman, Klingler-Vidra, & Facada, 2016) ดังนั้นผู้ใช้ข้อมูลจากเครื่องมือประเมินเหล่านี้จะตัดสินใจเองไม่ได้ว่าผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเป็นอย่างไร หรือ คะแนนที่ได้ในแต่ละหมวดมีทมี่ าทีไ่ ปหรือเหตุผลประกอบอย่างไร การแบ่งปันและการเปิดเผยข้อมูลจากการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเป็นสิ่งสาคัญที่จะช่วยให้เห็นความโปร่งใสของ แต่ละเครื่องมือแต่ละประเภท ผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียควรสร้างประโยชน์ให้การวัดผลของ “วงการ” มากกว่าลาพังประโยชน์ของ องค์กรของตนเอง ซึ่งการแบ่งปันข้อมูลระหว่างกันและการสร้างมาตรฐานในการประเมินก็เป็นพัฒนาการที่เกิดขึ้นมาอย่าง ต่อเนื่อง เช่น การทางานร่วมกันของกองทุน Acumen Fund ในการพัฒนาระบบการเก็บข้อมูลร่วมกันกูเกิล มูลนิธสิ กอล (Skoll Foundation) มูลนิธิ Lodestar และบริษัท Saleforce.com และการพัฒนาคลังตัวชี้วัด IRIS ที่เกิดจากการทางาน ร่วมกันอย่างต่อเนื่องของมูลนิธิร็อคกี้เฟลเลอร์และแหล่งทุนทางสังคมอีกหลายสถาบันอยู่หลายปี ก่อนจะเผยแพร่องค์ความรู้ ต่อสาธารณะ

70

3.5 การคาดการณ์อนาคตของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม คณะทางานด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่อยู่ภายใต้ Social Impact Investment Taskforce (2014) ได้ระบุ วิสัยทัศน์ระยะยาวของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมว่าภาพอนาคตของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและระบบการรายงานที่ ช่วยส่งเสริมให้ข้อมูลด้านผลลัพธ์ทางสังคมที่มีคณ ุ ภาพดีมีมากขึ้นควรเป็นอย่างไร (Social Impact Investment Taskforce, 2014) ซึ่งคณะทางานฯ ได้แบ่งทิศทางการพัฒนาออกเป็น 4 ระยะดังต่อไปนี้ 1. ระยะเริ่มต้น (Emergence) องค์การต่างๆ พัฒนาเครื่องมือวัดผลในแบบเฉพาะของตัวเอง ข้อมูล การ รายงานและวิธีวัดผลลัพธ์ทางสังคมจะใช้เฉพาะภายในองค์กร ไม่เปิดเผยสู่สาธารณะ เช่น Impact Assessment Dashboard ขององค์กร Endeavor และรวมถึงการที่บางองค์กรที่แบ่งปันองค์กรอื่นๆ ให้นา เครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่องค์กรของตนคิดค้นไปใช้ได้ แต่กระบวนการวัดผลก็อาจจะเหมาะกับการ วัดผลลัพธ์ทางสังคมของกิจกรรมเฉพาะรูปแบบเท่านั้น เช่น เครื่องมือ BACO Methodology ของกองทุน เพื่อสังคม Acumen Fund แนวคิดขั้นเริ่มต้น (Emergence) ทีว่ ่านี้ตรงกับวรรณกรรมของแมคเครเลส ฟอนซี อีเดนส์และลอล (McCreless, Fonzi, Edens, และ Lall, 2014) ที่เรียกพัฒนาการในช่วงแรกของ การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมว่า Metrics 1.0 คือ เน้นการประเมินเพื่อแสดงความรับผิด (Accountability) แต่ละองค์กรที่ลงทุนในด้านสังคมเริ่มระบุผลผลิตและผลลัพธ์และรายงานผลลัพธ์ทาง สังคมของตนเอง และเริ่มสอบถามข้อมูลต่างๆ จากผูไ้ ด้รับทุน 2. ระยะเห็นพ้องต้องกัน (Consensus) เริม่ มีวิธีปฏิบตั ิที่ดีที่สดุ (best practices) และแนวทางในการวัดผล ลัพธ์ทางสังคมของแต่ละองค์กรมีจุดร่วมกัน ได้แก่ เครื่องมือวัดผลที่เหมาะสาหรับการใช้เฉพาะประเภท ของปัญหาสังคมหรือเฉพาะภูมิภาค เช่น แนวปฏิบัติในการวัดผลลัพธ์ทางสังคมของสมาคม European Venture Philanthropy Association: EVPN ในยุโรป หรือแนวปฏิบตั ิการวัดผลลัพธ์ทาง สังคมที่แพร่หลายในระดับโลก เช่น คู่มือการวัดผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (social return on investment: SROI) โดยรัฐบาลสหราชอาณาจักร หรือคู่มือการรายงานของ UN Global Compact ของ องค์การสหประชาชาติ เป็นต้น ซึ่งเป็นข้อแนะนาหรือเครื่องมือในการปฏิบัติแต่ไม่ใช่มาตรฐานที่ใช้บังคับ 3. ระยะมาตรฐาน (Standardization) มีมาตรฐานการวัดผลและมีการเปิดเผยข้อมูลอย่างโปร่งใส ทั้งที่ เป็นมาตรฐานแบบสมัครใจและมาตรฐานแบบบังคับ การวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่เป็นมาตรฐานแบบสมัคร ใจได้แก่ชุดตัวชี้วัด IRIS และการจัดอันดับ GIIRS เป็นต้น ในขณะที่มาตรฐานแบบบังคับด้านการรายงาน ผลลัพธ์ทางสังคมยังไม่มีในปัจจุบนั แต่หากจะเปรียบกับการรายงานผลทางการเงินก็อาจจะเปรียบได้กับ มาตรฐานบัญชี U.S. Generally Accepted Accounting Principles (GAAP) เป็นต้น ขั้นมาตรฐาน (Standardization) นี้อาจเรียกได้ว่าอยู่ในช่วง Metrics 2.0 คือ การมีมาตรฐานร่วมกันเพื่อที่จะสร้างความ แตกต่างของการลงทุนเพื่อสังคมให้แตกต่างจากการลงทุนทั่วไป มีการแสดงผลลัพธ์ทางสังคมให้มีความ โดดเด่นขึ้น มีการส่งเสริมให้มีการเปรียบเทียบข้อมูล มีเงินทุนไหลเข้าสูต่ ลาดมากขึ้นจึงต้องมีการพัฒนา มาตรฐานที่จะใช้ร่วมกัน 4. ระยะบูรณาการ (Integration) เป็นอนาคตในระยะไกล คือ เมื่อมาตรฐานการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของตลาดอย่างเป็นทางการ เช่น เป็นกฎในการรายงานและการเปิดเผยข้อมูล ซึง่ ยัง ไม่มีวิธีปฏิบัติหรือมาตรฐานนี้อยู่สาหรับการรายงานผลลัพธ์ทางสังคมในปัจจุบันเช่นกัน หากเปรียบเทียบ กับกลไกอื่นในตลาดทุนก็อาจจะใกล้เคียงกับการรายงานของบริษัทจดทะเบียนทีต่ ้องปฏิบัติตามกฎของ 71

สานักงานคณะกรรมการกากับหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ เดียวกันทั่วโลก เป็นต้น

หรือหลักการบัญชีที่ใช้เป็นมาตรฐาน

เมื่อนาขั้นตอนทั้งสี่มาจับคู่กับวิธีประเมินผลลัพธ์ทางสังคมประเภทต่างๆ แผนภาพ 10

จะเห็นถึงวิวัฒนาการของการประเมินดัง

แผนภาพ 10 วิวัฒนาการของตลาดและเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม

ลักษณะการประเมินผล

ขั้นเริ่มต้น

ขั้นมาตรฐาน

เปาหมายระยะสั้น ปัจจุบัน แนวปฏิบัติใน ระดับองค์กร ไม่เปิดเผย)

• แนวปฏิบัติของ องค์กร Endeavor • แนวปฏิบัติ ของบ. Sonen Capital

ตัวอย่าง

ขั้นเห็นพ้องต้องกัน

แนวปฏิบัติใน ระดับองค์กร เปิดเผย)

• แนวปฏิบัติ BACO ของ กองทุน Acumen • หลักการวัด ผลลัพธ์ของ มูลนิธิ Gates, Hewlett และร็อคกี้เฟล เลอร์ • กรอบคิด DOTS ของ IFC

แนวปฏิบัติเฉพาะ เรื่องและในระดับ ภูมิภาค ทางเลือก)

แนวปฏิบัติเฉพาะ เรื่องและในระดับ โลก ทางเลือก)

• มาตรฐาน สหภาพยุโรป (GECES) • แนวปฏิบัติของ สมาคม EVPA • แนวปฏิบัติของ NPC

• ระเบียบวิธีการ ประเมิน ผลตอบแทน ทางสังคมจาก การลงทุน (SROI) • แนวปฏิบัติการ รายงานของ UNGC • กรอบคิด International Integrated Reporting Framework

มาตรฐาน ทางเลือก) • ชุดตัวชี้วัด IRIS • การจัดอันดับ Global Impact Investing Rating System (GIIRS) • คณะกรรมการ ว่าด้วย มาตรฐานทาง บัญชีความยั่งยืน Sustainability Accounting Standards Board: SASB)

ขั้นบูรณาการ เปาหมายระยะยาว

มาตรฐาน สิ่งที่ต้องทา

การรายงานอย่าง เป็นทางการและ ข้อบังคับในการ เปดเผยข้อมูล

การเทียบเคียงมาตรฐานอื่นๆ ที่มีใน ตลาด (ยังไม่มีตัวอย่างจริง) • มาตรฐาน รายงานทาง การเงินระหว่าง ประเทศ IFRS) • มาตรฐานการ บัญชีของ สหรัฐอเมริกา US GAAP)

• ก เกณฑ์ด้าน หลักทรัพย์ เช่น ของกลต หรือ อื่น • ข้อบังคับในการ เปดเผยข้อมูล เช่น การ รายงานที่ค่อย มีการพัฒนา หรือตาม ระเบียบของ สหภาพยุโรป

ที่มา: (Social Impact Investment Taskforce, 2014) อย่างไรก็ตาม นอกเหนือจากการมุง่ ไปถึงการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขั้นบูรณาการตามแนวคิดของ Social Impact Investment Taskforce (2014) แล้ว ของแมคเครเลส ฟอนซี อีเดนส์และลอล (McCreless, Fonzi, Edens, และ Lall, 2014) ได้เสนอวิวัฒนาการที่ต่อเนื่องจากยุค Metrics 1.0 และ Metrics 2.0 เพิ่มเติมได้แก่ยุค Metrics 3.0 ที่เน้นเรื่องการสร้างคุณค่า (value creation) วรรณกรรมเสนอให้มีการบูรณาการตัวชี้วัดทางสังคมเข้าไปกับตัวชี้วัดด้านการเงินและการปฏิบัติงาน เพื่อ ช่วยในการพัฒนาผลิตภัณฑ์และบริการได้ดีขึ้น ช่วยปรับปรุงการจัดสรรทรัพยากร สร้างประสิทธิผลและผลลัพธ์ทางสังคมที่มาก ขึ้น Metrics 3.0 จะช่วยปรับปรุงประสิทธิภาพขององค์กร ส่วนใหญ่องค์กรยังมีแผนกวัดผลลัพธ์ทางสังคมและสิ่งแวดล้อมแยก ออกมา มีการเก็บข้อมูลด้วยระบบเฉพาะและดูแลข้อมูลโดยพนักงานที่ทาหน้าที่นี้โดยเฉพาะ การที่มขี ้อมูลผลลัพธ์ทางสังคมที่ ดีหรือละเอียดแต่ไม่ได้ถูกนามาบูรณาการเข้ากับข้อมูลด้านการเงินและการปฏิบัติการแล้ว ข้อมูลส่วนนั้นก็อาจจะไม่เพียงพอต่อ การวางแผนกลยุทธ์ในระยะยาว เช่น หากองค์กรผู้ให้ทุนอย่าง Root Capital มีการให้สินเชื่อการเกษตรและวัดผลด้านรายได้ที่ 72

เพิ่มขึ้นของเกษตรกรเมื่อได้รับสินเชื่อ แต่ไม่ได้นามาผนวกเข้ากับข้อมูลด้านรายได้ที่คาดหวังจากสินเชื่อ ต้นทุนในการ ปฏิบัติการ และความเสี่ยงของสินเชื่อแต่ละราย ผู้ที่จะต้องวางแผนกลยุทธ์ทางธุรกิจก็อาจจะไม่สามารถนาข้อมูลผลลัพธ์ทาง สังคมมาตัดสินใจในการจัดการพอร์ตโฟลิโอสินเชื่อหรือวางกลยุทธ์หาลูกค้าใหม่ได้ ถึงกระนั้น การผนวกรวมข้อมูลผลลัพธ์ทาง สังคมเข้ากับผลประกอบการทางการเงินก็ยังมีความท้าทายอยู่มาก

3.6 การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุนในประเทศไทย งานวิจัยในส่วนนี้ศึกษาถึงกรอบคิดและเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมและโครงการ เพื่อสังคมในประเทศไทย โดยอาศัยข้อมูลจากวรรณกรรมปริทัศน์และการสัมภาษณ์กลุ่มกิจการเพื่อสังคมและหน่วยงานที่ สนับสนุนกิจการเพื่อสังคม รวม 26 องค์กร เมื่อวันที่ 22 เมษายน พ.ศ. 2560 งานประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมในประเทศไทยยังอยู่ในช่วงเริ่มต้นและยังมีรายงานของกิจการ เพื่อสังคมที่เผยแพร่สู่สาธารณะในจานวนน้อยมาก การพัฒนากิจการเพื่อสังคมในประเทศไทยยังอยู่ในช่วงเริ่มต้นและยังไม่มี การเรียกร้องการรายงานผลลัพธ์ทางสังคมจากผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียฝ่ายต่างๆ เช่น ลูกค้า คู่ค้า ผู้สนับสนุนและนักลงทุนมากนัก จากการศึกษาวรรณกรรมปริทัศน์ รายงานการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในประเทศไทยสามารถแบ่งออกเป็น 3 ประเภท ได้แก่ 1. งานวิชาการด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม เช่น บทความในวารสารวิชาการเพื่อทดสอบการใช้เครือ่ งมือประเมิน ฯ กับกิจการเพื่อสังคม และงานวิจยั เพื่อผลักดันนโยบายสาธารณะให้กิจการเพื่อสังคมบางประเภท งานประเมิน ผลลัพธ์ทางสังคมที่พบในส่วนนี้ประกอบไปด้วยเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมอย่างห่วงโซ่คุณค่า (impact value chain) และการประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (Social Return on Investment: SROI) ตัวอย่างการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม • การศึกษาการประเมินผลด้วยเครือ่ งมือวัดผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุนต่อการประกอบการทางสังคม: กรณีศึกษาธนาคารปู จ.ชุมพร เอกไพฑูรย์ (2011) ประยุกต์เครือ่ งมือวัดผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) เพื่อวัดผลลัพธ์ของ โครงการธนาคารปู บ้านเกาะเตียบ จ.ชุมพร ซึ่งเป็นการพัฒนาธุรกิจเพื่อสังคมที่ดาเนินการโดยชาวบ้านในพื้นที่ โดยมี หน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาสังคมให้การสนับสนุน โดยมีรายละเอียดตัวชี้วัดทางสังคม เช่น รายได้ ครัวเรือนของสมาชิก ส่วนต่างค่าน้ามันที่ลดลงจากการทีไ่ ม่ต้องไปหาปูไกลๆ ส่วนต่างราคาของค่าลอบที่กลุ่มซื้อใน ราคาส่ง หนีส้ ินครัวเรือนของสมาชิก มูลค่าสวัสดิการที่สมาชิกได้รับ รายได้เพิ่มขึ้นจากการจับปู ลดความจาเป็นที่ต้อง ออกไปหางานทานอกถิ่นฐาน และลดงบประมาณในการช่วยเหลือจากภาครัฐ เป็นต้น ผลการคานวณผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุนของโครงการนี้เท่ากับ 58.82:1 หรือการลงทุน 1 บาท สามารถสร้างผลตอบแทนได้ 58.82 บาท ณ อัตราคิดลดที่ 5.1% ต่อปี 73

• ผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน ของการดาเนินงานสนับสนุนการสร้างรายได้ที่ยั่งยืนของคนพิการใน จ. นครพนม สุขกาเนิด และคณะ (2012) ได้คานวณมูลค่าผลตอบแทนทางสังคมเพื่อสังเคราะห์บทเรียนและเขียน ข้อเสนอแนะในการสร้างอาชีพอิสระและการประกอบวิสาหกิจเพื่อสังคมของคนพิการเสนอต่อสถาบันสร้างเสริม สุขภาพคนพิการ (สสพ.) โดยใช้กรณีศึกษาจาก 1) โครงการพัฒนาอาชีพและเพิ่มศักยภาพด้านธุรกิจสาหรับคนพิการ และ 2) โครงการพัฒนาทักษะการเป็นผู้ประกอบการธุรกิจขนาดย่อมสาหรับคนพิการ โดยมีระยะเวลาการประเมิน ย้อนหลัง ทั้งสิ้น 3 ปี ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้ 1) โครงการพัฒนาอาชีพและเพิ่มศักยภาพด้านธุรกิจสาหรับคนพิการ โครงการข้างต้นมีจุดประสงค์เพื่อพัฒนาอาชีพคนพิการที่เข้าร่วมโครงการ พร้อมทั้งสร้างเครือข่ายในกลุ่ม คนพิการ และร่วมสร้างองค์ความรูส้ าหรับการเริ่มต้นธุรกิจที่สามารถนาไปปฏิบตั ิได้จริง โดยใช้กรณีศึกษาของกลุ่มคน พิการ อ. นาทม จ.นครพนม ที่เข้าร่วมกลุม่ ทาพวงหรีดเป็นอาชีพเสริม และวัดผลลัพธ์ทางสังคมใน 3 ด้าน ได้แก่ รายได้ที่เพิ่มขึ้นสุทธิ ค่าสูญเสียโอกาสในการทางานและค่าความรู้ทไี่ ด้เพิ่มเติม ผลการคานวณผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุนของโครงการนี้เท่ากับ 2.18 บาทต่อการลงทุน 1 บาท 2) โครงการพัฒนาทักษะการเป็นผู้ประกอบการธุรกิจขนาดย่อมสาหรับคนพิการ โครงการดังกล่าวจะคัดเลือกคนพิการทั้งสิ้น

31

ราย

เพื่อเข้าสู่กระบวนการพัฒนาทักษะการเป็น

ผู้ประกอบการตามแนวทางของสถาบันพัฒนาวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม

(SMEs)

โดยทาการคานวณ

ผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุนของผู้เข้าร่วมโครงการจานวน 2 ราย ซึ่งเป็นเกษตรกรผู้เลี้ยงหมูหลุม และ เกษตรกรผู้เลี้ยงกบ ในส่วนการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของเกษตรกรทั้ง 2 ราย ผู้ประเมินดูผลลัพธ์ทางสังคมใน 3 ด้าน ได้แก่ รายได้ที่เพิ่มขึ้นสุทธิ ค่าสูญเสียโอกาสในการทางานและค่าความรู้ทไี่ ด้เพิ่มเติม ผลการคานวณผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุนของเกษตรกรผู้เลี้ยงหมูหลุม เท่ากับ 2.42 บาทต่อการ ลงทุน 1 บาท และของเกษตรกรผูเ้ ลี้ยงกบ เท่ากับ 1.68 บาท ต่อการลงทุน 1 บาทตามลาดับ 2. งานประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขององค์กรภาครัฐที่ทางานสร้างผลลัพธ์ทางสังคม และต้องมีการรายงานผลต่อรัฐหรือ สื่อสารต่อสาธารณะถึงการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่องค์กรได้สร้างขึ้น งานประเมินผลลัพธ์ทางสังคมทีพ่ บในส่วนนี้ใช้ เครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมอย่างการประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (Social Return on Investment: SROI)

ตัวอย่างการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม • การประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) การดาเนินงานของสานักงานกองทุนสนับสนุนการส่งเสริม สุขภาพ (สสส.)

74

สสส. มีวิสยั ทัศน์ที่มุ่ง “จุดประกาย กระตุ้น สนับสนุน และพัฒนาสูร่ ะบบสุขภาพที่พึงประสงค์” โดยในแต่ ละปีจะทาหน้าที่สนับสนุนงบประมาณราว 3,000 ล้านบาทเพื่อดาเนินการสร้างเสริมสุขภาพผ่านโครงการกว่า 1,000 โครงการ เมื่อ พ.ศ. 2555 สสส. ร่วมมือกับมูลนิธิร๊อคกี้เฟลเลอร์ สนับสนุนการศึกษาทางเศรษฐศาสตร์เพื่อประเมิน ความคุ้มค่าด้านผลประโยชน์ทางสังคม (ย้อนหลัง) จากการดาเนินการ โดยแบ่งออกเป็นการวิเคราะห์โครงการใน ระดับมหภาคและจุลภาค โดยแต่ละโครงการจะมีกรอบระยะเวลาการประเมินที่แตกต่างกัน คณะวิจัยสรุปผลการ คานวณ และผลลัพธ์ทางสังคมได้ดังตาราง 6 ตาราง 6 ผลการประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) ของโครงการต่างๆ ของ สสส. ในพ.ศ. 2555 โครงการ

ผลลัพธ์ทางสังคม

• จานวนผู้สูบบุหรี่ที่ลดลงหรือป้องกันได้ โดยเทียบ กับต้นทุนด้านสุขภาพต่อนักสูบบุหรี่หน้าใหม่หนึ่ง ราย ประกอบด้วยค่ารักษาพยาบาลตลอดชีวิต และการสูญเสียผลิตภาพในการทางาน • มูลค่าความต้องการในการจ่ายเพือ่ ให้มีผู้สูบบุหรี่ น้อยลง โครงการป้องกันอุบัติเหตุ • มูลค่าความสูญเสียเฉลี่ยจากอุบัตเิ หตุจราจรกรณี ทางถนน ที่มีผู้เสียชีวิต 1 ราย พ.ศ. 2544 – 2553 • คิดสัดส่วนผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจากการดาเนินงาน ของ สสส. ร้อยละ 50 โครงการจอมบึงมาราธอน • ผลผลิตที่เพิ่มมากขึ้นจากการที่บุคคลมีสุขภาพดี พ.ศ. 2555 และสามารถทางานได้มากขึ้น • ค่าใช้จ่ายจากการเจ็บป่วยที่หลีกเลี่ยงได้ของโรคที่ ป้องกันได้ด้วยการออกกาลังกาย • ความสุข ความอิ่มเอมใจ และความมีจิตอาสา ของผู้จัดงาน • การลดอัตราตายจากการจมน้าในเด็กเล็กของ อาเภอจอมบึง • รายได้ทางเศรษฐกิจที่เพิม่ ขึ้นในพื้นที่ อ. จอมบึง ในช่วงที่มีกิจกรรมโครงการ สสส.

• สภาวะแวดล้อมทีด่ ีขึ้นจากการจัดกิจกรรมปลูก ต้นไม้ แผนการรณรงค์เพื่อเด็กไทย • เด็กและลูกจ้างเปลี่ยนพฤติกรรมการบริโภค ไม่กินหวาน และโครงการ อาหาร ลดน้าตาล และอาหารที่ไม่มีผลดีต่อ ภาคีร่วมใจคนไทยไร้พุง โครงการควบคุมการบริโภค ยาสูบ พ.ศ. 2544 – 2553

ผลตอบแทนทางสังคมจากการ ลงทุน 1 บาท

18.3 (12.5 – 19.8)

130.2 (52.8 – 182.3)

6.2 (2.5 – 8.7)

13.5 (8.2 – 18.8) 75

โครงการ

โครงการจัดการความเสี่ยง น้าปนเปื้อนตะกั่วใน โรงเรียน โครงการจัดการ น้ามันทอดซ้าเสื่อมสภาพ และโครงการจัดการ อันตรายจากแร่ใยหิน โครงการด้านเด็กและ เยาวชน

ผลลัพธ์ทางสังคม สุขภาพ ส่งผลถึงค่ารักษาโรคในระยะยาว และ เกิดโรคน้อยลง • ผู้ปกครองมีความพึงพอใจมากขึ้นเมื่อทราบว่า เด็กในการปกครองไม่ต้องสัมผัสสารตะกั่ว • เด็กมีความสามารถในการเรียนรู้ดขี ึ้น • ลดความเสีย่ งในการเกิดโรคโดยเฉพาะความดัน โลหิตสูง มะเร็งปอดและกล่องเสียง

ผลตอบแทนทางสังคมจากการ ลงทุน 1 บาท

95.0 (42.0 – 148.1)

• พัฒนาพฤติกรรมเด็ก เยาวชน ผู้ปกครอง และครู ด้านโภชนาการ การออกกาลังกาย และ ความสามารถในการเรียนรู้ 6.9 (3.6 – 10.1) • ลดความเสีย่ งต่อการเกิดอุบัติเหตุในโรงเรียน • ผู้ปกครองพึงพอใจกับสุขภาพและความปลอดภัย ของเด็กมากขึ้น โครงการด้านผูส้ ูงอายุ • พัฒนาสุขภาวะทางอารมณ์ของผูส้ งู อายุ • ส่งเสริมให้ชุมชนท้องถิ่นสามารถดูแลผูส้ ูงอายุที่ 2.9 บ้านและพัฒนาความสัมพันธ์ภายในชุมชน (1.5 – 4.4) • ลดค่าใช้จ่ายจากค่ารักษาในระยะยาวจากโรค เรื้อรังและอุบัติเหตุ หมายเหตุ: วงเล็บด้านล่างในช่องผลตอบแทนจากการลงทุน หมายถึงช่วง SROI ตามการเลือกใช้อัตราคิดลด (discount rate) ที่มา: สานักงานกองทุนสนับสนุนการส่งเสริมสุขภาพ (สสส.) (2014) 3. งานประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคม ทีไ่ ด้รับเงินให้เปล่าจากหน่วยงานของรัฐ หรือเงินลงทุนจากนัก ลงทุน จึงต้องมีการรายงานผลหรือสื่อสารต่อสาธารณะถึงการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่กิจการได้สร้างขึ้น งาน ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในส่วนนี้ใช้กรอบคิดและเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมอย่างการใช้ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลง (theory of change) การใช้ห่วงโซ่ผลลัพธ์ (impact value chain) การใช้ตัวชี้วัด (indicators) และการประเมิน ผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (Social Return on Investment: SROI)

76

ตัวอย่างการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม • การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมบัด๊ ดีโ้ ฮมแคร์ (Buddy HomeCare) ภายใต้มลู นิธิพฒ ั นางาน ผู้สูงอายุ จ.เชียงใหม่ บั๊ดดี้โฮมแคร์ให้ทุนการศึกษากับเยาวชนชาติพันธุ์จากครอบครัวที่มรี ายได้น้อยที่และขาดโอกาสใน การศึกษาให้ได้รับการฝึกอบรมการดูแลผู้สูงอายุอย่างมีคุณภาพ เมือ่ จบการศึกษาเยาวชนเหล่านี้จะทางานให้บริการ ดูแลผูส้ ูงอายุประจาบ้านที่ครอบครัวผู้สูงอายุจ่ายค่าบริการให้

กาไรที่ได้จากการคิดค่าบริการ

บั๊ดดี้โฮมแคร์จะ

นามาใช้กับโครงการดูแลผู้สูงอายุที่ยากไร้และขาดคนดูแล ฝึกอบรมด้วย

ซึ่งถือเป็นงานอาสาของเยาวชนชาติพันธุ์ที่ผ่านการ

บั๊ดดี้โฮมแคร์ได้รับเงินให้เปล่าส่วนหนึ่งจากสานักงานสร้างเสริมกิจการเพื่อสังคมแห่งชาติ (สกส.) และมี ความรับผิดชอบที่ต้องรายงานผลลัพธ์ทางสังคมหลังจากทีด่ าเนินกิจการไปได้ 1 ปี ในพ.ศ. 2559 กิจการบั๊ดดีโ้ ฮมแคร์ จึงได้ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมด้วยตนเอง ภายใต้กรอบคิดทฤษฎีการเปลีย่ นแปลงที่ว่า • ถ้าเยาวชนหรือชาวเขาที่ขาดโอกาสทางการศึกษาได้รับการอบรมหลักสูตรดูแลผู้สูงอายุ 3 เดือนแล้ว พวก เขาจะมีงานทาในฐานะผู้ให้บริการด้านสุขภาพและมีรายได้ทดี่ ีขึ้น • ถ้าลูกค้าได้ใช้บริการการดูแลผูส้ ูงอายุที่บ้านของบั๊ดดี้โฮมแคร์โดยเยาวชนที่ผ่านการอบรมแล้ว คนชราและ สมาชิกในครอบครัวของลูกค้าจะมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น • ถ้าเยาวชนที่ผ่านการอบรมของบั๊ดดี้โฮมแคร์ ได้เข้าไปดูแล ช่วยเหลือ และให้คาปรึกษาในการดูแลสุขภาพ ให้แก่ผู้สูงอายุที่ยากจนแล้ว ผูส้ ูงอายุที่ยากจนนั้นจะมีสุขภาวะที่ดีขึ้น บั๊ดดี้โฮมแคร์ได้เขียนห่วงโซ่ผลลัพธ์ของกิจการ และใช้ตัวชี้วัดทางสังคม (indicators) ต่างๆ ดังนี้ Invalid source specified.

• มีเยาวชนเรียนจบผ่านเกณฑ์อบรมเป็นผูด้ ูแลผู้สูงอายุและมีประกาศนียบัตรหลักสูตรการดูแลผูส้ ูงอายุ 16 คน (70%) • มีเยาวชนได้งานทาเป็นผู้ให้บริการสุขภาพ 14 คน • เยาวชนมีรายได้เพิ่มขึ้น จานวน 4,500 - 9,000 บาท ต่อเดือน หรือเพิ่มขึ้น 2-3 เท่า ต่อปี • มีผู้สูงอายุยากไร้ได้รับการดูแล ปีละ 200 คน รวมชั่วโมงการดูแล 9,600 ช.ม. ต่อปี • ผู้สูงอายุจากครอบครัวที่ซื้อบริการจานวน 110 คนต่อปี ได้รับการดูแลสุขภาพที่มีคุณภาพ รวมชั่วโมงการ ดูแลทั้งสิ้น 23,000 ช.ม. ต่อปี

77

• การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมสยามออร์แกนิค บริษัท สยามออร์แกนิค จากัด ก่อตั้งขึ้นเมื่อพ.ศ. 2554 เพื่อแก้ไขปัญหาความยากจนของเกษตรกรผูป้ ลูกข้าวใน ประเทศไทย ผ่านแบบจาลองทางธุรกิจที่บริษัทบริหารกระบวนการตั้งแต่ต้นน้าถึงปลายน้า ได้แก่ การจัดตั้งเครือข่าย เกษตรกรรายย่อยผู้ปลูกข้าว การรับซื้อข้าวตามมาตรฐานเกษตรอินทรีย์ โรงสีและโรงบรรจุภัณฑ์ทดี่ าเนินงานโดยกลุ่ม เกษตรกร การแปรรูปสินค้า การตลาดและการจัดจาหน่ายสินค้า บริษัทขายข้าวอินทรีย์ภายใต้แบรนด์ “แจสเบอร์รี่” ทั้ง ภายในและต่างประเทศ ในค.ศ. 2015 สยามออร์แกนิคได้ร่วมมือกับองค์กร Shujog ภายใต้มูลนิธิ IIX ประเทศสิงคโปร์ มูลนิธิ IIX สนับสนุนการเติบโต การขยายขนาดผลลัพธ์ทางสังคมและการเข้าถึงแหล่งทุนของกิจการเพื่อสังคม Shujog ได้ประเมิน ผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) ให้สยามออร์แกนิค โดยเป็นการประเมินผลลัพธ์ฯ ย้อนหลังในช่วงปี 20142015 และคาดการณ์ผลลัพธ์ล่วงหน้าในปี 2015-2016 ตัวชี้วัดที่ Shujog เลือกใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ได้แก่ จานวนเกษตรกรที่มีรายได้เพิ่มขึน้ รายได้ ครัวเรือนที่เพิ่มขึ้นของเกษตรกร จานวนครัวเรือนของเกษตรกรที่บริโภคข้าวที่ตนเองปลูก จานวนครัวเรือนของเกษตรกร ที่ขายข้าวได้ในราคาที่สูงกว่าเดิม

จานวนครัวเรือนของเกษตรกรและมูลค่าต้นทุนที่ลดลงจากการเพาะเมล็ดพันธุ์เอง

จานวนครัวเรือนของเกษตรกรที่มผี ลผลิตต่อไร่สูงขึ้น จานวนเกษตรกรที่เข้าร่วมการอบรม และจานวนครั้งที่มีการอบรม เทคนิคการเกษตร โดย Shujog ได้เลือกคานวณค่าแทนทางการเงินของผลลัพธ์ทางสังคมสองรายการ ได้แก่ สุขภาพที่ดี ขึ้นของเกษตรกร และรายได้ที่เพิ่มขึ้น ผลการคานวณผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุนของสยามออร์แกนิค เท่ากับ 1.6 ดอลลาร์สหรัฐฯ ต่อการ ลงทุน 1 ดอลลาร์สหรัฐฯ ในช่วงปี 2014-2015 และเท่ากับ 2.3 ดอลลาร์สหรัฐฯ ต่อการลงทุน 1 ดอลลาร์สหรัฐฯ ในช่วง ปี 2015-2016 ตามลาดับ Invalid source specified. ข้อสังเกต การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) ที่เคยดาเนินการในประเทศไทย ยัง ขาดตัวชี้วัดและอัตราคิดลดที่เป็นมาตรฐาน หลายรายงานไม่ได้ระบุถึงสมมติฐาน ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลง รวมถึงห่วงโซ่ผลลัพธ์ ที่ชัดเจนเพียงพอที่จะเชื่อมโยงระหว่างปัจจัยนาเข้า กิจกรรม ผลผลิต และผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นได้อย่างเป็นเหตุเป็นผล นอกจากนี้หลายโครงการมีลักษณะเป็นการประเมินย้อนหลัง (evaluation) มากกว่าการประเมินก่อนเริ่มโครงการ ทาให้อาจมี ปัญหาในการเก็บข้อมูลย้อนหลังเนื่องจากไม่ได้เก็บข้อมูล ณ จุดเวลาที่เริ่มโครงการ นอกจากนี้ คณะวิจยั พบว่ารายงานการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม และผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน แม้ว่าจะ มีการกล่าวถึงกรณีฐาน (baseline) เช่น Deadweight Attribution Drop-off และ Displacement แต่ก็ยังไม่มีการระบุอย่าง ชัดเจนว่านาแนวคิดดังกล่าวมาประกอบในการคานวณอย่างไร ทาให้บางรายการอาจประมาณการผลลัพธ์ทางสังคมจาก

78

โครงการสูงเกินไป อาทิ การที่มผี ู้มาศึกษาดูงานหรือเข้าร่วมการอบรมแล้วนาแนวความคิดไปใช้ หรือการที่ผู้เข้าร่วมโครงการนา ความรู้ที่ได้ไปเผยแพร่ต่อ เป็นต้น

สถานการณ์โดยรวมของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมในประเทศไทย ในมุมมองของภาครัฐที่กาลังขับเคลื่อนกฎหมายที่จะกากับและส่งเสริมกิจการเพื่อสังคม

เอกสาร

“สภาปฏิรูป

แห่งชาติ วาระปฏิรูปพิเศษ ๑ : วิสาหกิจเพื่อสังคม” (สานักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร, 2015) ระบุระบบการลงทะเบียน เพื่อรับรองวิสาหกิจเพื่อสังคม โดยแบ่งเป็น 2 ประเภทคือ วิสาหกิจเพื่อสังคม และวิสาหกิจเพื่อสังคมที่ไม่แสวงหาผลประโยชน์ เกณฑ์การลงทะเบียนระบุว่าจะต้องเป็นองค์กรที่มีวัตถุประสงค์ทางสังคมเป็นเป้าหมายหลักของกิจการ แม้จะมีเงื่อนไขต่างๆ ในการกาหนดเกณฑ์การเป็น “วิสาหกิจเพื่อสังคม” รวมทั้งข้อกาหนดในการจัดทารายงานประจาปีให้กับหน่วยงานที่กากับดูแล และพร้อมที่จะเปิดเผยสูส่ าธารณะ

แต่ไม่มีข้อกาหนดเกี่ยวกับเงื่อนไขในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมอยู่ในเกณฑ์หรือ

ข้อกาหนดในการรายงานประจาปีแต่อย่างใด ในด้านการทาความเข้าใจผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียฝ่ายอื่นๆ ของการขับเคลื่อนกิจการเพื่อสังคมในประเทศไทย คณะวิจัยได้ จัดการสนทนากลุ่ม (Focus Group Discussion: FGDs) กับองค์กรอิสระที่ให้การสนับสนุนด้านทรัพยากรแก่กิจการเพื่อสังคม (Enablers)

กิจการเพื่อสังคมที่เคยประเมินผลลัพธ์ทางสังคมหรือผลตอบแทนจากการลงทุน

กิจการเพื่อสังคมทีไ่ ม่เคย

ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมหรือผลตอบแทนจากการลงทุน และกิจการเพื่อสังคมในโครงการวิจยั ฯ (ดูรายชื่อองค์กรที่เข้าร่วมการ สนทนากลุ่มทั้ง 26 แห่ง ได้ท้ายส่วนนี้) โดยมีข้อสรุปดังนี้ การเล็งเห็นประโยชน์ของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ผู้เข้าร่วมการสนทนากลุ่มเห็นว่าผลลัพธ์ทางสังคมเป็นเรื่องที่สาคัญ ที่ช่วยให้ตัวกิจการเองเข้าใจองค์กร มองเห็นผู้มี ส่วนได้ส่วนเสียและดัชนีชี้วัดที่ชัดเจนยิ่งขึ้นเพื่อนาไปปรับปรุงการดาเนินธุรกิจให้ไปสู่ผลลัพธ์ที่ต้องการสร้าง กิจการพัฒนาการเก็บข้อมูลที่เป็นประโยชน์ได้ดีขึ้นและช่วยในการพัฒนาสินค้าและบริการของกิจการ

อีกทั้งยังช่วยให้

กิจการเพื่อสังคมที่ยังไม่เคยประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเพราะขาดทรัพยากรและองค์ความรู้ก็อยากมีการประเมินผล ลัพธ์ทางสังคมเพราะผลที่ได้จะแสดงถึงความสาเร็จของโครงการที่ทา และช่วยสร้างคุณค่าเพิ่มให้กจิ การ สามารถเป็นเครดิตให้ ลูกค้าและผู้ให้ทุนมั่นใจ และนาผลไปใช้ระดมทุนหรือทาตลาดได้เพิม่ เติม ส่วนกิจการเพื่อสังคมที่เคยประเมินผลลัพธ์ทางสังคม แล้วบอกว่ากระบวนการดังกล่าวมีประโยชน์มากในแง่การปรับปรุงการดาเนินธุรกิจให้สอดรับการผลลัพธ์ทางสังคมที่ต้องการ สร้าง อย่างไรก็ตามถึงแม้การวัดผลลัพธ์ทางสังคมจะเป็นที่กล่าวถึงมากขึ้น แต่ในประเทศไทยก็ยังถือว่าเป็นเรื่องใหม่มาก กิจการเพื่อสังคมในประเทศไทยส่วนใหญ่ยังไม่อยู่ในช่วงที่ต้องเข้าหานักลงทุนเพื่อระดมทุน และนักลงทุนที่มีอยู่ก็ยังไม่เรียกร้อง ข้อมูลด้านการสร้างความเปลี่ยนแปลงทางสังคม และมองว่าการสนับสนุนเป็น เพียง “การช่วยเหลือ” กิจการเพื่อสังคมอยู่ หาก 79

การวัดผลลัพธ์ทางสังคมมีความชัดเจนมากขึ้นทั้งในแง่มาตรฐานและการส่งเสริมก็จะช่วยให้ทั้งกิจการเพื่อสังคมและนักลงทุน เข้าใจถึงขนาดการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการและให้ความสาคัญกับผลลัพธ์ทางสังคมมากขึ้น อุปสรรคของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม • อุปสรรคต่อกิจการเพื่อสังคม กิจการที่ไม่เคยประเมินผลลัพธ์ทางสังคมนั้นระบุว่าทีไ่ ม่เคยประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเพราะมีทรัพยากรจากัดและ ขาดองค์ความรู้ ผู้สนับสนุนไม่มีงบประมาณในการประเมินให้และไม่ได้ให้ความสาคัญจึงยังไม่ได้ทาการประเมิน ตัวกิจการเอง บางรายมีการเก็บข้อมูลผลลัพธ์ทางสังคมเองบ้างแต่เป็นแค่เชิงคุณภาพ จึงไม่สามารถระบุได้ว่าสร้างผลลัพธ์ทางสังคมจานวน เท่าใด ส่วนกิจการเพื่อสังคมที่เคยประเมินผลลัพธ์ทางสังคมหรือผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุนประกอบด้วยบริษัท นวัตกรรมชาวบ้าน จากัด, บัด๊ ดีโ้ ฮมแคร์และ Thai Biomass ซึ่งมีการประเมินผลลัพธ์ฯ ที่ดาเนินการโดยองค์กรหรือผู้เชี่ยวชาญ จากภาคเอกชนทั้งในประเทศไทยและต่างประเทศ ส่วนใหญ่ทาภายใต้ทุนสนับสนุนจากผู้ให้ทุนให้ทาการประเมินฯ แต่หลังการ ประเมินฯ โดยผูเ้ ชี่ยวชาญ กิจการยังไม่สามารถนาวิธีประเมินมาปรับใช้เองได้เพราะความยุ่งยากและซับซ้อนของเครื่องมือ ความยุ่งยากของเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมถือเป็นอุปสรรคที่สาคัญ กิจการเพื่อสังคมมองว่าการประเมินฯ เป็นเรื่องที่เข้าใจยากที่ต้องมีผู้เชี่ยวชาญหรือหน่วยงานจากภายนอก (third party) มาช่วยกาหนดตัวชี้วัด นอกจากนี้องค์กรใน ประเทศไทยที่สามารถทาประเมินผลลัพธ์ทางสังคมได้ยังมีอยู่น้อยมาก ส่วนองค์กรที่ประเมินฯ ได้ที่มาจากต่างประเทศก็ไม่มี ความเข้าใจในบริบทของประเทศไทย โดยสรุป คือ ความยุ่งยากในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมต่อกิจการเพื่อสังคมไทยสามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ประเด็น หลัก ได้แก่ 1) ความท้าทายด้านเทคนิคการประเมินฯ คือ การขาดความรู้ในการวิเคราะห์ ไม่ทราบว่าต้องเก็บข้อมูลอะไรบ้าง ไม่แน่ใจว่าตัวชี้วัดที่เลือกมาใช้นั้นถูกต้องหรือไม่ การไม่มีตัวอย่างหรือตัวเปรียบเทียบ (benchmark) กับโครงการลักษณะ ใกล้เคียงกันหรือโครงการทีส่ ามารถตอบโจทย์แบบเดียวกัน 2) การขาดทรัพยากรที่เพียงพอในการประเมินฯ ทั้งเงินและ กาลังคน ซึ่งผู้ให้ทุนหรือลูกค้ามักไม่มีงบประมาณให้ดาเนินการประเมินเนื่องจากยังไม่เห็นความสาคัญและอยากให้เอา งบประมาณนั้นไปดาเนินกิจกรรมอื่นจะดีกว่า อุปสรรคต่อผู้สนับสนุนทรัพยากรแก่กิจการเพื่อสังคม ตัวแทนผู้สนับสนุนทรัพยากรแก่กิจการเพื่อสังคมระบุว่าอุปสรรคที่สาคัญ คือ ความยุ่งยากของเครื่องมือประเมินผล ลัพธ์ทางสังคมและวิธีการในการสื่อสารผลให้ตรงกับกลุ่มเป้าหมาย รวมทั้งการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมหรือผลตอบแทนทาง สังคมจากการลงทุนยังไม่มีวิถีปฏิบัติหรือฐานข้อ มูลกลางเพื่อเป็นมาตรฐานในการเปรียบเทียบโครงการในลักษณะเดียวกัน กล่าวคือ ต่อให้กิจการสามารถวัดผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นได้ แต่ก็ไม่สามารถระบุได้ว่าผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นนั้นมากน้อยอย่างไร และเป็น ทางเลือกที่มีประสิทธิภาพหรือไม่ หากเปรียบเทียบกับโครงการลักษณะใกล้เคียงกัน หรือโครงการที่สามารถตอบโจทย์ผลลัพธ์ แบบเดียวกัน

80

อุปสรรคอีกประการที่สาคัญ คือ ผูป้ ระกอบการยังไม่เข้าใจและไม่คานึงถึงเรื่องผลลัพธ์ทางสังคมตั้งแต่เริ่มโครงการจึง ไม่ได้วางแผนตั้งแต่ต้น ไม่มีแบบจาลองผลลัพธ์ทางสังคมและจุดยืนที่ชัดเจนว่าตนเองจะสร้างความเปลี่ยนแปลงอะไรและมาก น้อยเพียงใด เมื่อทาการเก็บข้อมูลย้อนหลังจึงยุ่งยากและซับซ้อนมากกว่าจนทาให้กิจการมีภาระงานเพิ่มและไม่อยากทาไปใน ที่สุด เครื่องมือบางตัวทาให้เกิดความคิดฝังหัวผู้ประกอบการว่าเนื้อหาเข้าใจยาก จึงจาเป็นต้องมีการค่อยๆ ปรับใช้ให้เหมาะสม กับกิจการ ข้อเสนอแนะต่อการสนับสนุนองค์ความรู้ด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในประเทศไทย กลุ่มสนทนาโดยรวมมองว่าเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมยังมีเนื้อหาที่เข้าใจยากสาหรับคนทัว่ ไปที่ไม่ใช่ ผู้เชี่ยวชาญ หากมีการพัฒนาเครือ่ งมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เหมาะกับบริบทในประเทศไทย กลุ่มสนทนาอยากให้มีการ ค่อยๆ ปรับใช้เครื่องมือและนาไปทดสอบก่อนว่าผู้ประกอบการเข้าใจหรือไม่ ผู้เข้าร่วมให้ความเห็นต่อการพัฒนาคู่มือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของประเทศไทยว่าอยากให้มีเนือ้ หาที่เข้าใจ ง่าย มีข้อแนะนาการเลือกเครื่องมือ ตัวชี้วัดและชุดค่าแทนทางการเงิน (proxy) ที่เหมาะสมกับกิจการเพื่อสังคมแต่ละประเภท อาจแบ่งรูปแบบเครื่องมือเป็น 2 ชุด ได้แก่ 1) แบบเบื้องต้น เป็นเครื่องมือพื้นฐานบอกถึงดัชนีชี้วัดโดยรวมกว้างๆ ที่สามารถ นาไปประยุกต์ได้ 2) แบบขั้นสูง คือ เจาะลึกดัชนีชี้วัดแต่ละประเภท โดยทั้งสองแบบมีควรระบุให้เห็นถึงดัชนีที่เหมาะสมสาหรับ แต่ละกิจการเพื่อสังคมแต่ประเภท อย่างไรก็ตามกลุม่ สนทนามองว่าการมีคู่มือเพียงอย่างเดียวอาจไม่พอ การพัฒนาการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมใน ประเทศไทยจาเป็นต้องมีองค์กรพีเ่ ลี้ยงคอยดูแล รวมไปถึงอยากให้มีการฝึกอบรมวิธีการใช้คู่มือและมี “ระบบบริการหลังการ ขาย” ให้ผู้ใช้สอบถามได้เมื่อเกิดปัญหาหลังการใช้งานคู่มือ นอกเหนือจากคู่มือแล้ว หากมีองค์กรที่สามารถสร้างระบบนิเวศการใช้เครื่องมือประเมินฯ ให้ครอบคลุม อาจช่วย กระตุ้นให้ผู้ให้ทุนเห็นความสาคัญของการวัดผลลัพธ์ทางสังคมอย่างจริงจังและผู้ประกอบการอยากวัดการทางานของตนเอง กลไกการสร้างเครือข่ายสาหรับกลุม่ คนที่สนใจการประเมินฯ จะช่วยให้กลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสียแลกเปลี่ยนเรียนรู้ข้อมูลกันและ สามารถพัฒนาเทคนิคการประเมินและชุดความรู้ใหม่ๆ ที่เหมาะสมกับบริบทไทยต่อไป

รายชื่อองค์กรที่เข้าร่วมการสนทนากลุ่มเมื่อวันที่ 22 เมษายน พ.ศ. 2560 องค์กรที่สนับสนุนทรัพยากรแก่กจิ การเพื่อสังคม • School of Changemaker มูลนิธิอโชก้า ผู้ริเริม่ สร้างสรรค์เพื่อสังคม • Change Ventures • ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย • บริษัท บ้านปู จากัด (มหาชน) • มูลนิธิเพื่อคนไทย • Ma:D Club for Better Society • Hatch มหาวิทยาลัยเทคโนโลยี พระจอมเกล้าธนบุรี 81

กิจการเพื่อสังคมที่เคยประเมินผลลัพธ์ทางสังคม • บริษัท นวัตกรรมชาวบ้าน จากัด • บั๊ดดี้โฮมแคร์ (Buddy HomeCare) ภายใต้มลู นิธิพัฒนางานผูส้ ูงอายุ • Hivesters • Thai Biomass • มูลนิธิแม่ฟ้าหลวง • วิสาหกิจสุขภาพชุมชน (Social Health Enterprise: SHE) กิจการเพื่อสังคมทีไ่ ม่เคยประเมินผลลัพธ์ทางสังคม • บริษัท โอเพ่นดรีม จากัด • บริษัท ครีเอทีฟ มูฟ จากัด • มูลนิธิขวัญชุมชน • บริษัท เชียงใหม่วิสาหกิจกิจเพื่อสังคม (CSE) จากัด • HAND Enterprise • Good Factory กิจการเพื่อสังคมทีเ่ ข้าร่วมโครงการวิจัย • มูลนิธิพระมหาไถ่เพื่อการพัฒนาคนพิการ • ร้านคนจับปลา • สหกรณ์กรีนเนท • มูลนิธิพระมหาไถ่เพื่อการพัฒนาคนพิการ • บริษัท เลิร์น เอดดูเคชั่น จากัด • บริษัท โลเคิล อไลค์ จากัด • เครือข่ายสัจจะสะสมทรัพย์วดั ไผ่ลอ้ ม

82

4. การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้กับกิจการเพื่อสังคม จากการทบทวนวรรณกรรมเกีย่ วกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม กรอบทฤษฎีและเครื่องมือที่หน่วยงานต่างๆ ใช้ใน การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคม ตั้งแต่องค์กรสนับสนุนภาครัฐ องค์กรอิสระ มูลนิธิ กองทุนเพื่อสังคมและ สถาบันตัวกลางจากทั่วโลกจานวน 69 แห่ง และกิจการเพื่อสังคมที่มกี ารทาการรายงานผลลัพธ์ทางสังคมอย่างสม่าเสมอจานวน 6 แห่ง คณะวิจัยสรุปประเด็นสาคัญได้ดังนี้ 4.1 นิยามกรอบทฤษ ีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม กรอบทฤษฎีที่พบบ่อย 1. Logic model Logic model หรือ “แบบจาลองตรรกะ” ใช้คาศัพท์และกราฟฟิกในการอธิบายลาดับของกิจกรรมต่างๆ ที่ส่งผลต่อ การเปลีย่ นแปลง และอธิบายว่ากิจกรรมเหล่านั้นเชื่อมโยงกับผลลัพธ์ที่โครงการหรือกิจการคาดหวังว่าจะบรรลุอย่างไร โดยให้ ความสาคัญกับการแยกแยะระหว่างผลลัพธ์ระยะสั้น ระยะปานกลาง ระยะยาว และระหว่างผลลัพธ์ทางตรงกับผลลัพธ์ ทางอ้อม การใช้แบบจาลองนี้ถูกพัฒนาขึ้นในทศวรรษ 1970 โดยแครอล ไวส์ (Carol Weiss, 1972) และนักวิเคราะห์อีกจานวน มาก กระบวนการเขียนแบบจาลองตรรกะอาศัยการครุ่นคิดถึงกระบวนการสร้างผลลัพธ์อย่างเป็นขั้นเป็นตอน (sequence) ผ่านปัจจัยและกิจกรรมต่างๆ ดังต่อไปนี้ 1. ทรัพยากร/ปัจจัยนาเข้า (resource/inputs) – ทรัพยากรทีม่ ีอยูแ่ ละใช้ไปโดยตรงในการดาเนินกิจกรรม ต่างๆ ของโครงการ รวมทั้งทรัพยากรมนุษย์ การเงิน การบริหารจัดการ และทรัพยากรของชุมชน 2. การแทรกแซง/กิจกรรม (intervention/activities) – อธิบายกิจกรรมต่างๆ ของโครงการที่ใช้ปัจจัยนาเข้า ในกล่องแรก ที่มีส่วนสร้างผลลัพธ์ของโครงการได้ และ 3. ผลลัพธ์/ผลสัมฤทธิ์ (outcomes/results) – อธิบายการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากการแทรกแซงหรือ กิจกรรมที่อธิบายไปก่อนหน้า โดยใช้ปัจจัยนาเข้าในกล่องแรก โดยผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นอาจแบ่งได้ดังต่อไปนี้ a. ผลลัพธ์ระยะสั้น (ผลผลิต – outputs) อาจหมายถึงปริมาณหรือขนาดของกิจกรรมหรือการ แทรกแซงที่กลุ่มเป้าหมายที่เข้าร่วม (เช่น จานวนครั้งของการจัดอบรม) หรือการเปลี่ยนแปลง ความรู้หรือทักษะ b. ผลลัพธ์ระยะปานกลาง (ผลลัพธ์ – outcomes) อาจหมายถึงการเปลีย่ นแปลงพฤติกรรมหรือ ทัศนคติของกลุ่มเป้าหมายที่เข้าร่วมโครงการ และ c. ผลลัพธ์ระยะยาว (ผลกระทบ – impacts) อาจหมายถึงการเปลี่ยนแปลงในชุมชนหรือระบบ อัน เป็นผลมาจากกิจกรรมของโครงการ

83

แผนภาพ 11 แบบจาลองตรรกะ (Logic Model) ปัจจัย ดาเนินการ

activity output

กิจกรรม

ผลผลิต

social output

social outcome

social impact

ผลลัพธ์

ผลลัพธ์

ผลลัพธ์

ระยะสั้น

ระยะกลาง

ระยะยาว เป้าประสงค์

แบบจาลองตรรกะในรูปแบบข้างต้นถูกใช้อย่างแพร่หลายในภาครัฐและองค์กรไม่แสวงกาไร ซึ่งมิได้กาหนดพันธกิจที่ การแสวงผลตอบแทนทางการเงินหรือผลกาไร ซึ่งก็หมายความว่าการติดตามตรวจสอบระดับความคืบหน้าสูผ่ ลลัพธ์อาจเป็น เรื่องยาก แบบจาลองตรรกะส่งมอบชุดดัชนีชี้วัดความคืบหน้าในแง่ของตัวชี้วัดผลผลิตและผลลัพธ์ ด้วยเหตุนี้ ปัจจัยสาคัญจึงอยู่ ที่การระบุ “เป้าหมาย” หรือวัตถุประสงค์ขององค์กรหรือโครงการที่ชัดเจนตั้งแต่ต้น และพิจารณาว่าจะติดตามความคืบหน้าได้ อย่างไร บ่อยครั้งผลลัพธ์อาจเป็นเรื่องระยะยาว “ความสาเร็จ” ขององค์กรหรือโครงการอยู่ในอนาคตอันไกลโพ้น ในกรณีเช่นนี้ การกาหนดผลลัพธ์ระยะปานกลางหรือระยะสั้นอาจเป็นประโยชน์ ในแง่ของการส่งมอบตัวชี้วัดระดับความคืบหน้าบนเส้นทาง สู่ผลลัพธ์ระยะยาวอันเป็นเป้าหมายปลายทาง ก่อนหน้าที่จะมีแบบจาลองตรรกะ โครงการสาธารณะของรัฐและโครงการเพื่อสังคมของภาคไม่แสวงกาไรมักถูก อธิบายโดยเม็ดเงินงบประมาณที่ใช้ในโครงการเป็นหลัก ซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้ดาเนินโครงการย่อมวัดได้และตระหนักดี แต่ไม่อาจชี้วัด ระดับความสาเร็จของโครงการนั้นๆ ได้ เช่นเดียวกับที่ตัวชี้วัด “ปริมาณ” ของกิจกรรมในโครงการ (เช่น จานวนผู้เข้าร่วม จานวนครั้งของการจัดกิจกรรม) ไม่อาจบ่งชี้ระดับความคืบหน้าสู่ผลลัพธ์ทางสังคมที่มุ่งหวังได้ นอกจากนี้ การวัด “ผลผลิต” สามารถบ่งชี้ว่า “อะไรสักอย่าง” ถูกส่งมอบต่อกลุ่มเป้าหมายในโครงการก็จริง แต่ผลผลิตนั้นๆ อาจไม่เชื่อมโยงกับผลลัพธ์ทาง สังคมที่มุ่งหวังก็เป็นได้ ด้วยตรรกะเช่นนี้ทาให้ “แบบจาลองตรรกะ” ให้ความสาคัญกับการระบุ “ความสัมพันธ์” ระหว่างปัจจัย นาเข้า กิจกรรม และผลลัพธ์ระยะต่างๆ และได้รับความนิยมสืบมาจนปัจจุบันในหน่วยงานภาครัฐและภาคไม่แสวงกาไร ตัวอย่างองค์กรที่ใช้ Logic Model: • • • • • •

กองทุน Social Innovation Fund สหรัฐอเมริกา บริษัท Bridges Fund Management (ชื่อเดิม Bridges Ventures) มูลนิธิ Bill & Melinda Gates Foundation มูลนิธิ The William and Flora Hewlett Foundation กองทุน LGT Venture Philanthropy กิจการเพื่อสังคม BRAC บังคลาเทศ

84

2. Theory of Change Theory of Change หรือ “ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลง” เริม่ ได้รับความนิยมในทศวรรษ 1990 ในฐานะ “ระเบียบวิธ”ี (methodology) สาหรับการวางแผน การระดมการมีส่วนร่วม และการประเมินโครงการ โดยเริ่มใช้ในภาคการกุศล ภาคไม่ แสวงกาไร และหน่วยงานภาครัฐ ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลงเริ่มต้นจากการให้ระบุ “เป้าหมายระยะยาว” ที่ผู้ดาเนินโครงการ ปรารถนา แล้วลากเส้นกลับมาเพือ่ ค้นหา “เงื่อนไข” และเหตุปัจจัยต่างๆ ที่จาเป็นต่อการบรรลุเป้าหมายนั้นๆ ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลงมุ่งเน้นการอธิบาย “กระบวนการสร้างความเปลี่ยนแปลง” ด้วยการระบุความเชื่อมโยงที่เป็น เหตุปัจจัย (causal linkages) และเป็นลาดับขั้นตามเวลา (chronological flow) ระหว่างผลลัพธ์แต่ละรายการ แต่ละลาดับ จบลงตรงผลลัพธ์สุดท้ายที่มุ่งหวัง ความเชื่อมโยงระหว่างผลลัพธ์ตา่ งๆ ถูกอธิบายด้วย “คาชี้แจงเหตุผล” (rationale) หรือ อรรถาธิบายว่า ผลลัพธ์ใดผลลัพธ์หนึ่งเป็น “เงื่อนไข” ของการเกิดผลลัพธ์อื่นได้อย่างไร นวัตกรรมของทฤษฎีการเปลีย่ นแปลงอยู่ที่การชี้ให้เห็นความแตกต่างระหว่าง “ผลลัพธ์ที่มุ่งหวัง” และ “ผลลัพธ์ที่ เกิดจริง” และการเรียกร้องให้ผู้ดาเนินโครงการระดมความคิดจากผู้มีส่วนได้เสียต่างๆ ที่เกีย่ วข้อง มาร่วมกันสร้างแบบจาลอง ของผลลัพธ์ที่มุ่งหวังอย่างชัดเจน ก่อนที่จะตัดสินใจว่าจะดาเนินกิจกรรมหรือโครงการอย่างไรเพื่อให้บรรลุผลลัพธ์ดังกล่าว ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลงเป็นมากกว่าระเบียบวิธีที่ใช้ในการวางแผนและประเมินผล หากเป็น “ทฤษฎีเชิงวิพากษ์” (critical theory) ที่ต้องอาศัยการมีส่วนร่วมจากผู้มสี ่วนได้เสียที่แตกต่างหลากหลาย เพื่อสร้างอรรถาธิบายผลลัพธ์ที่รัดกุมและสะท้อน ความต้องการของกลุ่มเป้าหมายอย่างแท้จริง ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลงมักเขียนในรูปประโยค “ถ้า [มีโครงการนี]้ แล้ว [จะเกิดผลลัพธ์นั้น]” และปัจจุบันคาว่า “ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลง” กับคาว่า “แบบจาลองตรรกะ” ก็มักถูกใช้แทนกัน (synonym) เนื่องจากมีความคล้ายคลึงในแง่ของ การเรียกร้อง “ความเป็นเหตุเป็นผล” ในอรรถาธิบายกระบวนการสร้างผลลัพธ์ ตัวอย่างองค์กรที่ใช้ Theory of Change: • • • • • • • •

สถาบัน Big Society Capital สหราชอาณาจักร กองทุน Social Incubator Fund สหราชอาณาจักร การรับรอง Social Enterprise Mark ฟินแลนด์ กองทุน The Roberts Enterprise Development Fund: REDF สหรัฐอเมริกา องค์กร Intellecap อินเดีย สมาคม Asian Venture Philanthropy Network: AVPN กิจการเพื่อสังคม d.light design สหรัฐอเมริกา กิจการเพื่อสังคม HCT Group สหราชอาณาจักร

85

3. Outcome linkage “การคานวณความเชื่อมโยงผลลัพธ์” หรือ outcome linkage เป็นกรอบทฤษฎีซึ่งถูกพัฒนาในแวดวงเศรษฐศาสตร์ นโยบายสาธารณะ นาโดยสถาบันนโยบายสาธารณะแห่งมหาวิทยาลัยวอชิงตัน (Washington State Institute for Public Policy – WSIPP) สหรัฐอเมริกา ทฤษฎีนี้พัฒนามาจากการเชื่อมร้อยองค์ความรู้จากงานวิจัยสองกลุม่ ใหญ่ๆ เข้าด้วยกัน กลุม่ แรกคืองานวิจัยด้านการประเมินผลลัพธ์โครงการ (program evaluation) ซึ่งมุ่งคานวณว่าโครงการหรือนโยบายใดนโยบาย หนึ่งมีส่วน “สร้าง” ผลกระทบต่อผลลัพธ์ที่มุ่งหวังหรือไม่ งานวิจัยกลุ่มที่สองคืองานวิจัยที่สารวจ “ความเชื่อมโยง” (linkage) ระหว่างผลลัพธ์สองผลลัพธ์ที่แตกต่างกัน เป้าหมายสูงสุดของทฤษฎี outcome linkage อยู่ที่การนาข้อมูลที่ทันสมัยทีส่ ุดจาก งานวิจัยสองกลุ่มนี้ มาคานวณหาขนาดของประโยชน์เมื่อเทียบกับต้นทุน (benefit-cost estimate) จากโครงการและนโยบาย ต่างๆ ตรรกะของการใช้งานวิจัยด้าน “ความเชื่อมโยง” เป็นไปตามเส้นตรรกะดังต่อไปนี้ ถ้า Program → Outcome1 และถ้า Outcome1 → Outcome2 แปลว่า Program → Outcome2 กล่าวโดยสรุป หากงานวิจัยชิ้นหนึ่งระบุว่าโครงการใดโครงการหนึง่ (Program) มีส่วนสร้างผลกระทบต่อผลลัพธ์ใด ผลลัพธ์หนึ่ง (Outcome1) และงานวิจัยอีกชิ้นวัดระดับความสัมพันธ์ระหว่างผลลัพธ์ดังกล่าว (Outcome1) กับผลลัพธ์อีก รายการที่อยู่ในความสนใจ (Outcome2) ก็ย่อมอนุมานโดยตรรกะได้ว่า โครงการนั้นๆ มีส่วนสร้างผลลัพธ์ที่สองเช่นกัน ถึงแม้ผู้ ดาเนินโครงการอาจไม่สามารถหรือยังไม่เคยวัดความเชื่อมโยงโดยตรง ความสัมพันธ์ในลักษณะ outcome linkage ดังกล่าวข้างต้นนั้นสาคัญสาหรับการวิเคราะห์ประโยชน์เทียบกับต้นทุน (benefit-cost analysis) เนื่องจากการประเมินโครงการจานวนมากมิได้วดั ผลลัพธ์ที่มุ่งหวังโดยตรง อีกทั้งผลลัพธ์ที่มุ่งหวัง บางครั้งยังไม่สามารถประเมินมูลค่าออกมาเป็นตัวเลขทางการเงินได้ จึงต้องอาศัยการวิเคราะห์งานวิจัยจานวนมากที่ประเมิน ขนาดของผลลัพธ์อื่นที่มีความสัมพันธ์กับผลลัพธ์ที่มุ่งหวัง โดยให้ความสาคัญกับน้าหนักของหลักฐานและค่าความคลาดเคลื่อน (error estimate) เป็นปัจจัยนาเข้าที่สาคัญในแบบจาลองประโยชน์เทียบกับต้นทุน ตัวอย่างขององค์กรที่ใช้ Outcome Linkage: • สถาบัน Washington State Institute of Public Policy สหรัฐอเมริกา 4.2 นิยามเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ในปัจจุบันเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมมีอยู่เป็นจานวนมากที่ใช้ทั้งในองค์กรไม่แสวงหากาไร แหล่งทุนทาง สังคม บริษัททั่วไปและบริษัทจดทะเบียนที่สร้างคุณค่าทางสังคมและ/หรือสิ่งแวดล้อม รวมไปถึงกิจการเพื่อสังคม วิธีการ ประเมินเหล่านี้มีทั้งที่พัฒนาขึ้นโดยองค์กรตัวกลาง แหล่งทุนและนักลงทุนเพื่อสังคม (impact investing) เว็บไซต์ Tools and Resources for Assessing Social Impact: TRASI ซึ่งเป็นฐานข้อมูลที่รวบรวมวิธีการประเมินผลลัพธ์ของโครงการและการ ลงทุนเพื่อสังคมได้แสดงวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่แสดงไว้มากกว่า 150 วิธใี นปัจจุบัน (Foundation Center, ม.ป.ป.) จากการทบทวนวรรณกรรมพบว่าเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อสังคมที่พบบ่อยแบ่งออกได้เป็น 6 ประเภท ดังนี้ 86

กรอบทฤษฎีที่พบบ่อย 1. Impact Value Chain “ห่วงโซ่คุณค่า” หรือ Impact Value Chain เป็นเครื่องมือที่ใช้แจกแจงส่วนต่างๆ ของ “แบบจาลองตรรกะ” และ “ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลง” โดยให้ระบุอย่างชัดเจนตั้งแต่ ทรัพยากร/ปัจจัยนาเข้า (resource/inputs), การแทรกแซง/กิจกรรม (intervention/activities), ผลผลิตของการแทรกแซงหรือกิจกรรม (outputs), ผลลัพธ์ (outcomes) และในบางกรณีอาจ เขียนไปถึงผลกระทบระยะยาว (impact) หรือเป้าหมายสูงสุดของโครงการ และไปจบที่การปรับเป้าหมายของกิจการ (goal alignment) แผนภาพ 12 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ (Impact Value Chain)

Inputs ปัจจัยนาเข้า สิ่งที่ต้องใช้ในกิจการ เพื่อสร้างผลลัพธ์ เช่น ทรัพยากรต่างๆ

Activities กิจกรรม กิจกรรมหลักทีท่ าใน กิจการเพื่อให้เกิดผลที่ คาดหวัง

Output ผลผลิต ผลผลิตจากการทา กิจกรรมที่สามารถวัด ออกมาได้

Outcome ผลลัพธ์

Goal Alignment การ ปรับเปาหมาย

ผลลัพธ์ที่จะ เปลี่ยนแปลงสังคม

การปรับกิจกรรมและ เป้าหมาย

สิ่งที่จะเกิดขึ้น แน่นอน แม้ไม่มี กิจการ

Leading Indicator

= Impact ผลกระทบ)

ที่มา: ดัดแปลงจาก Impact Value Chain ของคลาร์ก โรเซ่นซไวก์ ลองและโอลเซน (Clark, Rosenzweig, Long, & Olsen, 2003) Impact Value Chain มีองค์ประกอบดังนี้ • ปัจจัยนาเข้า (inputs) หมายถึง ทรัพยากรที่กิจการต้องใช้ในการสร้างผลลัพธ์ทางสังคม คือปัจจัยขั้นต้นหรือต้นทุน สาหรับกิจการ ได้แก่ เงินทุน แรงงาน เครื่องจักร อุปกรณ์ต่างๆ ที่ดิน ผู้เชี่ยวชาญ องค์ความรู้ เป็นต้น • กิจกรรม (activities) หมายถึง การแทรกแซง (intervention) หรือกิจกรรมที่เกิดขึ้นภายในกิจการและทาให้เกิดผล ผลิต (outputs) ขั้นต้น เช่น การพัฒนาอาชีพ การฝึกอบรม การจาหน่ายสินค้า การให้ทุนสนับสนุน เป็นต้น ขึ้นอยู่ กับเป้าหมายทางสังคมของกิจการ • ผลผลิต (outputs) หมายถึง องค์ประกอบที่เป็นผลขั้นต้นจากกิจกรรมและส่งผลให้เกิดการเปลีย่ นแปลงทางสังคม เป็นตัวเชื่อมและแปรกิจกรรมที่เกิดขึ้นให้ออกมาเป็นผลลัพธ์ ผลผลิตในห่วงโซ่ผลลัพธ์ต้องมีความเป็นรูปธรรม สามารถวัดได้และแสดงให้เห็นว่าสิ่งที่เกิดจากกิจกรรมจะส่งผ่านไปเป็นผลลัพธ์ได้อย่างไร เช่น รายได้ครัวเรือนที่ 87

เพิ่มขึ้น ค่าใช้จ่ายที่ครัวเรือนประหยัดได้ ต้นทุนการผลิตของเกษตรกรที่ลดลง จานวนผู้ป่วยทีล่ ดลง จานวนนักเรียนที่ เข้าศึกษาต่อได้มากขึ้น เป็นต้น • ผลลัพธ์ (outcome) หมายถึง เป้าหมายทางสังคมหรือการเปลีย่ นแปลง (ผลลัพธ์) ทางสังคมที่กิจการอยากเห็นจาก การทากิจการ รวมไปถึงผลที่กิจการไม่ได้ตั้งใจให้เกิดแต่เกิดขึ้นเองจากการทากิจการ ทั้งนี้ตัวกิจกรรม (activities) และผลผลิต (outputs) ถือเป็น “ตัวนาไปสูต่ ัวชี้วัด” (leading indicators) คือ วิธี ปฏิบัติ ผลผลิต หรือผลพลอยได้ทกี่ ิจการวัดได้หรือเข้าถึงข้อมูลได้เองโดยตรง ข้อมูลส่วนนี้มักใช้เป็น “ค่าแทน” ของผลลัพธ์หรือ ผลกระทบ ซึ่งต้องระวังค่าต่างๆ ที่องค์กรเก็บได้เองหรือเก็บได้งา่ ยว่าอาจเป็นเพียงผลผลิตของการดาเนินกิจการ แต่ไม่ เชื่อมโยงกับผลลัพธ์ทางสังคมที่ต้องการ ในบางกรณีกิจการเพื่อสังคมหรือองค์กรที่ต้องการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมอาจจะเขียนห่วงโซ่ผลลัพธ์ต่อเนื่องไปถึง ผลกระทบ (impact) และการปรับเป้าหมาย (goal alignment) ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับองค์กรเอง เช่น เป้าหมายทางสังคมขององค์กร ระยะเวลาของผลลัพธ์หรือผลกระทบ หรืออื่นๆ • ผลกระทบ (impact) มีหลายความหมาย เช่น o ตามแผนภาพ Impact Value Chain ข้างต้น ผลกระทบนี้หมายถึง “สัดส่วนของผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจากการ ดาเนินกิจการ หลังจากที่หักลบสิ่งที่จะเกิดขึ้นเองออกไป” ในทางสังคมศาสตร์เรียกสิ่งนี้ว่า “ผลลัพธ์ตรง ข้ามความจริง ” (counterfactual) กล่าวคือ สิ่งที่เกิดขึ้นเองถ้าหากกิจการนี้ไม่เข้าไปทางาน หรือการ เปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นเองทั้งในกลุ่มที่มีการแทรกแซงและกลุ่มควบคุม (Olsen และ Galimidi, 2008) o ผลกระทบ (impact) อาจหมายถึง ผลทางสังคมที่เกิดขึ้นได้ในระยะยาวหากผลลัพธ์ (outcome) ของ กิจการเป็นไปได้ตามเป้าหมาย โดยทั่วไปการพัฒนาห่วงโซ่ผลลัพธ์จะมีปลายทางที่ผลลัพธ์ หรือ outcome ซึ่งหมายรวมถึงผลกระทบ หรือ impact ซึ่งเป็นเหตุการณ์ที่เป็นผลต่อเนื่องกัน อย่างไรก็ดีกิจการที่มี เป้าหมายเพื่อสังคมบางลักษณะไม่ได้สร้างผลกระทบเกิดขึ้นต่อเนื่องอย่างทันที ในกรณีนี้ผลกระทบจะ ปรากฏหลังจากกิจการได้สร้างผลลัพธ์ไปแล้วเป็นระยะเวลาหนึ่ง ด้วยเหตุนี้การสร้างห่วงโซ่ผลลัพธ์ของ กิจการบางประเภทจึงได้แยกผลกระทบออกมาจากผลลัพธ์เป็นลาดับที่ 5 ซึ่งเป็นองค์ประกอบสุดท้ายของ ห่วงโซ่ผลลัพธ์นั่นเอง พาร์สัน โกคีย์และธอร์นตัน (Parsons, Gokey, & Thornton, 2013) ให้คานิยาม ผลลัพธ์ว่าคือประโยชน์ที่เกิดกับกลุ่มเป้าหมาย ในขณะที่ผลกระทบคือเป้าหมายเชิงยุทธ์ศาสตร์ในระดับที่ ใหญ่ ก ว่ า ซึ่ ง หากกิ จ การความรั บ ผิ ด ชอบทางสั ง คมของเรามี เ ป้ า หมายที่ ชั ด เจนในระดั บ ผลลั พ ธ์ (outcome) การเขียนห่วงโซ่ผลลัพธ์ถึงในระดับ “ผลลัพธ์” ก็ถือว่าเพียงพอแล้ว ในการวัดผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมนั้น ผลผลิต (outputs) ง่ายต่อการวัดค่ามากที่สุดและวัดได้อย่าง ตรงไปตรงมา การวัดผลลัพธ์ (outcome) จะทาได้ยากกว่าเพราะต้องวิเคราะห์ผลต่อเนื่องจากผลผลิต ในขณะที่การวัดผล กระทบ (impact) ทาได้ยากมาก และจาเป็นต้องใช้กระบวนการวิเคราะห์ที่สามารถควบคุมปัจจัยอื่นที่อาจสร้างผลกระทบ แบบเดียวกันจึงจะได้ผลกระทบที่เป็นผลจากการดาเนินกิจการอย่างแท้จริง (Stannard-Stockton, 2010) ประเด็นที่สาคัญสาหรับการนาเครือ่ งมือนีไ้ ปใช้ในการประเมินขนาดของผลลัพธ์ คือ ความเป็นเหตุเป็นผลระหว่าง องค์ประกอบต่างๆ และการระบุผลผลิตที่วัดได้และสามารถสะท้อนว่าผลลัพธ์ที่มุ่งหวังนั้นเกิดหรือไม่เกิด และเกิดในปริมาณ เท่าใด รวมทั้งควรระวังในการติดตามและเก็บข้อมูลผลลัพธ์ทางสังคม ว่าข้อมูลหรือตัวเลขที่มีการเก็บนั้นใช้ “วัด” ผลลัพธ์หรือ ผลกระทบที่แท้จริงที่เกิดจากการดาเนินงาน หรือเป็นบอกเพียง“ตัวนาไปสูต่ ัวชี้วัด” (leading indicators) หรือ “ค่าแทน” (proxy) ของผลกระทบเท่านั้น 88

ข้อดีของการใช้ Impact Value Chain คือ การเห็นความสัมพันธ์และ “ตรรกะ” ตั้งแต่ปัจจัยนาเข้า (inputs) ไปจนถึง ผลผลิต (outcome) เป็นเครื่องมือที่กิจการเพื่อสังคมสามารถเขียนเองได้ และใช้เป็นเครื่องมือ “พื้นฐาน” ในการวัดผลลัพธ์ ด้วยตนเอง หรือประกอบการใช้เครื่องมืออื่นๆ ที่วัดผลในเชิงลึกมากขึ้น เช่น ประกอบผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) หรือใช้ตัวชี้วัดมาแสดงในส่วนผลผลิต (outputs) ด้วยความไม่ซับซ้อนของเครื่องมือ การทา Impact Value Chain จึงมีต้นทุนต่า และใช้เวลาไม่มาก ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับขอบเขตของสิ่งที่กิจการต้องการจะวัด ข้อจากัดของเครื่องมือนี้ คือ การเขียนผลผลิต (outputs) ที่อาจไม่สะท้อนผลลัพธ์ (outcome) แต่เป็นเพียง “ผล” ที่ เกิดขึ้นจากการทากิจกรรม หรือการเขียนที่ปัจจัยต่างๆ ในแต่ละขั้นตอนไม่สัมพันธ์กัน ตัวเครื่องมือเองอาจไม่ได้แสดง “ความ เปลี่ยนแปลง” จากจุดเริม่ ต้นจนถึงจุดที่ต้องการประเมินผล การตรวจสอบรายละเอียดในแต่ละหัวข้อของแต่ละกล่องของ Impact Value Chain เป็นสิ่งสาคัญ ตัวอย่าองค์กรที่ใช้ Impact Value Chain: • • • • •

องค์การรับรอง Social Enterprise Mark สหราชอาณาจักร กองทุน Root Capital สหรัฐอเมริกา มูลนิธิ W.K. Kellogg Foundation สหรัฐอเมริกา กิจการเพื่อสังคม HCT Group สหราชอาณาจักร กิจการเพื่อสังคม BRAC บังคลาเทศ

2. Cost-Benefit Analysis (CBA) Cost-Benefit Analysis (CBA) หรือ Benefit-Cost Analysis คือ การวิเคราะห์ต้นทุน-ผลตอบแทนที่เป็นเครื่องมือ หนึ่งในการวิเคราะห์ความคุม้ ค่าทางเศรษฐศาสตร์ทไี่ ด้รับการพัฒนาขึ้นตั้งแต่ศตวรรษที่ 19 จากนักเศรษฐศาสตร์และนักสังคม วิทยา และได้รับการพัฒนาสู่เทคนิคสมัยใหม่ในช่วงทศวรรษ 1940 ในสหรัฐอเมริกา CBA เป็นเครื่องมือที่ใช้โดยนัก เศรษฐศาสตร์ในการประเมินการลงทุนที่ผลตอบแทนที่สาคัญทั้งหมดที่เกิดจากการลงทุนไม่ได้รวมอยู่ในรายการแสดงรายได้ และรายจ่าย เครื่องมือประเมินนี้เป็นที่นิยมใช้ในการประเมินการลงทุนสาธารณะและโดยรัฐบาลในแต่ละประเทศ โครงการ ความช่วยเหลือระหว่างประเทศ มูลนิธิหรือองค์กรไม่แสวงหากาไรต่างๆ รวมไปถึงการลงทุนทางสังคมที่ต้องการผลตอบแทนทั้ง ทางการเงินและทางสังคม CBA เป็นเครื่องมือช่วยในการตัดสินใจเลือกโครงการที่ขอรับงบประมาณหรือทุน เช่น การพิจารณาโครงการที่เน้น ผลลัพธ์ทางสังคมหรือผลลัพธ์ “ส่วนรวม” เป็นหลัก โดยพิจารณาบนพื้นฐานข้อมูลที่เป็นตัวเงิน ทาให้มีการเปรียบเทียบกันข้าม โครงการได้ รวมทั้งช่วยในการบริหารและตัดสินใจจัดสรรทรัพยากร และการกาหนดนโยบาย ในบางประเทศ เช่น อิตาลี รัฐบาลมีนโยบายสาธารณะในการสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมที่ก่อให้เกิดการจ้างงานแก่ผู้ด้อยโอกาส (Work-Integration Social Enterprise: WISE) การพิจารณาการจัดสรรเงินทุนจากรัฐก็ใช้เครื่องมืออย่าง CBA ในการพิจารณาประสิทธิภาพและ ประสิทธิผลของกิจการเพื่อสังคม 10 แห่ง เป็นเวลาต่อเนื่องถึงหกปี (European Union; OECD, 2015) การวิเคราะห์แบบ Cost-Benefit Analysis นั้นจะแสดงต้นทุนและผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดจากการลงทุน ออกมาใน รูป “ตัวเงิน” (monetary terms) ก่อนจะประเมินตามปัจจัยใดปัจจัยหนึ่งหรือมากกว่าใน 3 ปัจจัย (Clark, Rosenzweig, Long, และ Olsen, 2003) ดังนี้ 89

• มูลค่าปัจจุบันสุทธิ (net present value: NPV) ผลรวมของต้นทุน รายได้และผลลัพธ์ทางสังคมแสดงในอัตราคิดลด เพื่อสะท้อนมูลค่าที่แท้จริงในรอบบัญชีนั้น • อัตราส่วนผลตอบแทนต่อต้นทุน (benefit-cost ratio) คือ มูลค่าปัจจุบันของรายได้และผลลัพธ์ทางสังคมทางบวก ÷ มูลค่าปัจจุบันของต้นทุนและผลลัพธ์ทางสังคมทางลบ • อัตราผลตอบแทนภายใน (Internal Rate of Return: IRR) คือ อัตราคิดลด (discount rate) ทีจ่ ะทาให้มูลค่าปัจจุบนั ของต้นทุนการลงทุนและค่าใช้จ่ายในการดาเนินงาน เท่ากับมูลค่าปัจจุบันของผลลัพธ์ทางสังคมที่คาดว่าจะเกิดจาก การดาเนินงานของกิจการ ข้อดีในการใช้เครื่องมือ CBA ได้แก่ การช่วยให้ผู้ให้ทุนเปรียบเทียบกิจการเพื่อสังคมในด้านผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นทั้ง ทางตรงและทางอ้อมใน “ภาษา” เดียวกันคือการเงิน ช่วยบอกถึงความคุ้มค่าและประสิทธิผลของเงินทุนที่ใช้ไปกับกิจการและ บอกความเปลีย่ นแปลงที่เกิดกับเป้าหมายทางสังคมได้เช่นกัน รวมทั้งระบุความเสี่ยงและผลจากการตัดสินใจในการเลือกทางใด ทางหนึ่ง (trade-offs) ส่วนข้อด้อยของการใช้เครื่องมือนีค้ ือ การต้องเก็บข้อมูลจานวนมากทาให้เป็นเครื่องมือที่ใช้เวลามากและต้นทุนสูง CBA เป็นเครื่องมือที่มีความซับซ้อน ผู้ใช้เครื่องมือต้องอาศัยความรู้ในเชิงเศรษฐศาสตร์และการเงิน ถึงแม้ว่าในปัจจุบันองค์ ความรูส้ าธารณะในการประเมินโดยใช้ CBA และตัวอย่างมีอยู่มากมายแต่การให้สถาบันวิจยั สถาบันการศึกษาและผู้เชี่ยวชาญ ภายนอกจะเป็นผู้ทาการวิเคราะห์ CBA จะสะดวกกว่าที่กิจการเพือ่ สังคมจะทาเอง (European Union; OECD, 2015) การ ตีความมูลค่าผลลัพธ์ต่างๆ ที่จับต้องไม่ได้ให้เป็นมูลค่าทางการเงินยังมีความเป็นอัตวิสัย หรือมีอุปสรรคด้านอคติของผูป้ ระเมิน เข้ามาเกี่ยวข้องโดยเฉพาะในกรณีของความเปลี่ยนแปลงทางสังคมทีม่ ีความอ่อนไหว เช่น การให้ค่าแทนทางการเงินแก่ชีวิตของ คนหากมีกิจการเพื่อสังคมที่ทาให้ชีวิตมนุษย์ยืนยาวขึ้นได้ ผลของการประเมิน CBA ที่มีคณ ุ ภาพจะยึดโยงมาจากข้อมูลตั้งต้นที่มี คุณภาพ ดังนั้นหากองค์กรมีข้อมูลไม่เพียงพอหรือคุณภาพต่าก็จะส่งผลต่อคุณภาพการประเมินเช่นกัน รวมทั้งมูลค่าทีไ่ ด้จาก CBA ไม่รวมผลกระทบภายนอก (externalities) อื่นๆ ที่เกิดจากการดาเนินงานจึงอาจไม่สะท้อนสัดส่วนของผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น จากกิจการจริงๆ ตัวอย่างองค์กรที่ใช้ Cost-Benefit Analysis: • สถาบัน Washington State Institute of Public Policy สหรัฐอเมริกา • มูลนิธิ Robinhood Foundation สหรัฐอเมริกา • องค์กร Sametrica แคนาดา 3. Social Return on Investment (SROI) ผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน หรือ SROI เป็นเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่พัฒนามาจากเครื่องมือ Cost-benefit Analysis โดยมูลนิธิ The Roberts Enterprise Development Fund: REDF สหรัฐอเมริกา ในค.ศ. 1997 เพื่อ ตอบคาถามของนักการกุศล นักลงทุนและผู้เชี่ยวชาญในด้านความสาเร็จขององค์กร REDF ใช้ข้อมูลเหล่านีใ้ นการตัดสินใจใช้ ทรัพยากรขององค์กร การทดลองผลลัพธ์และทาให้ผู้เกี่ยวข้องกับมูลนิธเิ ชื่อได้ว่าเงินทุกๆ เหรียญสหรัฐที่มูลนิธิลงทุนไปสามารถ สร้างประโยชน์ต่อปัจเจกและสังคมที่ระบุเป็นเชิงปริมาณได้

90

ในช่วงกลางทศวรรษ 2000 เป็นต้นมา รัฐและสถาบันชั้นนาในสหราชอาณาจักรและยุโรปได้นาเครื่องมือ SROI มาใช้ เช่น มูลนิธิ New Economics Foundation, สานักงาน Office of the Third Sector (ชื่อปัจจุบันว่า Office for Civil Society) และกองทุนกิจการเพื่อสังคม (Social Enterprise Investment Fund: SEIF) แห่งสหราชอาณาจักร ก่อนที่ SROI จะกลายเป็น เครื่องมือที่ใช้แพร่หลายในออสเตรเลีย ในปัจจุบันมีเครือข่ายหรือสมาคมผู้ใช้ SROI ในระดับนานาชาติชื่อ SROI Network (ชื่อ ปัจจุบันว่า Social Value) ที่จัดงานสัมมนา พัฒนาความรู้ ให้บริการอบรมและให้การรับรอง “รับรอง” แก่ผู้ประเมิน SROI ที่ ผ่านเกณฑ์ทั้งในสหราชอาณาจักร ยุโรป ออสเตรเลียและแคนาดา อย่างไรก็ตามการนา SROI ไปใช้งาน มีคู่มือ ตัวอย่างและ องค์ความรู้สาธารณะจานวนมาก ผู้ใช้เครื่องมือไม่จาเป็นต้องมีประกาศนียบัตรจาก SROI Network การให้ความสาคัญกับการรวมผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียเข้ามาในกระบวนการประเมินถือเป็นพัฒนาการที่สาคัญของ SROI ที่ต่างจากเครื่องมือ CBA ทาให้ SROI ต้องมีการวิเคราะห์ที่ลึกขึ้นและทางานกับผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียหลายฝ่ายมากกว่า อย่างไรก็ ตาม SROI เน้นการแปลงค่าผลลัพธ์ทางสังคมเป็นมูลค่าทางการเงิน (monetization) เหมือนกับ CBA และต้องการตอบคาถาม ว่า “เงินที่ลงทุนไป สร้างผลตอบแทน (มูลค่าทางสังคม) เท่าไร” เช่น กิจการเพื่อสังคม Proximity Designs ในเมียนมาร์รายงาน ว่าทุกหนึ่งเหรียญสหรัฐที่กิจการลงทุนไป ใช้สร้างรายได้ให้กับครัวเรือนในเขตชนบทได้ 10.25 เหรียญสหรัฐ หรือเป็นอัตราส่วน 1:10 (Proximity Designs, 2013) (ดูรายละเอียดได้ในภาคผนวกของรายงานฉบับนี้) การเริม่ ต้นการประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุนต้องเริ่มจาก “ตรรกะ” ทางสังคมของกิจการ คือ ตั้งต้น จากกรอบคิด Logic Model หรือ Theory of Change ในการแสดงปัจจัยนาเข้า (inputs) เพื่อทากิจกรรม (activities) หรือมี การแทรกแซงเพื่อให้เกิดผลผลิต (outputs) และส่งผลให้เกิดผลลัพธ์ (outcome) หรือผลกระทบ (impact) ในระยะยาว เป้าหมายของ SROI คือ ตรวจสอบความเชื่อมโยงของปัจจัยนาเข้า (inputs) ไปจนถึงผลกระทบ (impact) ซึ่งทาให้ SROI เป็น เครื่องมือการประเมินผลลัพธ์เดียวเท่านั้นในวงการด้านสังคมที่ครอบคลุมขอบเขตของ Logic Model ตั้งแต่ปัจจัยนาเข้า (inputs) ไปจนถึงผลกระทบ (impact) (Social Venture Australia Consulting, 2012; MaRS Centre for Impact Investing, ม.ป.ป.) ในขณะที่เครื่องมืออื่นๆ อาจจะสะท้อนเพียงความสัมพันธ์จากกิจกรรมถึงผลผลิต หรือปัจจัยนาเข้าถึง ผลผลิตเท่านั้น คู่มือ A Guide to Social Return on Investment โดยสานักงาน Office of the Third Sector (Office of the Third Sector, 2009) แห่งสหราชอาณาจักรเป็นหนึ่งในวรรณกรรมด้าน SROI ที่ถูกอ้างอิงถึงมากที่สุด วรรณกรรมได้ระบุถงึ หลักการประเมินโดยใช้ SROI 7 ข้อ และขั้นตอนในการประเมิน 6 ขัน้ ตอน ดังนี้ หลักการประเมินโดยใช้ SROI 1. คานึงถึงผู้มีส่วนได้เสียและดึงให้เข้ามามีส่วนร่วมมากที่สุด บอกผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียว่าจะประเมินอะไร ประเมิน อย่างไรและให้เกียรติผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียด้วยการรวมเข้ามาในการประเมิน 2. เข้าใจสิ่งที่มีการเปลี่ยนแปลง อธิบายว่าการเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นได้อย่างไร ประเมินจากหลักฐานที่รวบรวมได้ทั้ง การเปลีย่ นแปลงด้านบวกและลบ ทั้งที่ตั้งใจและไม่ได้ตั้งใจให้เกิดขึ้น 3. ใช้ “ค่าแทนทางการเงิน” (financial proxy) ตีคา่ ผลลัพธ์ที่สาคัญ ผลลัพธ์หลายแบบทีไ่ ม่มมี ูลค่าตลาดใน ปัจจุบันทาให้ “คุณค่า” ของผลลัพธ์นั้นถูกละเลยในการพิจารณา 4. รวมเฉพาะสิ่งที่เป็น “สาระสาคัญ” (material) พิจารณาข้อมูลและหลักฐานเฉพาะที่มคี วามสาคัญในการ ประเมินที่จะช่วยสะท้อนความเป็นจริงที่ถูกต้องและยุติธรรม ซึ่งผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียจะเป็นฝ่ายที่ช่วยให้ข้อสรุป ด้านผลลัพธ์ที่เป็นเหตุเป็นผล 5. หลีกเลี่ยงการกล่าวอ้างเกินจริง อ้างอิงเฉพาะคุณค่าที่องค์กรรับผิดชอบในการสร้างขึ้น 91

6. เน้นความโปร่งใสทุกขั้นตอน แสดงหลักการในการวิเคราะห์ที่แม่นยาและมีความซื่อสัตย์ รายงานและอภิปราย ผลกับผู้มสี ่วนได้ส่วนเสีย 7. พร้อมรับการตรวจสอบ ใช้ผู้รับรองผลที่เป็นหน่วยงานอิสระ

ขั้นตอนในการประเมิน SROI 1. กาหนดขอบเขตการวิเคราะห์และระบุกลุม่ ผูม้ ีส่วนได้เสีย รวมผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียเข้ามาในการประเมิน (ขั้นตอน ทาให้ SROI แตกต่างจาก Cost-benefit Analysis) 2. ทาแผนที่ผลลัพธ์ อธิบาย “ตรรกะ” ความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยนาเข้า (inputs) กิจกรรม (activities) และ ผลลัพธ์ (outcome) ที่เกิดขึ้นต่อผู้มีส่วนได้เสีย (ขั้นตอนทาให้ SROI แตกต่างจาก Cost-benefit Analysis) 3. หาหลักฐานและให้ “มูลค่า” กับผลลัพธ์ เมื่อระบุผลลัพธ์ได้ชัดเจนแล้วก็หาหลักฐานที่จะวัดผลนัน้ ว่าเกิดผล เท่าไร และคงอยู่เป็นเวลานานเท่าไร และเปลี่ยนผลลัพธ์นั้นให้เป็นค่าแทนทางการเงิน ซึ่งผลลัพธ์ส่วนนี้เป็น ลักษณะพิเศษของ SROI ที่ให้ข้อมูลในการนามาพัฒนาองค์กรอย่างต่อเนื่อง 4. แสดงให้เห็น “ผลกระทบ” (impact) พิจารณาผลลัพธ์ที่เกิดจากกิจการเท่านั้น โดยนาปัจจัยภายนอกที่ ก่อให้เกิดผลลัพธ์เดียวกันมาหักออกไปจากผลลัพธ์ทั้งหมด การพิจารณาผลกระทบจึงต้องอาศัยหลักคิดกรณี ฐาน (Base Case Scenario) มาประกอบการพิจารณา เช่น การคานึงถึงปัจจัยดังต่อไปนี้ • Attribution การยอมรับว่าองค์กรอื่นๆ อาจมีส่วนสร้างผลลัพธ์ที่คล้ายคลึงกันได้ หรือองค์กรที่ได้รบั การประเมินไม่ได้ทางานในประเด็นสังคมนั้นๆ เพียงองค์กรเดียว • Deadweight หรือผลลัพธ์ส่วนเกิน คือ การยอมรับว่าผลลัพธ์บางส่วนอาจเกิดขึ้นได้เองต่อให้ไม่มี องค์กรไหนทางานด้านนี้ • Displacement หรือผลลัพธ์ทดแทน คือ การยอมรับว่าผลลัพธ์บางส่วนอาจไม่ใช่ส่วนเพิ่ม แต่เป็นการ ทดแทนผลลัพธ์ที่อื่น • Drop-off หรืออัตราการลดลงของผลลัพธ์ ในกรณีที่ประมาณการผลลัพธ์ทางสังคมในอนาคตตลอด ช่วงเวลามากกว่าหนึ่งปี โดยที่องค์กรจะไม่มีการลงทุนเพิ่มเติมระหว่างช่วงเวลาดังกล่าว การประเมิน ควรทาประมาณการอัตราการลดลงของผลลัพธ์ทางสังคมในแต่ละปีด้วย เพื่อสะท้อนสภาพความเป็น จริงที่ว่าผลลัพธ์ทางสังคมใดๆ ก็ตาม มักเกิดขึ้นในปีแรกๆ ของกิจกรรมมากกว่าในปีท้ายๆ การพิจารณาเฉพาะผลกระทบ (impact) โดยดูผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นเฉพาะจากกิจการและหักลบปัจจัยข้างต้นนี้ถือ เป็น “ความซื่อสัตย์” (integrity) ที่เครื่องมือ SROI ให้ความสาคัญ 5. การคานวณ SROI รวบรวมข้อมูลเพื่อคานวณอัตราส่วนผลตอบแทนทางสังคมต่อการลงทุน เพื่อแสดงตัวเลข ออกมาเป็นมูลค่าทางการเงินที่เป็นมูลค่าปัจจุบัน (net present value: NPV) และวิเคราะห์ความอ่อนไหว (Sensitivity Analysis) ในบางกรณีอาจจะคานวณในรูปแบบของระยะเวลาคืนทุน (Payback Period) 6. การรายงาน การใช้ข้อมูลจากการประเมินและผนวกเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของการดาเนินกิจการ การรายงานต่อผู้ มีส่วนได้ส่วนเสียทุกฝ่ายโดยรวมข้อมูลทั้งเชิงคุณภาพ เชิงปริมาณและข้อมูลการเงิน ใช้อัตราส่วนผลตอบแทน ทางสังคมต่อการลงทุนในการสื่อสาร และนาข้อมูลที่ได้จากการประเมินมาทบทวนการวางแผน กลยุทธ์ ธรร มาภิบาล และวิธีปฏิบัติในการทางาน และทาการเก็บข้อมูลและประเมินผลลัพธ์อย่างสม่าเสมอ 92

ข้อดีในการใช้เครื่องมือประเมิน SROI คือ เป็นเครื่องมือที่แสดงผลลัพธ์ทางสังคมที่ครอบคลุมความสัมพันธ์ตั้งแต่ ปัจจัยนาเข้า (inputs) ไปจนถึงผลลัพธ์ (outcome) หรือผลกระทบ (impact) ที่แสดงออกในเชิงปริมาณและมูลค่าทางการเงิน ได้ เป็นเครื่องมือที่ “บังคับ” ให้กิจการต้องดึงผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียเข้ามามีส่วนร่วมในการประเมิน ทาให้ได้รับเสียงสะท้อนถึงการ เปลี่ยนแปลงที่เกิดกับผู้มีส่วนได้สว่ นเสียอย่างแท้จริง รวมทั้งเน้นความซื่อสัตย์ของการแสดงผลกระทบ (impact) ว่าต้องหักลบ ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นเองแม้ไม่มีกิจการเข้าไปทางานด้านนี้ และแสดงให้เห็นผลลัพธ์ทางสังคมทั้งทางบวกและทางลบ ทั้งที่เกิดจาก กิจการและปัจจัยภายนอก ทาให้กจิ การเข้าใจถึงผลลัพธ์ทางสังคมของตนเองอย่างละเอียด ผู้ให้ทุนใช้ค่า SROI ในการพิจารณาให้ทุนภายในองค์กรได้ การเปลี่ยนผลลัพธ์ทางสังคมให้เป็นมูลค่าทางเศรษฐกิจทา ให้นักลงทุนเข้าใจได้มากขึ้น เพราะเป็นภาษาเดียวกันกับภาษาการเงินที่ใช้ในชีวิตประจาวัน SROI จึงเป็นเครื่องมือที่ใช้ในการ ช่วยตัดสินใจของนักลงทุนทางสังคมได้ และช่วยประเมินความ “คุม้ ค่า” ทางสังคมของโครงการ ข้อจากัดในการใช้เครื่องมือ SROI ได้แก่ การเป็นเครื่องมือที่มีความเฉพาะเจาะจง (specific) สูงต่อแต่ละกิจการ Social Venture Australia Consulting (2012) แนะนาว่า SROI ไม่เหมาะที่จะใช้เปรียบเทียบผลงานข้ามกิจการ แต่เหมาะ กับการอ้างอิงในการเปรียบเทียบผลของกิจการเองในช่วงเวลาที่ผ่านไป ซึ่งเป็นสาเหตุให้องค์กรหลายแห่งเข้าใจผิดในการ ตีความตัวเลขอัตราส่วนผลตอบแทนทางสังคมต่อการลงทุนว่าเป็น “มูลค่าเงิน” จริงๆ ซึ่งเป็นความเข้าใจที่ไม่ถูกต้อง โซและส ตาสเก้วเิ ชียส (So & Staskevicius, 2015) เห็นพ้องว่าการพิจารณาแต่ค่า SROI อย่างเดียวในการเปรียบเทียบกิจการเพื่อสังคม เพื่อให้เงินทุน โดยไม่สนใจว่าปัญหาสังคมบางเรื่องที่เร่งด่วนหรือกระทบผู้คนที่ด้อยโอกาสอาจจะไม่ให้ค่า SROI ที่สูงพอนั้นไม่ ยุติธรรม SROI จึงเป็นเครื่องมือทีค่ วรใช้ร่วมกับเครื่องมืออื่นๆ และไม่เหมาะใช้ประเมินการแทรกแซง (intervention) เสียทุก ประเภท ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลายฝ่ายยังไม่เข้าใจเครื่องมือ SROI ดีพอทาให้เกิดปัญหาในการสื่อสารและตีความ นอกจากนี้ SROI เป็นเครื่องมือที่ยังใหม่ และยังไม่มีมาตรฐานสากล หรือได้รับการยอมรับเหมือนเครื่องมือทางการเงินอื่นๆ ที่มีการพัฒนา มาหลายร้อยปี และมีระบบบัญชีสากลในการกากับ ในด้านต้นทุน วรรณกรรมหลายชิน้ เห็นพ้องต้องกันว่าการประเมิน SROI มีราคาสูงมาก (Trelstad, 2008; Social Venture Australia Consulting, 2012; Millar และ Hall, 2013; Floyd, 2014) ในด้านข้อมูลที่ใช้ประเมิน SROI เป็น เครื่องมือที่ต้องการข้อมูลตั้งต้นโดยละเอียด การประเมิน SROI ไม่ได้เพราะมีข้อมูลไม่พอ หรือประเมินได้แต่การคาดการณ์ (forecast) SROI ไปในอนาคตเพราะไม่มีข้อมูลตั้งต้นเป็นเรื่องปกติที่เกิดขึ้น ตัวอย่างเช่น Social Venture Australia Consulting (2012) ได้ประเมินกิจการเพื่อสังคมในประเทศออสเตรเลียจานวน 49 แห่งในระยะเวลาสองปีครึ่งโดยใช้เครื่องมือ SROI และพบว่ากิจการส่วนใหญ่เพิ่งมีการเก็บรวบรวมข้อมูลของตนเองเป็นครั้งแรกเพราะการประเมินครั้งนั้น Social Venture Australia Consulting จึงไม่มีข้อมูลพื้นฐาน (baseline data) เพียงพอที่จะประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแบบย้อนหลัง (evaluate) ให้กิจการเหล่านั้นได้ ขั้นตอนในการประเมินที่ต้องหาข้อมูลต่างๆ ที่สะท้อน “สิ่งที่เกิดขึ้นแน่นอน แม้ไม่มีกิจการเข้า มาทางาน” (Additionality) ก็หายาก (New Philantrophy Capital, 2010) นักลงทุนทางสังคมเกินครึ่งที่มองว่าการหา attribution และการหา additionality มีความสาคัญ แต่ยอมรับว่าการจะวัดสองสิ่งนี้ให้แม่นยาเป็นเรือ่ งยุ่งยากและมีต้นทุนสูง (Saltuk, Idrissi, Bouri, Mudaliar, & Schiff, 2015) ความซับซ้อนของเครื่องมือ SROI ก็เป็นข้อจากัดอีกประการที่สาคัญ มิลลาร์และฮอลล์ (Millar และ Hall, 2013) ได้ สัมภาษณ์และสารวจกิจการเพื่อสังคมที่ได้รับเงินสนับสนุนจากกองทุนกิจการเพื่อสังคม (Social Enterprise Investment Fund: SEIF) ของสหราชอาณาจักรที่มีข้อกาหนดว่ากิจการเพื่อสังคมที่ได้รับทุนต้องมีการประเมินด้วย SROI พบว่า มีกิจการ เพื่อสังคมเพียงร้อยละ 33 ที่ใช้เครื่องมือนี้ แม้ว่าจะมีการสนับสนุนทุนและองค์ความรู้แล้ว กิจการเพือ่ สังคมให้ความเห็นว่าแม้

93

ผู้ให้ทุนอาจมีความเข้าใจถึงเครื่องมือ SROI เป็นอย่างดีแต่กิจการเพื่อสังคมมองว่าผู้ให้ทุนประเมินความซับซ้อนของการใช้ เครื่องมือต่าไป และพวกเขามีอุปสรรคอย่างมากกับการหาค่าแทนทางการเงิน (proxy) ตัวอย่างองค์กรที่ใช้ SROI: • • • • • •

มูลนิธิ The Roberts Enterprise Development Fund: REDF สหรัฐอเมริกา องค์กร Social Value UK สหราชอาณาจักร องค์กร Shujog และตลาดทุนเพื่อสังคม IIX สิงคโปร์ บริษัท SVT Group สหรัฐอเมริกา กองทุน SOW Asia ฮ่องกง กิจการเพื่อสังคม Proximity Designs เมียนมาร์

4. Indicators ตัวชี้วัด (indicator) คือ ตัวที่ช่วยระบุจานวนของผลผลิต (output) ที่เชื่อมโยงกับการเกิดขึ้นของผลลัพธ์ (outcome) ของการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่วดั ออกมาได้เป็นข้อมูลเชิงปริมาณ ตัวชี้วัดช่วยบอกว่าผลลัพธ์เกิดขึน้ “หรือไม่” และเกิดขึ้น “เท่าไร” ตัวชี้วัดช่วยชี้ให้เห็นความแตกต่างระหว่างจุดเริ่มต้น (Baseline) กับพัฒนาการหลังจากที่ทากิจกรรมไประยะหนึง่ เป็นปัจจัยที่สะท้อนการเกิดผลลัพธ์ที่มุ่งหวัง การใช้ตัวชี้วัดในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเป็นวิธีที่ไม่ซับซ้อน กิจการเพื่อสังคมหลายแห่งสามารถกาหนดตัวชี้วัด ได้เองตามประเด็นสังคมและสิ่งแวดล้อมที่กิจการต้องการสร้างความเปลี่ยนแปลง ตัวอย่างเช่น กิจการเพื่อสังคม Digital Divide Data (DDD) ที่ทางานด้านส่งเสริมอาชีพไอทีให้ผู้ด้อยโอกาสในลาว กัมพูชาและเคนยา ได้ใช้ตัวชี้วัดที่สร้างขึ้นมาเองใน การวัดและรายงานผลลัพธ์ทางสังคม เช่น รายได้เฉลี่ยของผู้ที่จบการศึกษาจาก DDD และรายได้ที่เพิม่ ขึ้นตลอดชีวิตการทางาน ของผู้ที่จบจาก DDD เทียบกับกลุ่มคนที่มลี ักษณะทางสังคมใกล้เคียงกันแต่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการของ DDD หรือกิจการเพื่อ สังคมไมโครไฟแนนซ์ BRAC จากบังคลาเทศทีใ่ ช้ตัวชี้วัด เช่น อัตราส่วนของครัวเรือนของลูกค้าที่หลุดพ้นจากเส้นความยากจน รายได้ที่เพิ่มขึ้น สินทรัพย์ที่เพิม่ ขึน้ การศึกษาต่อของบุตรหลานที่เพิ่มขึ้น เป็นต้น (ดูรายละเอียดได้ในภาคผนวกของรายงาน ฉบับนี้) ตัวชี้วัดที่ “ดี” ควรมีลักษณะ “SMART” ดังต่อไปนี้ • • • • •

จาเพาะเจาะจง (Specific) ไม่เหวีย่ งแหตีขลุม มีความเฉพาะเจาะจงในระดับพื้นที่หรือกลุ่มเป้าหมาย วัดได้ (Measurable) รวมถึงมีความน่าเชื่อถือ ถูกต้องตามหลักวิชาการ ใช้เปรียบเทียบข้ามองค์กรได้ บรรลุได้ (Achievable) สามารถบรรลุได้ในความเป็นจริง มิใช่เลื่อนลอยหรือเป็นไปไม่ได้ เกี่ยวข้องกับประเด็น (Relevant) ตรงตามประเด็นที่ต้องการจะศึกษา และเป้าหมายของโครงการ มีเงื่อนเวลา (Time-bound) สามารถใช้ติดตามความคืบหน้าเมื่อเวลาผ่านไป และแยกย่อยการวัดตาม หน่วยเวลาแต่ละช่วงได้ (เช่น รายปี รายเดือน รายไตรมาส ฯลฯ)

94

ในแวดวงการลงทุนเพื่อสังคม ผู้ให้ทุนทางสังคมรายใหญ่ของโลกมีการพัฒนามาตรฐานหรือข้อแนะนาด้านตัวชี้วัด ทางสังคมมาอย่างต่อเนื่องเพื่อสร้าง “คลัง” หรือแคตาล็อกตัวชี้วัดที่เป็นมาตรฐาน (metrics) ให้องค์กรต่างๆ ใช้ร่วมกันได้ รวมถึงกิจการเพื่อสังคม คลังตัวชีว้ ัดที่มีองค์กรใช้มากที่สุดในโลกในปัจจุบันได้แก่ Impact Reporting and Investment Standards หรือ IRIS จากองค์กรไม่แสวงหากาไร Global Impact Investing Network (GIIN) IRIS เป็นคลังตัวชี้วัดที่เริม่ ใช้ ในค.ศ. 2009 โดยมีกองทุน Acumen Fund, มูลนิธิร็อคกีเ้ ฟลเลอร์ และ B Lab เป็นองค์กรหลักในการศึกษา รวบรวมและ พัฒนาตัวชี้วัดเพื่อสร้างวิธีปฏิบตั ิในการวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่โปร่งใส เชื่อถือได้ แสดงความรับผิดได้ และใช้ได้ทั่ววงการการ ลงทุนทางสังคม (Global Impact Investing Network, n.d.) การสารวจนักลงทุนทางสังคมในค.ศ. 2016 พบว่านักลงทุนทาง สังคมถึงร้อยละ 65 ใช้ตัวชี้วัดของ IRIS หรือเครื่องมือประเมินที่อ้างอิงตัวชี้วัดของ IRIS (GIIN Research Team, 2016) บน เว็บไซต์ของ GIIN เองก็ได้แสดงรายชื่อขององค์กรที่ใช้คลังตัวชี้วัด IRIS ในปัจจุบัน จานวน 197 แห่งจากทั่วโลก (Global Impact Investing Network, ม.ป.ป.) ตัวชี้วัดของ IRIS ทุกตัวถูกพัฒนาขึ้นโดยยึดหลักการว่า เป็นตัวชี้วัดที่สามารถเก็บข้อมูลได้ สัมพันธ์กับการตัดสินใจ และมีประโยชน์กับการวิเคราะห์ในภาพรวม ทีผ่ ่านมา IRIS มีการพัฒนาอย่างสม่าเสมอโดยผ่านการเห็นชอบจากบอร์ดที่ปรึกษา (advisory board) และคณะทางาน และปรับจากเสียงสะท้อนของผู้ใช้งานและผูเ้ ชี่ยวชาญจากภายนอก ตัวชี้วัดของ IRIS มี พื้นฐานมาจากตัวชี้วัดขององค์กรต่างๆ ที่ทางานด้านสังคมและสิ่งแวดล้อมในระดับสากล เช่น องค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) องค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจเเละการพัฒนา (OECD) องค์การอนามัยโลก และ World Resources Institute เป็นต้น เครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแบบที่องค์กรประดิษฐ์คดิ ค้นขึ้นเอง (proprietary) หลายแห่งก็นาตัวชี้วัดของ IRIS ไปใช้ประกอบการวัดผลลัพธ์ การจัดอันดับ การให้คะแนน และการรายงานผลของในพอร์ตการลงทุน เช่น การประเมินแบบ B Impact Assessment การจัดอันดับ Global Impact Investing Rating System (GIIRS) การประเมินกองทุนเพื่อสังคม PRISM และการรายงาน GRI G4 เป็นต้น ในปัจจุบัน IRIS เป็นข้อมูลสาธารณะที่ใครก็นาไปใช้ได้โดยไม่ต้องเสียค่าใช้จ่าย ในเวอร์ชั่นที่ 4.0 ที่มีการปรับปรุง ตัวชี้วัดไปในเดือนมีนาคม ค.ศ. 2016 IRIS มีตัวชี้วัดรวมทั้งหมด 559 ตัว โดยแบ่งประเภทเป็นหมวดหมู่ดังตาราง 7 ตาราง 7 การแบ่งประเภทของตัวชี้วัด IRIS ประเภทของตัวชี้วัด ประเด็นทางสังคม (sector)

หมวดหมูย่ ่อย • • • • • • • • • •

การเกษตร การศึกษา พลังงาน สิ่งแวดล้อม บริการทางการเงิน บริการทางการเงิน: ไมโครไฟแนนซ์ บริการทางการเงิน: ไมโครอินชัวรัน สุขภาพ ที่อยู่อาศัย/การพัฒนาชุมชน การอนุรักษ์ที่ดิน 95

ประเภทของตัวชี้วัด

หมวดหมูย่ ่อย • น้า • อื่นๆ • • • • •

ผู้ได้รับประโยชน์ (beneficiaries)

ผลลัพธ์ที่เกิดจากการปฏิบตั ิการ impact)

(operational

ลูกค้า ผู้จัดจาหน่าย ผู้กระจายสินค้า พนักงาน สิ่งแวดล้อม คู่ค้า

• นโยบายด้านสิ่งแวดล้อมและผลงาน (performance) • ธรรมมาภิบาลและความเป็นเจ้าของ (ownership) • นโยบายด้านสังคมและผลงาน (performance)

รายงานทางการเงิน

• • • •

การรายงานแบบ IRIS

• ข้อมูลขององค์กร • สิง่ ที่รายงาน

มุมมองในการลงทุน (investment lens)

• • • • •

งบดุล กระแสเงินสด งบกาไรขาดทุน อัตราส่วน (ratio) และการคานวณอื่นๆ

เพศ ลักษณะทางภูมิศาสตร์ ชนกลุ่มน้อยและผู้พิการ ระดับความยากจน ธุรกิจขนาดกลางและขนาดย่อม (SMEs)

IRIS มีเลขรหัสของตัวชี้วัดให้ผู้ใช้นาไปอ้างอิงในการรายงานได้ รวมทั้งคาอธิบายตัวชี้วัดและวิธีการคานวณในบางกรณี ดัง ตัวอย่างในตาราง 8

96

ตาราง 8 ตัวอย่างตัวชี้วัดของ IRIS ในหมวดการเกษตร (บางส่วน) รหัส

ตัวชี้วัด

คาอธิบาย

PI1263

จานวนสินค้าทั้งหมดที่ จาหน่ายได้

ยอดผลิตภัณฑ์หรือบริการที่องค์กรขายได้ในระยะเวลาการรายงาน

PI7923

จานวนสินค้าทั้งหมดที่ซื้อมา จากคู๋ค้าในระดับปัจเจก

ยอดซื้อที่องค์กรซื้อจากคู๋ค้าในระดับปัจเจกในช่วงเวลาใดช่วงเวลาหนึ่งใน ระยะเวลาการรายงาน

PD2756 ผลิตภัณฑ์หรือบริการทีไ่ ด้รับ การรับรอง

อธิบายการรับรองผลิตภัณฑ์หรือบริการโดยหน่วยงานภายนอก ที่จาหน่ายโดย องค์กร โดยที่การรับรองยังคงอยู่ในช่วงก่อนจบระยะเวลาการรายงาน

OI6912

การปรับสภาพที่ดินแบบ ยั่งยืน – โดยตรง

เนื้อที่ซึ่งที่องค์กรมีส่วนควบคุมโดยตรงในการปรับสภาพอย่างยั่งยืน โดยการ เตรียมสภาพการเพาะปลูกอย่างยัง่ ยืนหรือมีการจัดการทีด่ ินอย่างยั่งยืน (sustainable stewardship) รายงานถึงเนื้อที่ซึ่งได้รับการปรับสภาพใน ช่วงเวลาใดช่วงเวลาหนึ่งของระยะเวลารายงาน

PI1568

ราคาส่วนเพิ่มที่ผผู้ ลิตได้รับ

ราคาส่วนเพิ่มที่ผผู้ ลิตสินค้าได้รับจากการขายให้องค์กร เปรียบเทียบกับราคา เฉลี่ย (หากไม่ได้เกิดการทาโครงการนี้ขึ้น) ในท้องถิ่นของสินค้าที่คล้ายคลึงกัน ในระยะเวลารายงาน การคานวณ: (ยอดขายที่เป็นรายได้ทั้งหมดทีผ่ ู้ผลิตได้รับจากการขายสินค้า – ยอดขายที่น่าจะได้รับจากการขายสินค้าจานวนเดียวกันในตลาดท้องถิ่น)÷ (ยอดขายที่น่าจะได้รับจากการขายสินค้าจานวนเดียวกันในตลาดท้องถิ่น)

OI9891

ปริมาณยาฆ่าแมลงที่ใช้

ปริมาณยาฆ่าแมลงที่ใช้ในพื้นที่ที่องค์กรมีส่วนควบคุมโดยตรงในระยะเวลา รายงาน

อย่างไรก็ตาม GIIN (2017) ย้าว่าคลังตัวชี้วัด IRIS ไม่สามารถตัดสินว่าผลการดาเนินงานขององค์กรดีหรือแย่ การใช้ IRIS ไม่ได้เป็นการรับรองหรือจัดอันดับผลงาน IRIS เองไม่ใช่การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมโดยตรง แต่สามารถนาตัวชี้วัดไปใช้ ประกอบกับเครื่องมือประเมินผลอื่นๆ นอกเหนือจากคลังตัวชี้วัด IRIS แล้ว ในสหราชอาณาจักรก็มีการพัฒนาตัวชี้วัดโดย Big Society Capital (BSC) ซึ่ง เป็นสถาบันการเงินแห่งแรกในโลกที่จัดตั้งโดยรัฐเพื่อเน้นการลงทุนในสถาบันตัวกลางด้านการลงทุนทางสังคม (social investment finance intermediaries – SIFI) และมีบทบาทเป็น “โปรโมเตอร์” รณรงค์ส่งเสริมการลงทุนเพื่อสังคมในในส หราชอาณาจักร BSC ได้จัดทาและเผยแพร่ชุดตัวชี้วัด "Outcomes Matrix" ซึ่งเปรียบเสมือน "แผนที่" ความต้องการหลักๆ ของกลุ่มเป้าหมาย 15 กลุ่มในสหราชอาณาจักร เช่น คนไร้บ้าน ผู้พกิ าร อดีตนักโทษ เหยื่ออาชญากรรม และผู้สูงอายุ เป็นต้น โดยครอบคลุมผลลัพธ์ 9 สาขาประกอบไปด้วย 1) ด้านการจ้างงาน ฝึกอบรมและการศึกษา 2) ที่อยู่อาศัยและสิ่งอานวยความ สะดวกในท้องถิ่น 3) รายได้และการเข้าถึงบริการทางการเงิน 4) สุขภาพกาย 5) สุขภาพจิตและความเป็นอยู่ที่ดี 6) ครอบครัว เพื่อนและความสัมพันธ์ 7) ความเป็นพลเมืองและชุมชน 8) ศิลปะ วัฒนธรรม กีฬาและความเชื่อ 9) การอนุรักษ์ 97

ทรัพยากรธรรมชาติ ชุดตัวชี้วัดเหล่านี้พัฒนามาจากการสารวจจากผู้ได้รับประโยชน์ (beneficiaries) และมีความเหมาะสมกับ บริบทของกิจการเพื่อสังคมในสหราชอาณาจักร BSC ต้องการให้ดัชนีเหล่านี้ช่วยผู้ให้ทุนและกิจการเพื่อสังคมในการวางแผน วัดผลลัพธ์ทางสังคมและเรียนรู้ผลลัพธ์ ของตัวเอง และเป็นเหมือน “จุดร่วม” หรือ “ภาษากลาง” ของการลงทุนเพื่อสังคมและการประเมินผลลัพธ์ อย่างไรก็ตาม องค์กรที่ต้องการขอทุนจาก BSC หากมีการวัดผลด้วยเครื่องมืออื่นๆ หรือตัวชี้วัดอื่นๆ ที่ไม่ใช่ Outcome Matrix ของ BSC อยู่ แล้ว ก็ไม่จาเป็นต้องเปลี่ยนมาใช้ตวั ชี้วัดชุดนี้ (Big Society Capital, n.d.) ไม่ว่าจะเป็นการใช้ตัวชี้วัดที่กาหนดขึ้นเอง หรือใช้อ้างอิงตามมาตรฐานอย่าง IRIS หรือ Outcome Matrix ของ BSC เพื่อการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ข้อดีของการใช้ตัวชี้วัดคือ กิจการเพื่อสังคมสามารถกาหนดตัวชี้วัดได้เอง วัดผลและรายงาน ผลได้เอง ตัวชี้วัดที่เป็น “คลัง” ข้อมูลอย่าง IRIS ได้รับการพัฒนาอย่างไม่หยุดนิ่งและมีผู้ใช้โดยเฉพาะฝั่งผู้ให้ทุนทางสังคมเพิ่ม มากขึ้นเรื่อยๆ หากใช้ตัวชี้วัดอย่าง IRIS หรือของ BSC กิจการเพือ่ สังคมไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใดๆ เพราะเป็นข้อมูลสาธารณะ การเก็บข้อมูลไม่ต้องลงลึกเพราะตัวชี้วัดเหล่านี้ถูกออกแบบมาให้ใช้ง่ายเพื่อให้เกิดมาตรฐานการใช้ในวงกว้าง ทาให้การใช้ ตัวชี้วัดในการประเมินผลมีต้นทุนไม่สูงนัก ตัวชี้วัดที่เป็นมาตรฐานอย่าง IRIS ช่วยสร้าง “ภาษา” เดียวกันในการสื่อสารระหว่าง องค์กร และระหว่างนักลงทุนทางสังคมกับกิจการเพื่อสังคม และเป็นเครื่องมือขั้นแรกที่เหมาะกับกิจการเพื่อสังคมที่มี ทรัพยากรน้อยในการใช้ประเมินผลงานก่อนที่จะขยับไปใช้เครื่องมืออื่นๆ ที่สะท้อนผลลัพธ์ทางสังคมในเชิงลึกได้มากขึ้นเมื่อ กิจการมีความพร้อมมากขึ้นในอนาคต อย่างไรก็ตามการใช้ดัชนีชี้วัดก็มีขอ้ จากัดเช่นกัน การกาหนดดัชนีชี้วัดเองในบางกรณี หรือการใช้ดัชนีชี้วัดของ IRIS เป็นเพียงการบอกจานวนของสิ่งทีเ่ กิดขึ้นจากการทากิจกรรมเท่านั้นหรือบอกผลผลิต (outcome) แต่ไม่ได้บอกผลลัพธ์ (outcome) (Shahnaz & Ming, 2009) เช่น บอกยอดขายสินค้าของกิจการเพื่อสังคม ยอดซื้อสินค้าจากคู๋ค้ารายย่อย จานวน เกษตรกรทีเ่ ข้าร่วมการอบรม เป็นต้น หรือตัวชี้วัดบางตัวที่บอกถึงการเปลี่ยนแปลงทางสังคมหรือไปถึงขั้น “ผลลัพธ์” (outcome) ได้ ก็จะบอกแต่เพียงข้อมูลในจุดใดจุดหนึ่งของช่วงเวลาที่รายงาน แต่ยังไม่ได้บอก “การเปลีย่ นแปลง” ก่อนหน้า และหลัง ซึ่งกิจการเพือ่ สังคมต้องมีการเก็บข้อมูลอย่างสม่าเสมอเพือ่ เปรียบเทียบมูลค่าของตัวชี้วัดในช่วงเวลาที่ผ่านไป หรือ นาไปเป็นส่วนประกอบของวิธีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในแบบอื่นๆ ตัวอย่างองค์กรที่ใช้ Indicators: • • • • • • • • • •

องค์กร Big Society Capital สหราชอาณาจักร องค์กร Global Impact Investing Network: GIIN สหรัฐอเมริกา องค์การภาครัฐ Malaysian Global Innovation and Creativity Centre: MaGIC มาเลเซีย องค์การภาครัฐ Korea Social Enterprise Promotion Agency เกาหลีใต้ มูลนิธิ Calvert Foundation สหรัฐอเมริกา กองทุน GAWA Capital สเปน กองทุน Change Ventures ไทย กิจการเพื่อสังคม d.light design สหรัฐอเมริกา กิจการเพื่อสังคม Digital Divide Data ลาว กัมพูชาและเคนยา กิจการเพื่อสังคม Divine Chocolate สหราชอาณาจักร 98

5. Experimental study “การวิจัยเชิงทดลอง” หรือ experimental study หมายถึง การศึกษาโดยใช้ระเบียบวิธีทางวิทยาศาสตร์ โดยเน้น การวัดระดับความเปลีย่ นแปลงที่เกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขหรือสถานการณ์ที่อยู่ภายใต้การควบคุมอย่างรัดกุม เพื่อศึกษาว่าเงื่อนไข หรือสถานการณ์ที่จดั ขึ้นนั้น เป็นสาเหตุที่แท้จริงของผลหรือปรากฏการณ์ที่เปลี่ยนแปลงนั้นหรือไม่ โดยผู้วิจัยจะใช้วิธีการสังเกต เปรียบเทียบความแตกต่างของตัวแปรที่เปลีย่ นแปลงไประหว่างปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นในสภาพปกติ กับที่เกิดขึ้นในสภาพที่ ได้รับการควบคุมตามเงื่อนไขต่างๆ เพื่อให้ได้ข้อสรุป การวิจัยเชิงทดลองเป็นการศึกษาจากสาเหตุไปหาผล คือต้องการจะทราบว่าตัวแปรที่ศึกษานั้นเป็นสาเหตุที่ทาให้ เกิดผลเช่นนั้นจริงหรือไม่ เช่น ถ้าเกิด X แล้วจะต้องเกิด Y หรือไม่ (If X the Y) ดังนั้นจึงกล่าวได้ว่า การวิจัยเชิงทดลองเป็นการ วิจัยเพื่อหาความสัมพันธ์เชิงเหตุผลของปรากฏการณ์ต่างๆ และถือกันว่าเป็นการวิจัยที่ให้ความน่าเชื่อถือสูงสุด (gold standard) แก่ผลการวิจัย ซึ่งการประเมินผลลัพธ์โดยใช้ข้อมูลอย่างละเอียดเพื่อแสดงหลักฐานความเปลี่ยนแปลงได้มักขึ้นอยู่ กับอายุของกิจการที่ทางานในประเด็นสังคมนั้นๆ มานานพอ กิจการที่ใช้การวิจัยเชิงทดลอจึงมักมีเสถียรภาพและเป็นที่ยอมรับ แล้ว ในขณะที่กิจการอื่นๆ ที่ยังอยูใ่ นช่วงลองผิดลองถูกหรือพยายามพิสูจน์ “แนวคิด” ของกิจการว่าเป็นไปได้มากน้อยเพียงใด ควรจะใช้เครื่องมืออย่าง Logic Model ก่อน (Mettgenberg-Lemiere, 2016) ในการวิจัยเชิงทดลองมักจะมีกลุม่ ตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัย 2 ประเภท คือ กลุ่มทดลอง (experimental group) หมายถึง กลุ่มตัวอย่างจากกลุ่มเป้าหมาย ที่เข้าร่วมโครงการหรือกิจกรรมทางสังคม และกลุ่มควบคุม (control group) หมายถึง กลุม่ ตัวอย่างที่ผู้วิจยั จัดให้มีลักษณะเหมือนกลุ่มทดลอง แต่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการ เพื่อประโยชน์ในการเปรียบเทียบกับ กลุ่มทดลอง รูปแบบของการวิจัยเชิงทดลองที่พบบ่อยในวรรณกรรมด้านประเมินผลลัพธ์ทางสังคม คือ การทดลองแบบสุ่มและ มีกลุ่มควบคุม (Randomized Controlled Trial: RCT) และการวิจยั กึ่งทดลอง (Quasi-Experimental Research) ซึ่งทั้งสอง แบบมีข้อแตกต่างคือ การเลือกกลุ่มตัวอย่างของการวิจัยกึ่งทดลองไม่ได้มาจากการสุม่ กลุ่มตัวอย่างทั้งหมดมาเข้ากลุ่มเหมือน แบบ RCT เช่น ใช้กลุ่มทดลองที่มอี ยู่แล้วตามธรรมชาติ ใชกลุมควบคุมที่มีความคลายคลึงกับกลุมทดลองแตไมมีการสุม เป็นต้น ในด้านข้อดีของการใช้การวิจัยเชิงทดลองในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมนั้น ประเด็นสาคัญที่กล่าวถึงข้างต้นคือ การได้ผลการประเมินที่น่าเชื่อถือได้สูงสุดเมื่อเทียบกับเครื่องมือการประเมินประเภทอื่นๆ เป็นวิธีที่แสดงให้เห็นเหตุและผล (cause and effect) ของการเปลี่ยนแปลงอย่างหนักแน่น การวิจัยเชิงทดลองจึงเหมาะเป็นเครื่องมือพิสูจน์ Logic Model, Theory of Change รวมไปถึงแสดง “สิ่งที่เกิดขึ้นแน่นอน แม้ไม่มีกิจการเข้ามาทางาน” หรือการแสดงปัจจัยภายนอกที่ ก่อให้เกิดผลลัพธ์เดียวกัน (additionality) (So & Staskevicius, 2015) เช่น แสดงสัดส่วนผลลัพธ์ที่เกิดจากองค์กรอื่น (attribution) ด้วยธรรมชาติของการใช้งานเพื่อพิสูจน์เหตุและผล การใช้เครื่องมือนี้จึงไม่ค่อยพบในการรายงานผลลัพธ์ทางสังคมที่ ทาเป็นประจาหรือต่อเนื่อง แต่จะเป็นเฉพาะกรณี เช่น การทดสอบหรือพิสูจน์ผลลัพธ์ทางสังคมของผลิตภัณฑ์หรือบริการบาง แบบ หรือกับเฉพาะกลุ่มเป้าหมายในท้องถิ่น ข้อจากัดของการใช้การวิจัยเชิงทดลอง คือ กระบวนการออกแบบวิธีวิจัยมีความซับซ้อนสูง และการประเมินทาได้ ยากที่สุดเมื่อเทียบกับการวัดผลแบบอื่นๆ การใช้การวิจัยเชิงทดลองต้องใช้เวลาอย่างน้อย 3 เดือนหรือนานกว่านั้น ยกตัวอย่าง เช่น กิจการเพื่อสังคมด้านพลังงานทางเลือก d.light design ทาการวิจัยกึ่งทดลอง (Quasi-Experimental Research) ระหว่าง กลุ่มทดลอง คือ กลุ่มที่เป็นลูกค้าของกิจการจานวน 500 ครัวเรือนเทียบกับกลุ่มควบคุมจานวน 1,500 ครัวเรือน ในประเทศ 99

ยูกันดา โดยใช้เวลามากกว่า 6 เดือนในการศึกษา d.light design ต้องการทราบความเปลีย่ นแปลงในด้านค่าใช้จ่ายด้าน พลังงานในครัวเรือน เวลาในการสร้างผลิตภาพ จานวนอุบัตเิ หตุไฟลวกและการเปลี่ยนแปลงด้านสุขภาพอื่นๆ หลังจากที่ลูกค้า ได้ไฟฉายพลังแสงอาทิตย์ไปใช้งาน (d.light & IDInsight, 2015) องค์กรอื่นๆ ที่นาผลิตภัณฑ์ของ d.light design ไปบริจาคให้ กลุ่มเป้าหมายก็ได้ทาการวิจัยกึ่งทดลองเช่นกันในเฮติและบังคลาเทศ โดยใช้เวลาวิจยั 7 เดือนและ 16 เดือนตามลาดับ ด้วยความยุ่งยากของการวิจยั เชิงทดลอง เช่น การหาและสุ่มกลุ่มตัวอย่าง การออกแบบและการควบคุมการทดลอง และความแม่นยาทางสถิติ กิจการเพื่อสังคมที่ต้องการใช้วิธีประเมินนี้ควรให้นักวิชาการ สถาบันการศึกษาหรือผู้เชี่ยวชาญจาก ภายนอกเป็นผู้ประเมินให้ ความยุ่งยากของการวิจัยเชิงทดลองส่งผลให้มันกลายเป็นวิธีการประเมินทีม่ ีราคาสูงที่สุด อย่างไรก็ ตามในบางกรณีที่เป็นกิจการเพื่อสังคมขนาดใหญ่ เป็นที่รู้จักมายาวนาน สร้างผลลัพธ์ทางสังคมในวงกว้างได้ และทางานใน ประเด็นที่เป็นปัญหาเร่งด่วน (พลังงานทางเลือกสาหรับพื้นที่ที่ไม่มไี ฟฟ้าใช้) ก็อาจจะได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานภายนอก ในการทาวิจัย เช่น d. light design นักลงทุนทางสังคม 3 รายได้แก่ USAID มูลนิธิเชลล์และ UK aid เป็นผู้ออกงบประมาณใน การประเมินให้กิจการเพื่อสังคมให้ และให้บริษัทวิจัยภายนอกเป็นผู้ทาการประเมิน หรือกิจการไมโครไฟแนนซ์ BRAC ที่ทางาน กับคนยากจนหลายล้านคน นอกจากจะมีการวิจัยเชิงทดลองที่ทาโดยหน่วยงานภายในแล้ว ยังมีสถาบันการศึกษาและ หน่วยงานภายนอกประมาณ 20 แห่งที่เข้ามาศึกษาผลลัพธ์โดยใช้การวิจัยเชิงทดลอง (ดูรายละเอียดของกรณีศึกษาเหล่านี้ใน ภาคผนวกของรายงานฉบับนี้) ตัวอย่างองค์กรที่ใช้ Experimental Study: • • • •

กองทุน Social Innovation Fund สหรัฐอเมริกา กิจการเพื่อสังคม d.light design สหรัฐอเมริกา กิจการเพื่อสังคม BRAC บังคลาเทศ กิจการเพื่อสังคม Proximity Designs เมียนมาร์

6. Proprietary เครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแบบ Proprietary หรือ “คิดค้น/ประดิษฐ์เอง” หมายถึง เครือ่ งมือที่องค์กร ประดิษฐ์คดิ ค้นขึ้นเอง เพื่อประเมินและสื่อสารขนาดของผลลัพธ์ทางสังคมซึ่งเป็นเป้าหมายหลักขององค์กร หรือหากเป็นนัก ลงทุนทางสังคมเครื่องมือ Proprietary อาจทาหน้าที่ให้คะแนน จัดอันดับ วิเคราะห์องค์ประกอบต่างๆ และรายงานผลของ กิจการเพื่อสังคมที่อยู่ในพอร์ตการลงทุนเพื่อใช้ตัดสินใจในการลงทุน หรือประเมินผลกิจการที่ได้รับทุนไปแล้ว การสารวจนัก ลงทุนทางสังคมโดย GIIRS ในค.ศ. 2016 พบว่านักลงทุนทางสังคมร้อยละ 65 ที่ใช้กรอบคิดและดัชนีชี้วัดแบบ Proprietary ซึ่ง นักลงทุนทางสังคมในสัดส่วนที่พอๆ กันได้ใช้ดัชนีชี้วัดของ IRIS (GIIN Research Team, 2016) และบางส่วนใช้ชุดตัวชี้วัด IRIS ประกอบกับเครื่องมือ Proprietary ขององค์กรเอง ในงานวิจัยชิ้นนี้ คณะวิจัยจัดประเภทกระบวนการคัดเลือกตัวชี้วัดจากฐานข้อมูล เช่น IRIS มารวบรวมและให้น้าหนัก ตามความสนใจและนโยบายของแหล่งทุน เพื่อคานวณ “คะแนนรวม” ของขนาดผลลัพธ์ทางสังคมในด้านต่างๆ เช่น ในรูปแบบ scorecard ให้อยู่ในประเภท Proprietary เช่นเดียวกัน ถึงแม้ว่ากรณีนี้จะมิได้เป็นผลจากการคิดค้นเครื่องมือขององค์กรเอง ทั้งหมด เนื่องจากองค์กรที่จัดทา scorecard นับว่ามีกระบวนการวิเคราะห์ผลลัพธ์ทางสังคมทีล่ งลึกกว่าองค์กรที่ใช้เพียง ตัวชี้วัดต่างๆ ในการติดตามผลลัพธ์ทางสังคม 100

เครื่องมือ Proprietary มีทั้งแบบที่ใช้เฉพาะในองค์กรโดยไม่เปิดเผยขั้นตอนการประเมินหรือวิเคราะห์ต่อสาธารณะ หากผู้ใช้งานไม่ได้เป็นสมาชิก เช่น การดูรายงานของการจัดอันดับ GIIRS และแบบที่เปิดเผยวิธีการหรือกรอบคิดสู่สาธารณะ เช่น ดัชนีความก้าวหน้าในการออกจากความยากจน (Progress out of Poverty Index – PPI) ของธนาคารกรามีน ประเทศ บังกลาเทศหรือ “อัตราส่วนทางเลือกการกุศลที่ดีที่สดุ ” (Best Available Charitable Option – BACO) ของกองทุน Acumen Fund ทั้งนี้เครื่องมือ Proprietary บางตัวที่พัฒนาโดยองค์กรตัวกลางอาจมีค่าใช้จ่ายในการใช้เครื่องมือ การดู ข้อมูลการจัดอันดับหรือรายงานขององค์กรต่างๆ ที่อยู่ในระบบฐานข้อมูลหรือเมื่อกิจการเพื่อสังคมต้องการใช้เครื่องมือเพื่อ ประเมินเพื่อขอการรับรอง เช่น Dalberg Approach และบริการประเมินกิจการโดย B Impact Assessment แต่ก็มีเครื่องมือ หลายตัวทีเ่ ปิดให้องค์กรทดลองใช้ฟรีเพื่อประเมินตัวเอง เช่น แบบประเมินตัวเองของ B Impact Assessment (ก่อนที่จะ ตัดสินใจให้องค์กรตัวกลางประเมินและรับรองให้) หรือมีชุดความรูท้ ี่เปิดเผยต่อสาธารณะโดยองค์กรใดจะหยิบเครื่องมือไปใช้ก็ ได้โดยไม่เสียค่าบริการอย่าง PPI ตัวอย่างเครื่องมือ Proprietary ที่พบบ่อยในวรรณกรรม • Progress out of Poverty Index – PPI โดยองค์กรไม่แสวงกาไร Innovations for Poverty Action (IPA) เครื่องมือ PPI จัดทาขึ้นเพื่อใช้ประเมินโดยการสอบถามความคิดเห็นของลูกหนี้ธนาคารกรามีน สถาบันไมโคร ไฟแนนซ์รุ่นบุกเบิกในบังคลาเทศ ก่อนที่มูลนิธิกรามีน (Grameen Foundation) จะนามาใช้ ขยายผลและเผยแพร่ในระดับ นานาชาติ ในช่วงค.ศ. 2005-2016 ก่อนที่มูลนิธจิ ะร่วมเป็นพันธมิตรกับสถาบัน Innovations for Poverty Action (IPA) ใน ค.ศ. 2016 ในการสร้างเครือข่าย PPI (PPI Alliance) ซึ่งเน้นด้านธรรมาภิบาลและการระดมทุน (Grameen Foundation, n.d.) ในปัจจุบันผู้ที่ทาหน้าที่บริหารจัดการเครื่องมือคือสถาบัน IPA PPI เกิดจากการถามกลุ่มเป้าหมายว่ารูปธรรมของ “ความยากจน” ในทัศนะของพวกเขาคืออะไร แล้วนาผลที่ได้มา จัดชั้นและเปรียบเทียบกับสถิติเส้นความยากจนระดับชาติ PPI เป็นเครื่องมือชี้วัดความยากจน ใช้ช่วยวางแผนโครงการ และ ติดตามผล เหมาะสาหรับโครงการที่มีเป้าหมายด้านความยากจน และเป็นเครื่องมือที่มีการเผยแพร่ระเบียบวิธีต่อสาธารณะโดย ไม่คิดค่าใช้จ่าย PPI ทาหน้าที่วัดความยากจน ณ เวลาหนึ่ง ใช้เปรียบเทียบระหว่างก่อนและหลังการทากิจกรรมได้ แต่ไม่สามารถ กล่าวได้วา่ โครงการเป็นปัจจัยหลักในการสร้างความเปลี่ยนแปลง ตัวเครื่องมือประกอบด้วยชุดคาถาม และตารางเปรียบเทียบ ซึ่งพัฒนามาจากข้อมูลรายได้/รายจ่ายครัวเรือนของแต่ละประเทศ ซึ่งมีใช้ใน 60 ประเทศ นามาสกัดเป็นคาถามง่ายๆ 10 ข้อ ที่ ง่ายต่อการเก็บข้อมูล กลุ่มเป้าหมายสามารถตอบเสร็จได้ภายใน 5-10 นาที การพัฒนาคาถามแต่ละคาถามยึดหลักการ 3 ข้อ คือ • เป็นคาถามที่มีความเชื่อมโยงอย่างมากกับความยากจน เช่น มีขอ้ มูลสถิติยืนยันว่า หากครัวเรือนตอบ คาถามเช่นนี้แล้ว แปลว่ามีสถานะอยู่ภายใต้เส้นความยากจน ตัวอย่างคาถาม เช่น “หัวหน้าครอบครัว/ผู้นา ครัวเรือนมีการศึกษาระดับใด” • เป็นคาถามที่การเก็บข้อมูลมีต้นทุนต่า ง่ายต่อการตอบและตรวจสอบความถูกต้อง ตัวอย่างคาถาม เช่น “หลังคาบ้านของคุณทาจากวัสดุอะไร” • เป็นคาถามมีแสดงถึงการเปลี่ยนแปลงตามเวลาเมื่อระดับความยากจนเปลี่ยนแปลง ตัวอย่างคาถาม เช่น “ครัวเรือนเป็นเจ้าของรถยนต์หรือจักรยานยนต์กี่คัน” 101

คาตอบของแต่ละคาถามจะบ่งชี้ความเป็นไปได้ทผี่ ู้ที่เป็นกลุม่ เป้าหมายใช้ชีวิตอยู่ภายใต้เส้นความยากจนของประเทศ นั้นๆ หรือภายใต้เส้นความยากจนสากล โดยคาตอบจะถูกนามาถ่วงน้าหนักกับตารางเปรียบเทียบทีอ่ ้างอิงจากข้อมูลรายได้/ รายจ่ายครัวเรือนของแต่ละประเทศ • Best Available Charitable Option – BACO ของกองทุน Acumen Fund กองทุน Acumen Fund หลีกเลี่ยงการใช้เครื่องมือที่จะวัดผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) เนื่องจาก องค์กรลงทุนในโครงการที่มลี ักษณะแตกต่างหลากหลายและการใช้เครื่องมือมีราคาสูงเกินไป กองทุนมองว่าการที่จะพิสูจน์ ผลลัพธ์ทางสังคมเป็นสิ่งสาคัญแต่เป็นเรื่องยุ่งยากและมีราคาแพง กองทุนจึงวัดเพียง “ผลผลิต” (outputs) เช่น ยอดขายมุ้ง เพื่อป้องกันยุง แทนที่จะวัดเพื่อพิสูจน์ผลลัพธ์ (outcome) เช่น จานวนการเกิดโรคมาลาเรียทีล่ ดลง (Trelstad, 2008) Acumen Fund จึงได้คดิ ค้นเครื่องมือที่เรียกว่า “ทางเลือกเพื่อบริจาคการกุศลที่ดีทสี่ ุด” (Best Available Charitable Option หรือ BACO) เพื่อตอบคาถามว่า “เงินลงทุนทุกหนึ่งดอลลาร์จะสร้างผลลัพธ์ทางสังคมส่วนเพิ่มเท่าไรตลอดอายุการ ลงทุน เมื่อเทียบกับการลงทุนแบบการกุศลที่ใกล้เคียงที่สดุ ?” เครือ่ งมือดังกล่าวเปรียบเสมือนจุดเริม่ ต้นในการวัดผลลัพธ์ทาง สังคมและประสิทธิผลทางต้นทุนของการลงทุน การคานวณ BACO จะขับเคลื่อนด้วย 3 ปัจจัยหลักคือ • โครงสร้างทางการเงิน (Financial Leverage) – เนื่องจาก Acumen Fund หาผลตอบแทนจากการ ลงทุนทั้งในรูปแบบหนี้สินและหุ้นสามัญ ทาให้การลงทุนขององค์กรมีต้นทุนสุทธิต่ากว่าการบริจาค เช่น หาก Acumen Fund ให้สินเชื่อจานวน 325,000 เหรียญสหรัฐ โดยมีอัตราดอกเบีย้ ร้อยละ 6 อายุ 5 ปี จะต้องจ่ายเงินคืนทั้งสิ้น 422,500 เหรียญสหรัฐ ในขณะที่การบริจาคจะเป็นเงินทุนจม (sunk cost) • ประสิทธิภาพขององค์กร (Enterprise Efficiency) – ทางเลือกเพื่อบริจาคการกุศลที่ดีที่สดุ ส่วนใหญ่คือ การบริจาคเงินให้กับองค์กรสาธารณะหรือองค์กรไม่แสวงหากาไร ในขณะที่ Acumen Fund เชื่อว่าการ ลงทุนในภาคเอกชนจะสามารถคืนทุนได้ราวร้อยละ 50 ถึงร้อยละ 100 ให้กับนักลงทุนในการลงทุน โครงการทางสังคม เช่น การที่ผู้รบั เงินลงทุนจาก Acumen Fund เลือกใช้ตัวแบบทางธุรกิจในการเข้าถึง ตลาดคนจนเพื่อสร้างผลลัพธ์ทางสังคม • คานงัดทางเทคโนโลยี (Technology Leverage) – ในหลายกรณีที่การคิดค้นสินค้าหรือระบบธุรกิจ รูปแบบใหม่สามารถสร้างผลลัพธ์ทางสังคมได้มากขึ้นต่อเงินลงทุนหนึ่งหน่วย เช่น การลงทุนเพื่อลดการติด เชื้อมาลาเรียผ่านนวัตกรรมมุ้งเคลือบยาฆ่าแมลงที่ใช้ได้ยาวนาน (long lasting insecticide-treated nets) ที่สามารถใช้ได้นานกว่ามุ้งเคลือบยาฆ่าแมลงทั่วไปซึ่งนิยมบริจาคในภูมิภาคแอฟริกาใต้ซาฮาราถึง 5 เท่า ตัวอย่างการประยุกต์ใช้ BACO เช่น การเปรียบเทียบทางเลือกเพื่อป้องกันโรคมาลาเรีย โดยทางเลือกแรกคือบริจาค เงินผ่านองค์กรการกุศลเพื่อซื้อมุ้งเคลือบยาฆ่าแมลง ซึ่งจะมีต้นทุน 0.839 เหรียญสหรัฐต่อปีต่อคน ในขณะที่ทางเลือกในการ ลงทุนบริษัท A to Z (บริษัทสมมติ) ซึ่งผลิตมุ้งเคลือบยาฆ่าแมลงที่ใช้ได้ยาวนาน ซึ่งจะมีต้นทุน 0.016 เหรียญสหรัฐต่อปีต่อคน ดังนั้นตามวิธี BACO องค์กรจึงตัดสินใจลงทุนในบริษัท A to Z เนื่องจากมีประสิทธิภาพสูงกว่า โดยมีสดั ส่วน BACO เท่ากับ 52 ดังแสดงในตาราง 9

102

ตาราง 9 ตัวอย่างการคานวณอัตราส่วน BACO ของกองทุน Acumen Fund ในการลงทุนกับบริษัท A to Z (บริษัทสมมติ) BACO

การลงทุนของกองทุน Acumen Fund

ต้นทุนสุทธิ

(ต้นทุน - ผลตอบแทน)

$390,000

$32,500

Total social impact

จานวนปี /คนที่ได้รับการป้องกันโรค มาลาเรีย

464,286

2,000,000

$0.839

$0.016

ต้นทุนสุทธิ / หน่วยผลลัพธ์ $ / ปี /คน (person year) ทางสังคม อัตราส่วน BACO

ตัวคูณประสิทธิภาพต้นทุน

52

ที่มา: (Acumen Fund Metrics Team, 2007) • IMPACT Methodology ของบริษัท Bridges Fund Management (ชื่อเดิม Bridges Ventures) Bridges Fund Management เป็นบริษัทลงทุนทางสังคมจากประเทศอังกฤษที่ก่อตั้งขึ้นในค.ศ. 2002 บริษัทบริหาร กองทุนส่วนบุคคล (private funds) โดยลงทุนไปกับการแก้ปญ ั หาสังคมสิ่งแวดล้อมที่เน้นในประเด็นหลักสี่ประเด็น ได้แก่ 1) การสนับสนุนธุรกิจที่โตเร็วและมีผลลัพธ์ทางสังคมสูง 2) การลงทุนในอสังหาริมทรัพย์ที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมและสร้างชุมชน ให้กลุ่มผูด้ ้อยโอกาส 3) การลงทุนในธุรกิจเพื่อสังคม และ4) การลงทุนในองค์กรในภาคสังคมให้ได้มาซึ่งสัญญาการค้าทีส่ ร้าง ผลลัพธ์ทางสังคม บริษัทพัฒนาเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและความเสี่ยงขึ้นเอง Bridges Fund Management เชื่อว่าการ ทาความเข้าใจความเสี่ยงในการได้มาซึ่งผลลัพธ์ทางสังคมมีความสาคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าการประเมินความเสี่ยงทางการเงิน บริษัทมีชุดเครื่องมือที่คดิ ค้นขึ้นเองเรียกว่า “IMPACT Methodology” ที่ประกอบไปด้วย “Bridges IMPACT Radar” เป็น เครื่องมือที่ใช้ประเมินก่อนการตัดสินใจลงทุน และ “IMPACT Scorecard” ที่ใช้ประเมินหลังจากที่ลงทุนไปแล้ว Bridges IMPACT Radar ถูกใช้ในช่วงสอบทานกิจการ (due diligence) เครื่องมือแสดงความเสีย่ งในระดับสูง-กลางต่าเทียบกับผลตอบแทน (ทั้งทางการเงินและทางสังคม) ตามตัวชี้วัดใน 4 ประเด็น ได้แก่ • ผลลัพธ์เปาหมาย (Target Outcomes) พิจารณาจากความลึกหรือโอกาสในการขยายผลของผลลัพธ์ทางสังคม การทางานกับผู้ด้อยโอกาสหรือคนส่วนใหญ่ของสังคม โอกาสการสร้างความเปลี่ยนแปลงในเชิงระบบ และหลักฐาน จากการทดสอบความเชื่อมโยงของเหตุและผลของ Logic Model • คุณค่าส่วนเพิ่ม (Additionality) แบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ ระดับนักลงทุนคือ ดูว่ากิจการจะเป็นอย่างไรหาก Bridges Fund Management ไม่เข้าไปลงทุน และระดับกิจการ คือ การลงทุนนี้นาไปสูผ่ ลลัพธ์อะไรที่ถ้าบริษัทไม่ ลงทุนจะไม่เกิดขึ้น?

• สิ่งแวดล้อม สังคม และธรรมาภิบาล (ESG) คือ การคานึงถึงโอกาสที่ก่อให้เกิดประโยชน์ทั้งสามด้าน และการลด ความเสีย่ งในทั้งสามด้าน 103

• ความสอดคล้อง (Alignment) ดูความสัมพันธ์ระหว่างผลลัพธ์ทางสังคมและผลตอบแทนทางการเงิน และระหว่าง โมเดลทางธุรกิจและความสามารถในการสร้างผลลัพธ์ทางสังคม บริษัทจะประเมินมุมมองทั้งด้านความเสี่ยงและผลตอบแทนในทั้ง 4 ประเด็นข้างต้น โดยมีคะแนนตั้งแต่ 1 ถึง 3 ดัง แสดงตัวอย่างในแผนภาพ 13 แผนภาพ 13 ตัวอย่างการประเมินกิจการเพื่อสังคมโดยใช้เครื่องมือ Bridges IMPACT Radar ความเสี่ยง

ผลตอบแทน

Target Outcomes 3 2 1

Alignment

Additionality

0

ESG ที่มา: Bridges IMPACT Report: A Spotlight on our Methodology, Bridges Ventures, 2014 อ้างถึงใน (Saltuk & Idrissi, 2015)

หลังจากที่ตัดสินใจลงทุน เครื่องมือ IMPACT Scorecard จะถูกนามาใช้บริหารจัดการพอร์ตการลงทุนเพื่อติดตาม ความเสีย่ งและผลตอบแทนของแต่ละกิจการในพอร์ตลงทุน และของแต่ละกองทุนอย่างต่อเนื่อง IMPACT Scorecard แสดง KPIs ที่สาคัญของแต่ละประเด็นสาคัญจาก IMPACT Radar บริษัทส่ง Scorecard ให้นักลงทุนเพื่อรายงานผลลัพธ์ที่สร้างให้ สังคมไปพร้อมกับรายงานผลตอบแทนทางการเงิน จากตัวอย่างเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแบบ Proprietary ข้างต้น จะเห็นได้ว่าการออกแบบเครื่องมือ ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเพื่อใช้เองนั้น ช่วยให้การประเมินให้ข้อมูลตรงกับความต้องการลักษณะการทางานขององค์กร ทาให้ การใช้ข้อมูลมีประโยชน์โดยตรงต่อเพื่อปรับปรุงการทางาน การตัดสินใจและการรายงานต่อผู้มีสว่ นได้ส่วนเสียขององค์กร อย่างไรก็ตามการประดิษฐ์เครื่องมือการประเมินเป็นของตนเองเหมาะกับองค์กรที่ระบุผลลัพธ์ทางสังคมได้ชัดเจนแล้ว หรือ ผ่านการพิสูจน์ด้านความสัมพันธ์ระหว่างเหตุและผลใน Logic Model หรือ Theory of Change มาแล้ว มีเครื่องมือ Proprietary หลายประเภทที่เปิดสาธารณะให้เข้าถึงองค์ความรู้และตัวอย่างโดยไม่มคี ่าใช้จ่าย ทาให้กิจการเพื่อสังคมหรือผู้ให้ ทุนที่ทางานในประเด็นที่ใกล้เคียงกันสามารถนาเครื่องมือเหล่านั้นไปประยุกต์ใช้งานต่อได้ 104

ข้อจากัดของการใช้เครื่องมือการประเมินแบบ Proprietary คือ การยอมรับผลการประเมินจากบุคคลภายนอก เพราะเกณฑ์การพิจารณา การจัดอันดับหรือหลักในการเก็บข้อมูลมักเป็นอัตวิสยั จากตัวองค์กร การเปรียบเทียบข้อมูลข้าม องค์กรอาจจะเป็นอุปสรรคเพราะมีขั้นตอน กรอบคิด หรือ “ภาษา” ที่ไม่เหมือนกัน การจะสร้างเครือ่ งมือประเมินผลลัพธ์ทาง สังคมขึ้นมาใช้เอง องค์กรควรมีผเู้ ชี่ยวชาญเข้ามามีส่วนร่วม การพัฒนาและพิสจู น์เครื่องมือเป็นเรื่องที่ใช้เวลา การวางระบบ อาจใช้เวลา 12-24 เดือน (Trelstad, 2008) และมีต้นทุนสูง สาหรับองค์กรที่ยังไม่มีเครื่องมือการประเมินใช้ เครื่องมือการ ประเมินที่องค์กรตัวกลางคิดค้นขึน้ มาหลายประเภทมีคา่ ใช้จ่าย และควรเลือกใช้ให้ตรงกับลักษณะการทางาน เช่น เครื่องมือ PPI เหมาะกับกิจการเพื่อสังคมทีท่ างานในด้านขจัดความยากจนเท่านั้น เป็นต้น

ตัวอย่างองค์กรที่ใช้เครื่องมือ Proprietary: • • • • •

เครื่องมือ B-Analytics และ B Impact Assessment ขององค์กร B Lab เครื่องมือ PRISM ขององค์กร Intellecap อินเดีย เครื่องมือ Social Action Plan ของกองทุน Lok Capital อินเดีย เครื่องมือ Log Frame Analysis ของมูลนิธิ Axis Bank Foundation อินเดีย กองทุน Social Venture Hong Kong Capital ฮ่องกง

105

5. สรุปผลวรรณกรรมปริทัศน์ จากการทบทวนวรรณกรรมที่เกี่ยวข้องในบทที่ 2-4 ของรายงานฉบับนี้ คณะวิจัยสรุปผลการวิเคราะห์เบื้องต้นได้ดังต่อไปนี้ นิยามของ “กิจการเพื่อสังคม” ถึงแม้ทั่วโลกจะมีนยิ ามที่แตกต่างหลากหลายของ “กิจการเพื่อสังคม” ทั้งนิยามที่ใช้จาแนกกิจการออกจากองค์กร พัฒนาเอกชน (เอ็นจีโอ) และธุรกิจกระแสหลัก และนิยามที่ใช้เพื่อกาหนดเงื่อนไขการสนับสนุนจากภาครัฐ ผลจากการทบทวน วรรณกรรมสามารถสรุปลักษณะเด่นที่นักวิชาการ กิจการเพื่อสังคม แหล่งทุน และองค์กรทีส่ นับสนุนกิจการเพื่อสังคมทั่วโลกได้ โดยสังเขป 4 ประการ ดังต่อไปนี้ 1. กิจการเพื่อสังคมมุ่งสร้างผลลัพธ์ทางสังคมเป็นหลัก ในทางที่มคี วามยั่งยืนทางการเงิน มิใช่มุ่งแสวงกาไรสูงสุด แม้จะมีความแตกต่างอยู่บ้างในระดับ ขนาด ของการเปลี่ยนแปลงที่คาดหวังว่ากิจการเพื่อสังคมจะสร้างได้ เช่น บางนิยาม คาดหวังว่ากิจการเพื่อสังคมจะต้องเน้นการสร้าง “การเปลีย่ นแปลงทางสังคม” ซึ่งทาซ้าและขยายขนาดได้ในวงกว้าง บาง นิยามขยายความว่า กิจการเพื่อสังคมจะต้องคิดค้น “นวัตกรรมทางสังคม” เพื่อแก้ปัญหาเชิงระบบ ขณะที่บางนิยามเน้นแต่ เพียงการ “บรรเทาปัญหาสังคม” ก็เพียงพอแล้ว จุดร่วมของนิยามที่แตกต่างหลากหลายเหล่านี้ คือ กิจการเพื่อสังคมจะต้องมี “พันธกิจทางสังคม” เป็นเป้าหมายหลักขององค์กร และจะต้องพยายามสร้างความยั่งยืนทางการเงิน โดยใช้กลยุทธ์การหา รายได้หรือแบบจาลองทางธุรกิจ มิใช่หวังพึ่งเงินบริจาคหรือเงินให้เปล่าเป็นแหล่งทุนหลักในการดาเนินกิจการ ส่วนความหมายของ “ผู้ประกอบการทางสังคม”มุ่งเน้นไปที่ตัว บุคคล ผูร้ ิเริม่ ส่วน “กิจการเพื่อสังคม” ให้ ความสาคัญกับโครงสร้างของ องค์กร เป็นหลัก “กิจการเพื่อสังคม” และ “ธุรกิจเพื่อสังคม” อาจมีความหมายเดียวกันได้ในหลายบริบท 2. โครงสร้างนิติบุคคลกิจการเพื่อสังคมมีได้หลากหลายรูปแบบ และจะจ่ายหรือไม่จ่ายเงินปันผลก็ได้ อาจเป็นได้ ทั้งองค์กรที่ไม่แสวงหากาไร (nonprofit) หรือแสวงหากาไร (for-profit) ก็ได้ รูปแบบนิติบุคคลเป็นได้ตั้งแต่ สหกรณ์ วิสาหกิจ ชุมชน องค์กรไม่แสวงกาไร บริษทั จากัด ห้างหุ้นส่วน ฯลฯ บางกิจการมีนโยบายไม่จ่ายเงินปันผลแก่เจ้าของหรือผู้ถือหุ้น บาง กิจการจ่ายเงินปันผลเช่นเดียวกับบริษัททั่วไป ประเด็นสาคัญที่จะกาหนดว่า กิจการใดเป็นกิจการเพื่อสังคมหรือไม่ อยู่ที่การ วางเป้าหมายอย่างชัดเจนในการแก้ปัญหาทางสังคมหรือสิ่งแวดล้อม และมุ่งสร้างผลลัพธ์ทางสังคม 3. กิจการเพื่อสังคมประเภท “ธุรกิจเพื่อสังคม” จะเน้นหารายได้จากการค้าเป็นหลัก โดยทั่วไป กิจการเพื่อสังคม สามารถพึ่งพาแหล่งเงินทุนที่หลากหลาย โดยอาจจะมีรายได้จากการค้า การให้บริการ เงินให้เปล่า และเงินบริจาค หรือหลาย แหล่งเหล่านี้ผสมกัน แต่กจิ การที่จดทะเบียนเป็นบริษัทจากัด หรือ “ธุรกิจเพื่อสังคม” (social business) จะต้องมีแบบจาลอง ธุรกิจ (business model) และแสวงกาไรจากการค้าขายเป็นหลัก ด้วยลักษณะที่แตกต่างและหลากหลายของกิจการเพื่อสังคม นี้เอง ทาให้กล่าวได้ว่าทั้งเงื่อนไขการปันผล และรายได้จากการค้าขาย ไม่ใช่ลักษณะที่กาหนดการเป็นกิจการเพื่อสังคม กล่าวโดยสรุป จุดร่วมที่เป็นคุณสมบัติสาคัญของกิจการเพื่อสังคม คือ กิจการเพื่อสังคม เป็น “กิจการ” ประเภทหนึ่ง ที่วางเป้าหมายหรือพันธกิจหลักไว้ที่การแก้ไขปัญหาสังคมและ/หรือสิ่งแวดล้อม มิใช่การแสวงหาผลตอบแทนทางการเงินสูงสุด โดยมีกระบวนการแก้ปัญหาสังคมและ/หรือสิ่งแวดล้อมหลอมรวมในการดาเนินกิจการ และอาศัยหลักการบริหารจัดการจาก

106

ภาคเอกชนเป็นสาคัญ ทาให้กิจการเพื่อสังคมพยายามแสวงหาความยั่งยืนทางการเงิน จากรายได้ที่เกิดจากการดาเนินกิจการ เอง สาหรับกฎระเบียบของรัฐในการกากับดูแลกิจการ หรือการกาหนดนิยามโดยรัฐเพื่อมอบสิทธิประโยชน์ทางภาษีบาง ประการให้กับกิจการเพื่อสังคมนั้น นับเป็นองค์ประกอบที่แตกต่างกันตามกฎหมายแต่ละประเทศ ไม่ใช่และไม่อาจเป็นเงื่อนไข ในการนิยาม “กิจการเพื่อสังคม” ในทางสากลแต่อย่างใด กรอบทฤษฎี เครื่องมือ และขั้นตอนการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม สาหรับกิจการเพื่อสังคม จากการสารวจการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของแหล่งทุนและองค์กรชั้นนาทั่วโลกที่ให้การสนับสนุนกิจการเพื่อ สังคม รวมทั้งในประเทศไทย จานวน 69 แห่ง และกิจการเพื่อสังคมชั้นนาระดับโลก 6 แห่ง ดังแสดงในตาราง 10 และ ตาราง 11 ของรายงานฉบับนี้ และรายละเอียดในภาคผนวก โดยจาแนกประเภทได้เป็นหน่วยงานของรัฐ 8 แห่ง (ร้อยละ 12), มูลนิธิ 12 แห่ง (ร้อยละ 17), องค์กรตัวกลางที่มิใช่แหล่งทุนแต่มีบทบาทในการส่งเสริมและพัฒนากิจการเพือ่ สังคม อาทิ การพัฒนา เครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม 19 แห่ง (ร้อยละ 28), กองทุนร่วมลงทุนเชิงการกุศล (venture philanthropy) 17 แห่ง (ร้อยละ 25) ซึ่งเน้นการลงทุนในกิจการเกิดใหม่, กองทุนเพื่อสังคม (social investment fund) 9 แห่ง (ร้อยละ 13) ซึ่งเน้น การลงทุนในกิจการที่ผา่ นพ้นระยะเริ่มต้นมาแล้ว, บริษัทเอกชนที่สนับสนุนกิจการเพื่อสังคม 1 แห่ง (ร้อยละ 1) และสถาบัน วิชาการ 3 แห่ง (ร้อยละ 4) ดังสรุปในแผนภาพ 14 แผนภาพ 14 ประเภทขององค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนสาหรับกิจการเพื่อสังคมที่ดาเนินการสารวจ

1% 13%

4% 12% 17%

25%

28% หน่วยงานของรัฐ

มูลนิธิ

องค์กรตัวกลาง

กองทุนร่วมลงทุนเชิงการกุศล

กองทุนเพื่อสังคม

บริษัทเอกชน

สถาบันวิชาการ คณะวิจัยพบว่าองค์กรกว่าร้อยละ 60 ใช้ “ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลง” หรือ Theory of change เป็นกรอบทฤษฎีใน การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม และใช้เครื่องมือที่หลากหลายในการประเมิน โดยกิจการเพื่อสังคมทั้ง 6 แห่ง เผยแพร่ผลลัพธ์ 107

ทางสังคมขององค์กรต่อสาธารณะอย่างสม่าเสมอ และต่อแหล่งทุนและองค์กรสนับสนุน รายละเอียดแสดงดังตาราง 10 และ ตาราง 11

108

ตาราง 10 สรุปการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (social impact assessment) ของแหล่งทุนและองค์กรสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมทั่วโลก

ลาดับ 1

ประเทศ สหรัฐอเมริกา

ชื่อองค์กร Office of Social Innovation and Civic Participation

2

สหรัฐอเมริกา

Washington State Institute for Public Policy

3

สหรัฐอเมริกา

Social Innovation Fund

ประเภท องค์กร หน่วยงาน ของรัฐ

URL https://www.w hitehouse.gov/ administration/ eop/sicp

ปีก่อตั้ง 2009

สถาบัน วิชาการ

http://www.ws ipp.wa.gov/Be nefitCost

1983

หน่วยงาน ของรัฐ

http://www.na tionalservice.g ov/programs/s ocialinnovationfund

2009

เปาหมายองค์กร สนับสนุนภาคสังคม (ปัจเจก บุคคล องค์กรไม่แสวงกาไร มูลนิธิ รวมถึงธุรกิจและภาครัฐ) ให้ “ค้นหาหนทางใหม่ๆ ที่จะ แก้ปัญหาเก่าๆ และผลักดันการ ร่วมมือระหว่างภาคส่วนต่างๆ เหล่านี้ เพื่อแก้ปัญหาที่ประเทศ เผชิญหน้าได้อย่างยั่งยืนและ สร้างผลกระทบได้มากขึ้น” ก่อตั้งโดยรัฐสภาของมลรัฐ วอชิงตันเพื่อดาเนินการวิจัยโดย ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด ตามประเด็นที่ รัฐสภามลรัฐวอชิงตันชี้แนะ งานวิจัยด้านการประเมินผลลัพธ์ ทางสังคมมีเป้าหมายเพื่อระบุ นโยบายของรัฐที่มีหลักฐานหนัก แน่นพอให้มั่นใจว่า สามารถ สร้างผลลัพธ์ทางสังคมในวง กว้างระดับมลรัฐ โดยใช้เงินภาษี ของประชาชนอย่างคุ้มค่า ขยายขนาดผลกระทบของวิธี แก้ปัญหาที่ตั้งอยู่บนฐานชุมชน และมีนวัตกรรม (innovative community-based solution) ซึ่งมีหลักฐานที่น่าเชื่อถือว่า สามารถปรับปรุงคุณภาพชีวิต ของคนในชุมชนผู้มีรายได้น้อย ในสหรัฐอเมริกา

ประเภท เครื่องมือ หลากหลาย (มี บทบาทในการ พัฒนาเครื่องมือ)

จุดเด่นของเครื่องมือ N/A

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ Y Y Y N

ประเด็นที่สนับสนุน การฟื้นตัวทางเศรษฐกิจ, ความเข้มแข็งของชุมชน (สหรัฐอเมริกา)

กรอบทฤษ ี N/A

หลากหลาย (แล้วแต่การ ชี้แนะของรัฐสภามลรัฐ วอชิงตัน)

Outcome linkage

Cost-benefit

นาวิธีการคานวณแบบเศรษฐศาสตร์มาตรฐานมา ประยุกต์ใช้กับนโยบายและโครงการสาธารณะ คานวณ “มูลค่า” ของการลงทุนด้วยการคานวณ มูลค่าปัจจุบันสุทธิ (net present value – NPV) ของประโยชน์ทางสังคมและต้นทุนที่คาดว่าจะเกิดขึ้น ในแต่ละปี และเผยแพร่ผลการคานวณต่อสาธารณะ

วิธีแก้ปัญหาที่ตั้งอยู่บนฐาน ชุมชนและมีนวัตกรรม (สหรัฐอเมริกา)

Logic model

Experimental Study

องค์กรที่ขอรับการสนับสนุนจากกองทุนนวัตกรรม Y (ต้องวัด สังคมจะต้องสามารถแสดงแผนการประเมิน และแสดง “หลักฐานขั้นต้น” (preliminary evidence) ณ วันที่ หลักฐาน เสนอโครงการ จากนั้นหลังจากที่โครงการได้รับการ ขั้นต้น อนุมัติแล้ว องค์กรผู้ดาเนินโครงการจะต้องดาเนินการ preliminary ประเมินผลลัพธ์ในระดับที่ได้ “หลักฐานขั้นกลาง” level of (moderate evidence) หรือ “หลักฐานขั้นสูง” evidence) (strong evidence) ภายในวันสิ้นสุดโครงการ

N

N

Y

Y

Y (SIF ประเมิน หลักฐาน ขั้นต้น)

Y (ต้องวัด และแสดง หลักฐาน ขั้นกลาง หรือสูง moderat e or strong levels of evidence)

N

109

ลาดับ 4

ประเทศ อังกฤษ

ชื่อองค์กร Big Society Capital

5

อังกฤษ

Social Incubator Fund

6

อังกฤษ

Social Enterprise Mark

ประเภท องค์กร องค์กร ตัวกลาง

URL https://www.bi gsocietycapital .com/

ปีก่อตั้ง 2012

หน่วยงาน ของรัฐ

https://www.bi glotteryfund.or g.uk/socialincu batorfund

2012

องค์กร ตัวกลาง

http://www.so cialenterprise mark.org.uk/

2012

เปาหมายองค์กร สถาบันการเงินแห่งแรกในโลกที่ จัดตั้งโดยรัฐเพื่อเน้นการลงทุน ในสถาบันตัวกลางด้านการ ลงทุนทางสังคม (social investment finance intermediaries – SIFI) มี สถานะเป็นองค์กรอิสระ จัดตั้ง ขึ้นโดยกฎหมาย เน้นลงทุนใน กองทุนเอกชนและกองทุนการ กุศลที่ให้การสนับสนุนทาง การเงินแก่กิจการเพื่อสังคม เป้าหมายของ SIF อยู่ที่การเพิ่ม คุณภาพและปริมาณของกิจการ เพื่อสังคมใหม่ๆ ในอังกฤษ ผ่าน การสนับสนุนศูนย์บ่มเพาะ ดั้งเดิม และจูงใจให้ศูนย์บ่มเพาะ ใหม่ๆ เข้าสู่ตลาด ระบบการรับรอง (accreditation scheme) ระดับนานาชาติเพียงระบบเดียว ในโลก เป้าหมายอยู่ที่การ สนับสนุนให้กิจการเพื่อสังคมทั่ว โลกได้มีมาตรฐานรับรองว่า กิจการของตนมีความน่าเชื่อถือ ดาเนินธุรกิจอย่างมีจริยธรรม และกาลังสร้างผลกระทบทาง สังคมอย่างแท้จริง มิใช่การแสวง กาไรสูงสุด

ประเด็นที่สนับสนุน กองทุนเอกชนหรือองค์กร การกุศลที่ลงทุนในกิจการ เพื่อสังคมอีกทอดหนึ่ง

กรอบทฤษ ี Theory of change

ประเภท เครื่องมือ Indicators (ชุดดัชนีชื่อ BSC Outcome Matrix)

จุดเด่นของเครื่องมือ แบ่งการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของ SIFI ที่ได้รับ เงินสนับสนุนจาก BSC ออกเป็นสามระดับ ได้แก่ “เข้มแข็ง” “ปานกลาง” และ “อ่อน”

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ N Y Y N

หลากหลาย เน้นเฉพาะศูนย์ Theory of บ่มเพาะกิจการเพื่อสังคมใน change อังกฤษ

Indicators

ออกชุดตัวชี้วัด "Outcomes Matrix" เป็น "แผนที่" ความต้องการหลักๆ ของกลุ่มเป้าหมาย 15 กลุ่มใน อังกฤษ ครอบคลุมผลลัพธ์ 9 สาขา เพื่อช่วยกิจการ เพื่อสังคมวางแผนและวัดผลลัพธ์ทางสังคม

N

Y

Y

N

หลากหลาย (นานาชาติ)

Impact value chain

กิจการที่ขอรับตรารับรองควรแสดง "ปัจจัยนาเข้าทาง สังคม" (social inputs), "ผลผลิตทางสังคม" (social outputs) และ "ผลลัพธ์ทางสังคม" (social outcomes) ตามกรอบ impact value chain

Y

ใช้ในการ ออกตรา รับรอง (ไม่ใช่ องค์กรให้ ทุน)

Y (คณะกรรม การรับรอง อิสระจะ ประเมิน กิจการเพื่อ สังคมที่ได้ ตรารับรอง ใหม่ทุกปี)

N

Theory of change

110

ลาดับ 7

ประเทศ สหภาพยุโรป

ประเภท ชื่อองค์กร องค์กร European ไม่ใช่ Social องค์กร Entrepreneur เป็นชนิด ship Fund กองทุน (fund designati on) สาหรับ กองทุนที่มี อยู่เดิม

8

ฟินแลนด์

Social Enterprise Mark

องค์กร ตัวกลาง

9

อิตาลี

Social Report หน่วยงาน ของรัฐ

URL http://ec.euro pa.eu/finance/i nvestment/soc ial_investment _funds/index_ en.htm

ปีก่อตั้ง 2013

เปาหมายองค์กร สนับสนุนการเข้าถึงแหล่งทุนใน ยุโรปสาหรับผู้ประกอบการทาง สังคม สนับสนุนการลงทุนใน กิจการเพื่อสังคม และเพิ่มขนาด ให้ถึงจุดที่จะสร้างผลกระทบ ขนาดใหญ่ได้ (“critical size”) สาหรับกองทุนที่ลงทุนด้าน สังคม

ประเด็นที่สนับสนุน กองทุนที่ได้สถานะเป็น EuSEF ต้องเน้นการลงทุน ในกิจการเพื่อสังคมที่มุ่งผลิต สินค้าหรือบริการ หรือ บริการทางการเงินแก่ ผู้ด้อยโอกาสหรือกลุ่มคน ชายขอบ หรือการเข้าถึงตา ข่ายสังคมด้านระบบ สาธารณสุขและการศึกษา (มาตรา 10 ในกฎหมาย EuSEF)

http://suomala inentyo.fi/en/s ervices/finnishsocialenterprise/

2011

ช่วยสร้างความแตกต่างระหว่าง กิจการเพื่อสังคมในฟินแลนด์กับ ธุรกิจทั่วไป พร้อมทั้งเป็นเครื่อง ยืนยันต่อสาธารณะว่า กิจการ นั้นๆ ได้จัดตั้งขึ้นเพื่อแก้ปัญหา สังคมหรือสิ่งแวดล้อม และกาลัง อุทิศผลกาไรส่วนใหญ่เพื่อการ บรรลุเป้าหมายดังกล่าว อิตาลีมีกฎหมายรับรอง “กิจการ เพื่อสังคม” ตั้งแต่ปี ค.ศ. 2006 ซึ่งมิได้กาหนดประเภทนิติบุคคล ใหม่ (new legal form) ขึ้นเป็น การเฉพาะ แต่รับรอง “สถานะ ทางกฎหมาย” (legal status) ของกิจการเพื่อสังคม หนึ่งใน เงื่อนไขที่กิจการเพื่อสังคมตาม กฎหมายดังกล่าวต้องปฏิบัติตาม คือ การจัดทา “รายงานด้าน สังคม” (social report – ‘bilancio sociale’ หรือ “งบ ดุลด้านสังคม”) ซึ่งจะต้อง สะท้อนและอธิบายการ

2006

ประเภท เครื่องมือ หลากหลาย

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ Y Y Y Y

จุดเด่นของเครื่องมือ N/A

หลากหลาย (จดทะเบียนใน ฟินแลนด์)

กรอบทฤษ ี หลากหลาย กฎหมาย EuSEF ระบุแต่เพียงว่า “ผู้จัดการกองทุนที่ ได้สถานะ EuSEF จะต้องวาง กระบวนการวัดผล ลัพธ์ทางสังคมเชิง บวกที่คาดว่า กิจการเพื่อสังคมจะ บรรลุได้” และระบุ ให้เปิดเผยผลลัพธ์ ดังกล่าวต่อนัก ลงทุน Theory of Impact value change chain

N/A

Y

ใช้ในการ ออกตรา รับรอง (ไม่ใช่ องค์กรให้ ทุน)

Y (ทบทวน ทุกสามปี)

N

หลากหลาย (จดทะเบียนใน อิตาลี)

Theory of change

แนวปฏิบัติของรัฐระบุว่า ผลลัพธ์ที่กิจการเพื่อสังคม รายงานในรายงานด้านสังคมจะต้องสามารถสะท้อน ประสิทธิผล (ความสัมพันธ์ระหว่างเป้าหมายกับ ผลผลิต), ประสิทธิภาพ (ความสัมพันธ์ระหว่างการใช้ ปัจจัยนาเข้ากับผลผลิต) และผลลัพธ์ (สะท้อนผลทาง สังคมและสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้น) และควรใช้ตัวชี้วัด ทางสังคมเพื่อระบุขนาดของผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น กิจการ สามารถเลือกรายงานด้วยตนเอง (self-certification) หรืออาศัยผู้ประเมินอิสระจากภายนอกก็ได้

N

ไม่มีการให้ ทุน เป็น ข้อกาหนด ตาม กฎหมาย

Y

Y

Impact value chain

111

ประเภท องค์กร

URL

ปีก่อตั้ง

เปาหมายองค์กร ดาเนินการเพื่อบรรลุเป้าหมาย ส่วนร่วมที่องค์กรประกาศ

ประเด็นที่สนับสนุน

กรอบทฤษ ี

ทาให้มาเลเซียเป็น "เมืองหลวง กิจการเกิดใหม่ (start-up) แห่ง เอเชีย" ผ่านการสนับสนุน กิจการเกิดใหม่ รวมถึงกิจการ เพื่อสังคมเกิดใหม่ในเอเชีย ตะวันออกเฉียงใต้อย่างครบ วงจร ตั้งแต่การบ่มเพาะ (incubate) ศูนย์การเรียนรู้ อบรม แนะแนว การจัดหาทุน ไปจนถึงการจดทะเบียน ทรัพย์สินทางปัญญา สร้างความตระหนักรู้เรื่องการ ประกอบกิจการเพื่อสังคมต่อ สาธารณะ และสนับสนุนกิจการ เพื่อสังคมทุกขนาดในสิงคโปร์ทั้ง ด้านความรู้และเงินทุน ในฐานะ วิธีตอบสนองต่อความต้องการ ทางสังคมที่ยั่งยืน รวมถึงจะ สนับสนุนการประสานงานและ แลกเปลี่ยนข้อมูลระหว่างกิจการ เพื่อสังคมกับองค์กรไม่แสวง กาไรในสิงคโปร์

หลากหลาย (อาเซียน สาหรับ start-up ทั่วไป, มาเลเซียสาหรับกิจการเพื่อ สังคม)

Theory of change

Indicators

โครงการเร่งการเติบโต (Accelerator Program) สาหรับกิจการเพื่อสังคมของ MaGIC เปิดรับสมัครทีม ที่สนใจจะดาเนินกิจการเพื่อสังคม หรือกิจการเพื่อ สังคมที่ยังอยู่ในระยะเริ่มต้น โดยต้อง “สามารถแจก แจงแบบจาลองทางธุรกิจและผลลัพธ์ทางสังคมของ กิจการได้”

Y

Y

N

N

หลากหลาย (จดทะเบียนใน สิงคโปร์)

Theory of change

ไม่ระบุ

raiSE มีโครงการ VentureForGood ให้ทุนสนับสนุน กิจการเพื่อสังคมเดิม และทีมที่มีความคิดจะก่อตั้ง ธุรกิจเพื่อสังคมใหม่ โดยในส่วนของการประเมินผล ลัพธ์ทางสังคม ผู้สมัครเข้าร่วมโครงการเพียงแต่ต้อง ตอบคาถามในข้อเสนอธุรกิจ (business proposal) สองข้อ กล่าวคือ “จงระบุเป้าหมายทางสังคม และ อธิบายว่ากิจกรรมทางธุรกิจของคุณจะช่วยให้บรรลุ เป้าหมายนั้นได้อย่างไร” และ “คุณจะรู้ได้อย่างไรว่า คุณได้บรรลุผลลัพธ์ทางสังคมแล้ว?”

Y

Y

N

N

ลาดับ

ประเทศ

ชื่อองค์กร

10

มาเลเซีย

Malaysian Global Innovation and Creativity Centre

หน่วยงาน ของรัฐ

http://se.mym agic.my/en/

2013

11

สิงคโปร์

Singapore Centre for Social Enterprise

หน่วยงาน ของรัฐ

https://www.ra ise.sg/

2015

ประเภท เครื่องมือ

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ

จุดเด่นของเครื่องมือ

112

ลาดับ 12

ประเทศ เกาหลีใต้

ชื่อองค์กร Korea Social Enterprise Promotion Agency

13

เวียดนาม

Centre for Social Initiatives Promotion

14

สหราช อาณาจักร

True Stone Impact Investment

ประเภท องค์กร หน่วยงาน ของรัฐ

URL http://www.so cialenterprise. or.kr/

ปีก่อตั้ง 2010

เปาหมายองค์กร เพื่อส่งเสริมผู้ประกอบการทาง สังคมและส่งเสริมกิจการเพื่อ สังคมทุกระดับ ให้การรับรองนิติ บุคคลทุกรูปแบบที่ประสงค์จะ ได้รับสถานะ “กิจการเพื่อ สังคม” ตามกฎหมาย ประเมินผลการดาเนินงานของ กิจการเพื่อสังคม รวมถึงให้ คาปรึกษาและสนับสนุน เครือข่ายกิจการเพื่อสังคมใน ระดับอุตสาหกรรม ท้องถิ่น และ ระดับชาติ

องค์กร ตัวกลาง

http://csip.vn/ en

2008

เพื่อให้การสนับสนุนภาคกิจการ เพื่อสังคมที่กาลังก่อตัวใน เวียดนาม ผ่านการให้ทุน การ อบรม และทางานร่วมกับผู้มี ส่วนได้เสียฝ่ายต่างๆ เพื่อพัฒนา สภาพแวดล้อมในการดาเนิน กิจการของกิจการเพื่อสังคม

กองทุน เพื่อสังคม

http://www.tru estoneimpacti nvestment.co. uk/

2010

ลงทุนในธุรกิจขนาดเล็กและ ขนาดกลางโดยเฉพาะใน ประเทศกาลังพัฒนาที่ช่วย บรรเทาปัญหาสังคมและ สิ่งแวดล้อม ในขณะเดียวกันก็มี ความเป็นไปได้ทางการเงิน และ สร้างผลตอบแทนให้นักลงทุน

ประเภท เครื่องมือ Indicators

ประเด็นที่สนับสนุน หลากหลาย โดยกิจการที่จะ ได้รับการรับรองว่าเป็น “กิจการเพื่อสังคม” ตาม กฎหมายเกาหลีใต้จะต้อง เข้าข่ายใดข่ายหนึ่งต่อไปนี้ 1) สร้างงานให้กับสมาชิก กลุ่มเปราะบางในสังคม, 2) ส่งมอบบริการทางสังคม ให้กับกลุ่มเปราะบางใน สังคม 3) ส่วนผสมระหว่าง ประเภท 1) กับ 2), 4) สร้าง เสริมคุณภาพชีวิตให้กับ สมาชิกชุมชนท้องถิ่น และ 5) สร้างผลลัพธ์ทางสังคม อื่นๆ หลากหลาย (จดทะเบียนใน เวียดนาม)

กรอบทฤษ ี Theory of change

Theory of change

N/A

ธุรกิจเพื่อสังคม

Theory of change

Indicators

จุดเด่นของเครื่องมือ กระบวนการรับรองสถานะ “กิจการเพื่อสังคม” ใน เกาหลีใต้ดูจากวัตถุประสงค์ขององค์กร สัดส่วนรายได้ และการจัดสรรกาไร มากกว่าการประเมินผลลัพธ์ทาง สังคม อย่างไรก็ดี ข้อมูลจากเว็บไซต์ทางการ KoSEA ระบุว่าปัจจุบัน KoSEA อยู่ระหว่างการจัดทา “ชุด ตัวชี้วัดพื้นฐาน” (basic indicators) เพื่อช่วยในการ วัดและประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อ สังคม

CSIP มีโครงการให้ทุนสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมใน เวียดนามสองโครงการ ได้แก่ SE Incubation Program สาหรับกิจการเกิดใหม่ และ SE Accelerator Program สาหรับกิจการเพื่อสังคม ดั้งเดิมที่ประสงค์จะขยายขนาด ผู้สมัครเข้าร่วม โครงการ SE Incubation จะต้องสามารถ “อธิบาย ผลลัพธ์ทางสังคมที่คาดว่าจะเกิด ซึ่งมีนัยสาคัญ วัดได้ และยั่งยืน” ส่วนผู้สมัครเข้าร่วมโครงการ SE Accelerator จะต้องสามารถ “พิสูจน์ได้ว่าสร้าง ผลลัพธ์ทางสังคมในระดับชุมชน ในขนาดที่มี นัยสาคัญและวัดได้” โดยมิได้ระบุเครื่องมือที่ต้องใช้ แต่อย่างใด ใช้ดัชนีชี้วัดจาก Impact Reporting and Investment Standards (IRIS)

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ Y N N N

Y

Y

N

N

N

Y

Y

N (เข้าดูได้ เฉพาะผู้ที่ ลงทุนกับ บริษัท)

113

ลาดับ 15

ประเทศ สหราช อาณาจักร

ประเภท ชื่อองค์กร องค์กร Bridges Fund กองทุน Management เพื่อสังคม (ชื่อเดิมคือ Bridges Ventures)

URL http://impactin vesting.marsdd .com/

ปีก่อตั้ง 2002

เปาหมายองค์กร ให้เงินลงทุนแก่ผู้ประกอบการ ทางสังคมผู้มีพรสวรรค์เพื่อเผชิญ ปัญหาสังคมและสนับสนุนการ พัฒนาอย่างยั่งยืน

ให้เงินทุนแก่กิจการเพื่อสังคม ทั้งเงินทุนตั้งต้น และเงินทุนเพื่อ ขยายธุรกิจ พร้อมให้คาปรึกษา

16

สหรัฐอเมริกา

The Roberts Enterprise Developmen t Fund (REDF)

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://redf.org/

1997

17

สหรัฐอเมริกา

Annie E. Casey Foundation

มูลนิธิ

http://www.ae cf.org/

1948

18

สหรัฐอเมริกา

Bill & Melinda Gates Foundation

มูลนิธิ

http://www.gat esfoundation.o rg/

1999

ประเด็นที่สนับสนุน ตลาดที่ไม่ได้รับการ ตอบสนองในระดับที่สมควร (Undeserved Market) สุขภาพและความเป็นอยู่ที่ดี การดาเนินชีวิตอย่างยั่งยืน การศึกษาและทักษะ

การสนับสนุนการจ้างงาน แก่ผู้เผชิญกับความ ยากลาบากในการเข้าสู่ ตลาดแรงงาน เช่น คนไร้ บ้าน อดีตนักโทษ ผู้ป่วยทาง จิต คนติดยา และผู้มี การศึกษาจากัด สร้างอนาคตที่ดีกว่าสาหรับเด็ก สนับสนุนการศึกษา นับล้านคนที่มีความเสี่ยงด้าน เศรษฐกิจ สังคม และ การศึกษา เศรษฐกิจ สังคม และ สุขภาพของเด็ก โดยเน้น สุขภาพ ที่ต่ากว่ามาตรฐาน โดย สร้างความเข้มแข็งของ สร้างความเข้มแข็งให้กับ 3 ครอบครัวและชุมชน ปัจจัยที่เด็กต้องการ คือ ครอบครัว ชุมชน และการเข้าถึง โอกาส สนับสนุนการเปลี่ยนแปลงให้ หลากหลาย เช่น HIV ประชาชนมีความเป็นอยู่ที่มีผลิต มาลาเรีย ท้องร่วง ภาพมากขึ้น และมีสุขภาพดีขึ้น สารอาหาร โปลิโอ สุขภาพ ของแม่และเด็ก การศึกษา และการพัฒนาในภาค การเกษตร เป็นต้น

กรอบทฤษ ี Logic Model & Theory of Change

Theory of change

Theory of change

Logic Model

ประเภท เครื่องมือ Proprietary (ชุด เครื่องมือชื่อ Bridges IMPACT Methodology)

จุดเด่นของเครื่องมือ มีชุดเครื่องมือประกอบไปด้วย “Bridges IMPACT Radar” เป็นเครื่องมือที่ใช้ประเมินก่อนการตัดสินใจ ลงทุน ใช้ในช่วงสอบทานกิจการ (due diligence) เครื่องมือแสดงความเสี่ยงในระดับสูง-กลาง-ต่าเทียบ กับผลตอบแทนตามตัวชี้วัดใน 4 ประเด็น ได้แก่ 1) ผลลัพธ์เป้าหมาย (Target Outcomes) 2) คุณค่า ส่วนเพิ่ม (Additionality) 3) สิ่งแวดล้อม สังคม และธรรมาภิบาล (ESG) 4) ความสอดคล้อง (Alignment) คือความสัมพันธ์ระหว่างผลลัพธ์ทาง สังคมและผลตอบแทนทางการเงิน และใช้เครื่องมือ “IMPACT Scorecard” ประเมินหลังจากที่ลงทุนไป แล้ว SROI และ Cost- ใช้กรอบแนวคิดของ Mathematica Jobs Study Benefit (MJS) เพื่อตอบคาถามว่าการจ้างงานของกิจการเพื่อ สังคมสามารถช่วยสนับสนุนผู้ที่เผชิญความ ยากลาบากในการเข้าสู่ตลาดแรงงานได้อย่างไร โดย พิจารณา 2 มิติคือ ความเพียงพอในการดารงชีพ (economic self-sufficiency) และความมั่นคงใน ชีวิต (life stability) Indicators ใช้แนวทางของ Global Impact Investing Network’s Impact Reporting Investment Standards (IRIS) เพื่อวัดผลลัพธ์ในโครงการลงทุน ทางสังคม (Social Investment Program) และ แนวทางตามคู่มือของมูลนิธิฯ (a guide to MEASURING ADVOCACY AND POLICY) สาหรับ โครงการอื่นๆ หลากหลาย ใช้การประเมินผลลัพธ์ของโครงการหลากหลาย ขึ้นอยู่กับลักษณะ รูปแบบ ขึ้นอยู่กับลักษณะของโครงการ ของโครงการ

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ Y Y Y Y

N

N

Y

Y

Y

Y

Y

Y

Y

Y

Y

N

114

ลาดับ 19

ประเทศ สหรัฐอเมริกา

ชื่อองค์กร Root Capital

20

สหรัฐอเมริกา

Acumen Fund

21

สหรัฐอเมริกา

The William and Flora Hewlett Foundation

ประเภท องค์กร กองทุน เพื่อสังคม

URL www.rootcapit al.org

ปีก่อตั้ง 1999

เปาหมายองค์กร ประเด็นที่สนับสนุน สร้างความมั่งคั่งในพื้นที่ชนบท ธุรกิจการเกษตร หรือพื้นที่ที่เปราะบางด้าน สิ่งแวดล้อม โดยการให้สินเชื่อ ส่งมอบการฝึกอบรมทางการเงิน และสร้างความเข้มแข็งทาง การเงินสาหรับกิจการ การเกษตรขนาดเล็ก

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://acumen. org/

2001

ระดมเงินบริจาคเพื่อลงทุนโดย ให้สินเชื่อหรือร่วมทุนกับ ผู้ประกอบการซึ่งมีศักยภาพใน การหาทางออกเพื่อแก้ไขปัญหา ความยากจน

มูลนิธิ

http://www.he wlett.org/

1966

หนุนเสริมความเป็นอยู่ที่ดีของ มนุษย์ โดยการบริจาคเพื่อแก้ไข ปัญหาสังคมและสิ่งแวดล้อมทั่ว โลก

ประเภท กรอบทฤษ ี เครื่องมือ Logic Model และ Impact value Theory of chain Change Indicators

ลงทุนในบริษัทระยะเริ่มแรก Theory of ที่ขับเคลื่อนในประเด็น เช่น change ปัจจัยการผลิตทาง การเกษตรที่สามารถซื้อได้ และเข้าถึงได้ คุณภาพ ทางการศึกษา พลังงาน สะอาด บริการด้านสุขภาพ ที่อยู่อาศัย และน้าสะอาด สาหรับผู้มีรายได้ต่า การศึกษา สิ่งแวดล้อม การ Logic Model พัฒนา ประชากร และ ศิลปะการแสดง

จุดเด่นของเครื่องมือ ปัจจุบัน Root Capital ตั้งต้นที่การเขียน Impact Value Chain และเลือกใช้ตัวชี้วัดจาก IRIS โดย กาลังพัฒนาการวัดผลลัพธ์วิธีต่างๆ เช่น วิธีประเมิน แบบผสมอย่างมีส่วนร่วม (Participatory, mixedmethod evaluations) การประเมินเชิงปริมาณที่ใช้ เทคโนโลยีโทรศัพท์มือถือ (Mobile-enabled quantitative evaluations) การวิเคราะห์พอร์ตฟอ ลิโอ (Portfolio data analysis) และวางแผนว่าจะใช้ การศึกษาทดลองเชิงปริมาณ (quantitative experimental studies) Proprietary เปรียบเทียบต้นทุนต่อการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมหนึ่ง (BACO ratio for หน่วย ระหว่างทางเลือกว่ากองทุนจะลงทุนเอง และ "best available ทางเลือกที่ดีที่สุดในการบริจาคเงินให้กับองค์กรการ charitable กุศลที่นาส่งผลิตภัณฑ์หรือบริการที่สามารถสร้าง option") ผลลัพธ์ทางสังคมในรูปแบบคล้ายคลึงกัน

Indicators และ SROI

สาหรับการประเมินผลโครงการในประเด็นการศึกษา สิ่งแวดล้อม ประชากร และศิลปะการแสดง มูลนิธิจะ ดาเนินการตามกรอบคู่มือการประเมินผลลัพธ์ภายใน องค์กร ชื่อว่า Evaluation Principles and Practices ซึ่งระบุกรอบแนวคิดการประเมินกว้างๆ ไว้ โดยให้ตั้งคาถามและเก็บข้อมูลดัชนีชี้วัดเพื่อเป็น ตัวบ่งชี้ความก้าวหน้าและการบรรลุเป้าหมายของ โครงการ ส่วนโครงการในประเด็นการพัฒนาทั่วโลก จะใช้เครื่องมือที่เรียกว่าผลตอบแทนที่คาดหวัง (Expected Return) ในการประเมินผลลัพธ์ทาง สังคม โดยจะคานวณจากผลประโยชน์ในโลกที่ สมบูรณ์แบบ คูณกับโอกาสที่โครงการจะประสบ ผลสาเร็จ และสัดส่วนที่องค์กรสนับสนุน หารด้วย ต้นทุนของโครงการซึ่งรวมต้นทุนค่าบริหารจัดการ ค่า พนักงาน และเงินทุนที่มอบให้ ซึ่งจะได้ผลลัพธ์คือ ผลตอบแทนทางสังคมต่อการลงทุน 1 บาท

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ N Y (ก่อน Y Y การให้กู้ยืม มีการวัด โดยใช้ scorecard ก่อน)

N

Y

Y

N

Y

Y

Y

N

115

ลาดับ 22

ประเทศ สหรัฐอเมริกา

ชื่อองค์กร Calvert Foundation

23

สหรัฐอเมริกา

Epic Foundation

24

สหรัฐอเมริกา

25

สหรัฐอเมริกา

ประเภท องค์กร มูลนิธิ

URL http://www.cal vertfoundation .org/

ปีก่อตั้ง 1995

https://epic.fo undation

2014

Global Social สถาบัน Venture วิชาการ Competition

http://gsvc.org /

1999

W.K. Kellogg Foundation

www.wkkf.org

1930

มูลนิธิ

มูลนิธิ

ประเภท เครื่องมือ Indicators

จุดเด่นของเครื่องมือ รวมดัชนีชี้วัดจากหลายแหล่ง เช่น Impact Reporting and Investment Standards (IRIS), The CDFI Fund และ The Department of Housing and Urban Development

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ N N Y Y

เปาหมายองค์กร Calvert Foundation คือ สถาบันการเงินเพื่อพัฒนาชุมชน (Community Development Financial Institution) ที่เปิด โอกาสให้ประชาชนสามารถ ลงทุนเพื่อผลลัพธ์ทางสังคม ทางบวกผ่านพันธบัตรลงทุนเพื่อ ชุมชน (Community Investment Note) โดย Calvert Foundation จะทา หน้าที่เชื่อมโยงนักลงทุนราย ย่อยกับองค์กรทั่วโลก พัฒนาเด็ก และทาความเข้าใจ ประเด็นปัญหาของเยาวชน

ประเด็นที่สนับสนุน ที่อยู่อาศัยในราคาที่ซื้อได้ สร้างอาชีพ และปกป้อง สิ่งแวดล้อม

กรอบทฤษ ี Theory of change

การศึกษา การสนับสนุน ทางเศรษฐกิจ สุขภาพ สิทธิ และการคุ้มครอง

Theory of change

Indicators

ใช้ตัวชี้วัด 15 ตัวชี้วัดเพื่อประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ขององค์กรทั้งธุรกิจเพื่อสังคมและองค์กรไม่แสวงหา กาไรที่มูลนิธิให้ทุน โดยเผยแพร่ผลลัพธ์ทางสังคมผ่าน ทางแอพลิเคชัน

N

Y

Y

การแข่งขันด้านธุรกิจเพื่อสังคม ระดับโลกที่มีเป้าหมายเพื่อ พัฒนาผู้ประกอบการทางสังคม รุ่นใหม่ เพื่อเปลี่ยนแนวคิดทาง ธุรกิจไปสู่การสร้างผลลัพธ์ทาง สังคมในโลกจริง ผ่าน กระบวนการเรียนรู้เชิงทดลอง เพื่อพัฒนาทางออกของความท้า ทายระดับโลก ด้วยนวัตกรรมที่ ขยายผลได้ บริจาคเงินเพื่อสนับสนุนเด็ก ครอบครัว และสังคม โดยมี จุดประสงค์เพื่อให้เด็กที่อยู่ใน ภาวะเปราะบางได้รับโอกาสใน ฐานะปัจเจกชนคนหนึ่ง

ผู้ประกอบการรุ่นใหม่ที่มี แนวคิดทางธุรกิจเพื่อสังคม

Theory of change

Indicators

ใช้ดัชนีชี้วัดจาก Impact Reporting and Investment Standards (IRIS)

N

Y

N

N (เข้าดูได้ เฉพาะผู้ บริจาค ให้กับ มูลนิธ)ิ N

การศึกษาและสุขภาพเด็ก ความมั่นคงของครอบครัว การมีส่วนร่วมของชุมชน และความเท่าเทียมทางชาติ พันธุ์

Logic Model

Impact Value Chain

ให้ความสาคัญกับกระบวนการตั้งคาถาม และตอบ คาถามนั้นด้วยเทคนิควิธีที่หลากหลาย เช่น การ สัมภาษณ์เชิงลึก การทา FGD หรือการทา แบบสอบถาม มีการประเมินทั้งเชิงปริมาณและ คุณภาพ ตามความเหมาะสมและลักษณะของโครก งาร

N

N

Y

N

116

ลาดับ 26

ประเทศ สหรัฐอเมริกา

ชื่อองค์กร Robinhood Foundation

27

สหรัฐอเมริกา

Omidyar Network

28

ประเภท องค์กร มูลนิธิ

ประเภท เครื่องมือ Cost-benefit

URL www.robinhoo d.org

ปีก่อตั้ง 1988

เปาหมายองค์กร บริจาคเงินแก่องค์กรที่ต่อสู้กับ ความยากจนในนิวยอร์กอย่างมี ประสิทธิภาพและมีประสิทธิผล

ประเด็นที่สนับสนุน ที่อยู่อาศัย การศึกษา และ การจ้างงานของคนยากไร้

กรอบทฤษ ี Theory of change

กองทุน เพื่อสังคม

www.omidyar. com

2004

ลงทุนในผู้ประกอบการที่มีความ มุ่งมั่นตั้งใจในการสร้างผลลัพธ์ ทางสังคมในความเร็วและขนาด ที่สามารถตอบสนองความ ต้องการของโลกปัจจุบันได้

N/A

N/A

สวิตเซอร์แลนด์ AlphaMundi Group

กองทุน เพื่อสังคม

http://www.al phamundi.ch/

2007

Theory of change

Indicators

29

สเปน

GAWA Capital

กองทุน เพื่อสังคม

http://www.ga wacapital.com /

2009

ไมโครไฟแนนซ์ สหกรณ์ ชาวนา และกิจการเพื่อ สังคมอื่นๆ

Theory of change

30

ลิกเตนสไตน์

LGT Venture Philanthropy

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://www.lgt vp.com/

2007

ลดความยากจนและรักษา สภาพแวดล้อมโดยเน้นการ ลงทุนในประเทศกาลังพัฒนา โดยได้ยึดเป้าหมายการพัฒนา อย่างยั่งยืนของสหประชาชาติ ลงทุนในรูปแบบตราสารหนี้และ ตราสารทุนในกิจการเพื่อสังคมที่ ต้องการสร้างการเปลี่ยนแปลง ทางสังคมด้านเศรษฐกิจและ สังคมแก่กลุ่มผู้ยากจน พัฒนาคุณภาพชีวิตที่ยั่งยืน แก่ ประชาชนที่เสียเปรียบอย่างที่สุด โดยการสนับสนุนทุนทางการเงิน ทุนทางความรู้ และทุนทาง สังคม

การใช้อินเทอร์เน็ตและ โทรศัพท์มือถือ การศึกษา การเข้าถึงบริการทาง การเงิน ธรรมาภิบาลและ การมีส่วนร่วม สิทธิใน ทรัพย์สิน เกษตรกรรม พลังงาน หมุนเวียน ที่อยู่อาศัย การศึกษา สินเชื่อขนาดจิ๋ว และพลังงานหมุนเวียน

31

ดาเนินการทั่ว โลก

The Global Impact Investing Network (GIIN)

องค์กร ตัวกลาง (NPO)

https://thegiin. org/

2007 (IRIS 2009)

เพื่อส่งเสริม (ด้านปริมาณและ ประสิทธิผล) การลงทุนเพื่อ สังคม (impact investing)

การศึกษา ป่าไม้ การเกษตร Logic Model และโภชนาการ สุขภาพและ สุขอนามัย ทรัพยากรธรรมชาติที่ สามารถหมุนเวียนได้ และ ไอซีที พัฒนา IRIS ซึ่งเป็นชุด Theory of ตัวชี้วัด เพื่อใช้ในการวัดผล change ลัพธ์จากการลงทุน (ด้าน สังคม สิ่งแวดล้อม การเงิน)

จุดเด่นของเครื่องมือ สร้างระบบผลลัพธ์ทางสังคมของตัวเอง โดยแจกแจง เป็นสมการการคานวณผลลัพธ์ทางสังคมแบบเป็นตัว เงินจากกิจกรรมต่างๆ ตั้งแต่ การให้บริการทาฟัน การศึกษา การฝึกอบรม การปล่อยสินเชื่อขนาดจิ๋ว การให้การศึกษาผู้ปกครอง การป้องกัน/รักษาโรค การลดความรุนแรงในครัวเรือน การลดความอ้วน ฯลฯ N/A

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ Y Y Y N

N/A

N/A

N/A

N/A

ใช้ดัชนีชี้วัดจาก the Impact Reporting and Investing Standards (IRIS) และประเมินผลโดย GIIRS

N

N

Y

N

Indicators

ใช้ดัชนีชี้วัดจาก The Social Performance Task Force (SPTF) และ the Impact Reporting and Investing Standards (IRIS)

N

Y

Y

N

Indicators

N/A

Y

Y

Y

N

Indicators

เป็นชุดตัวชี้วัดที่รวบรวมตัวชี้วัดที่สาคัญกว่า 500 ตัว ในด้านต่างๆ ที่พัฒนา/รวบรวม จากมาตรฐานหรือ เกณฑ์ขององค์กรที่เป็นที่ยอมรับในด้านนั้นๆ โดยแบ่ง ประเภทของประเด็นสังคม ผู้รับผลประโยชน์ และ อื่นๆ ในปัจจุบันเป็นชุดตัวชี้วัดที่มีการใช้มากที่สุดใน ระดับสากล

Y

นักลงทุน ใช้ เครื่องมือ ช่วย ตัดสินใจ

N

Y

117

ประเภท องค์กร องค์กร ตัวกลาง (NPO)

ลาดับ 32

ประเทศ สหรัฐอเมริกา

ชื่อองค์กร B Lab (B Analytics)

33

สหรัฐอเมริกา

B Lab (GIIRS)

องค์กร ตัวกลาง (NPO)

34

อินเดีย

Intellecap (PRISM)

องค์กร ตัวกลาง (บริษัท)

35

อังกฤษ

Social value UK (- The Social Value Self Assessment Tool)

องค์กร ตัวกลาง

URL https://www.b corporation.ne t/

http://giirs.non profitsoapbox. com/aboutgiirs/how-giirsworks/159 http://prismfor impact.com/in dex/

http://www.so cialvalueuk.org /

ปีก่อตั้ง 2006 (B Analytic s 2013)

กรอบทฤษ ี Theory of change

ประเภท เครื่องมือ Proprietary

จุดเด่นของเครื่องมือ B Impact Assessment (BIA) วัดผลลัพธ์ทางสังคม และสิ่งแวดล้อมของธุรกิจ โดยประเมินผลการ ดาเนินงานด้านสังคมและสิ่งแวดล้อมเป็นคะแนนรวม 200 คะแนน สามารถเปรียบเทียบกับบริษัทอื่นได้

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ Y นักลงทุน Y Y ใช้ เครื่องมือ ช่วย ตัดสินใจ

เปาหมายองค์กร สร้างมาตรฐาน B Corporations รับรองการเป็น ธุรกิจเพื่อสังคม เพื่อส่งเสริมให้ ธุรกิจรับผิดชอบต่อสังคมและ สิ่งแวดล้อม เกณฑ์การพิจารณา ครอบคลุม สังคม สิ่งแวดล้อม ความโปร่งใส แรงงาน เป็นต้น ให้คะแนนและจัดอันดับผลลัพธ์ ทางสังคม และผลตอบแทนทาง สังคมจากการลงทุน

ประเด็นที่สนับสนุน สร้างเครื่องมือที่ใช้ในการ วัดผลกระทบทางสังคม (B Impact Assessment, B Analytics)

(ใช้ B Analytics ในการเก็บ Theory of ข้อมูล) change

Indicators

ให้คะแนนผลการดาเนินงาน ด้านผลลัพธ์ทางสังคม พิจารณาผลกระทบ 4 ด้านคือ การบริหาร แรงงาน ชุมชน และ สิ่งแวดล้อม

Y

2002 (Intelle cap) 2014 (PRISM)

หาทางเลือกทางธุรกิจ มุ่ง ส่งเสริมให้ธุรกิจเติบโตทั้งด้าน กาไรและความยั่งยืน สร้าง ผลลัพธ์ทางสังคมกับกลุ่ม BOP

PRISM เป็นเครื่องมือที่ใช้ Theory of ประเมินผลการดาเนินงาน change ของกองทุน(ที่ลงทุนในธุรกิจ เพื่อสังคม) นอกจากผลด้าน การเงินแล้ว ยังพิจารณา เกณฑ์ด้านสังคมและ สิ่งแวดล้อม

Proprietary

N

The SROI Networ k ก่อตั้ง 2008 เปลี่ยนเ ป็น Social value UK 2015 (Assess ment Tool 2014)

สร้างเครือข่ายผู้สนใจ social value และ social impact เพื่อร่วมกันพัฒนาและส่งเสริม การใช้งาน SROI เพื่อวัดผลและ สร้างผลลัพธ์ทางสังคมlสูงสุดต่อ ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียขององค์กร

ส่งเสริมการใช้ SROI เพื่อวัด Theory of ผลลัพธ์ขององค์กร ขยาย change นิยามของ value ให้ ครอบคลุมผู้มีส่วนได้ส่วย เสียกลุ่มต่างๆ ใช้ชุดข้อมูล ในการปรับปรุงการวาง นโยบายองค์กร

SROI Proprietary

PRISM (Portfolio, Risk, Impact, and Sustainability Measurement) เป็นเครื่องมือ ประเมินผลการดาเนินการของกองทุน นักลงทุน สามารถรู้ได้ว่าเงินลงทุนของตนสร้างผลลัพธ์ทาง สังคมอย่างไร PRISM ประเมินผลจากคะแนน 2 ส่วน คือ ผลการดาเนินงานของกองทุน (Fund performance) และ ผลการดาเนินงาน portfolio ของบริษัท (performance of portfolio companies) Social Value Self-Assessment Tool ส่งเสริมให้ กิจการเพื่อสังคมวัดผลลัพธ์ทางสังคมของตนเอง แสดงผลแบบใยแมงมุมเทียบกับ best practice แสดงให้เห็นว่าควรพัฒนาด้านใด

Y

นักลงทุน ใช้ เครื่องมือ ช่วย ตัดสินใจ นักลงทุน ใช้ เครื่องมือ ช่วย ตัดสินใจ

Y

Y

Y

N

N

Y

N

118

ลาดับ 36

37

ประเทศ แคนาดา

ชื่อองค์กร Sametrica

ดาเนินงานทั่ว โลก

ประเภท องค์กร องค์กร ตัวกลาง (บริษัท)

ประเภท เครื่องมือ SROI Cost-benefit

URL http://sametric a.com/

ปีก่อตั้ง 2011

เปาหมายองค์กร ผลิตซอฟต์แวร์เพื่อช่วยนักลงทุน ประเมินและจัดการการลงทุน เพื่อสังคม

ประเด็นที่สนับสนุน สร้างเครื่องมือที่ใช้ในการ วัดผลกระทบทางสังคมจาก การลงทุน

กรอบทฤษ ี Theory of change

Innovations องค์กร for Poverty ตัวกลาง Action (IPA) (เดิมเครื่องมือนี้ บริหารโดย Grameen Foundation)

http://www.pr ogressoutofpo verty.org/

2005

IPA มีพันธกิจในการหาวิธี แก้ปัญหาความยากจนในระดับ โลก

PPI index เป็นเครื่องมือชี วัดความยากจน ใช้ช่วย วางแผนโครงการ และ ติดตามผล (สาหรับโครงการ ที่มีเป้าหมายด้านความ ยากจน)

อื่นๆ (วัดความยากจน ณ เวลาหนึ่ง สามารถ เปรียบเทียน ก่อนหลัง ได้ แต่ไม่ สามารถกล่าวได้ว่า โครงการเป็นตัว หลักในการสร้าง ความเปลี่ยนแปลง)

Proprietary (เครื่องมือชื่อ Progress out of poverty index (PPI))

ให้บริการเกี่ยวกับการวัด ผลลัพธ์ทางสังคมอย่างครบ วงจร (เช่น ประเมิน ผลลัพธ์/ผลตอบแทนทาง สังคม คาแนะนาด้าน นโยบาย การจัดทารายงาน และสื่อสารต่อผู้ให้ทุน) SPI4 เป็นเครื่องมือช่วย สถาบันไมโครไฟแนนซ์ ประเมินผลลัพธ์การ ดาเนินงานด้านสังคม

Theory of change

SROI (ในส่วน ประเมินผลลัพธ์ และผลตอบแทน ทางสังคมจาก การลงทุน)

Theory of change

Indicators

พัฒนาเครื่องมือวัดผลลัพธ์ และผลตอบแทนทางสังคม จากการลงทุน เครื่องมือ พัฒนามาจากตัวชีวัดของ IRIS

Theory of change

Indicators

38

สหรัฐอเมริกา (ดาเนินงานทั่ว โลก)

SVT Group

องค์กร ตัวกลาง (บริษัท)

http://svtgroup .net/

2001

เป็นที่ปรึกษาทางธุรกิจด้านการ วัดผลลัพธ์และผลตอบแทนทาง สังคมจากการลงทุน (เพื่อให้ ลูกค้าสามารถสื่อสารกับผู้ให้ทุน ได้)

39

ฝรั่งเศส (ดาเนินงานทั่ว โลก)

SPI4 (พัฒนา โดย CERISE)

องค์กร ตัวกลาง (NPO)

http://www.ce rise-spi4.org/

SPI42014

40

สหรัฐอเมริกา (ดาเนินงานทั่ว โลก)

Toniic Institutive

องค์กร ตัวกลาง (NPO)

http://www.to niic.com/toniic -institute/

2010

CERISE ส่งเสริมการเงินที่ รับผิดชอบและมีจริยธรรม ซึ่ง เป็นมิติหนึ่งของการพัฒนาทาง สังคมและเศรษฐกิจ (CERISE เป็นองค์กรไม่แสวงหากาไร ให้บริการด้านต่างๆ เช่น การ ฝึกอบรม ให้คาปรึกษา เครื่องมือวัดผล) สร้างเครือข่ายนักลงทุน ผู้จัดการกองทุน ผู้ประกอบการ ที่มีเจตนารมณ์ในการแก้ไข ปัญหาสังคมและสิ่งแวดล้อม ผ่านการลงทุน เครือข่ายเป็นเวที

จุดเด่นของเครื่องมือ วัดผลลัพธ์ทางสังคมจากการลงทุน ตีค่าเป็นตัวเงิน ระบุความเปลี่ยนแปลงที่โครงการสร้าง ประมวลผล และแนะนาโอกาสในการพัฒนา

ชุดคาถาม และตารางเปรียบเทียบ พัฒนามาจาก ข้อมูลรายได้/รายจ่ายครัวเรือนของแต่ละประเทศ สกัดเป็นคาถามง่ายๆ 10 ข้อ ที่สามารถบ่งชี้ความ ยากจน ง่ายต่อการเก็บข้อมูล และสามารถติดตาม การเปลี่ยนแปลงได้ ** PPI สามารถเปรียบเทียบระดับความยากจนก่อน และหลังโครงการได้ แต่ไม่สามารถวัดผลลัพธ์ทาง สังคมได้ เพราะตัวเครื่องมือไม่ได้มุ่งอธิบายว่าการ เปลี่ยนแปลงเกิดจากอะไร ไม่มี

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ N นักลงทุน Y N (รายงาน ใช้ สาหรับนัก เครื่องมือ ลงทุน ช่วย ไม่ได้มุ่ง ตัดสินใจ สื่อสารสู่ สาธารณะ) Y Y (ถ้า N N โครงการ เกี่ยวกับ การให้ทุน คนจน เครื่องมือ จะช่วย "ระบุ" ว่า ใครจน) Y

Y (เพื่อ นาเสนอ ผู้ให้ทุน)

Y

Y (จัดทา เป็น รายงาน)

SPI4 ครอบคลุมเกณฑ์มาตรฐานของการดาเนินงาน ด้านสังคม มาตรฐานสากล 20 อัน ถูกสกัดออกเป็น วิธีปฏิบัติ 80 วิธี ซึ่งประเมินด้วยตัวชี้วัด 200 ตัว

Y

Y

Y

N

ประยุกต์ใช้ชุดตัวชี้วัด IRIS เพื่อตัดสินใจบริหาร จัดการพอร์ตการลงทุน

Y

นักลงทุน ใช้ เครื่องมือ ช่วย ตัดสินใจ

N

N

119

ลาดับ

41

ประเทศ

ชื่อองค์กร

ดาเนินงานทั่ว โลก

International Association for Impact Assessment (IAIA)

ประเภท องค์กร

องค์กร ตัวกลาง

URL

ปีก่อตั้ง

เปาหมายองค์กร เพื่อแลกเปลี่ยนข้อมูล ความรู้ ที่ เป็นประโยชน์สาหรับการ ตัดสินใจลงทุน

ประเด็นที่สนับสนุน

กรอบทฤษ ี

ประเภท เครื่องมือ

http://www.iai a.org/index.ph p

1980

เพื่อส่งเสริมการประเมินผล กระทบทางสังคมผ่านการสร้าง เครือข่าย เพื่อแลกเปลี่ยน ความรู้ สื่อสาร และพัฒนาการ ประเมินผลกระทบ

ส่งเสริมการรวมกลุ่ม สร้าง เครือข่าย ผลิตข้อมูล เพื่อ ส่งเสริมการประเมินผล กระทบ

-

-

-

-

-

-

-

Theory of change

SROI

-

Y

N

Y

N

Theory of change

Indicators

Y

N

Y

N

Logic Model

Indicators

N

Y

Y

Y

42

สิงคโปร์ (ดาเนินงานใน เอเชีย)

Shujog

องค์กร ตัวกลาง

http://shujog.o rg/what-wedo/impactassessment/

2010

สนับสนุนการสร้างผลกระทบ ทางบวกและนวัตกรรมสังคม

43

ดาเนินงานทั่ว โลก

Social Performance Task Force (SPTF)

องค์กร ตัวกลาง (NPO)

http://sptf.info /about-us2

2005

เป็นเครือข่ายส่งเสริมความ ร่วมมือระหว่างผู้มีส่วนได้ส่วน เสียในการพัฒนาและส่งเสริม การใช้มาตรฐสากลในการ จัดการผลการดาเนินงานด้าน สังคม

44

อินเดีย, อินโดนีเซีย, เวียดนาม, ฟิลิปปินส์

Unitus Impact

กองทุน เพื่อสังคม

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ

http://unitusim pact.com/

2000

ลดความยากจนทั่วโลกโดยการ หนุนเสริมทางเศรษฐกิจโดย เชื่อมต่อการลงทุนทางสังคมใน ภูมิภาคเอเชีย เน้นการลงทุนใน องค์กรที่พัฒนาคุณภาพชีวิตของ คนยากจน ในขณะที่บรรลุ ผลตอบแทนเชิงพาณิชย์ในราคา ตลาดสาหรับนักลงทุน

(ไม่ได้พัฒนาเครื่องมือของ ตัวเอง) การประเมินผลลัพธ์ทาง สังคม (ด้วย SROI และ IRIS) เป็นบริการอย่างหนึ่ง ขององค์กร เพื่อขยาย ผลกระทบทางบวกด้าน สังคม ส่งเสริมการใช้ มาตรฐานสากลในการ จัดการผลการดาเนินงาน ด้านสังคม ขั้นตอนการประเมินผลลัพธ์ ใช้ SPI4 คุณภาพชีวิตคนยากจน

จุดเด่นของเครื่องมือ

ใช้ดัชนีชี้วัดด้านสังคม การเงิน และระบบนิเวศ โดย อ้างอิงชุดตัวชี้วัด IRIS

120

ลาดับ 45

ประเทศ เวียดนาม

ประเภท ชื่อองค์กร องค์กร Lotus Impact กองทุน เพื่อสังคม

46

สิงคโปร์

IIX Asia

47

สิงคโปร์

48

สิงคโปร์

49

อินเดีย

URL http://www.lot usimpact.com/

ปีก่อตั้ง 2013

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://www.asi aaiix.com

2009

Asian Venture Philanthroph y Network (AVPN)

องค์กร ตัวกลาง

http://www.av pn.asia

2010

DBS-NUS Social Venture Challenge Aavishkaar

สถาบัน วิชาการ

http://socialve nturechallenge .asia/

2014

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://www.aa vishkaar.in/

2001

เปาหมายองค์กร สร้างโลกที่ดีกว่าโดยการให้ทุน บ่มเพาะในธุรกิจที่มีศักยภาพสูง ที่จะสร้างมูลค่าทางสังคมและ การเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืนต่อ เศรษฐกิจ สังคมและสิ่งแวดล้อม ชุมชนทั่วโลก พร้อมกันกับ อานวยความสะดวกในการ เรียนรู้การลงทุนทางสังคมและ กระตุ้นเครือข่ายที่หลากหลาย ของนักลงทุน ธุรกิจ และผู้ กาหนดนโยบายรัฐ โดยเฉพาะ อย่างยิ่งในประเทศกาลังพัฒนา สร้างผลกระทบทางสังคมเชิง บวกแก่กลุ่มเป้าหมาย 100 ล้าน คนในปีค.ศ. 2020 ผ่านการ ลงทุนทางสังคม โดยเชื่อมแหล่ง เงินทุนเข้ากับองค์กรที่จะสร้าง ผลกระทบแก่สังคม ส่งเสริมการ ลงทุนที่จะสร้างผลลัพธ์เชิงบวก ต่อสังคม เพิ่มการไหลเวียนของทรัพยากร ทุนให้กับภาคสังคม ทั้งทางด้าน การเงิน ทุนมนุษย์และทุนทาง ปัญญา และปรับปรุง ประสิทธิภาพการสร้างผลลัพธ์ ทางสังคมของเครือข่ายสมาชิก ในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก ค้นหาและสนับสนุนกิจการเพื่อ สังคมที่มีศักยภาพในการสร้าง และขยายผลกระทบเชิงบวกได้ อย่างยั่งยืน สนับสนุนผู้ประกอบการที่ให้ ผลตอบแทนทางพาณิชย์ไป พร้อมกับการบริการสังคมอย่าง ยั่งยืน

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ Y Y N N

ประเด็นที่สนับสนุน การเกษตร การศึกษา น้า และการสุขภิบาล สุขภาพ เทคโนโลยีเพื่อการพัฒนา ความเท่าเทียมทางเพศ

กรอบทฤษ ี N/A

ประเภท เครื่องมือ Indicators

หลากหลาย

Theory of Change

Indicators และ SROI

พัฒนาและขยายองค์ความรู้ทางด้านการประเมินผล ลัพธ์ทางสังคมไปเป็นองค์กรตัวกลาง Shujog

Y

N

Y

N

หลากหลาย ขึ้นอยู่กับ องค์กรสมาชิก

Theory of Change, Logic Model

N/A

ไม่มีการวัดผลลัพธ์ทางสังคมโดยตรงจากองค์กรเอง ส่วนใหญ่จะเป็นการจัดทากรณีศึกษาเพื่อเผยแพร่องค์ ความรู้ด้านการวัดผลกระทบทางสังคม กิจกรรมส่วน ใหญ่คือการสร้างเครือข่ายสมาชิก ส่งเสริมให้เกิดการ สร้างผลลัพธ์ทางสังคมจากเครือข่ายนั้น

Y

N

N

Y

Y

Y

N

Y

N

Y

Y

Y

หลากหลายมิติในด้านการ Logic Model พัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม

N/A

การเกษตร การศึกษา Logic Model พลังงาน สุขภาพ น้าและ การสุขาภิบาล เทคโนโลยี เพื่อการพัฒนา การดารงชีพ

Indicators

จุดเด่นของเครื่องมือ ใช้ดัชนีชี้วัดด้านสังคม การเงิน และระบบนิเวศโดย อ้างอิงชุดตัวชี้วัด IRIS

ใช้ดัชนีชี้วัดด้านสังคม การเงิน และระบบนิเวศ โดย อ้างอิงจากชุดตัวชี้วัด IRISและ PRISM

121

ลาดับ

ประเทศ

ชื่อองค์กร

50

อินเดีย

Dasra

51

อินเดีย

52

53

ประเภท องค์กร

ประเภท เครื่องมือ

จุดเด่นของเครื่องมือ

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ

URL

ปีก่อตั้ง

เปาหมายองค์กร

ประเด็นที่สนับสนุน ในแต่ละช่วงวัย การเข้าถึง บริการทางการเงิน

กรอบทฤษ ี

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://www.da sra.org

1999

เสริมสร้างและสนับสนุนการ แทรกแซงทางสังคมที่มี ประสิทธิภาพเพื่อขยายผลลัพธ์ ทางสังคม ก้าวเป็นผู้นาทาง ความคิดด้านการให้การกุศล เชิงกลยุทธ์ในกลุ่มประเทศกาลัง พัฒนา

เด็กและเยาวชนหญิง สุขอนามัย ธรรมาภิบาล คุณภาพชีวิต การศึกษา การ ให้อย่างมีกลยุทธ์ (family giving, strategic philanthropy)

Indicators

ใช้การประเมินผลลัพธ์ของโครงการหลากหลาย รูปแบบ ขึ้นอยู่กับลักษณะของโครงการ อ้างอิงชุด ตัวชี้วัด IRIS และปรับแต่งชุดตัวชี้วัดให้เข้ากับองค์กร นั้นๆ

Y

Y

Y

Y

Lok Capital

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://www.lok capital.com/ht tps://avpn.asia /2015/11/16/i mpactassessmentlok-capital/

2006

ลงทุนในผู้ประกอบการที่มี ศักยภาพสูงที่สร้างวิธีการ แก้ปัญหาสังคมและเศรษฐกิจ สาหรับกลุ่มฐานล่างปิรามิดใน อินเดีย

การเข้าถึงบริการทาง การเงิน การศึกษา สุขภาพ คุณภาพชีวิต และ การเกษตร

Theory of Change, Logic Model, Outcome Linkage, OECD DAC evaluation criteria N/A

Proprietary Social Action Plan (SAP) และ Social Performance Management (SPM)

ปรับแต่งการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมให้เข้ากับ บริบทของอินเดียโดยใช้หลักพารามิเตอร์สากล เช่น แนวทางของ GIIN และชุดตัวชี้วัด IRIS, Islamic Development Bank (IDB) และ KfW Bankengruppe โดย SAP จะเป็นการสร้างความ มั่นใจว่าบริษัทมีกลยุทธ์เรื่อง "สวัสดิการทางสังคม" อยู่ในการดาเนินงานหลัก และ SPM เป็นการติดตาม ประเมินผลและรายงานผลของบริษัทรายไตรมาส สาหรับนักลงทุน

Y

Y

Y

Y

อินเดีย

Axis Bank Foundation

มูลนิธิ

http://www.axi sbankfoundati on.org/

2006

บริหารจัดการโครงการและมี ส่วนร่วมอย่างมีนัยสาคัญในการ สร้างปัจจัยในการใช้ชีวิตอย่างยัง ยืน

น้าและเกษตรกรรม การ สร้างอาชีพสาหรับ ผู้ด้อยโอกาสและคนพิการ การสร้างตลาดให้กับ ช่างฝีมือท้องถิ่น

N/A

Indicators & Proprietary (Log Frame Analysis)

Y

Y

Y

Y

อินเดีย

Caspian

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://www.ca spian.in/

2004

สร้างผลกระทบต่อสังคมและ อาหารและการเกษตร สิ่งแวดล้อมควบคู่ไปกับการสร้าง การเงินสาหรับธุรกิจขนาด ผลตอบแทนทางการเงิน เล็ก บ้านและที่อยู่อาศัย ระบบการเงินระดับฐานราก

Theory of Change

Indicators

ร่วมมือกับองค์กร Tata Institute of Social Sciences (TISS) ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม มีการใช้ข้อมูลฐาน (baseline data) เป็นข้อมูลฐาน ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม กาลังอยู่ในช่วงพัฒนาเครื่องมือ Log Frame Analysis ซึ่งสอดคล้องไปกับมาตรฐาน GRI-G4 และ เครื่องมือการประเมินผลลัพธ์อื่นๆ ใช้ดัชนีชี้วัดด้านสังคม การเงิน และระบบนิเวศ โดย อ้างอิงจากการจัดอันดับ Global Impact Investing Rating System (GIIRS), ชุดตัวชี้วัด Impact Reporting Investment Standards (IRIS) และ PRISM

Y

Y

Y

Y

122

ลาดับ 54

ประเทศ อินเดีย

55

ปากีสถาน

56

ฮ่องกง

57

58

ชื่อองค์กร Rianta Capital Zurich's Artha Initiative Invest2Innov ate

ประเภท องค์กร กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

URL http://www.art haplatform.co m/

ปีก่อตั้ง 2006

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://invest2i nnovate.com/

2011

Social Venture Hong Kong Capital

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://www.svhv.org

2007

ฮ่องกง

SOW Asia

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://www.so wasia.org/

2009

ฮ่องกง

RS Group Asia

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://www.rsg roup.asia/

2009

เปาหมายองค์กร สร้างความสัมพันธ์ระหว่างนัก ลงทุนทางสังคม ผู้บริจาค กับ ผู้ประกอบการทางสังคม และ เพิ่มศักยภาพในการสร้างองค์กร เพื่อสังคม สนับสนุนผู้ประกอบการที่ ต้องการแก้ปัญหาทางสังคมด้วย ทรัพยากร แหล่งทุน และการ สร้างระบบนิเวศที่เหมาะสมต่อ การสร้าง startup ในตลาดที่ เปราะบางและเพิ่งเกิดใหม่ สนับสนุนธุรกิจ startup ที่มี เป้าหมายในการแก้ปัญหาสังคม ในฮ่องกงผ่านวิธีการทางธุรกิจที่ มีนวัตกรรมและความยั่งยืน

ประเด็นที่สนับสนุน หลากหลาย เช่น คุณภาพ ชีวิต การเกษตร พลังงาน น้า สุขภาพ การศึกษาและ เทคโนโลยี

กรอบทฤษ ี N/A

ประเภท เครื่องมือ Indicators

หลากหลาย

N/A

Indicators

ความยากจน สังคมผู้สูงวัย การศึกษา การมีส่วนร่วม ของคนทุกกลุ่มในสังคม สิ่งแวดล้อม

Theory of Change

Indicators & Proprietary

สนับสนุนกิจการที่มีความตั้งใจ ขยายผลลัพธ์ทางสังคมและ สิ่งแวดล้อมผ่านการลงทุนทาง การเงินและโครงการเฟ้นหาและ พัฒนาธุรกิจ (accelerator) อย่าง i2i และ Fast Forward ปรับเปลี่ยนกระบวนทัศน์และ ค่านิยมในสังคม เพื่อให้การ พัฒนาทางเศรษฐกิจไม่เป็น ส่งผลกระทบที่เป็นอันตรายต่อ มนุษย์และสิ่งแวดล้อม โดยการ เพิ่มประสิทธิภาพการจัดการ สินทรัพย์และแหล่งทุนให้เกิดผล ลัพธ์ทางสังคมสูงสุด

การบรรเทาความยากจน การมีส่วนร่วมของคนทุก กลุ่มในสังคม การศึกษา สุขภาพ สิ่งแวดล้อม

N/A

อาหารและการเกษตรยั่งยืน N/A คุณภาพชีวิตของคนยากจน สิ่งแวดล้อม การ เปลี่ยนแปลงสภาพ ภูมิอากาศ ผู้ประกอบการ ทางสังคม

จุดเด่นของเครื่องมือ ปรับใช้มาตรฐานสากลต่างๆ เช่น ฐานข้อมูลตัวชี้วัด ของ IRIS และร่วมมือกับองค์กรเช่น Bridge Ventures IMPACT Radar มีการจัดเก็บข้อมูลแบบ scorecards และกาลังอยู่พัฒนาแนวทางการ ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของตนเอง ให้ทุนกับองค์กรที่สามารถวัดผลลัพธ์ทางสังคมหรือมี แนวทางการวัดผลลัพธ์ทางสังคมของตนเอง

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ N Y Y Y

N

Y

Y

N

SvHK ได้พัฒนาเครื่องมือและดัชนีชี้วัดผลลัพธ์ทาง สังคมของตนเองโดยเรียนรู้จาก Bridges Ventures

Y

Y

Y

Y

SROI & Proprietary

ใช้ scorecard ภายใน ในการวัดผลทางด้าน เศรษฐกิจและคุณค่าทางสังคม

N

N

Y

N

Indicators

การวัดผลต่างออกไปตามแต่ระดับของสินทรัพย์ เช่น การใช้มาตรฐาน ESG และดัชนี้ชี้วัดรอยเท้าคาร์บอน ในการประเมินตราสารหนี้และตราสารทุน การใช้ หลักพารามิเตอร์สากลต่างๆ อย่าง Global Impact Investing Network’s Impact Reporting Investment Standards (IRIS) ประเมินการลงทุน ทางสังคม หรือการใช้ดัชนีเฉพาะสาหรับโครงการที่ไม่ มีดัชนีมาตรฐาน นอกจากนี้ RS Group ยังมีการ ลงทุนผ่านกองทุนเพื่อสังคมอื่นๆ เช่น Oasis, SVhk และมีความตั้งใจจะทาแนวทางการประเมินผลลัพธ์ ทางสังคมของตนเองในอนาคตเพื่อดูผลลัพธ์การ ลงทุนในฐานะนักลงทุน

N

Y

N

Y

123

ลาดับ 59

ประเทศ ญี่ปุ่น

ชื่อองค์กร Japan Venture Philanthropy Fund (JVPF)

ประเภท องค์กร กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

URL http://jvpf.jp/e n

ปีก่อตั้ง 2013

60

กัมพูชา

UBERIS Capital

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://www.ub eriscapital.com /

2012

61

ออสเตรเลีย

Social Venture Australia

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

http://socialve ntures.com.au

2002

62

ไทย

CHANGE Venture

กองทุน ร่วมลงทุน เชิงการ กุศล

https://change ventures.asia/a bout/

2012

63

ไทย

Tae-jai

องค์กร ตัวกลาง

http://www.ta ejai.com

2012

64

ไทย

Air Asia Foundation

มูลนิธิ

http://www.air asiafoundation .com/

2011

เปาหมายองค์กร สร้างผู้ประกอบการทางสังคม และองค์กร โดยการสนับสนุน ทางการเงินระยะกลางและระยะ ยาว และการบริหารจัดการ เพื่อให้สามารถแก้ไขปัญหาและ ขยายผลกระทบทางสังคม สร้างและส่งเสริมวัฒนธรรมการ ลงทุนเชิงการกุศลในประเทศ ญี่ปุ่น สนับสนุนผู้ประกอบการทาง สังคมในการสร้างกิจการและ ผลลัพธ์ทางสังคม โดยการให้ เงินทุน คาแนะนา และการลง มือสนับสนุน พัฒนาคุณภาพชีวิตของชาว ออสเตรเลียเพื่อลดช่องว่างความ ไม่เท่าเทียมกันในสังคม

ลงทุนในหุ้นและให้กู้ยืมสาหรับ กิจการเพื่อสังคมที่อยู่ในระยะ เติบโต พร้อมเชื่อมโยงองค์กรกับ นักลงทุนรายอื่นๆ เพื่อให้เกิด การลงทุนและเติบโตอย่าง ต่อเนื่อง พื้นที่การระดมทุนจากบุคคล ทั่วไปในสังคม (crowdfunding) เพื่อให้องค์กรภาคสังคมสามารถ มีเงินทุนตั้งต้นในการทากิจกรรม ได้ สนับสนุนผู้ประกอบการทาง สังคมในการสร้างกิจการและ ผลลัพธ์ทางสังคม โดยการให้ เงินทุน คาแนะนา และการลง มือสนับสนุน

ประเภท เครื่องมือ Indicators

ประเด็นที่สนับสนุน การศึกษา เด็กและการ ส่งเสริมศักยภาพผู้หญิง การ พัฒนาชุมชน

กรอบทฤษ ี Theory of Change, Logic Model

จุดเด่นของเครื่องมือ ใช้โปรแกรม Microsoft Excel ในการจัดเก็บและ วิเคราะห์ข้อมูล

ห่วงโซ่คุณค่าภาค เกษตรกรรม พลังงานและ น้าในเขตชนบท คุณภาพ ชีวิต: การศึกษา สุขภาพ การเงิน หลากหลาย เกี่ยวกับความ ไม่เท่าเทียมกันในสังคม เช่น การศึกษา สุขภาพ การจ้าง งาน ที่อยู่อาศัย การบริการ ชุมชน ผู้พิการ หลากหลาย ขึ้นอยู่กับ องค์กรสมาชิก

N/A

Indicators

เลือกตัวชี้วัดจากฐานข้อมูล IRIS

Theory of Change, Logic Model

SROI

Logic Model

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ Y Y Y Y

N/A

Y

Y

Y

ใช้การประเมินผลลัพธ์ของโครงการหลากหลาย รูปแบบ ขึ้นอยู่กับลักษณะของโครงการ

N

Y

N

Y

Indicators

ไม่ระบุ

N

Y

N

N

โครงการเพื่อสังคมขนาดเล็ก ไม่มี ที่มีระยะเวลาดาเนินการช่วง สั้นๆ

ไม่มี

ไม่ระบุ

N

N

N

N

กิจการเพื่อสังคมที่มุ่งพัฒนา ไม่มี ความเป็นอยู่ของชุมชนใน พื้นที่เอเชียตะวันออกเฉียง ใต้ เช่น การท่องเที่ยวเชิง

ไม่มี

ประเมินจากผลลัพธ์ทางสังคม "ที่เป็นไปได้" โดยไม่มี หลักการวัดขององค์กรเอง

N

Y

N

N

124

ลาดับ

ประเภท องค์กร

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ

URL

ปีก่อตั้ง

เปาหมายองค์กร

ประเด็นที่สนับสนุน ชุมชน สินค้าและบริการที่ เป็นธรรม

กรอบทฤษ ี

ประเภท เครื่องมือ

https://www.t oyotafound.or. jp/english/prog ram/asian_neig hbors.html http://www.ais .co.th/thestart up

1974

สนับสนุนการวิจัยและโครงการ ที่เอื้อต่อการสร้างประโยชน์แก่ มวลมนุษย์และสิ่งแวดล้อมใน หลากหลายสาขา

ความแตกต่างระหว่างวัย การสร้างวัฒนธรรมใหม่ใน ภูมิภาคเอเชียตะวันออก เฉียงใต้

ไม่มี

ไม่มี

ไม่ระบุ

Y

Y

N

Y

2011

เทคโนโลยี ดิจิทัล

ไม่มี

ไม่มี

ไม่ได้ใช้เครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในการ ตัดสินให้ทุน

N

N

N

N

กองทุน เพื่อสังคม

http://www.ba ngkokbank.co m/BangkokBan kThai/Personal Banking/BuildY ourWealth/Mu tualFunds/BBL AM/EquityFun d/Pages/BKIND. aspx

2014

โครงการประกวดเพื่อสนับสนุน กลุ่มธุรกิจสตาร์ทอัพสาย เทคโนโลยีในประเทศไทยให้ เติบโตได้ในระยะยาว โดย แบ่งเป็นหมวดธุรกิจต่างๆ รวม ไปถึงกิจการเพื่อสังคมที่ใช้ เทคโนโลยีเป็นตัวขับเคลื่อน (Social Enterprise หรือ Social Tech) การลงทุนแบบให้เปล่าใน โครงการ/องค์กรที่แก้ไขปัญหา ด้านสังคม โดยกาหนดให้มีการ แบ่งเงินร้อยละ 0.8 ของผู้ลงทุน โดยจ่ายผ่านส่วนแบ่งค่าบริหาร จัดการร้อยละ 40 ของบลจ. บัว หลวง ไปสนับสนุนโครงการเพื่อ สังคมที่มุ่งสร้างอนาคตใหม่ให้ สังคมไทย

Indicators

ใช้เกณฑ์การประเมินโครงการที่ให้ทุนตามหลัก ESGC (Environment – Social – Governance – Anti Corruption)

N

Y

Y

Y

บริษัทเอก ชน

http://www.fac ebook.com/ba npuchampions

2011

Impact Value Chain, Indicators

ไม่ได้ใช้เครื่องมือตรวจสอบหรือประเมินโครงการ ผู้เข้าร่วมถึงเรื่องผลลัพธ์ทางสังคม แต่มีการจัดอบรม เรื่องการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมโดยใช้แนวทาง Theory of Change และเครื่องมือ Impact Value Chain

N

Y

N

N

ประเทศ

ชื่อองค์กร

65

ไทย

มูลนิธิ

66

ไทย

International Grant Program, Toyota Foundation AIS Startup

67

ไทย

กองทุนรวมคน ไทยใจดี (BKIND) บลจ. บัวหลวง

68

ไทย

BANPU Champion for Change

มูลนิธิ

สนับสนุนเยาวชนคนรุ่นใหม่ที่มี พลังสร้างสรรค์และศักยภาพใน การเปลี่ยนแปลงสังคมให้ดาเนิน กิจการเพื่อสังคม หรือ Social Enterprise ซึ่งมุ่งเน้นความ เชื่อมโยงระหว่างธุรกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม โดยใช้การบริหาร

กิจการที่มีส่วนร่วม ไม่มี รับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม ต่อสังคม มีธรรมภิบาลที่ดี และร่วม ต่อต้านการคอร์รัปชั่น ESGC (Environment – Social – Governance – Anti Corruption) เช่น การศึกษา การลดความ เหลื่อมล้าโดยเฉพาะภาค การเกษตร หลากหลายมิติในด้านการ Logic Model พัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม

จุดเด่นของเครื่องมือ

125

ลาดับ

69

ประเทศ

ชื่อองค์กร

ไทย

มูลนิธิเพื่อคน ไทย

ประเภท องค์กร

มูลนิธิ

URL

ปีก่อตั้ง

เปาหมายองค์กร จัดการเชิงธุรกิจ ตลอดจน คุณธรรมในการดาเนินกิจการ เพื่อสังคม

ประเด็นที่สนับสนุน

http://www.kh onthaifoundati on.org/

2011

สร้าง “เครื่องมือ” หรือ พลเมืองที่มีส่วนร่วมเพื่อ “กลไก” ที่มีเป้าหมายแก้ปัญหา ส่วนรวม (Active Citizen) สังคมที่หลากหลาย ตลอดจน การออกแบบกระบวนการหรือ รูปแบบการมีส่วนร่วมที่สอดรับ กับความสนใจที่แตกต่าง หลากหลายของผู้คนในสังคม รวมทั้งสอดคล้องกับบริบทสังคม และสถานการณ์ของประเทศ

กรอบทฤษ ี

ประเภท เครื่องมือ

จุดเด่นของเครื่องมือ

ไม่มี

ไม่มี

ไม่ระบุ

ขั้นตอนที่ใช้เครื่องมือ (Y=ใช้, N=ไม่ใช้) การ การสื่อสาร การวางแผน ประเมินผ ต่อ โครงการ การให้ทุน ล สาธารณะ

N

N

N

N

ขยายผลกระทบทางสังคมโดย ลงทุนในองค์กรลงทุนเชิงการ กุศลหรือเพื่อสังคม

126

ตาราง 11 สรุปการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (social impact assessment) ของกิจการเพื่อสังคมชั้นนา 6 แห่ง วัตถุประสงค์การประเมิน (Y=ใช้, N=ไม่ใช้)

อันดับ ประเทศ 1 สหรัฐอเมริกา (ดาเนินธุรกิจ ทั่วโลก)

ชื่อองค์กร d. light

2

พม่า

Proximity Design

3

อังกฤษ Divine (ดาเนินธุรกิจ Chocolate ในอังกฤษและ สหรัฐอเมริกา)

ประเภท องค์กร URL กิจการเพื่อ www.dlight.c สังคมแบบ om แสวงกาไร

ปีก่อตั้ง 2006

เปาหมายองค์กร สร้างการเข้าถึงพลังงาน แสงอาทิตย์ที่มี ประสิทธิภาพและราคา ย่อมเยาให้คนรายได้ น้อยจานวน 2,000 ล้าน คนบนโลกที่ยังอยู่นอก ระบบกริดไฟฟ้า และใช้ พลังงานราคาสูง ไม่ ปลอดภัยและมี ประสิทธิภาพต่าอยู่ เช่น ตะเกียงน้ามันก๊าด

กิจการเพื่อ http://www.p สังคมแบบ roximitydesig ไม่แสวง ns.org/ กาไร

2004

ยกระดับคุณภาพชีวิต เกษตรกรในชนบทของ ประเทศพม่า

กิจการเพื่อ http://www.d สังคมแบบ ivinechocolat ไม่แสวง e.com/uk/ กาไร

1998

ผลิตภัณฑ์และบริการ โคมไฟพลังงาน แสงอาทิตย์ และระบบ พลังงานแสงอาทิตย์ สาหรับครัวเรือน

เครื่องทุนแรงด้าน การเกษตรที่มีนวัตกรรม เช่น ปั๊มน้าเท้าเหยียบ แท้งค์กักเก็บน้า บริการให้คาปรึกษาด้าน การเกษตร ผลิตภัณฑ์ด้านการเงิน เงินสนับสนุนเพื่อ โครงสร้างพื้นฐานของ ชุมชน โคมไฟพลังงาน แสงอาทิตย์ สร้างการค้าที่เป็นธรรม ช็อคโกแลตแท่งแฟร์เทรด (fair-trade) ในห่วงโซ่ และเป็นกิจการที่ อุปทานโกโก้ที่เกษตรกร เกษตรกรร่วมเป็นเจ้าของ มีส่วนร่วมในการเป็น เจ้าของ เกษตรกรมี รายได้เพิ่มขึ้น ได้รับเงิน ปันผลและนาเงินไป พัฒนาชุมชน

กรอบทฤษ ี Theory of change

Theory of change

Theory of change

การ วางแผน/ ปรับปรุง กิจการ Y

การรายงาน ต่อนักลงทุน หรือผู้ให้ทุน Y (ผู้ให้ทุน เป็น ผู้สนับสนุน การวัดผล แบบ Experiment al Study)

การ การสื่อสาร ประเมิน ต่อ ผล สาธารณะ Y Y

ประเภทเครื่องมือ 1. Indicators เกณฑ์การจัดอันดับ ของ BCorporation เกณฑ์การจัดอันดับ ของ GIIRS ดัชนีชี้วัดมาตรฐาน ของ the Global Off-Grid Lighting Association’s (GOGLA) 2. Experimental Study 1. Indicators (ไม่ได้ใช้ตาม มาตรฐานใดเป็น พิเศษ) 2. Experimental Study 3. SROI

จุดเด่นของเครื่องมือ (การวัดผล) มีตาแหน่งเฉพาะสาหรับการวัดผลลัพธ์ทางสังคม เป็นบริษัทแรกๆ ที่ บุกเบิกในการร่วมใช้ B-Corp, GIIRS และจัดอยู่ในกลุ่มบริษัทที่ได้ คะแนนสูงสุด เป็นผู้ร่วมพัฒนาตัวชี้วัดมาตรฐานของสมาคมของ องค์กรที่ทางานด้านแสงสว่างในพื้นที่นอกกริดไฟฟ้าทั่วโลก the Global Off-Grid Lighting Association’s GOGLA) ผู้ให้ทุนของ บริษัทช่วยสนับสนุนเงินในการวัดผลแบบ Experimental Study ใน ยูกันด้ากับครัวเรือนจานวน 2,000 รายโดยบริษัทภายนอก และมี องค์กรอื่นๆ ที่ทางานในพื้นที่นอกกริดไฟฟ้าที่มีการประเมินผลแบบ แบบ Experimental Study ในบังคลาเทศ อินเดีย และเฮติที่มีการ ใช้ผลิตภัณฑ์ของบริษัท รายงานเหล่านี้ศึกษาผลลัพธ์ในหลายมิติ เช่น การสร้างความรู้สึกปลอดภัย ผลการเรียนที่ดีขึ้นของนักเรียนที่ใช้ ผลิตภัณฑ์ สุขภาพที่ดีขึ้น เป็นต้น มีตาแหน่งเฉพาะสาหรับการวัดผลลัพธ์ทางสังคม เน้นการรายงาน output เช่น ยอดจาหน่าย จานวนลูกค้า อัตราการคืนเงินกู้ แต่จะมี การรายงานผลลัพธ์บางประเภท เช่น ปริมาณผลิตภาพการเกษตรที่ เพิ่มขึ้นจากการใช้องค์ความรู้และเทคโนโลยีการเกษตรขององค์กร ที่มาจาก Experimental Study บางปีมีการรายงาน SROI แต่มีการ รายงานผลประกอบการรวมผลลัพธ์ทางสังคมทุกไตรมาส

Y

Y

Y

Y

1. Indicators (ไม่ได้ใช้ตาม มาตรฐานใดเป็น พิเศษ)

รายงานยอดรวมราคาพรีเมียมที่รับซื้อจากเกษตรกร จานวนเงินปัน ผลให้เกษตรกร และกิจกรรมต่างๆ ที่บริษัทเข้าไปพัฒนาชุมชน รวมทั้งดัชนีด้านความยั่งยืนบางตัว เช่น สัดส่วนการใช้พลังงาน ทางเลือก ปริมาณขยะที่นาไปรีไซเคิล มีการรายงานผลประกอบการ รวมผลลัพธ์ทางสังคมทุกปี

N/A

Y

Y

Y

127

วัตถุประสงค์การประเมิน (Y=ใช้, N=ไม่ใช้)

อันดับ ประเทศ 4 ลาว กัมพูชา เคนยา

ชื่อองค์กร Digital Divide Data: DDD

ประเภท องค์กร กิจการเพื่อ สังคมแบบ ไม่แสวง กาไร

URL www.digitaldi videdata.co m/

ปีก่อตั้ง 2001

5

อังกฤษ

HCT Group

กิจการเพื่อ http://hctgro สังคมแบบ up.org/how_ ไม่แสวง we_work กาไร

1980

6

บังคลาเทศ

BRAC Microfinance

กิจการเพื่อ www.brac.ne สังคมแบบ t ไม่แสวง กาไร

1972

เปาหมายองค์กร กิจการเพื่อสังคมด้าน BPO ที่ต้องการสร้าง โอกาสด้านอาชีพและ ส่งเสริมศักยภาพให้กับ กลุ่มเยาวชนที่ขาด โอกาส เพื่อที่พวกเขา รวมทั้งครอบครัวจะได้มี อนาคตที่ดีขึ้นและหลุด พ้นจากความยากจน ยกระดับคุณภาพชีวิต สร้างโอกาส และสร้าง ความสัมพัน์ของชุมชน ด้วยการขนส่งและการ ฝึกอบรม เช่น ส่งเสริม การจ้างงาน การอานวย ความสะดวกให้ผู้พิการ และคนชรา การส่งเสริม การเข้าถึงบริการทาง สุขภาพด้วยการขนส่ง เป็นต้น เพื่อเสริมสร้างศักยภาพ ของผู้คนและชุมชนที่ ต้องเผชิญกับความ ยากจน การไม่รู้หนังสือ ความเจ็บป่วยและ ความอยุติธรรมในสังคม

ผลิตภัณฑ์และบริการ รับงาน BPO เช่น การ แปลงเนื้อหาให้เป็นไฟล์ ดิจิตอล data services และงานวิจัย

กรอบทฤษ ี Theory of change

การ วางแผน/ ปรับปรุง กิจการ Y

การรายงาน ต่อนักลงทุน หรือผู้ให้ทุน Y

การ การสื่อสาร ประเมิน ต่อ ผล สาธารณะ Y Y

ประเภทเครื่องมือ 1. Indicators (ไม่ได้ใช้ตาม มาตรฐานใดเป็น พิเศษ) 2. Experimental Study (เปรียบเทียบกับ กลุ่มที่ไม่ได้เข้าร่วม)

จุดเด่นของเครื่องมือ (การวัดผล) การทาประมาณการรายได้ตลอดชีพของผู้จบการศึกษาจาก DDD เทียบกับผู้ที่ไม่ได้เข้าโครงการ และมีการติดตามข้อมูลของผู้ที่จบ การศึกษาอย่างต่อเนื่อง มีการรายงานผลประกอบการรวมผลลัพธ์ ทางสังคมทุกปี

บริการรถประจาทาง รถ Theory of บัสให้เช่า รถยนต์ให้เช่า change แท็กซี่และพาหนะอื่นๆ รวมทั้งศูนย์การเรียนรู้ด้าน ขนส่ง

1. Indicators ส่วน หนึ่งอิงตาม Big Society Capital (BSC) outcomes matrix 2. Impact Value Chain

รายงานผลลัพธ์ที่เกิดจากการใช้บริการโดยเน้นใช้ข้อมูลจากการจอง บริการ สารวจพฤติกรรมของลูกค้า ถามถึงความเปลี่ยนแปลงเมื่อมา ใช้บริการ เช่น คนชราและผู้พิการที่มีสุขภาพจิตและความสัมพันธ์ที่ดี ขึ้นกับเพื่อนๆ เยาวชนที่มีส่วนร่วมในงานของชุมชนมากขึ้น และ จานวนคนตกงานที่มีงานทาเมื่อมาผ่านโปรแกรมอมรมของบริษัท รวมไปถึงมิติอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับความยั่งยืน เช่น การจัดซื้อทีย่ ั่งยืน ปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจก และสถิติการเกิดอุบัติเหตุ เป็นต้น มีการรายงานผลประกอบการรวมผลลัพธ์ทางสังคมทุกปี

Y

Y

Y

Y

เงินกู้ขนาดเล็กหรือไมโคร Logic ไฟแนนซ์สาหรับสตรี เงินกู้ Model เพื่อการเกษตร เงินกู้เพื่อ วิสาหกิจขนาดย่อมและ เงินกู้เพือ่ การย้ายถิ่นฐาน

1. Impact Value Chain 2. Experimental Study 3. Indicators (ไม่ ใช้มาตรฐานใดเป็น พิเศษ)

มีการวัดผลอย่างต่อเนื่องมาตั้งแต่ทศวรรษ 1990 เป็นการวัดผลแบบ ละเอียดทั้งด้านเศรษฐกิจและสังคม และพยายามวัดผลกระทบใน ระดับที่กว้างกว่าระดับครัวเรือนด้วย โดยจัดตั้งสถาบันวิจัยที่ทา หน้าที่วัดผลเป็นของตัวเอง มีการรายงานผลประกอบการรวมผลลัพธ์ ทางสังคมทุกปี มีการประเมินผลแบบ Experimental Study จานวน มากทั้งที่ทาเอง และมีหน่วยงานหรือสถาบันการศึกษาภายนอกเข้า มาศึกษา

Y

Y

Y

Y

128

ผลการสารวจแหล่งทุนและองค์กรสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมข้างต้นชี้ว่า องค์กร 39 แห่ง หรือร้อยละ 62 ใช้ “ทฤษฎี การเปลีย่ นแปลง” หรือ Theory of change เป็นกรอบทฤษฎีในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการที่ตนให้การสนับสนุน รองลงมาได้แก่ “แบบจาลองตรรกะ” หรือ Logic model จานวน 14 แห่ง (ร้อยละ 22) ดังแสดงในแผนภาพ 15 สาหรับกิจการ เพื่อสังคมชั้นนา 5 แห่ง จาก 6 แห่งที่ทาการสารวจใช้ Theory of change เช่นกัน มีเพียงแห่งเดียวคือ BRAC Microfinance ในบังกลาเทศ ที่ใช้ Logic model เป็นกรอบทฤษฎี (ทั้งนี้ น่าสังเกตว่า BRAC เป็นกิจการเพื่อสังคมที่เก่าแก่ที่สุดในบรรดา กิจการที่คณะวิจัยสารวจ คือก่อตัง้ ในปี ค.ศ. 1972 นานนับทศวรรษก่อนที่ Theory of change จะเข้าสู่กระแสนิยมของแวด วงการพัฒนาสังคม) แผนภาพ 15 กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขององค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนทั่วโลก

3%

13%

22%

62% Logic Model

Theory of Change

Outcome Linkage

ไม่มี

ที่มา: รวบรวมโดยคณะวิจยั

เมื่อหันมาดูเครื่องมือที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม พบว่าแหล่งทุนและองค์กรสนับสนุนจานวนมากใช้ เครื่องมือหลายตัวประกอบกัน ราวกึ่งหนึ่ง คือ 35 แห่ง (ร้อยละ 50) ใช้ตัวชี้วัด (indicators) เป็นหลักในการประเมินผลลัพธ์ ของกิจการเพื่อสังคมที่ตนให้การสนับสนุน ในจานวนนี้ 16 แห่ง หรือราวหนึ่งในสี่ขององค์กรทั้งหมดที่สารวจ ใช้ชุดตัวชี้วัด IRIS เป็นฐานในการประเมิน ไม่ว่าจะเป็นการเลือกตัวชี้วัดมาใช้ตรงๆ หรือเลือกตัวชี้วัดมาประกอบการสร้าง scorecard หรือ เครื่องมือชนิดอื่นในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (proprietary) ก็ตาม รองลงมาคือองค์กร 10 แห่ง (ร้อยละ 15) ประดิษฐ์ คิดค้นเครื่องมือประเมินของตนเอง (proprietary) ตามเป้าหมายและนโยบายขององค์กร เช่น อัตราส่วน BACO ("best available charitable option") ของกองทุน Acumen Fund คานวณเปรียบเทียบต้นทุนต่อการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมหนึ่ง หน่วย ระหว่างทางเลือกว่ากองทุนจะลงทุนเอง และทางเลือกที่ดีทสี่ ุดในการบริจาคเงินให้กับองค์กรการกุศลที่นาส่งผลิตภัณฑ์ หรือบริการทีส่ ามารถสร้างผลลัพธ์ทางสังคมในรูปแบบคล้ายคลึงกัน ส่วนหนึ่งเพื่อผลักดันให้กองทุนสร้างผลลัพธ์ทางสังคมสุทธิ (เมื่อเทียบกับต้นทุน) สูงกว่าการทาการกุศลแบบเดิมๆ

129

น่าสังเกตว่ามีองค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนเพียง 9 แห่ง (ร้อยละ 13) ที่ใช้การคานวณผลตอบแทนทางสังคม (Social Return on Investment – SROI) เป็นเครื่องมือในการประเมินผลลัพธ์ และยิ่งประเด็นสังคมที่องค์กรให้การสนับสนุนมีความ หลากหลาย องค์กรนั้นๆ ยิ่งมีแนวโน้มที่จะใช้ตัวชี้วัดในการประเมิน มากกว่าการประดิษฐ์เครื่องมือของตนเอง สรุปสัดส่วนของเครื่องมือต่างๆ ทีอ่ งค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนเลือกใช้ได้ในแผนภาพ 16 แผนภาพ 16 เครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขององค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนทั่วโลก

ที่มา: รวบรวมโดยคณะวิจยั

ข้อค้นพบอีกประการของคณะวิจยั คือ อายุของกิจการ และ ระยะเวลาให้ทุน มีความเกี่ยวข้องกับประเภทเครื่องมือ ที่แหล่งทุนเลือกใช้ โดยยิ่งกิจการเพื่อสังคมที่ขอรับทุนมีอายุน้อยเพียงใด แหล่งทุนยิ่งมีแนวโน้มที่จะกาหนดให้กิจการใช้ตัวชี้วดั (indicators) ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม สาเหตุหลักเนื่องมาจากความต้องการที่จะสนับสนุนกิจการเกิดใหม่ มิให้การ ประเมินผลลัพธ์เป็นกระบวนการที่มีต้นทุนสูงหรือยุ่งยาก อันอาจส่งผลกระทบต่อกิจการระยะเริม่ แรก อีกทั้งผลลัพธ์ทางสังคม ของกิจการเกิดใหม่ย่อมยังไม่เกิด หรือมีขนาดไม่มากเมื่อเทียบกับกิจการที่ผ่านพ้นช่วงแรกมาแล้ว และกิจการเริม่ แรกมักจะมี ความต้องการใช้เงินทุนไม่สูงมาก แหล่งทุนให้การสนับสนุนเพียงปีเดียวหรือสั้นกว่า ดังนั้นจึงไม่ตอ้ งรับความเสีย่ งมากนักเมื่อ เทียบกับกิจการเพื่อสังคมที่มีขนาดใหญ่กว่า ดาเนินกิจการมานานกว่า จึงไม่จาเป็นที่จะต้องกาหนดให้กิจการเพื่อสังคมประเมิน ผลลัพธ์ทางสังคมด้วยวิธีที่เที่ยงตรงและละเอียดแต่อย่างใด ในทางกลับกัน เมื่อกิจการเพื่อสังคมเติบโตถึงระดับหนึ่ง ต้องการเงินทุนมากขึ้นเพื่อขยายขนาด (scale up) หรือ ทาซ้า (replicate) แบบจาลองทางธุรกิจของกิจการไปในพื้นที่อื่นๆ เพื่อขยายขนาดผลลัพธ์ทางสังคม แหล่งทุนย่อมต้องการ ความน่าเชื่อถือเชิงวิชาการที่หนักแน่นว่า ที่ผ่านมากิจการนั้นๆ สามารถสร้างผลลัพธ์ทางสังคมตามเป้าหมายได้จริงหรือไม่ เพียงใด ฉะนั้นจึงมีแนวโน้มที่จะกาหนดให้กิจการที่ขอรับทุนสนับสนุนต้อง “พิสูจน์” ว่ากิจการได้สร้างผลลัพธ์ขึ้นจริง ด้วย 130

เครื่องมือที่ซับซ้อนอย่างเช่น การศึกษาเชิงทดลอง (experimental study) ซึ่งมักจะต้องใช้เวลาและเงินทุนสูง แต่ให้ผลเชิง ประจักษ์ที่มีระดับความน่าเชื่อถือสูง แหล่งทุนยินดีที่จะสนับสนุนกระบวนการดังกล่าวเนื่องจากถ้าหากได้หลักฐานเชิงประจักษ์ จริง แบบจาลองทางธุรกิจของกิจการนั้นๆ ก็จะสามารถนาไปขยายขนาดและ/หรือทาซ้าได้ด้วยความมั่นใจว่า น่าจะเกิดผลลัพธ์ ทางสังคมในวงกว้าง สรุปข้อค้นพบและข้อสังเกตของคณะวิจยั เป็นกรอบคิดได้ดังแผนภาพ 17

แผนภาพ 17 ระยะเวลาให้ทุน อายุของกิจการ และเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม

ที่มา: รวบรวมโดยคณะวิจยั

ความเชื่อมโยงระหว่างอายุของกิจการ ระยะเวลาการให้ทุนหรือลงทุน กับเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ดังกล่าวข้างต้น สะท้อนให้เห็นจากการสารวจกิจการเพื่อสังคมชั้นนา 6 แห่งเช่นกัน ยกตัวอย่างเช่น d.light design เดิมทีวัด และรายงานผลลัพธ์ทางสังคมโดยใช้ตัวชี้วัด (indicators) เท่านัน้ เพื่อปรับปรุงการดาเนินงานของกิจการเอง รายงานต่อ สาธารณะ และตอบสนองต่อความต้องการของแหล่งทุน แต่หลายปีหลังจากที่กิจการได้ขยับขยายจนเป็นกิจการเพื่อสังคม ระดับโลก มีลูกค้าที่ได้ประโยชน์ทางสังคมหลายล้านราย แบบจาลองธุรกิจของ d.light พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่ามีนวัตกรรมทาง สังคม มีความมั่นคงทางการเงิน และมีศักยภาพที่จะขยายขนาดไปยังผู้มีรายได้น้อยกว่า 2 พันล้านคนบนโลกที่ยังอยู่นอกระบบ ส่งไฟฟ้า ผู้ให้ทุนของบริษัทก็ยินดีสนับสนุนค่าใช้จ่ายในการวัดผลแบบการศึกษาเชิงทดลอง (experimental study) ในหลาย พื้นที่ เพื่อค้นหาหลักฐานเชิงประจักษ์ว่าแบบจาลองธุรกิจนี้ช่วยสร้างผลลัพธ์ทางสังคมอะไรและมีขนาดเท่าใดบ้าง อันจะเป็น ข้อมูลที่ขาดไม่ได้ในการขยายผลและทาซ้า เพื่อเพิ่มพูนผลลัพธ์ทางสังคมอย่างมีประสิทธิผลสืบไปในอนาคต

131

6. การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมไทย 6 แห่ง เป้าหมายหลักของการประเมิน “ผลลัพธ์ทางสังคม” (social impact) สาหรับ “กิจการเพื่อสังคม” (social enterprise) ทั่วโลก อยู่ที่การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดจากการดาเนินกิจการ ในทางที่นาไปปฏิบัติได้จริง (practical) สาหรับกิจการเพื่อสังคมและผู้ให้ทนุ เช่น นักลงทุนทางสังคมคาดหวังว่า จะสามารถใช้ผลการประเมินในการพิจารณาว่าจะให้ ทุนกับกิจการใด ส่วนกิจการเองก็จะสามารถประเมินผลและวัดความคืบหน้าของการดาเนินกิจการ เพื่อนาไปแก้ไขปรับปรุงวิธี ดาเนินงาน แบบจาลองทางธุรกิจ รวมถึงช่วยให้ทางานอย่างใกล้ชิดมากขึ้นกับผู้มสี ่วนได้เสีย โดยเฉพาะกลุ่มเป้าหมายหลักของ กิจการ ด้วยเหตุนี้ การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคม จึงใช้ตัวแบบทางทฤษฎีและกรอบแนวคิดในระดับที่ อาจกล่าวได้ว่า “ย่อส่วน” จากการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเชิงเศรษฐศาสตร์มหภาค หรือทางสังคมวิทยา เนื่องจากจุดสนใจ (focus) อยู่ที่ ผลลัพธ์ทางสังคมทีก่ ิจการเพื่อสังคมมีส่วนสร้าง มิใช่ ผลลัพธ์ทางสังคมโดยรวม ในประเด็นนั้นๆ ที่เกิดขึน้ ตลอด ระยะเวลาใดเวลาหนึ่ง ฉะนั้น กรอบแนวคิดที่เหมาะสมสาหรับกิจการเพื่อสังคมจึงมีส่วนคล้ายกรอบแนวคิดจากทฤษฎี บริหารธุรกิจที่เกี่ยวกับการรายงานผลประกอบการของธุรกิจ มากกว่ากรอบแนวคิดระดับมหภาคจากทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ หรือ สังคมวิทยา การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมในกรณีศึกษานาร่องของโครงการวิจัยนี้ตั้งอยู่บนผลการศึกษา ทบทวนวรรณกรรมต่างประเทศเกีย่ วกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อสังคม ดังที่ได้นาเสนอไปแล้วในบทที่ 3-5 ของรายงานฉบับนี้ ซึ่งสรุปผลการทบทวนโดยสังเขปได้ดังนี้ นิยามของ “กิจการเพื่อสังคม” ถึงแม้ทั่วโลกจะมีนยิ ามที่แตกต่างหลากหลายของ “กิจการเพื่อสังคม” ทั้งนิยามที่ใช้จาแนกกิจการออกจากองค์กร พัฒนาเอกชน (เอ็นจีโอ) และธุรกิจกระแสหลัก และนิยามที่ใช้เพื่อกาหนดเงื่อนไขการสนับสนุนจากภาครัฐ ผลจากการทบทวน วรรณกรรมสามารถสรุปลักษณะเด่นที่นักวิชาการ กิจการเพื่อสังคม แหล่งทุน และองค์กรที่สนับสนุนกิจการเพื่อสังคมทั่วโลก ได้โดยสังเขป 4 ประการ ดังต่อไปนี้ 1. กิจการเพื่อสังคมมุ่งสร้างผลลัพธ์ทางสังคมเป็นหลัก ในทางที่มคี วามยั่งยืนทางการเงิน มิใช่มุ่งแสวงกาไรสูงสุด แม้จะมีความแตกต่างอยู่บ้างในระดับ ขนาด ของการเปลีย่ นแปลงทีค่ าดหวังว่ากิจการเพื่อสังคมจะสร้างได้ เช่น บางนิยาม คาดหวังว่ากิจการเพื่อสังคมจะต้องเน้นการสร้าง “การเปลีย่ นแปลงทางสังคม” ซึ่งทาซ้าและขยายขนาดได้ในวงกว้าง บาง นิยามขยายความว่า กิจการเพื่อสังคมจะต้องคิดค้น “นวัตกรรมทางสังคม” เพื่อแก้ปัญหาเชิงระบบ ขณะที่บางนิยามเน้นแต่ เพียงการ “บรรเทาปัญหาสังคม” ก็เพียงพอแล้ว จุดร่วมของนิยามทีแ่ ตกต่างหลากหลายเหล่านี้ คือ กิจการเพื่อสังคมจะต้องมี “พันธกิจทางสังคม” เป็นเป้าหมายหลักขององค์กร และจะต้องพยายามสร้างความยั่งยืนทางการเงิน โดยใช้กลยุทธ์การหา รายได้หรือแบบจาลองทางธุรกิจ มิใช่หวังพึ่งเงินบริจาคหรือเงินให้เปล่าเป็นแหล่งทุนหลักในการดาเนินกิจการ ส่วนความหมายของ “ผู้ประกอบการทางสังคม”มุ่งเน้นไปที่ตัว บุคคล ผู้รเิ ริม่ ส่วน “กิจการเพื่อสังคม” ให้ ความสาคัญกับโครงสร้างของ องค์กร เป็นหลัก 132

2. โครงสร้างนิติบุคคลกิจการเพื่อสังคมมีได้หลากหลายรูปแบบ และจะจ่ายหรือไม่จ่ายเงินปันผลก็ได้ อาจเป็นได้ ทั้งองค์กรที่ไม่แสวงหากาไร (nonprofit) หรือแสวงหากาไร (for-profit) ก็ได้ รูปแบบนิติบคุ คลเป็นได้ตั้งแต่ สหกรณ์ วิสาหกิจ ชุมชน องค์กรไม่แสวงกาไร บริษัทจากัด ห้างหุ้นส่วน ฯลฯ บางกิจการมีนโยบายไม่จ่ายเงินปันผลแก่เจ้าของหรือผู้ถือหุ้น บาง กิจการจ่ายเงินปันผลเช่นเดียวกับบริษัททั่วไป ประเด็นสาคัญที่จะกาหนดว่า กิจการใดเป็นกิจการเพื่อสังคมหรือไม่ อยู่ที่การ วางเป้าหมายอย่างชัดเจนในการแก้ปัญหาทางสังคมหรือสิ่งแวดล้อม และมุ่งสร้างผลลัพธ์ทางสังคม 3. กิจการเพื่อสังคมประเภท “ธุรกิจเพื่อสังคม” จะเน้นหารายได้จากการค้าเป็นหลัก โดยทั่วไป กิจการเพื่อสังคม สามารถพึ่งพาแหล่งเงินทุนที่หลากหลาย โดยอาจจะมีรายได้จากการค้า การให้บริการ เงินให้เปล่า และเงินบริจาค หรือหลาย แหล่งเหล่านี้ผสมกัน แต่กิจการที่จดทะเบียนเป็นบริษัทจากัด หรือ “ธุรกิจเพื่อสังคม” (social business) จะต้องมีแบบจาลอง ธุรกิจ (business model) และแสวงกาไรจากการค้าขายเป็นหลัก ด้วยลักษณะที่แตกต่างและหลากหลายของกิจการเพื่อ สังคมนี้เอง ทาให้กล่าวได้ว่าทั้งเงื่อนไขการปันผล และรายได้จากการค้าขาย ไม่ใช่ลักษณะที่กาหนดการเป็นกิจการเพื่อสังคม กล่าวโดยสรุป จุดร่วมที่เป็นคุณสมบัติสาคัญของกิจการเพื่อสังคม คือ กิจการเพื่อสังคม เป็น “กิจการ” ประเภทหนึ่ง ที่วางเป้าหมายหรือพันธกิจหลักไว้ที่การแก้ไขปัญหาสังคมและ/หรือสิ่งแวดล้อม มิใช่การแสวงหาผลตอบแทนทางการเงินสูงสุด โดยมีกระบวนการแก้ปัญหาสังคมและ/หรือสิ่งแวดล้อมหลอมรวมในการดาเนินกิจการ และอาศัยหลักการบริหารจัดการจาก ภาคเอกชนเป็นสาคัญ ทาให้กิจการเพื่อสังคมพยายามแสวงหาความยั่งยืนทางการเงิน จากรายได้ที่เกิดจากการดาเนินกิจการ เอง สาหรับกฎระเบียบของรัฐในการกากับดูแลกิจการ หรือการกาหนดนิยามโดยรัฐเพื่อมอบสิทธิประโยชน์ทางภาษีบาง ประการให้กับกิจการเพื่อสังคมนั้น นับเป็นองค์ประกอบที่แตกต่างกันตามกฎหมายแต่ละประเทศ ไม่ใช่และไม่อาจเป็นเงื่อนไข ในการนิยาม “กิจการเพื่อสังคม” ในทางสากลแต่อย่างใด กรอบทฤษฎี เครื่องมือ และขั้นตอนการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม สาหรับกิจการเพื่อสังคม จากการสารวจการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของแหล่งทุนและองค์กรชั้นนาทั่วโลกที่ให้การสนับสนุนกิจการเพื่อ สังคม รวมทั้งในประเทศไทย จานวน 69 แห่ง และกิจการเพื่อสังคมชั้นนาระดับโลก 6 แห่ง ดังรายละเอียดในบทที่ 3-5 ของ โครงการวิจัยนี้ จาแนกประเภทได้เป็นหน่วยงานของรัฐ 8 แห่ง (ร้อยละ 12), มูลนิธิ 12 แห่ง (ร้อยละ 17), องค์กรตัวกลางที่ มิใช่แหล่งทุนแต่มีบทบาทในการส่งเสริมและพัฒนากิจการเพื่อสังคม อาทิ การพัฒนาเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม 19 แห่ง (ร้อยละ 28), กองทุนร่วมลงทุนเชิงการกุศล (venture philanthropy) 17 แห่ง (ร้อยละ 25) ซึ่งเน้นการลงทุนในกิจการ เกิดใหม่, กองทุนเพื่อสังคม (social investment fund) 9 แห่ง (ร้อยละ 13) ซึ่งเน้นการลงทุนในกิจการที่ผ่านพ้นระยะเริ่มต้น มาแล้ว, บริษัทเอกชนที่สนับสนุนกิจการเพื่อสังคม 1 แห่ง (ร้อยละ 1) และสถาบันวิชาการ 3 แห่ง (ร้อยละ 4) ดังสรุปใน

133

แผนภาพ 18

134

แผนภาพ 18 ประเภทขององค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนสาหรับกิจการเพื่อสังคมที่ดาเนินการสารวจ

ที่มา: รวบรวมโดยคณะผู้วิจัย คณะผู้วิจัยพบว่า แหล่งทุนและองค์กรสนับสนุนกิจการเพื่อสังคม 39 แห่ง คิดเป็นร้อยละ 62 ใช้ “ทฤษฎีการ เปลี่ยนแปลง” หรือ Theory of change เป็นกรอบทฤษฎีในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการที่ตนให้การสนับสนุน รองลงมาได้แก่ “แบบจาลองตรรกะ” หรือ Logic model จานวน 14 แห่ง (ร้อยละ 22) ดังแสดงในแผนภาพ 19 สาหรับ กิจการเพื่อสังคมชั้นนา 5 แห่ง จาก 6 แห่งที่ทาการสารวจใช้ Theory of change เช่นกัน มีเพียงแห่งเดียวคือ BRAC Microfinance ในบังกลาเทศ ที่ใช้ Logic model เป็นกรอบทฤษฎี (ทั้งนี้ น่าสังเกตว่า BRAC เป็นกิจการเพื่อสังคมทีเ่ ก่าแก่ ที่สุดในบรรดากิจการที่คณะผู้วิจัยสารวจ คือก่อตั้งในปี ค.ศ. 1972 นานนับทศวรรษก่อนที่ Theory of change จะเข้าสู่ กระแสนิยมของแวดวงการพัฒนาสังคม) แผนภาพ 19 กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขององค์กรสนับสนุนและแหล่งทุนทั่วโลก

135

ที่มา: รวบรวมโดยคณะผู้วิจัย

จากการทบทวนวรรณกรรมในระยะที่ 1 ของโครงการวิจัยนี้ คณะผู้วิจัยพบว่าการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับ กิจการเพื่อสังคมมักจะใช้กรอบแนวคิด (conceptual framework) ซึ่งมีองค์ประกอบสาคัญสามประการดังต่อไปนี้ 1. การ “ระบุปญ ั หา” ที่กิจการต้องการจะแก้ไข หรือระบุคุณค่าทางสังคมที่กิจการต้องการจะสร้างอย่างชัดเจน (define social value proposition) เครื่องมือสาคัญที่ใช้ในขั้นนี้ได้แก่ การสร้าง “ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลง” หรือ Theory of Change และการสร้าง “ห่วงโซ่ผลลัพธ์” (impact value chain) ช่วยแจกแจงส่วนต่างๆ ของทฤษฎี การเปลีย่ นแปลง ซึ่งมีโครงสร้างต่อไปนี้

2. การเลือกดัชนีชี้วัดผลลัพธ์ (social impact indicators) ที่สะท้อนผลลัพธ์ทางสังคม (social impact) ซึ่งเกิดขึ้นจาก การดาเนินงานของกิจการเพื่อสังคม 3. เนื่องจากกิจการเพื่อสังคมโดยมากมักมิได้ทางานแก้ไขปัญหาสังคมหรือสิ่งแวดล้อมเพียงลาพัง แต่พื้นทีด่ าเนินการ มักจะมีองค์กรและหน่วยงานอื่นๆ ที่พยายามแก้ปัญหาเดียวกัน มิพกั ต้องนับว่า กลุ่มเป้าหมายของกิจการเองก็มิได้ นิ่งเฉย แต่พยายามแก้ปญ ั หาด้วยตนเองอยู่เสมอ ฉะนั้น การประเมิน “เฉพาะ” ผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดจากการ ดาเนินกิจการ จึงต้องอาศัยเครื่องมือต่างๆ เพื่อช่วยประเมินขนาดของผลลัพธ์ที่มไิ ด้เกิดจากกิจการ อาทิ การสร้าง “กรณีฐาน” (base case scenario) ซึ่งคานึงถึงผลลัพธ์ทางสังคมทีเ่ กิดจากการทางานขององค์กรอื่นในประเด็น เดียวกัน (attribution) การเปลี่ยนแปลงที่เกิดจากความพยายามของกลุ่มเป้าหมายโดยตรงหรือปัจจัยภายนอก (deadweight) และความเป็นไปได้ที่ผลลัพธ์ทางสังคมบางส่วนที่เกิดจากกิจการ ที่แท้อาจเกิดจากการลดลงของ ผลลัพธ์ทางสังคมในส่วนอื่น (displacement เช่น ผูเ้ ข้าร่วมโครงการมีงานทา แต่ด้วยการเลิกทางานที่อื่น เป็นต้น)

ในส่วนของการจัดทากรณีศึกษานาร่อง ทบทวนวรรณกรรมมาปรับใช้ตามขั้นตอนต่อไปนี้

ผู้ดาเนินโครงการและคณะผู้วิจัยในโครงการย่อยทุกคณะ

136

ได้นาผลการ

ขั้นตอนการจัดทากรณีศึกษา การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการในกรณีศึกษานาร่อง 1. การกาหนดขอบเขตการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม กระบวนการเก็บข้อมูลปฐมภูมิ จะเริม่ ต้นโดยคณะผู้วิจัยเข้าหารือกับผู้บริหารของกิจการเพื่อสังคมในกรณีศึกษานา ร่อง เพื่อศึกษาและขอข้อมูลของกิจการ เช่น เอกสารภายในทีเ่ กี่ยวข้อง สัมภาษณ์เชิงลึกกับผูบ้ ริหารเพื่อทาความเข้าใจ เป้าหมายสูงสุดทางสังคมของและกระบวนการทางานภายในของกิจการเพื่อสังคม กระบวนการและปัจจัยที่เป็น “สาระสาคัญ” ของการสร้างผลลัพธ์ทางสังคม และผูม้ ีส่วนได้เสียหลักของกิจการ รวมทั้งกาหนดผู้รับผิดชอบโครงการของกิจการเพื่อสังคมที่ จะเป็นผูป้ ระสานงานในการประเมินฯ กาหนดขอบเขตของปีที่ประเมินและระยะเวลาในการทาการประเมิน รวมถึงตกลง บทบาทหน้าทีข่ องคณะผู้วิจยั และกิจการเพื่อสังคมร่วมกัน ในการทดลองประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการ 2. ร่างตารางผู้มีส่วนได้เสีย ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลง (Theory of Change) และห่วงโซ่ผลลัพธ์ (Impact Value Chain) ของกิจการเพื่อสังคมเบื้องต้น คณะผู้วิจัยนาข้อมูลที่ศึกษาจากข้อ 1 มาวิเคราะห์เพื่อร่างตารางผู้มีส่วนได้เสีย ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลงและห่วงโซ่ ผลลัพธ์ของกิจการเพื่อสังคมเบื้องต้น นาเสนอต่อผู้บริหารกิจการเพือ่ สังคมเพื่อหารือและปรับแก้ร่วมกัน ข้อมูลในส่วนนี้จะเป็นตัวกาหนดกลุ่มประชากรและกลุม่ ตัวอย่างที่คณะผู้วิจัยต้องเก็บข้อมูลด้านผลลัพธ์ทางสังคม และปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับกรณีฐาน (base case scenario) คณะผู้วจิ ัยจะวางแผนการเก็บข้อมูลปฐมภูมิจากกลุ่มตัวอย่าง และ วิธีการเก็บข้อมูลที่เหมาะสม 3. เก็บข้อมูลปฐมภูมิจากผู้มสี ่วนได้เสียที่เกี่ยวข้องเพื่อศึกษาผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้น คณะผู้วิจัยเก็บข้อมูลปฐมภูมิจากผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียหลัก เช่น การสัมภาษณ์กลุ่ม (focus group discussion: FGD) โดยอาจใช้เครื่องมือการประเมินอย่างรวดเร็วแบบมีส่วนร่วม (Participatory Rapid Appraisal – PRA) เช่น แผนภูมิเวนน์/ ชา ปาติ (Venn Diagram), Product Attribute Ranking และ Relative Preference Ranking เป็นต้น ประกอบการสนทนา กลุ่ม (focus group discussion) และการสัมภาษณ์เชิงลึก (in-depth interview) เพื่อเก็บข้อมูลด้านผลลัพธ์ทางสังคม ตัวชี้วัดและกรณีฐาน 4. นาข้อมูลปฐมภูมิจากการลงพื้นที่มาจัดทาห่วงโซ่ผลลัพธ์ฉบับสุดท้าย ในขั้นตอนนี้ คณะผู้วิจยั จะนาข้อมูลที่ได้จากการลงพื้นที่มาปรับแก้ไขห่วงโซ่ผลลัพธ์ของกิจการเพื่อสังคม 5. เก็บข้อมูลปฐมภูมิจากผู้มสี ่วนได้เสียเพิ่มเติมตามจานวนที่เหมาะสมทางหลักสถิตเิ พื่อสรุปผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้น (หากจานวนผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียมีมากกว่าที่เก็บข้อมูลไปในข้อ 3) คณะผู้วิจัยเก็บข้อมูลปฐมภูมิจากผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียตามจานวนกลุ่มตัวอย่างโดยใช้แบบสอบถาม (questionnaire) 6. วิเคราะห์ข้อมูลและเขียนรายงานการประเมินผลลัพธ์ทางสังตม คณะผู้วิจัยเขียนรายงานการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม และข้อเสนอแนะต่อกิจการเพื่อสังคม

137

หลักเกณฑ์ในการคัดเลือกกิจการเพื่อสังคมในประเทศไทย 6 แห่งที่จะใช้เป็นกรณีศึกษานาร่อง ในโครงการวิจัยนี้ ผูด้ าเนินโครงการคัดเลือกกิจการเพื่อสังคมในประเทศไทยทั้งหกแห่งเพื่อใช้เป็นกรณีศึกษานาร่อง โดยใช้เกณฑ์ดังต่อไปนี้ 1. เลือกจากประเด็นปัญหาสังคมที่สาคัญของประเทศไทย 3 ด้าน ได้แก่ ด้านการเกษตร ด้านการพัฒนา ชุมชน และด้านการยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้ด้อยโอกาส ซึ่งล้วนเป็นปัญหาที่มีแนวโน้มจะทวีความ รุนแรงยิ่งขึ้นในอนาคต 2. ในแต่ละด้าน เลือกกิจการเพื่อสังคม 2 แห่งที่ทางานแก้ไขปัญหาในด้านนั้นๆ เป็นพันธกิจหลัก หนึ่ง กิจการอยู่ในระยะเริ่มต้น (start-up) และขยายกิจการ (scale up) และอีกกิจการดาเนินการมามากกว่า 10 ปีขึ้นไป การเปรียบเทียบกิจการเพื่อสังคมที่มีอายุแตกต่างกันจะทาให้เห็นความแตกต่างระหว่างแบบจาลอง ทางธุรกิจ (business model) ผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสีย ผลลัพธ์ทางสังคม และทาให้มีโอกาสศึกษาผลลัพธ์ทางสังคม ทั้งในระดับที่มองไปในอนาคต (กิจการระยะเริ่มต้น) หรือวัดผลจากกิจกรรมในอดีต (กิจการที่ดาเนินการมานาน) ได้ นอกจากนี้ ตัวอย่างที่มีความหลากหลายเหล่านี้ยังเอื้อต่อการสนับสนุนให้ผู้ที่ต้องการศึกษา สามารถนา ข้อมูลเหล่านี้ไปปรับใช้ต่อไปในอนาคต รายละเอียดกิจการเพื่อสังคมทั้ง 6 กิจการมีดังต่อไปนี้

138

ประเภทของ ปัญหาสังคม การเกษตร

กิจการระยะเริ่มต้น (start-up) และขยายกิจการ (scale up)

กิจการที่ดาเนินธุรกิจมามากกว่า 10 ปี

ร้านคนจับปลา (Fisher Folk) ร้านคนจับปลา หรือ Fisher Folk เป็นธุรกิจเพื่อสังคมที่เพิ่งก่อตั้งมาไม่ นาน แต่ผู้ประกอบการมีประสบการณ์ทางานกับชุมชนชายฝั่งและชาวประมงพื้นบ้าน มาอย่างยาวนานในฐานะสมาคมรักษ์ทะเลไทย ซึ่งทางสมาคมฯ มองว่าการก่อตั้งร้าน คนจับปลาจะเป็นทางออกของปัญหาเศรษฐกิจของชุมชน หลังจากที่สมาคมฯ ประสบความสาเร็จในการแก้ปัญหาด้านทรัพยากรทางทะเล ร้านคนจับปลาเริม่ ต้นธุรกิจเพื่อแก้ไขปัญหา ‘พ่อค้าคนกลาง’ กดราคา ชาวประมง ร้านคนจับปลาจึงรับซื้อสินค้าจากชาวประมงในราคาสูงกว่าราคาแพปลา ร้อยละ 20 โดยเปิดสาขาแรกที่ประจวบคีรีขันธ์แต่ไม่ประสบความสาเร็จ จึงปรับกล ยุทธ์มาจับตลาดคนเมืองในกรุงเทพฯ โดยกาไรที่ได้จะคืนสู่ชุมชน วัด และนาไปใช้ ฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติในท้องถิ่น สินค้าทะเลของร้านคนจับปลาจะจัดการด้วย แนวคิด “จากชาวประมง ตรงสูผ่ บู้ ริโภค” คือ ผลผลิตสัตว์น้าที่ชาวประมงพื้นบ้านจับ มาด้วยเครื่องมือประมงที่ไม่ทาลายสิ่งแวดล้อม ถูกส่งขายแบบวันต่อวัน ไม่เก็บค้าง ไม่ใช้สารฟอร์มาลีน และจาหน่ายตรงสูผ่ ู้บริโภคโดยไม่ผ่านพ่อค้าคนกลาง ทาให้ ผู้บริโภคได้สินค้าในราคาที่เหมาะสม และชาวประมงผู้ผลิตก็ได้รบั ราคาที่เป็นธรรม ปัจจุบัน ร้านคนจับปลามีโครงสร้างผู้ถือหุ้นดังนี้ กลุ่มชาวประมงในนาม เครือข่ายประมงพื้นบ้าน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ร้อยละ 20 สมาคมสมาพันธ์ประมง พื้นบ้านแห่งประเทศไทยร้อยละ 20 และสมาคมรักษ์ทะเลไทยร้อยละ 60 โดยใน อนาคต มีการวางแผนว่ากิจการร้านคนจับปลาจะถือหุ้นโดยชาวประมงทั้งหมด

โครงการผลิตมะพร้าวอินทรีย์ สหกรณ์กรีนเนท สหกรณ์กรีนเนทดาเนินการศึกษาความเป็นไปได้ในการปลูกสินค้า เกษตรอินทรีย์ ที่อาเภอบางสะพาน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2545 โดยทางานอย่างใกล้ชิดกับกลุ่มอนุรักษ์ธรรมชาติ บ้านกรูด ซึ่งเป็นกลุ่มชาวบ้านที่ รวมตัวต่อต้านโครงการโรงไฟฟ้าบ้านกรูด ต.ธงชัย อ.บางสะพาน จ. ประจวบคีรีขันธ์ เนื่องจากเกรงว่าจะก่อให้เกิดผลกระทบต่อชุมชน ต่อมาจึง รวมตัวกันเป็น “กลุม่ พัฒนาเกษตรอินทรีย์ อ.บางสะพาน” เพื่อเป็นแนวทางใน การส่งเสริมอาชีพควบคูไ่ ปกับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม โดยเปิดรับสมาชิกเป็นครั้ง แรกในปลายปี พ.ศ. 2546 โดยมีมะพร้าวเป็นผลผลิตหลัก และได้เริ่มเข้ามาให้ ความรู้และส่งเสริมการทาเกษตรอินทรีย์ให้แก่กลุ่มอนุรักษ์ธรรมชาติ จนได้รับการ รับรองเกษตรอินทรีย์จากสานักงานมาตรฐานเกษตรอินทรีย์เป็นครั้งแรกเมื่อต้นปี พ.ศ. 2548 ต่อมาจึงได้รับการรับรองเกษตรอินทรีย์ตามมาตรฐานของสหภาพ ยุโรปในปี พ.ศ. 2549 ซึ่งนับว่าเป็นสร้างโอกาสทางการตลาด สามารถส่งออก ผลิตภัณฑ์กะทิอินทรีย์บรรจุกระป๋องไปยังสหภาพยุโรป นอกจากกะทิอินทรีย์บรรจุกระป๋อง ซึ่งนับว่าเป็นผลิตภัณฑ์หลัก สหกรณ์กรีนเนทยังส่งเสริมให้กลุ่มฯ ผลิตน้ามันมะพร้าวบริสุทธิ์ และการปลูกพืช ชนิดอื่นในแปลงมะพร้าวเพื่อลดค่าใช้จ่ายในครัวเรือนและสร้างรายได้เสริม ปัจจุบัน กลุม่ ฯ มีสมาชิกที่สมัครเข้าร่วมโครงการเกษตรอินทรีย์ทั้งหมด 5 หมูบ่ ้าน กระจายอยู่ในพื้นที่ 2 ตาบล โดยในปี พ.ศ. 2558 สหกรณ์กรีนเนทได้รับซื้อผลผลิต มะพร้าวอินทรียจ์ ากกลุ่มพัฒนาเกษตรอินทรีย์ฯ รวมทั้งสิ้น 580,952 ลูก คิดเป็น มูลค่า 12,130,770.35 บาท

139

ประเภทของ ปัญหาสังคม

กิจการระยะเริ่มต้น (start-up) และขยายกิจการ (scale up)

กิจการที่ดาเนินธุรกิจมามากกว่า 10 ปี

ผลลัพธ์ทางสังคมเบื้องต้นที่ต้องการศึกษา: • รายได้ที่เพิ่มขึ้นของสมาชิกของสมาคมฯ • สภาพแวดล้อมทางทะเลในบริเวณชุมชนที่ดีขึ้น • การพัฒนาชุมชนที่ดีขึ้นจากรายได้ที่เพิ่มขึ้นของสมาชิก

การพัฒนา ชุมชน

• • • •

ผลลัพธ์ทางสังคมเบื้องต้นที่ต้องการศึกษา: ฐานะทางเศรษฐกิจที่ดีขึ้นของสมาชิก สุขภาพที่ดีขึ้นของสมาชิก ความสามัคคีที่เพิ่มขึ้นในชุมชน ระบบนิเวศที่ดีขึ้นในชุมชน

โลเคิลอไลค์ (Local Alike)

กลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์วัดไผ่ล้อม โดยพระสุบิน ปณีโต

เป็นกิจการเพื่อสังคมที่ก่อตั้งขึ้นเมือ่ 3 ปีที่ผ่านมา ผู้ก่อตั้งเล็งเห็นปัญหา ของการท่องเที่ยวในปัจจุบันที่ ‘ไม่ยั่งยืน’ เพราะคนในชุมชนไม่ได้มีส่วนร่วมกับวิถี การท่องเที่ยว และรายได้จากการท่องเที่ยวเองก็ไม่ได้ถูกกระจายไปถึงชุมชนผู้เป็น เจ้าของทรัพยากรอย่างแท้จริง โลเคิลอไลค์จึงวางแนวทางให้ชุมชนได้ทาอาชีพเสริม เป็นเป็นไกด์พิเศษให้กับนักท่องเที่ยว ส่งเสริมการสร้างรายได้และการกระจายรายได้ ภายในชุมชน และใช้รายได้จากการท่องเที่ยวเป็นเครื่องมือในการพัฒนาชุมชน เช่น การจัดการขยะ การจัดการทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม ปัจจุบันบริษัททางานร่วมกับชุมชนที่จานวน 29 แห่งใน 16 จังหวัดทั่ว ประเทศ โดยมีโครงการริเริม่ จัดตั้งกองทุนท่องเที่ยวโดยชุมชนให้กับ 2 หมู่บ้านนาร่อง คือหมู่บ้านสวนป่า และหมู่บ้านหล่อโย ในจังหวัดเชียงราย ในปี พ.ศ. 2558 โลเคิลอไลค์มีลูกค้าเป็นนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและ ชาวต่างชาติประมาณ 1,600 คน

พระสุบิน ปณีโต แห่งวัดไผ่ล้อม ตาบลบางพระ อาเภอเมือง จังหวัด ตราด ก่อตั้งกลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์วัดไผ่ล้อมขึ้น เมื่อวันที่ 7 พฤษภาคม พ.ศ.

2533 เป็นกลุ่มการเงินเพื่อชุมชน โดยใช้วัดและพระเป็นศูนย์กลางทางการเงิน มี จุดประสงค์เพื่อบรรเทาปัญหาของประชาชนที่อยู่ในชุมชนวัดไผ่ล้อม เช่น ปัญหา ความยากจน เงินกู้นอกระบบดอกเบี้ยสูง ยาเสพติด และการศึกษา โดยใช้ หลักการออมและการบริหารจัดการเงินในชุมชน โดยพระสุบินมองว่าทุนในชุมชน ก็ควรจะหมุนเวียนอยู่ภายในชุมชน การดาเนินงานของกลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์แบ่งออกเป็น 3 ด้าน ได้แก่ • รับฝากเงินสมาชิก รายละอย่างน้อย 10 บาท แต่ไม่เกิน 100 บาทต่อ เดือน ซึ่งดอกเบี้ยที่กลุม่ ให้จะมีอัตราสูงกว่าดอกเบีย้ ตามธนาคารทั่วไป

140

ประเภทของ ปัญหาสังคม

การยกระดับ คุณภาพชีวิต ผู้ด้อยโอกาส

กิจการระยะเริ่มต้น (start-up) และขยายกิจการ (scale up)

กิจการที่ดาเนินธุรกิจมามากกว่า 10 ปี

• ปล่อยกู้ให้กบั สมาชิก โดยจะปล่อยกู้จะให้กู้แก้สมาชิกที่มีความ การจัดทากรณีศึกษาโลเคิลอไลค์มจี ะมุ่งเน้นผลลัพธ์ทางสังคมจากการ เดือดร้อนมากที่สุด โดยจัดประเด็นเร่งด่วนไว้ 3 ลาดับคือ ผู้ป่วย ผูม้ ี เปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นเมื่อภายในชุมชนหลังจากที่เกิดการท่องเที่ยวชุมชน ผลลัพธ์ ภาระดอกเบี้ยสูง และเงินกู้เพื่อการศึกษา ทางด้านรายได้และการพัฒนาชุมชน • จัดกองทุนสวัสดิการด้วยกาไรทีไ่ ด้จากดอกเบี้ยเงินกู้ โดยยึดความ ต้องการของชุมชนเป็นหลัก สวัสดิการดังกล่าวเป็นการสร้างแรงจูงใจให้ ผลลัพธ์ทางสังคมเบื้องต้นที่ต้องการศึกษา: ผู้ออมไม่ออกจากกลุ่ม • รายได้ของชุมชนเพิ่มมากขึ้นจากการท่องเที่ยวและมีการกระจายรายได้ที่ เมื่อปี พ.ศ. 2555 พระสุบินให้สมั ภาษณ์ว่ากลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์วดั ไผ่ เป็นธรรม ล้อมสมาชิกกว่า 60,000 คน และมีเงินหมุนเวียนกว่า 1,000 ล้านบาท โดยถือว่า • ปัญหาสังคมหรือสิ่งแวดล้อมที่เกิดจากการท่องเที่ยวลดลง เช่น ปริมาณ เป็นกลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์ต้นแบบที่มีผู้เดินทางมาศึกษาดูงานอย่างต่อเนื่อง ขยะที่ลดลง ผลลัพธ์ทางสังคมเบื้องต้นที่ต้องการศึกษา: • ปัญหาความยากจนของชุมชนลดลง • ปัญหาจากเงินกู้นอกระบบของชุมชนลดลง • ชุมชนมีเงินออมและสวัสดิการที่ดขี ึ้น เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น (Learn Education) Outsourcing Contact Center (OCC) มูลนิธิพระมหาไถ่เพื่อคนพิการ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น ก่อตั้งขึ้นเพื่อแก้ปัญหาปริมาณครูที่ไม่เพียงพอ ปัญหา การหยุดเรียนกลางคันของนักเรียนและคุณภาพการศึกษาในโรงเรียน โดยเป็นส่วน ขยายมาจากธุรกิจสถาบันกวดวิชาออนดีมานด์ที่ตั้งขึ้นในพ.ศ. 2558 ให้บริการ โรงเรียนกวดวิชา ผลิตตาราเรียนและสื่อการเรียนการสอนที่ทันสมัย ภายใต้การ ดาเนินงานของบริษัท เลิร์น คอร์ปอเรชั่น จากัด และขยายสู่ “เลิรน์ เอ็ดดูเคชั่น” ใน 141

มูลนิธิฯ ก่อตั้งขึ้นในปีพ.ศ. 2543 มุ่งช่วยเหลือและพัฒนาคนพิการให้มี อาชีพ มูลนิธิได้เปิดหลักสูตรฝึกอบรมให้กับคนพิการและพัฒนาเป็น “โรงเรียน อาชีวะพระมหาไถ่” ในหลักสูตรงานด้านเทคโนโลยี คือ คอมพิวเตอร์ (โปรแกรมเมอร์ เขียนแบบ คอมพิวเตอร์) อิเล็กทรอนิกส์ และการจัดการธุรกิจ ภาคภาษาอังกฤษ นอกจากนี้ มูลนิธิยังมีศูนย์จดั หางานพร้อมเตรียมความพร้อม

ประเภทของ ปัญหาสังคม

กิจการระยะเริ่มต้น (start-up) และขยายกิจการ (scale up)

กิจการที่ดาเนินธุรกิจมามากกว่า 10 ปี

รูปแบบของกิจการเพื่อสังคมประมาณช่วงพ.ศ. 2555 บริษัทได้นานวัตกรรม การศึกษาที่ใช้ระบบคอมพิวเตอร์มาเป็นเครื่องมือในการช่วยสอนในโรงเรียน โดยเฉพาะในวิชาคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ มีโปรแกรมทีร่ องรับเนื้อหาตาม หลักสูตรจากส่วนกลาง ทาให้ผเู้ รียนสามารถย้อนเรียนเองได้ ปรับความเร็วได้ตาม ความสนใจของผู้เรียน ช่วยให้ครูมีเวลาดูแลนักเรียนเป็นรายบุคคลได้มากขึ้น เครื่องมือเทคโนโลยีเหล่านี้เน้นทักษะการคิดวิเคราะห์ (Critical Thinking) ผ่าน บทเรียนต่างๆ ในขณะเดียวกันเครื่องมือของ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น ยังใช้เพื่อการพัฒนา ทักษะของครูผ่านการอบรมและการฝึกใช้เทคโนโลยี แบบจาลองทางธุรกิจของบริษัทคือ การขายบริการทางการศึกษาให้กับ สถานศึกษาที่มีกาลังซื้อ แล้วนากาไรบางส่วนมาแบ่งให้กลุ่มโรงเรียนที่ไม่มีกาลังซื้อ เช่น โรงเรียนที่นักเรียนมาจากครอบครัวฐานะยากจนหรืออยู่ในพืน้ ที่ห่างไกล และ กาลังพัฒนาผลิตภัณฑ์ที่โรงเรียน ผู้ปกครอง หรือสมาคมผู้ปกครองของโรงเรียนที่ นักเรียนมาจากครอบครัวชั้นกลางหรือครอบครัวรายได้น้อย สามารถมีเงินเพียง พอที่จะซื้อไปใช้ได้ ปัจจุบันมีโรงเรียน 29 แห่งที่ใช้บริการของบริษัท ผลลัพธ์ทางสังคมเบื้องต้นที่ต้องการศึกษา: • ผลการเรียนของนักเรียนดีขึ้น • นักเรียนมีโอกาสในการศึกษาต่อมากขึ้น • จานวนนักเรียนที่ออกจากระบบการศึกษาลดลง กรณีศึกษา เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น เน้นไปที่การเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่เกิด ขึ้นกับนักเรียนในโรงเรียนที่ขาดโอกาส

ด้านการอาชีพทั้งในสถานประกอบการและส่งเสริมให้ผู้พิการเป็นผูป้ ระกอบการ ทีผ่ ่านมามูลนิธิได้ฝึกแรงงานผู้พิการที่มีคุณภาพไปมากกว่า 3,000 คน จากปัญหาด้านการระดมทุน มูลนิธิฯ จึงได้ปรับรูปแบบการดาเนินงาน ให้เป็นกิจการเพื่อสังคมในธุรกิจหกรูปแบบ ได้แก่ 1) บริการคอลเซ็นเตอร์โดยผู้ พิการ (Outsourcing Call Center – OCC) ทีผ่ ่านการอบรม ให้ความรู้และฝึก ทักษะการให้บริการคอลเซ็นเตอร์แก่ลูกค้าที่เป็นองค์กรจากทั้งภาครัฐ และเอกชน 2) ศูนย์ไอที พัฒนามาจากศูนย์ซ่อมแซมเครื่องใช้ไฟฟ้า ให้บริการพัฒนา ซอฟท์แวร์ และพัฒนาระบบไอทีให้กับธุรกิจ 3) ธุรกิจโรงแรม 4) ธุรกิจเบเกอรี่ 5) สินค้ามือสองทีไ่ ด้จากการบริจาค 6) สินค้าหัตถกรรมจากคนพิการ การจัดทากรณีศึกษาของมูลนิธิฯ จะมุ่งเน้นผลลัพธ์ทางสังคมจากการ เปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากธุรกิจคอลเซ็นเตอร์ และธุรกิจไอที

142

ผลลัพธ์ทางสังคมเบื้องต้นที่ต้องการศึกษา: • ผู้พิการได้รับการจ้างงานมากขึ้น • ผู้พิการมีรายได้ที่ดีขึ้น • จานวนองค์กรที่รับผู้พิการเข้าทางานมีมากขึ้น

7. สรุปผลกรณีศึกษานาร่อง การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคม 6 แห่ง งานวิจัยในส่วนนี้สรุปผลการสังเคราะห์กรณีศึกษาการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมนาร่องของกิจการเพือ่ สังคม 6 แห่ง สรุปโดยสังเขปได้ดังต่อไปนี้ (สาหรับกรณีศึกษาฉบับเต็มของแต่ละกิจการ กรุณาดูภาคผนวกแนบรายงานวิจัยฉบับนี้)

7.1 ขอบเขตการประเมิน และการระบุผู้มีส่วนได้เสีย ผู้ประกอบการเพื่อสังคมของกรณีศึกษานาร่องทั้ง 6 แห่งในโครงการวิจัย ซึ่งไม่มีกิจการใดเคยจัดทาการประเมินผล ลัพธ์ทางสังคมมาก่อน เลือกที่จะลองประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นแล้วในอดีตจากการดาเนินงาน โดยประสงค์จะให้ คณะผู้วิจัยประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสะสมตั้งแต่ปีก่อตั้งกิจการ อย่างไรก็ดี การประเมินในความเป็นจริงของทุกกิจการไม่ สามารถประเมินตั้งแต่ปีก่อตั้งได้ เนื่องด้วยข้อจากัดของข้อมูล จึงลดขอบเขตลงเหลือเพียงการประเมินผลลัพธ์ย้อนหลัง 3-6 ปี ล่าสุด ขึ้นอยู่กับว่าแต่ละกิจการมีขอ้ มูลเพียงใด และกลุม่ เป้าหมายหลักสามารถให้ข้อมูลที่เกี่ยวข้องย้อนหลังได้ไกลเพียงใด สรุปขอบเขตการประเมิน จานวนผู้รับประโยชน์ทางตรง (กลุ่มเป้าหมายหลักของกิจการ) และสัดส่วนกลุ่มเป้าหมายที่ คณะผู้วิจัยได้สมั ภาษณ์ เทียบกับกลุ่มเป้าหมายทั้งหมดของกิจการนัน้ ๆ ได้ดังตาราง 12

ตาราง 12 ขอบเขตการประเมิน และสัดส่วนกลุ่มเป้าหมายที่สัมภาษณ์ต่อกลุม่ เป้าหมายทั้งหมดของกิจการนาร่อง 6 แห่ง กิจการเพื่อสังคมนาร่อง

ปีก่อตั้ง

ขอบเขตการ ประเมินผล ลัพธ์ทางสังคม

จานวนกลุ่มเป้าหมาย ที่คณะวิจัยเก็บข้อมูล

% กลุ่มเป้าหมายหลัก ทั้งหมดของกิจการ

โครงการมะพร้าวอินทรีย์ สหกรณ์กรีนเนท

2546

2557-2559

29

50.8%

ร้านคนจับปลา

2557

2557-2559

15

12.5%

Outsourcing Contact Center (OCC) มูลนิธิพระมหาไถ่

2553

2553-2559

57

81.4%

เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น

2554

2555-2559

35

N/A

สัจจะสะสมทรัพย์วดั ไผ่ล้อม

2533

2557-2559

34

0.05%

โลเคิล อไลค์

2555

2556-2559

2 (จานวนชุมชน)

6.9% (จานวนชุมชน)

143

นอกเหนือจากกลุ่มเป้าหมายโดยตรงของกิจการ ในหลายกรณีคณะผู้วิจัยยังได้รวมผู้มสี ่วนได้เสียอื่นๆ เข้ามาในการ ประเมินครั้งนี้ด้วย เนื่องจากหลังจากที่ได้หารือกับผู้ประกอบการแล้ว คณะผู้วิจยั พบผูม้ ีส่วนได้เสียกลุ่มอื่นที่น่าจะเข้าข่ายใด ข่ายหนึ่งดังต่อไปนี้ 1) อาจได้รับผลกระทบจากกิจการ ถึงแม้มิใช่กลุ่มเป้าหมายหลัก และสามารถให้ข้อมูลเกี่ยวกับประสิทธิผลของ กิจการ (เช่น ครอบครัวของผู้พิการที่เป็นกลุ่มเป้าหมายโดยตรงของกิจการ) 2) สามารถให้ข้อมูลเกีย่ วกับประสิทธิผลของกิจการ (เช่น เกษตรกรที่เป็นกลุ่มเป้าหมาย แต่ตัดสินใจไม่เข้าร่วม โครงการของกิจการ) 3) สามารถให้ข้อมูลเกีย่ วกับการเปลีย่ นแปลงทางสังคมที่คาดว่าเกิดจากกิจการนั้นๆ ได้ 4) มีส่วนสร้างผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการ ทั้งทางตรงในฐานะพันธมิตรหรือร่วมทากิจกรรม หรือทางอ้อมผ่าน โครงการเพื่อสังคมหรือกิจกรรมต่างๆ ของตัวเอง ซึ่งกิจการมิได้มีส่วนเกี่ยวข้องด้วย (ปัจจัย attribution) สาหรับการเก็บข้อมูลจากกลุ่มเป้าหมายโดยตรงและผู้มสี ่วนได้เสียอื่นที่รวมเข้ามาในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม คณะผู้วิจัยใช้การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสนทนากลุม่ ตามแนวคาถามที่กาหนดไว้ล่วงหน้า โดยคณะผูว้ ิจัยลงพื้นที่ไปสัมภาษณ์ กลุ่มตัวอย่าง สรุปผู้มีส่วนได้เสียและเหตุผลทีร่ วมเข้ามาในการประเมินได้ดังตาราง 13

ตาราง 13 ผู้มีส่วนได้เสียนอกเหนือจากกลุ่มเป้าหมายหลักที่รวมเข้ามาในการประเมิน กิจการเพื่อสังคมนาร่อง

โครงการมะพร้าวอินทรีย์ สหกรณ์กรีนเนท

ร้านคนจับปลา

Outsourcing Contact Center (OCC) มูลนิธิพระมหาไถ่

ผู้มีส่วนได้เสียนอกเหนือจาก กลุ่มเปาหมายหลักของกิจการที่ รวมเข้ามา

เหตุผลที่รวมเข้ามาในการประเมิน

เกษตรกรทีไ่ ม่ได้เข้าร่วมโครงการ

สอบถามสาเหตุทไี่ ม่เข้าร่วมโครงการ

เจ้าหน้าที่รัฐ

บทบาทของรัฐในการส่งเสริมเกษตร อินทรีย์ (attribution)

ชาวประมงที่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการ

สอบถามสาเหตุทไี่ ม่เข้าร่วมโครงการ

แพปลา

ได้รับผลกระทบจากโครงการ

ลูกค้า (ผู้บริโภค)

ได้รับผลกระทบจากโครงการ/ให้ขอ้ มูล เกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงได้

ครอบครัวของผู้พิการ .

ได้รับผลกระทบจากโครงการ/ให้ขอ้ มูล เกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงได้

144

กิจการเพื่อสังคมนาร่อง

ผู้มีส่วนได้เสียนอกเหนือจาก กลุ่มเปาหมายหลักของกิจการที่ รวมเข้ามา

เหตุผลที่รวมเข้ามาในการประเมิน

ลูกค้า (บริษัทที่จ้างงาน call center)

ได้รับผลกระทบจากโครงการ/ให้ขอ้ มูล เกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงได้

เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น

ครูผสู้ อนที่ใช้ระบบ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น

มีบทบาทสาคัญในกิจกรรมหลักของ โครงการ ได้รับผลกระทบจากโครงการ และให้ข้อมูลเกี่ยวกับการเปลีย่ นแปลงได้

สัจจะสะสมทรัพย์วดั ไผ่ล้อม

-

-

โลเคิล อไลค์

องค์การบริหารส่วนตาบล (อบต.)

มีบทบาทสาคัญในกิจกรรมหลักของ โครงการ (ให้ความร่วมมือในการจัดการ ขยะ)

7.2 ทฤษ ีการเปลี่ยนแปลงของกิจการในกรณีศึกษานาร่อง หลังจากที่คณะผู้วิจยั กาหนดขอบเขตการประเมินร่วมกับผู้ประกอบการ จัดทาตารางผูม้ ีส่วนได้เสีย และเลือกว่าจะ รวมผูม้ ีส่วนได้เสียรายใดเข้ามาในการประเมินแล้ว ในขั้นตอนต่อไป คณะผู้วจิ ัยเขียน “ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลง” (Theory of Change) ของกิจการร่วมกับผู้ประกอบการ เพื่อสะท้อนการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ผู้ประกอบการคาดหมายว่าจะเกิดจาก การดาเนินกิจการ ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลงของกรณีศกึ ษาทั้ง 6 แห่ง สามารถสรุปได้ดังต่อไปนี้

โครงการมะพร้าวอินทรีย์ สหกรณ์กรีนเนท ถ้าสหกรณ์กรีนเนทมีการส่งเสริมการทาเกษตรอินทรีย์และการค้าแบบ Fair trade ในโครงการโครงการมะพร้าว เกษตรอินทรีย์ อาเภอบางสะพาน แล้ว เกษตรกรจะมีฐานะและสุขภาพดีขึ้น เกิดความสามัคคีในชุมชนมากขึ้น และระบบ นิเวศน์ดีขึ้น

ร้านคนจับปลา ถ้าชาวประมงพื้นบ้านทาประมงแบบยั่งยืน* และเข้าถึงตลาดที่เป็นธรรมแล้ว** 1) ชาวประมงพื้นบ้านจะมีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น 2) ระบบนิเวศของทะเลไทยจะได้รับการอนุรักษ์และทรัพยากรธรรมชาติทางทะเลจะอุดมสมบูรณ์ขึ้น 145

3) ผู้บริโภคจะมีความเสี่ยงด้านสุขภาพลดลง *ประมงแบบยั่งยืน นิยามตามทีร่ ะบุใน Bluebrand ** ตลาดที่เป็นธรรม หมายถึงการจ่ายค่าตอบแทนที่เหมาะสม Outsourcing Contact Center (OCC) มูลนิธิพระมหาไถ่ ถ้าผู้พิการมาทางานภายใต้ Outsourcing Contact Center ของมูลนิธิพระมหาไถ่แล้ว ผู้พิการจะมีอาชีพที่มั่นคง มากขึ้น และลดภาระของครอบครัวในการดูแล เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น ถ้าโรงเรียนได้ใช้ระบบ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น แล้ว นักเรียนในโรงเรียนจะมีโอกาสยกระดับคุณภาพชีวิตด้านการศึกษา มากขึ้น

สัจจะสะสมทรัพย์วดั ไผ่ล้อม ถ้าชาวบ้านในชุมชนเข้ามาเป็นสมาชิกกลุ่มสัจจะออมทรัพย์ และกลุ่มมีคณะกรรมการที่เหมาะสมแล้ว ชาวบ้านและ ครอบครัวจะสามารถพึ่งพาตนเองได้มากขึ้น

โลเคิล อไลค์ ถ้าชาวบ้านได้รับการพัฒนาธุรกิจโฮมสเตย์โดย โลเคิล อไลค์ แล้ว ชาวบ้านจะมีรายได้มากขึ้น และชุมชนจะน่าอยู่ มากขึ้น

2.3 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ของกิจการในกรณีศึกษานาร่อง หลังจากที่เขียน “ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลง” หรือ Theory of Change แล้ว ลาดับต่อไปคณะผู้วิจัยร่าง “ห่วงโซ่ ผลลัพธ์” หรือ Impact Value Chain ของกิจการเพื่อสังคมในกรณีศึกษานาร่อง เพื่อแจกแจงทฤษฎีการเปลีย่ นแปลงว่า ผลลัพธ์ทางสังคมที่คาดหวังน่าจะเกิดจากปัจจัยนาเข้าและกิจกรรมของกิจการนั้นๆ อย่างไร จากนั้นลงพื้นที่เก็บข้อมูลจากผูม้ ี ส่วนได้เสีย และนาข้อมูลมาปรับปรุงห่วงโซ่ผลลัพธ์ขั้นสุดท้าย ห่วงโซ่ผลลัพธ์ของกิจการเพื่อสังคมในกรณีศึกษานาร่อง 6 แห่ง สามารถสรุปได้ดัง

146

ตาราง 14 -

ตาราง 19

147

ตาราง 14 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ โครงการมะพร้าวอินทรีย์ สหกรณ์กรีนเนท ปัจจัยนาเข้า (inputs)

กิจกรรม (activities)

• เงินสนับสนุนจากมูลนิธิ สายใยแผ่นดิน สหกรณ์ กรีนเนท • ค่าดาเนินการขาย มะพร้าวจากเกษตรกร

• การส่งเสริมการทาเกษตร อินทรีย์ เช่น การจัดการอบรม เกษตรกร การเผยแพร่ความรู้ เกี่ยวกับวิธีทาเกษตรอินทรีย์ กิจกรรมการส่งเสริมการ รวมกลุ่มของเกษตรกร • การรับซื้อผลผลิตของเกษตรกร ในระบบการค้าแบบ fair trade • การพัฒนาผลิตภัณฑ์ เช่น การ แปรรูป ทาเป็นน้ามันมะพร้าว

ผลผลิต (outputs)

ผลลัพธ์ทางสังคม (outcomes)

• รายได้ที่เพิ่มขึ้น

• เกษตรกรมีฐานะดีขึ้น

• ต้นทุนการผลิตทีล่ ดลง

• เกษตรกรมีสุขภาพดีขึ้น

• เกษตรกรมีค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ ลดลง

• เกิดความสามัคคีในชุมชนมากขึ้น • ระบบนิเวศน์ดีขึ้น

• เกษตรกรช่วยเหลือเกือ้ กูลกัน ทา กิจกรรมร่วมกันมากขึ้น • ดินมีความอุดมสมบูรณ์มากขึ้น

ตาราง 15 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ ร้านคนจับปลา ปัจจัยนาเข้า (inputs)

กิจกรรม (activities)

• เงินทุนตั้งต้นจาก สมาคมสมาพันธ์ประมง พื้นบ้านแห่งประเทศ ไทย และสมาคมรักษ์ ทะเลไทย (องค์กรที่ ก่อตั้งร้านคนจับปลา) • บุคลากรจากสมาคม รักษ์ทะเลไทย • เงินค่าหุ้นจาก ชาวประมงที่สมัคร สมาชิก (อย่างน้อย 1 หุ้น หุ้นละ 100 บาท)

• การส่งเสริมการทาประมงที่ ยั่งยืน และการอนุรกั ษ์ ทรัพยากรทางทะเล (บทบาททับ ซ้อนกับสมาคมรักษ์ทะเลไทย)

• รายได้สุทธิจากการทาประมง เพิ่มขึ้น

• ชาวประมงพื้นบ้านจะมีความ เป็นอยู่ที่ดีขึ้น

• หนี้จากแพปลาลดลง

• รับซื้อผลผลิตของชาวประมงใน ราคาสูงกว่าราคาตลาดร้อยละ 20

• จานวนชาวประมงพื้นบ้านที่อพยพ สู่เมืองเพื่อประกอบอาชีพอื่นลดลง

• ระบบนิเวศของทะเลไทยจะ ได้รับการอนุรักษ์และ ทรัพยากรธรรมชาติทางทะเล จะอุดมสมบูรณ์ขึ้น

• จานวนและความหลากหลายของ สัตว์น้าในทะเลเพิ่มขึ้น

• ผู้บริโภคจะมีความเสี่ยงด้าน สุขภาพลดลง

• ขายผลผลิตของชาวประมง ให้กับผู้บริโภคโดยตรง และผ่าน ร้านขายสินค้าเกษตรอินทรีย์

ผลผลิต (outputs)

ผลลัพธ์ทางสังคม (outcomes)

• จานวนผู้บริโภคที่เข้าถึงอาหาร ทะเลปลอดภัยมากขึ้น

ตาราง 16 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ Outsourcing Contact Center (OCC) มูลนิธิพระมหาไถ่ ปัจจัยนาเข้า (inputs)

กิจกรรม (activities)

• ค่าจ้างจากลูกค้าภาครัฐ และเอกชน • เงินทุน • ระบบ Call Center

• อบรมผู้พิการและฝึกทักษะการ ให้บริการคอลเซ็นเตอร์ที่ได้

ผลผลิต (outputs) • รายได้ที่เพิ่มขึ้นของผู้พิการ หลังจากเข้าร่วมโครงการ • จานวนผู้พกิ ารที่มีรายได้ต่อเนื่อง

148

ผลลัพธ์ทางสังคม (outcomes) • ผู้พิการจะมีอาชีพที่มั่นคงมากขึ้น • ลดภาระของครอบครัวในการ ดูแล

ปัจจัยนาเข้า (inputs) • องค์ความรู้ด้านการ บริหารจัดการพนักงาน Call Center

กิจกรรม (activities) มาตรฐานจาก Thailand Call Center Academy • เปิดรับลูกค้า Call Center ทั้ง ภาครัฐและเอกชน

ผลผลิต (outputs)

ผลลัพธ์ทางสังคม (outcomes)

• ภาระทางการเงินของครอบครัวผู้ พิการลดลง • ผู้พิการสามารถดูแลช่วยเหลือ ตัวเองได้มากขึ้น

• ปรับปรุง Platform เพือ่ รองรับ ผู้พิการที่ไม่สามารถเดินทางได้

ตาราง 17 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น ปัจจัยนาเข้า (inputs) • ระบบ เลิร์น เอ็ด ดูเคชั่น • เงินทุน

กิจกรรม (activities) • การอบรมครู • การวางระบบเลิร์น เอ็ดดูเคชั่น ในโรงเรียน • การประเมินผลจากระบบเลิร์น เอ็ดดูเคชั่น

ผลผลิต (outputs)

ผลลัพธ์ทางสังคม (outcomes)

• คะแนน ONET ในวิชาคณิตศาสตร์ และวิชาวิทยาศาสตร์ ดีขึ้น

• นักเรียนในโรงเรียนจะมีโอกาส ยกระดับคุณภาพชีวิตด้าน การศึกษามากขึ้น

• นักเรียนมีเจตคติต่อการเรียนที่ดี ขึ้น • อัตราการเรียนต่อของนักเรียน สูงขึ้น

ตาราง 18 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ สัจจะสะสมทรัพย์วัดไผ่ล้อม ปัจจัยนาเข้า (inputs)

กิจกรรม (activities)

ผลผลิต (outputs)

ผลลัพธ์ทางสังคม (outcomes)

• หลักธรรมะ • เงินทุน (เงินหุ้น และ เงินทาบุญวันละบาท) • การให้คาชี้แนะของ พระสุบิน

• จัดโครงสร้างกรรมการให้ เหมาะสม (มีพื้นฐานความ เสียสละ รับผิดชอบ ไม่มั่ว อบายมุข) • รับเงินฝาก (เงินหุ้น) • รับเงินสาหรับจัดสวัสดิการ (เงินทาบุญวันละบาท) • ปล่อยเงินกู้ • จัดสวัสดิการ • ใช้ทุนในการดูแลพัฒนาชุมชน

• ชาวบ้านมีเงินออมมากขึ้น • ชาวบ้านได้รับสวัสดิการมากขึ้น • ชาวบ้านที่เป็นกรรมการกลุ่มมี ความสามารถในการบริหารจัด การเงินมากขึ้น • กลุ่มออมทรัพย์รับซื้อผลผลิตของ สมาชิกได้มากขึ้น • กลุ่มออมทรัพย์ซื้อที่ดินมาจัดสรร ให้กับคนที่ไม่มีที่อยู่ได้มากขึ้น

• ชาวบ้านและครอบครัวสามารถ พึ่งพาตนเองได้มากขึ้น

149

ตาราง 19 ห่วงโซ่ผลลัพธ์ โลเคิล อไลค์ ปัจจัยนาเข้า (inputs)

กิจกรรม (activities)

• บุคลากร • เงินทุน • ความรูใ้ นการพัฒนา ศักยภาพด้านต่างๆ

• กิจกรรมพัฒนาศักยภาพของ ชุมชนท่องเที่ยว อาทิ การคิด ราคา / การสื่อความหมาย

ผลผลิต (outputs) • ชาวบ้านมีรายได้จากการ ท่องเที่ยวมากขึ้น

ผลลัพธ์ทางสังคม (outcomes) • ชาวบ้านมีรายได้มากขึ้น • ชุมชนน่าอยู่มากขึ้น

• จานวนชาวบ้านที่มีส่วนร่วมกับ กิจกรรมการท่องเที่ยวมากขึ้น

• การแลกเปลี่ยน / ถกเถียงกับ แกนนาอย่างต่อเนื่อง • การประชาสัมพันธ์สถานที่ ท่องเที่ยว

• ความเปลี่ยนแปลงในหมู่บา้ นที่ เกิดจากเงินกองทุนท่องเที่ยว ชุมชน

• การจัด trip ท่องเที่ยว

• คนในชุมชนย้ายถิ่นน้อยลง

• การประสานกับเอกชน/องค์กร ภายนอกให้มาช่วยเหลือ

• ปริมาณขยะในชุมชนที่ได้รับการ จัดเก็บเพิ่มขึ้น

• การพัฒนากองทุนท่องเที่ยวโดย ชุมชน

7.4 ตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคมที่เหมาะสม หลังจากที่ได้ “ห่วงโซ่ผลลัพธ์” เพื่อทาความเข้าใจว่าการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ผู้ประกอบการมุ่งหวังจะเป็นผล จากกิจกรรมและปัจจัยนาเข้าอย่างไร ขั้นตอนต่อไปคือการทบทวนผลผลิต (outputs) และผลลัพธ์ (outcomes) เพื่อเลือก ตัวชี้วัดทีเ่ หมาะสมสาหรับการวัดผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการ คณะผู้วิจัยจาแนกตัวชี้วัดตามผลลัพธ์ทางสังคมที่มุ่งหวังรายกิจการในกรณีศึกษานาร่องทั้ง 6 แห่ง ได้ดังตาราง 20 โดย ตัวหนา แสดงตัวชี้วัดที่สาคัญที่สุดสาหรับแต่ละกิจการ จากการจัดอันดับผลลัพธ์ทางสังคมที่ผู้ประกอบการและผู้มีส่วนได้ เสียให้ความสาคัญสูงสุด

ตาราง 20 ตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคมที่เหมาะสม และวิธีการวัด กิจการ ผลลัพธ์ทางสังคม ตัวชี้วัดที่เหมาะสม โครงการมะพร้าวอินทรีย์ สหกรณ์กรีนเนท

เกษตรกรมีฐานะดีขึ้น

รายได้ที่เพิ่มขึ้นของเกษตรกร

150

วิธีการวัด เทียบรายได้หลังเข้าโครงการ กับ รายได้ก่อนเข้า จากคาบอกเล่าของ เกษตรกร ประกอบกับราคารับซื้อ มะพร้าวของสหกรณ์กรีนเนท เทียบ กับราคาตลาด

กิจการ

ร้านคนจับปลา

ผลลัพธ์ทางสังคม

ตัวชี้วัดที่เหมาะสม

วิธีการวัด

ต้นทุนการผลิตทีล่ ดลง

ต้นทุนการทาเกษตรอินทรีย์ เทียบ กับการทาเกษตรเคมี จากคาบอก เล่าของเกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการ

เกษตรกรมีสุขภาพดี ขึ้น

ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพของ เกษตรกรทีล่ ดลง

คาบอกเล่าของเกษตรกร

เกิดความสามัคคีใน ชุมชนมากขึ้น

เกษตรกรช่วยเหลือเกื้อกูลกัน ทา กิจกรรมร่วมกันมากขึ้น

คาบอกเล่าของเกษตรกร และผู้นา ชุมชน

ระบบนิเวศน์ดีขึ้น

ดินมีความอุดมสมบูรณ์มากขึ้น

ผลการสุ่มตรวจสภาพดิน

ชาวประมงพื้นบ้านจะ มีความเป็นอยู่ทดี่ ีขึ้น

รายได้สุทธิจากการทาประมง เพิ่มขึ้น

คาบอกเล่าของชาวประมง

หนี้จากแพปลาลดลง

คาบอกเล่าของชาวประมง ประกอบกับข้อมูลจากแพปลา

จานวนชาวประมงพื้นบ้านที่อพยพ คาบอกเล่าของชาวประมง สู่เมืองเพื่อประกอบอาชีพอื่นลดลง ระบบนิเวศของทะเล ไทยจะได้รบั การ อนุรักษ์และ ทรัพยากรธรรมชาติ ทางทะเลจะอุดม สมบูรณ์ขึ้น

Outsourcing Contact Center (OCC) มูลนิธิ พระมหาไถ่

จานวนและความหลากหลาย ของสัตว์น้าในทะเลเพิ่มขึ้น

ผลการสารวจของกรมประมง และ/ หรืองานวิจัยที่เกี่ยวข้อง

ผู้บริโภคจะมีความ จานวนผู้บริโภคที่เข้าถึงอาหาร เสี่ยงด้านสุขภาพลดลง ทะเลปลอดภัยมากขึ้น

คาบอกเล่าของผู้บริโภค และร้านค้า ที่รับซื้อผลิตภัณฑ์ของคนจับปลามา ขายในร้าน

ผู้พิการจะมีอาชีพที่ มั่นคงมากขึ้น

รายได้ที่เพิ่มขึ้นของผู้พิการ หลังจากเข้าร่วมโครงการ

คาบอกเล่าของผู้พิการ

จานวนผู้พิการที่มรี ายได้ต่อเนื่อง

คาบอกเล่าของผู้พิการ

151

กิจการ

ผลลัพธ์ทางสังคม

ตัวชี้วัดที่เหมาะสม

ลดภาระของครอบครัว ภาระทางการเงินของครอบครัวผู้ ในการดูแล พิการลดลง

เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น

นักเรียนในโรงเรียนจะ มีโอกาสยกระดับ คุณภาพชีวิตด้าน การศึกษามากขึ้น

ชาวบ้านมีรายได้มาก ขึ้น

คาบอกเล่าของครอบครัวผู้พิการ

ผู้พิการสามารถดูแลช่วยเหลือ ตัวเองได้มากขึ้น

คาบอกเล่าของผู้พิการ และ ครอบครัวผู้พิการ

คะแนน ONET ในวิชา คณิตศาสตร์ และวิชา วิทยาศาสตร์ ดีขึ้น

สถิติทางการ

นักเรียนมีเจตคติต่อการเรียนทีด่ ี ขึ้น

คาบอกเล่าของนักเรียน

อัตราการเรียนต่อของนักเรียน สูงขึ้น

สถิติของโรงเรียน

สั จ จะสะสมทรั พ ย์ วั ด ไผ่ ชาวบ้านและครอบครัว ชาวบ้านมีเงินออมมากขึน้ จะสามารถพึ่งพา ล้อม ตนเองได้มากขึ้น ชาวบ้านได้รับสวัสดิการมากขึ้น

โลเคิล อไลค์

วิธีการวัด

ข้อมูลเงินออมของกลุ่ม (จากงบ การเงินประจาปี) ข้อมูลรายจ่ายสวัสดิการของกลุ่ม (จากงบการเงินประจาปี)

ชาวบ้านที่เป็นกรรมการกลุม่ มี ความสามารถในการบริหารจัด การเงินมากขึ้น

คาบอกเล่าของกรรมการกลุ่ม

กลุ่มออมทรัพย์รับซื้อผลผลิตของ สมาชิกได้มากขึ้น

คาบอกเล่าของกรรมการกลุ่ม ประกอบข้อมูลจากงบการเงิน

กลุ่มออมทรัพย์ซื้อที่ดินมาจัดสรร ให้กับคนที่ไม่มีที่อยูไ่ ด้มากขึ้น

คาบอกเล่าของกรรมการกลุ่ม ประกอบข้อมูลจากงบการเงิน

ชาวบ้านมีรายได้จากการ ท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น

คาบอกเล่าของชาวบ้าน

จานวนชาวบ้านที่มีส่วนร่วมกับ การท่องเที่ยวมากขึ้น

คาบอกเล่าของชาวบ้าน

152

กิจการ

ผลลัพธ์ทางสังคม ชุมชนน่าอยู่มากขึ้น

ตัวชี้วัดที่เหมาะสม

วิธีการวัด

ความเปลี่ยนแปลงในหมู่บ้านที่ เกิดจากเงินกองทุนท่องเที่ยว ชุมชน

คาบอกเล่าของชาวบ้าน และ ผู้บริหารกองทุนท่องเที่ยวชุมชน

คนในชุมชนย้ายถิ่นน้อยลง

สถิติทางการ (อบต.) และคาบอก เล่าของผู้นาชุมชน

ปริมาณขยะในชุมชนทีไ่ ด้รับการ จัดเก็บเพิ่มขึ้น

สถิติทางการ (อบต.) และคาบอก เล่าของผู้นาชุมชน

7.5 การสร้างกรณีฐาน (base case scenario) เนื่องจากกิจการเพื่อสังคมหลายแห่งมุ่งสร้างการเปลี่ยนแปลงทางสังคมในพื้นที่ซึ่งมีองค์กรภาครัฐ ภาคประชาสังคม และ/หรือภาคเอกชนอื่นๆ เข้าไปทางานเพื่อสร้างการเปลี่ยนแปลงในประเด็นเดียวกันอยู่แล้ว และกลุม่ เป้าหมายโดยตรงของ กิจการก็มไิ ด้อยู่นิ่งเฉย แต่พยายามปรับปรุงสถานการณ์หรือแก้ไขปัญหาที่ตนเองเผชิญหน้าอย่างต่อเนื่อง การประเมินผลลัพธ์ ทางสังคมจึงควรคานึงถึงความเป็นไปได้ดังต่อไปนีด้ ้วย -

ผลลัพธ์บางส่วนอาจเกิดจากการดาเนินงานของหน่วยงานอื่น (attribution)

-

ผลลัพธ์บางส่วนอาจเกิดขึ้นเอง เกิดจากปัจจัยภายนอกที่สืบค้นต้นตอไม่ได้ หรือเกิดจากการพัฒนาตนเองของ กลุ่มเป้าหมาย (deadweight)

-

ผลลัพธ์บางส่วนอาจเกิดจากการทดแทนผลลัพธ์จากกิจการหรือกิจกรรมอื่น ไม่ใช่ผลลัพธ์สุทธิ (displacement)

การคานึงถึงปัจจัยข้างต้นและค้นหาคาตอบว่าอาจเกิดมากน้อยเพียงใด รวมกันเรียกว่าการสร้าง “กรณีฐาน” หรือ base case scenario ของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อการประเมิน ประสิทธิภาพ และ ประสิทธิผล ของกิจการเพื่อสังคม โดยเฉพาะในกรณีที่เกิดผลลัพธ์ทางสังคมอย่างเป็นรูปธรรม แต่ปรากฏว่าผลลัพธ์ดังกล่าวเกิดจาก การ ดาเนินงาน ของกิจการเพียงส่วนน้อยเท่านั้น แนวคิดในการประเมินกรณีฐานของคณะผู้วิจยั แต่ละคณะที่ศึกษากิจการเพื่อสังคมในโครงการนี้ สามารถสรุปได้ โดยสังเขปดังต่อไปนี้ กรณีฐาน โครงการมะพร้าวอินทรีย์ สหกรณ์กรีนเนท Attribution - ไม่มี เนื่องจากสหกรณ์กรีนเนทเป็นองค์กรแรกและองค์กรเดียวทีเ่ ข้ามาส่งเสริมเรื่องการทามะพร้าว อินทรีย์

153

Deadweight – ไม่มี เนื่องจากถึงแม้กลุ่มผู้ก่อตั้งและสมาชิกจะมีความเข้มแข็งและมีความสัมพันธ์แน่นแฟ้น รวมทั้ง มีอุดมการณ์ในเรื่องการอนุรักษ์ธรรมชาติเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว ก็มิได้มเี หตุอันใดให้เชื่อว่า ชาวบ้านจะริเริม่ เปลีย่ นจากการทา มะพร้าวเคมี มาเป็นมะพร้าวอินทรีย์กันเองถ้าหากสหกรณ์กรีนเนทไม่เข้าไปส่งเสริม

กรณีฐาน ร้านคนจับปลา Attribution – ผลลัพธ์ “ระบบนิเวศของทะเลไทยจะได้รับการอนุรกั ษ์และทรัพยากรธรรมชาติทางทะเลจะอุดม สมบูรณ์ขึ้น” น่าจะเป็นผลมาจากการดาเนินงานขององค์กรอื่นไม่ตากว่ ่ า 50% เนื่องจากร้านคนจับปลายังมีบทบาทที่ซ้อนทับ กับสมาคมรักษ์ทะเลไทย (องค์กรที่ก่อตั้งร้านคนจับปลา) โดยสะท้อนจากการที่ชาวบ้านในกลุ่มตัวอย่างยังแยกบทบาทระหว่าง สององค์กรไม่ออกอย่างชัดเจน โดยเฉพาะการส่งเสริมการประมงที่ยงั่ ยืน นอกจากนี้ยังมีองค์กรอื่นๆ เช่น กรีนพีซ อ็อกแฟม และหน่วยงานภาครัฐ อาทิ กรมประมง ที่เข้าไปให้การสนับสนุนการประมงที่ยั่งยืนและการอนุรักษ์ทรัพยากรทางทะเลในพื้นที่ โดยตัวอย่างการให้ค่า attribution จากการสัมภาษณ์ชาวประมงบ้านทุ่งน้อย แสดงในแผนภาพ 20 แผนภาพ 20 องค์กรที่มีบทบาทในการอนุรักษ์ทรัพยากรทางทะเล บ้านทุ่งน้อย

Deadweight – สมาชิกร้านคนจับปลาในกลุ่มตัวอย่าง 3 หมู่บ้าน ประเมินว่าผลลัพธ์ “ระบบนิเวศของทะเลไทยจะ ได้รับการอนุรักษ์และทรัพยากรธรรมชาติทางทะเลจะอุดมสมบูรณ์ขนึ้ ” มาจากการดาเนินงานของชาวบ้านเอง 30-50 เปอร์เซ็นต์ เนื่องจากชาวบ้านระบุว่าได้ทาประมงอย่างยั่งยืนมาก่อนหน้าที่ร้านคนจับปลาจะเปิดให้บริการ เช่น ชาวประมงบ้าน คั่นกระไดระบว่า สมัยก่อนใช้อุปกรณ์จับปลาที่ผดิ วิธีและไม่ดูแลอนุรักษ์จนสัตว์น้าหายไปจากชายฝัง่ ของหมู่บ้าน จึงย้ายไป ลักลอบจับปลาในเขตพื้นที่อนุรักษ์ของชุมชนอื่น เมื่อโดนจับและได้ไปศึกษาดูงานการอนุรักษ์ทรัพยากรชายฝั่งที่ อ.ท่าศาลา จึง เปลี่ยนพฤติกรรมและกลับมาร่วมกันตั้งกลุ่มดูแลอนุรักษ์สัตว์น้าตั้งแต่ปี พ.ศ. 2551 (ร้านคนจับปลาก่อตั้งปี พ.ศ. 2557)

154

กรณีฐาน Outsourcing Contact Center (OCC) มูลนิธิพระมหาไถ่ Deadweight - สาหรับตัวชี้วัด “จานวนผู้พิการที่มรี ายได้ต่อเนื่อง” อาจดูจากสัดส่วนของผู้พิการทีม่ ีงานประจาและ มีรายได้ต่อเนื่องนานก่อนเข้าร่วมงานกับ OCC (สะท้อนว่าผู้พิการเหล่านี้สามารถมีรายได้ต่อเนื่องมาก่อนที่จะร่วมงานกับ OCC)

กรณีฐาน เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น Attribution – อาจประเมินเบื้องต้นจากสัดส่วนเวลาที่นักเรียนได้เรียนรู้จากโครงการอื่นๆ ด้านการเรียนการสอน ที่ โรงเรียนนามาใช้ในวิชาเดียวกันกับระบบของ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น (คณิตศาสตร์ และวิทยาศาสตร์) Deadweight – อาจประเมินเบื้องต้นจากสัดส่วนเวลาที่นักเรียนใช้ในการขวนขวายหาความรู้เพิ่มเติมในวิชาเดียวกัน กับระบบของ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น เช่น ลงทะเบียนเรียนพิเศษ ศึกษาเองจากเนื้อหาออนไลน์ เป็นต้น อนึ่ง ผู้ประกอบการทางานกับทั้งโรงเรียนที่มีทรัพยากรพร้อม และโรงเรียนที่ขาดแคลน ดังนั้นลักษณะและขนาดของ attribution และ deadweight จึงน่าจะแตกต่างกัน (นักเรียนทีไ่ ปโรงเรียนที่มีทรัพยากรพร้อมมักจะมีทางเลือกมากกว่า และ มาจากครอบครัวฐานะดีกว่าโรงเรียนที่ขาดแคลน)

กรณีฐาน สัจจะสะสมทรัพย์วดั ไผ่ล้อม จากการสัมภาษณ์พระสุบิน ปณีโต ผู้ก่อตั้งเครือข่ายสัจจะสะสมทรัพย์วัดไผ่ล้อม ไม่ปรากฏว่ามีหน่วยงานใดเข้ามาให้ การสนับสนุนการดาเนินงานของเครือข่ายสัจจะสะสมทรัพย์วัดไผ่ลอ้ ม หรือดาเนินโครงการหรือกิจการในลักษณะที่ใกล้เคียง กัน (รับเงินฝาก และจัดสวัสดิการ) แต่อย่างใด ส่วนองค์กรการเงินชุมชนอื่นๆ ที่ดาเนินการระดับหมู่บา้ นเช่นเดียวกับกลุ่มสัจจะ สะสมทรัพย์ อาทิ กองทุนหมู่บ้าน หรือสหกรณ์ออมทรัพย์เพื่อการผลิต ก็เน้นกิจกรรมการปล่อยกูเ้ ป็นหลัก ซึ่งถึงแม้ว่าสมาชิก สัจจะวัดไผ่ล้อมจะเข้าถึงได้ การนาเงินกู้ไปประกอบอาชีพก็มิใช่ผลผลิต (output) หลักที่พระสุบินมองว่าสะท้อนผลลัพธ์ทาง สังคมตามแนวคิดกลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์วัดไผ่ล้อม ซึ่งมุ่งเน้นให้ชาวบ้านและครอบครัว “พึ่งพาตนเองได้” ผ่านการสร้างฐานเงิน ออมและมีสวัสดิการครบวงจรชีวิต อย่างไรก็ดี เนื่องจากผลลัพธ์ “เงินออม” และ “สวัสดิการ” เป็นผลลัพธ์ที่สามารถเกิดขึ้นเอง (คนในชุมชนมีแรงจูงใจ ในการออมมากขึ้นด้วยตนเอง) และเกิดจากนโยบายรัฐหลายนโยบาย กรณีฐานสาหรับการประเมินจึงสามารถคานึงถึง deadweight และ attribution ได้สองประการดังนี้ Deadweight – ด้านเงินออม อาจอนุมานจากอัตราการเติบโตของเงินฝากธนาคารพาณิชย์ในจังหวัดตราด ซึ่ง สะท้อนแนวโน้มการออมเงินของชาวบ้าน โดยจากสถิติที่เก็บโดยธนาคารแห่งประเทศไทย อัตราการเติบโตปีต่อปีของเงินฝาก ธนาคารพาณิชย์ในจังหวัดตราด ระหว่างปี 2556-2559 อยู่ที่ 5.1%, -0.3%, 3.5% และ 3.8% ตามลาดับ หรือคิดเป็นค่าเฉลี่ย 3.1% ต่อปี Attribution - ด้านสวัสดิการ สามารถอนุมานจากรายการต่อไปนี้ a. งบเหมาจ่ายรายหัวต่อปี (สวัสดิการประกันสุขภาพถ้วนหน้า) ของสานักงานหลักประกันสุขภาพ แห่งชาติ (สปสช.) เนื่องจากเป็นสวัสดิการด้านสุขภาพที่สมาชิกกลุ่มฯ มีสิทธิได้รับจากรัฐ โดยงบเหมา จ่ายรายหัวประจาปีงบประมาณ 2559 อยู่ที่ 3,029 บาทต่อคน 155

b. เบี้ยยังชีพผู้สูงอายุ เนื่องจากเป็นสวัสดิการทีส่ มาชิกกลุม่ ฯ ทุกรายมีสิทธิได้รับในฐานะผูส้ ูงอายุ ไม่ วันนี้ก็วันหน้า โดยเบี้ยดังกล่าวปัจจุบันรัฐจ่ายเป็นขั้นบันได ในอัตราขั้นต่า 600 บาทต่อเดือน หรือ 7,200 บาทต่อปี สาหรับผู้ที่มีอายุระหว่าง 60-69 ปี จนถึงสูงสุด 1,000 บาทต่อเดือน หรือ 12,000 บาทต่อปี สาหรับผู้ที่มีอายุตั้งแต่ 90 ปีขึ้นไป กรณีฐาน โลเคิล อไลค์ ตัวชี้วัด ปริมาณขยะในชุมชนที่ได้รับ การจัดเก็บเพิ่มขึ้น

ประเภทของกรณีฐาน Attribution

แกนนาของทั้ง 2 หมู่บ้าน และ อบต.ทั้ง 2 แห่ง มีบทบาทสาคัญใน การผลักดัน

Deadweight

อบต.ทั้ง 2 แห่ง ต้องดาเนินโครงการจัดการขยะตามนโยบายของ รัฐบาล คสช. โดยเฉพาะที่ อบต.ป่าตึง มีเตาเผาขยะ ซึ่งก็มีความ จาเป็นต้องเก็บขยะแห้งเพื่อนามาใช้เป็นเชื้อเพลิง ทาให้ อบต.ต้อง ทากิจกรรมรณรงค์และสอนการแยกขยะให้หมู่บ้านต่างๆ นอกจากนี้ ยังมีเอกชนที่สามารถรับซื้อถุงพลาสติกได้ทั้งหมดเพื่อนาไปผลิต น้ามัน อีกด้วย

ความเปลีย่ นแปลงในหมู่บ้าน Attribution ที่เกิดจากเงินกองทุน ท่องเที่ยว Deadweight ชาวบ้านมีรายได้จากการ ท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น

กรณีฐานที่เป็นไปได้

Attribution

Deadweight Displacement

เรื่องกองทุนท่องเที่ยวฯ ทั้งหมด มาจาก โลเคิล อไลค์ ส่วนการ เปลี่ยนแปลงในชุมชนที่มาจากกองทุนนั้น มีส่วนมาจากแกนนา ชุมชนที่ประสานทรัพยากรจากหน่วยงานภายนอกให้เข้ามาช่วย แก้ปัญหาด้วย (มิได้มาจากกิจกรรมของ โลเคิล อไลค์ เท่านั้น) การเปลีย่ นแปลงในชุมชน โยฮัน ในฐานผู้ใหญ่บ้าน มีบทบาทที่ จะต้องทางานพัฒนาชุมชนโดยรวมอยู่แล้ว • แกนนาด้านการท่องเที่ยวของทั้ง 2 หมู่บ้าน โดยเฉพาะ โยฮัน ซึ่ง มีความสามารถมากในการใช้ช่องทางการขายที่หลากหลาย อาทิ Agoda.com / AirBNB.com / Facebook เป็นต้น แต่มี ข้อสังเกตว่าการใช้ช่องทางเหล่านี้ เพิ่งเริ่มเมื่อกลางปี 2558 ภายหลังจากที่ โลเคิล อไลค์ เข้ามาทางานร่วมด้วย • โครงการพัฒนาดอยตุง แกนนาด้านการท่องเที่ยวของทั้ง 2 หมู่บ้าน โดยเฉพาะที่หล่อโย มี แรงจูงใจมากกว่าที่ สวนป่า การจ้างงานในส่วนของการเป็นไกด์ที่บ้านสวนป่า น่าจะเป็นผลลัพธ์ ทดแทน (displacement) เพราะไกด์ทั้งหมด มีงานประจาที่ โครงการพัฒนาดอยตุงอยู่แล้ว มีสว่ นต่างของค่าแรงประมาณ 100200 บาทต่อวัน 156

7.6 ผลการทดลองวัดผลลัพธ์ตามตัวชี้วัด และประเมินกรณีฐาน หลังจากที่ได้สรุปรายการตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคมที่เหมาะสม และประเมินกรณีฐานของตัวชี้วัดต่างๆ เท่าที่สามารถ เก็บข้อมูลได้ภายในระยะเวลาอันจากัด ในลาดับต่อไป คณะผู้วิจัยได้ดาเนินการทดลองวัดผลลัพธ์ทางสังคมตามรายการตัวชี้วดั ดังกล่าวข้างต้น ตามขอบเขตการประเมินที่ได้หารือกับผู้ประกอบการ สรุปผลการทดลองประเมินได้ดังตาราง 21 ตาราง 21 ผลการทดลองคานวณผลลัพธ์ทางสังคมตามตัวชี้วัด กิจการ

ผลลัพธ์ทางสังคม

โครงการ มะพร้าว อินทรีย์ สหกรณ์กรี นเนท

เกษตรกรมีฐานะดีขึ้น

เกษตรกรมีสุขภาพดีขึ้น

ตัวชี้วัดที่เหมาะสม รายได้ที่เพิ่มขึ้นของ เกษตรกร

เกษตรกรเฉลีย่ มีรายได้เพิ่มขึ้น 6,183 บาทต่อไร่ (12,353 บาทต่อไร่ จากการขายมะพร้าวอินทรีย์ – 6,170 บาทต่อไร่ ถ้าทามะพร้าวเคมี)

ต้นทุนการผลิตทีล่ ดลง

เกษตรกรเฉลีย่ มีต้นทุนลดลง 1,032 บาทต่อไร่ (2,280 บาทต่อไร่ ถ้าทามะพร้าวอินทรีย์ เทียบ กับ 3,312 บาทต่อไร่ ถ้าทามะพร้าวเคมี)

ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพของ เกษตรกรทีล่ ดลง

ไม่พบข้อแตกต่างระหว่างก่อนและหลังเข้าร่วม โครงการอย่างชัดเจน

เกิดความสามัคคีในชุมชน เกษตรกรช่วยเหลือเกื้อกูล มากขึ้น กัน ทากิจกรรมร่วมกันมาก ขึ้น

ร้านคนจับ ปลา

มูลค่าผลลัพธ์จากการทดลองประเมิน

เกษตรกรมองว่าการมารวมกลุม่ กันเป็นประโยชน์ แต่วัดเป็นตัวเลข (รายชั่วโมง หรือกิจกรรม) ไม่ได้ ชัดเจน ตัวอย่างทัศนะเช่น “อยู่คนเดียวไม่ค่อยรู้ อะไร พอมารวมกลุม่ ก็ได้รู้จักเพื่อน มีความรู้มาก ขึ้น”

ระบบนิเวศน์ดีขึ้น

ดินมีความอุดมสมบูรณ์มาก N/A (ในอนาคตควรทาการสุ่มตรวจสภาพดิน) ขึ้น

ชาวประมงพื้นบ้านจะมี ความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น

รายได้สุทธิจากการทา ประมงเพิ่มขึ้น

ชาวประมงมีรายได้สุทธิ (กาไร) เพิ่มขึ้นเฉลี่ย ประมาณเดือนละ 1,120-1,600 บาท

หนี้จากแพปลาลดลง

ชาวประมงสะท้อนว่า การเข้าร่วมโครงการกับ ร้านคนจับปลาไม่มีผลต่อการปลดหนี้จากแพปลา เนื่องจากปริมาณสัตว์น้าที่ร้านคนจับปลารับซื้อมี สัดส่วนน้อย ทาให้ได้รายได้จากร้านคนจับปลาไม่ มากนัก สาหรับชาวประมงที่ปลดหนี้ได้ส่วนใหญ่ ขึ้นอยู่กับจานวนปลาที่จับได้และความถี่ในการ ออกหาปลามากกว่า

157

กิจการ

ผลลัพธ์ทางสังคม

ตัวชี้วัดที่เหมาะสม

มูลค่าผลลัพธ์จากการทดลองประเมิน

จานวนชาวประมงพื้นบ้านที่ ไม่สามารถสรุปผลกระทบของร้านคนจับปลาต่อ อพยพสู่เมืองเพื่อประกอบ ความมั่นคงของอาชีพได้อย่างชัดเจน เนื่องจาก อาชีพอื่นลดลง สมาชิกร้านคนจับปลาก็เป็นชาวประมงที่ประกอบ อาชีพประมงในพื้นที่แต่เดิมอยู่แล้ว ผลการศึกษา ในกลุ่มตัวอย่างทุกกลุ่มสรุปได้ตรงกันว่า สิ่งที่มี ผลกระทบต่อความมั่นคงของอาชีพคือการ อนุรักษ์ทรัพยากรทางทะเล ซึ่งเป็นผลมาจากการ ผลักดันของชุมชนเองร่วมกับสมาคมรักษ์ทะเล ไทย (ผู้ก่อตั้งร้านคนจับปลา) กรีนพีซ และ องค์การบริหารส่วนตาบล ระบบนิเวศของทะเลไทย จะได้รับการอนุรักษ์และ ทรัพยากรธรรมชาติทาง ทะเลจะอุดมสมบูรณ์ขึ้น

จานวนและความ หลากหลายของสัตว์น้าใน ทะเลเพิ่มขึ้น

N/A (ในอนาคตควรดูผลการสารวจของกรม ประมง และ/หรืองานวิจัยที่เกี่ยวข้อง)

ผู้บริโภคจะมีความเสี่ยง ด้านสุขภาพลดลง

จานวนผู้บริโภคที่เข้าถึง อาหารทะเลปลอดภัยมาก ขึ้น

มีผลน้อยสาหรับผู้บริโภคกลุม่ ตัวอย่างที่ซื้อผ่าน ร้านค้าปลีก เนื่องจากซื้อสินค้าของร้านคนจับปลา เป็นสัดส่วนไม่ถึงร้อยละ 5 ของอาหารทะเลที่ซื้อ ในร้านค้าปลีก โดยผูบ้ ริโภคระบุวา่ สินค้าของร้าน คนจับปลามีราคาสูง แต่มผี ลสูงกว่าสาหรับ ผู้บริโภคกลุม่ ตัวอย่างที่ซื้อสินค้าจากร้านคนจับ ปลาโดยตรง เนื่องจากมียอดซื้อค่อนข้างสูง ความ ที่เจาะจงซื้อเพราะมั่นใจในคุณภาพของสินค้า

Outsourcing ผู้พิการจะมีอาชีพที่มั่นคง Contact มากขึ้น Center (OCC) มูลนิธิ พระมหาไถ่

ลดภาระของครอบครัวใน การดูแล

รายได้ที่เพิ่มขึ้นของผู้พิการ รายได้ที่เพิ่มขึ้นของผู้พิการ = 3,400 บาทต่อ หลังจากเข้าร่วมโครงการ เดือน (เฉพาะผู้พิการแต่กาเนิด) (หลังหัก Deadweight ประมาณ 10,867 บาท) จานวนผู้พิการที่มรี ายได้ ต่อเนื่อง

จานวนผู้พิการที่มรี ายได้ต่อเนื่องหลังจากเข้า ร่วมงานกับ OCC = 18 คน (ร้อยละ 31.6 จากผู้ พิการที่มีรายได้ต่อเนื่องหลังจากเข้าร่วมงานกับ OCC)

ภาระทางการเงินของ ครอบครัวผู้พิการลดลง

จานวนผู้พิการทีไ่ ม่ต้องรับเงินช่วยเหลือจาก ครอบครัว และสามารถส่งเงินกลับไปยัง ครอบครัว = 22 คน (ร้อยละ 38.6 จากจานวนผู้

158

กิจการ

ผลลัพธ์ทางสังคม

ตัวชี้วัดที่เหมาะสม

มูลค่าผลลัพธ์จากการทดลองประเมิน พิการทั้งหมดที่ทางานกับ OCC – ก่อนหน้านี้ บุคคลเหล่านีไ้ ม่สามารถส่งเงินให้กบั ครอบครัวได้)

ผู้พิการสามารถดูแล ช่วยเหลือตัวเองได้มากขึ้น เลิร์น เอ็ด ดูเคชั่น

นักเรียนในโรงเรียนจะมี คะแนน ONET ในวิชา โอกาสยกระดับคุณภาพ คณิตศาสตร์ และวิชา ชีวิตด้านการศึกษามากขึ้น วิทยาศาสตร์ ดีขึ้น

จานวนผู้พิการทีส่ ามารถเดินทาง หรืออยู่ได้ด้วย ตนเอง = 18 คน (ร้อยละ 31.6 จากจานวนผู้ พิการทั้งหมดที่ทางานกับ OCC) คณะผู้วิจัยทาการวิเคราะห์ความแตกต่างของ ค่าเฉลี่ยคะแนน ONET ระหว่างนักเรียนที่เรียนใน ระบบ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น กับนักเรียนที่ไม่ได้เรียน โดยวิเคราะห์ความแปรปรวน (Post-Hoc Analysis) จากนั้นทดสอบความแตกต่างของ ค่าเฉลี่ยด้วยวิธีการจับคู่พหุคณ ุ (Multiple Comparison) ทดสอบด้วย Tamhane’s Statistic ผลการวิเคราะห์พบว่า • วิชาคณิตศาสตร์ มีเพียงกลุม่ ที่มีโอกาสได้เรียน ในระบบ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น เป็นเวลาสามปี ก่อนเข้าสอบ ONET (คือเรียนตั้งแต่ชั้น มัธยมศึกษาปีที่ 1 จนถึงมัธยมศึกษาปีที่ 3) เท่านั้น ที่มีค่าเฉลีย่ ของผลคะแนน แตกต่าง จากกลุ่มอื่นๆ อย่างมีนยั ยะสาคัญ • วิชาวิทยาศาสตร์ ค่าเฉลีย่ ของคะแนนสอบ ONET วิชาวิทยาศาสตร์ของทุกกลุ่ม (เรียนใน ระบบ 1 ปี, 2 ปี และ 3 ปี) มีความแตกต่าง กันอย่างมีนัยยะสาคัญ สรุปได้ว่า ในวิชา วิทยาศาสตร์นั้น จานวนปีที่เด็กนักเรียนได้ เรียนในระบบ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น ช่วยเพิ่มผล คะแนนของนักเรียนขึ้น โดยยิ่งได้มีโอกาส เรียนในระบบ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น ก่อนเข้าสอบ ONET ในรายวิชาวิทยาศาสตร์มากเท่าไร ผล คะแนนก็จะเพิ่มขึ้นมากเท่านั้น

นักเรียนมีเจตคติต่อการ เรียนที่ดีขึ้น 159

จากการสนทนากลุ่ม คณะผู้วิจัยพบว่า ระบบ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น ช่วยให้เด็กนักเรียนได้สร้าง ความคุ้นชินกับการใช้คอมพิวเตอร์ และช่วยทาให้

กิจการ

ผลลัพธ์ทางสังคม

ตัวชี้วัดที่เหมาะสม

มูลค่าผลลัพธ์จากการทดลองประเมิน เด็กนักเรียนเห็นภาพว่าสิ่งที่เรียนจะมีประโยชน์ อย่างไรในอนาคต รวมทั้งยังทาให้นักเรียนเห็น ความสาคัญของการเรียนในรายวิชาคณิตศาสตร์ เเละวิทยาศาสตร์ ส่งผลให้เกิดผลทางบวกในเชิง เจตคติทมี่ ีต่อระบบการศึกษาเเละการเรียนต่อใน ระดับทีส่ ูงขึ้น

อัตราการเรียนต่อของ นักเรียนสูงขึ้น

สัจจะสะสม ทรัพย์วัดไผ่ ล้อม

ชาวบ้านและครอบครัวจะ ชาวบ้านมีเงินออมมากขึน้ สามารถพึ่งพาตนเองได้ มากขึ้น

โรงเรียนยังไม่ใช้ระบบ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น มานาน พอที่จะสามารถเปรียบเทียบสถิตกิ ารเรียนต่อ ก่อนและหลังการใช้ระบบนีไ้ ด้ อย่างไรก็ตาม นักเรียนบางคน (ส่วนน้อย) เห็นว่าระบบนี้มสี ่วน ช่วยให้ตนจะสามารถได้เรียนต่อในสาขาวิชา เเละ ได้ทางานในสาขาอาชีพที่มุ่งหวัง สมาชิกเครือข่าย (ทั้งหมด 66,764 ราย) มีเงินออ มมากขึ้นเฉลี่ย 21,950 บาทต่อราย ณ สิ้นปี 2559

ชาวบ้านได้รับสวัสดิการ มากขึน้

สมาชิกเครือข่าย (ทั้งหมด 66,764 ราย) ได้ สวัสดิการเพิ่มขึ้นจากสวัสดิการภาครัฐ (เบี้ยผูส้ ู. อายุ และระบบประกันสุขภาพ) มูลค่าเฉลี่ยไม่ น้อยกว่า 5,369 บาทต่อราย ณ สิน้ ปี 2559

ชาวบ้านที่เป็นกรรมการ กลุ่มมีความสามารถในการ บริหารจัดการเงินมากขึ้น

N/A (ในอนาคตควรวัดจากการออกแบบ แบบทดสอบความรู้ในการบริหารจัดการเงิน สาหรับกรรมการกลุ่ม เทียบกับคนที่ไม่ได้เป็น กรรมการกลุม่ )

กลุ่มออมทรัพย์รับซื้อ ผลผลิตของสมาชิกได้มาก ขึ้น

N/A (ยังไม่มีการเก็บข้อมูลนี้จาก 163 กลุ่ม ไว้ที่ วัดไผ่ล้อม)

กลุ่มออมทรัพย์ซื้อที่ดินมา จัดสรรให้กับคนที่ไม่มีที่อยู่ ได้มากขึ้น

N/A (ยังไม่มีการเก็บข้อมูลนี้จาก 163 กลุ่ม ไว้ที่ วัดไผ่ล้อม)

160

กิจการ โลเคิล อไลค์

ผลลัพธ์ทางสังคม ชาวบ้านมีรายได้มากขึ้น

ชุมชนน่าอยู่มากขึ้น

ตัวชี้วัดที่เหมาะสม

มูลค่าผลลัพธ์จากการทดลองประเมิน

ชาวบ้านมีรายได้จากการ ท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น

เฉพาะของผู้นาการท่องเที่ยว มีรายได้จากการ ประกอบกิจการท่องเที่ยวไม่น้อยกว่า 450,000 บาทต่อปี (บ้านหล่อโย) และเป็นไกด์ไม่เกิน 30,000 บาทต่อปี (บ้านสวนป่า ประมาณการจาก ค่าไกด์ต่อวัน และจานวนการรับทริปที่เหมาะสม คือ 3 ครั้งต่อเดือน) – ส่วนนี้เป็นรายได้เสริมที่ไม่ เคยมีมาก่อน

จานวนชาวบ้านที่มีส่วน ร่วมกับการท่องเที่ยวมาก ขึ้น

บ้านหล่อโย - 16 ครัวเรือน คิดเป็นประมาณร้อย ละ 25 ของครัวเรือนทั้งหมด บ้านสวนป่า - 20 ครัวเรือน คิดเป็นประมาณร้อย ละ 20 ของครัวเรือนทั้งหมด

ความเปลี่ยนแปลงใน บ้านสวนป่า นาเงินกองทุนฯ ไปทาโครงการ หมู่บ้านที่เกิดจาก จัดการขยะ พัฒนาพื้นที่เส้นทางศึกษาธรรมชาติ เงินกองทุนท่องเที่ยวชุมชน และแหล่งน้าลาธารของชุมชน บ้านหล่อโย นาเงินกองทุนฯ ไปทาโครงการ ปรับปรุงพื้นที่ลานกิจกรรมและสนามเด็กเล่น สาหรับเด็กและเยาวชนในชุมชน คนในชุมชนย้ายถิ่นน้อยลง

ไม่มีคนย้ายออก แต่ผลลัพธ์นไี้ ม่ได้เกี่ยวเนื่องกับ การท่องเที่ยว ขณะเดียวกันในรอบ 5 ปี มีผู้ที่ย้าย กลับมาและช่วยงานอยู่ที่ Homestay บ้านดิน 2 คน

ปริมาณขยะในชุมชนทีไ่ ด้รับ ไม่สามารถประเมินตัวเลขปริมาณขยะได้ แต่ ข้อมูลจากการลงพื้นที่บ่งชี้ว่าทั้ง 2 หมู่บ้านมี การจัดเก็บเพิ่มขึ้น พัฒนาการในทางที่ดีขึ้น ทั้งในด้านการจัดการขยะ ในปัจจุบัน และการปลูกฝังพฤติกรรมให้เด็กๆ และคนในชุมชนแยกขยะ ซึ่งต้องใช้เวลานานกว่า นี้ แต่มีแนวโน้มที่ดี

161

8. สรุปบทเรียนจากการจัดทากรณีศึกษานาร่อง การทดลองประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อสังคม 6 แห่ง และจัดทากรณีศึกษานาร่องในโครงการวิจัยนี้ สามารถสรุปบทเรียนหลักๆ ทีค่ าดว่าน่าจะเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในประเทศไทย และ เครือข่ายผู้ประเมินในอนาคต ในหลายมิติตั้งแต่ ความเหมาะสมของเครื่องมือที่ใช้ การเปลี่ยนแปลงที่เกิดและไม่เกิดในพื้นที่ การเปลีย่ นแปลงในมุมมองของผู้มสี ่วนได้เสีย แนวทางปรับปรุงวิธีประเมิน หลักเกณฑ์ในการเลือกตัวชี้วัด ตลอดจนแนวทาง พัฒนาเครื่องมือในอนาคตสาหรับผู้ประกอบการเพื่อสังคม สรุปบทเรียนในมิตติ ่างๆ เหล่านี้ได้ดังต่อไปนี้

8.1 ความเหมาะสมของเครื่องมือที่ใช้ ดังที่ได้กล่าวไปแล้วในบทก่อนหน้าว่า ผู้ประกอบการเพื่อสังคมของกรณีศึกษานาร่องทั้ง 6 แห่งในโครงการวิจัย ไม่มี กิจการใดเคยจัดทาการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมมาก่อน ทุกแห่งเลือกที่จะลองประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นแล้วในอดีต จากการดาเนินงาน โดยประสงค์จะให้คณะผู้วิจยั ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสะสมตั้งแต่ปีก่อตั้งกิจการ แต่ในความเป็นจริงทุก กิจการไม่สามารถประเมินตั้งแต่ปกี ่อตั้งได้ เนื่องด้วยข้อจากัดของข้อมูล โดยเฉพาะการไม่มี “ข้อมูลฐาน” เกี่ยวกับสถานการณ์ ในพื้นที่ก่อนเริ่มดาเนินกิจการ จึงลดขอบเขตลงเหลือเพียงการประเมินผลลัพธ์ย้อนหลัง 3-6 ปีล่าสุด ขึ้นอยู่กับว่าแต่ละกิจการมี ข้อมูลเพียงใด และกลุ่มเป้าหมายหลักสามารถให้ข้อมูลที่เกี่ยวข้องย้อนหลังได้ไกลเพียงใด อย่างไรก็ดี ถึงแม้จะมีข้อจากัดของข้อมูลค่อนข้างมาก คณะผู้วิจัยพบว่าการสร้าง “ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลง” “ห่วงโซ่ ผลลัพธ์” และการเลือก “ชุดตัวชี้วัดผลลัพธ์” ที่กิจการจะทาการวัดผล ตลอดจนการประเมินโดยคานึงถึง “กรณีฐาน” (ผลลัพธ์ บางส่วนอาจเกิดจากกิจการอื่นหรือปัจจัยภายนอก) ล้วนเป็นแนวคิดและเครื่องมือที่เหมาะสมกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ของกิจการเพื่อสังคม ด้วยเหตุผลดังต่อไปนี้ 4. ทฤษฎีการเปลีย่ นแปลง (Theory of Change) เป็นจุดตั้งต้นในการวางกรอบวิธีคิดของผู้ประกอบการให้ พยายามอธิบายได้อย่างเป็นเหตุเป็นผลว่า กิจการของตนมุ่งหวังที่จะมีส่วนสร้าง “การเปลี่ยนแปลงทางสังคม” อะไร และอย่างไร นอกจากนี้ กรอบแนวคิดดังกล่าวยังเป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวางในวงวิชาการ และแหล่งทุน ที่สนับสนุนกิจการเพื่อสังคมทั่วโลก (ใช้ในองค์กรร้อยละ 62 ขององค์กรที่สารวจในโครงการวิจัยนี้) 5. ห่วงโซ่ผลลัพธ์ (Impact Value Chain) เป็นเครื่องมือที่มีประโยชน์ในการ “คลี่” ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลงของ กิจการออกมาให้เห็นองค์ประกอบต่างๆ อย่างชัดเจน และช่วยในการเลือกชุดตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ เหมาะสมกับกิจการ 6. กรณีฐาน (base case scenario) มีประโยชน์ในแง่การกระตุ้นให้ผปู้ ระกอบการมองบริบทของพื้นที่และสภาพ ปัญหาที่ตนดาเนินงาน ในทางที่ “กว้าง” กว่าขอบเขตการดาเนินกิจการ เพื่อให้มองเห็นว่ามีองค์กรหรือ หน่วยงานอื่นกาลังทางานในประเด็นเดียวกัน ในพื้นที่เดียวกันหรือไม่ ซึ่งอาจนาไปสู่การปรับปรุงการดาเนินงาน ของกิจการเอง หรือแม้กระทั่งการจับมือเป็นพันธมิตรกับองค์กรอื่นที่ทางานในพื้นที่เดียวกัน เพื่อสนธิศักยภาพ และเพิ่มประสิทธิผลในการทางาน นอกจากนี้ การคิดถึงกรณีฐานยังกระตุ้นให้ผู้ประกอบการคานึงถึงความ พยายามของกลุ่มเป้าหมายโดยตรงในการปรับปรุงสถานการณ์ของตนเอง และบทบาทของกลุ่มเป้าหมายในการ

162

ออกแบบกิจกรรมหลักของกิจการ (กิจการเพื่อสังคมในไทยหลายแห่งต่อยอดกิจกรรมเดิมของกลุม่ เป้าหมาย หรือให้กลุ่มเป้าหมายมีส่วนร่วมในการออกแบบกิจกรรมหลัก) ผู้ประกอบการของกิจการ 6 แห่ง ซึ่งเป็นกรณีศึกษานาร่องในครั้งนี้ มองว่าผลการประเมินนับว่ามีประโยชน์ต่อกิจการ ในแง่ของการให้ข้อมูลที่ชัดเจนกว่าในอดีตว่า กิจการของตนสามารถสร้างผลลัพธ์ทางสังคมตรงกับที่มุ่งหวังหรือไม่ เพียงใด ความคืบหน้าเป็นอย่างไร มีผลลัพธ์อะไรที่ไม่คาดหมายหรือไม่ ผู้มสี ว่ นได้เสียคิดอย่างไร รวมถึงให้ข้อมูลเกี่ยวกับประสิทธิภาพ และประสิทธิผลของกิจกรรมหลักของกิจการในบางระดับ การเขียนทฤษฎีการเปลีย่ นแปลงและเลือกตัวชี้วัดที่เหมาะสมนั้น สอดคล้องกับพัฒนาการการประเมินผลลัพธ์ของ กิจการเพื่อสังคมในระดับสากล ดังที่ได้สรุปไปก่อนหน้านี้ในบทที่ 5 ยกตัวอย่างเช่น แหล่งทุนและองค์กรสนับสนุนระดับโลก หรือภูมภิ าค 35 แห่ง หรือร้อยละ 50 ขององค์กรที่สารวจ ใช้ตัวชี้วัด (indicators) เป็นหลักในการประเมินผลลัพธ์ของกิจการ เพื่อสังคมที่ตนให้การสนับสนุน

8.2 การเปลี่ยนแปลงที่เกิดและไม่เกิด และอุปสรรคในการประเมิน กล่าวโดยรวม กิจการเพื่อสังคมในกรณีศึกษานาร่องทั้ง 6 แห่ง ล้วนแต่สามารถสร้างผลลัพธ์ทางสังคมอย่างน้อย บางส่วนที่ตรงกับเป้าหมายหลักของกิจการ ไม่มีกิจการใดที่คณะผูว้ ิจัยพบว่า การเปลี่ยนแปลงสาคัญๆ ที่เกิดขึ้นในพื้นที่เป็น เพียงผลพลอยได้ หรือไม่มีความเชือ่ มโยงใดๆ กับกิจกรรมหลักของกิจการ ข้อค้นพบดังกล่าวสะท้อนว่าผู้ประกอบการทั้ง 6 แห่ง ได้ทาการศึกษาความต้องการและปัญหาของกลุ่มเป้าหมายหลักมาเป็นอย่างดีก่อนที่จะริเริ่มกิจการ และออกแบบกิจกรรมที่ คาดว่าจะส่งผลเชิงบวกได้ อย่างไรก็ดี จากการทดลองประเมินผลลัพธ์ คณะผู้วิจัยพบว่า “ขนาด” ของผลลัพธ์ทางสังคมหลายรายการเกิดน้อย กว่าที่ผู้ประกอบการคาดหวัง การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นบางรายการเป็นสิ่งที่ผู้มสี ่วนได้เสียให้ความสาคัญ แต่ไม่ได้เป็นเป้าหมาย หลักของกิจการ และตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคมหลายรายการที่ไม่ใช่ผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจ อาทิ ความสามัคคีในชุมชน ก็จาเป็น จะต้องมีการวางแผนและพัฒนาวิธีวัดผลที่เป็นระบบในอนาคต เพื่อจะได้สามารถติดตามตรวจสอบดูได้ว่าเกิดความ เปลี่ยนแปลงหรือไม่ เพียงใด น่าจะเกิดจากกิจกรรมหลักของกิจการหรือเกิดจากปัจจัยอื่น การเปลีย่ นแปลงที่เกิดขึ้น ไม่เกิดขึน้ สรุปไม่ได้ และอุปสรรคที่คณะผูว้ ิจัยพบในการประเมิน สามารถสรุปได้ดังตาราง 22 โดย ตัวหนา แสดงการเปลีย่ นแปลงที่กลุ่มเป้าหมายหลักมองว่าเป็นประโยชน์ที่ตนได้รับ แต่ไม่ได้อยู่ในเป้าหมายหรือทฤษฎี การเปลีย่ นแปลงของกิจการ

163

ตาราง 22 สรุปการเปลีย่ นแปลงในพื้นที่ และอุปสรรคในการประเมิน กิจการ

การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึน้

การเปลี่ยนแปลงที่ไม่ เกิดขึ้น

โครงการ รายได้เฉลี่ยเพิ่มขึ้น มะพร้าวอินทรีย์ ต้นทุนเฉลี่ยลดลง สหกรณ์กรีนเนท สมาชิกทางานเป็นกลุ่มและ รู้สึกว่ามีความรู้ มีศักยภาพ มากขึน้

การเปลี่ยนแปลงที่ ไม่สามารถสรุปได้

อุปสรรคในการ ประเมิน

สุขภาพของเกษตรกร ขาดข้อมูลฐาน และ ที่ดีขึ้น ข้อมูลเชิงปริมาณ เกี่ยวกับสุขภาพและ สิ่งแวดล้อม

การเปลีย่ นแปลงด้าน สิ่งแวดล้อม (เช่น ดินดีขึ้น) ร้านคนจับปลา

ราคารับซื้อสูงกว่าตลาด 20% ส่งผลให้รายได้ชาวประมง เพิ่มขึ้น สัตว์น้ากลับมาในพื้นที่มากขึ้น ชาวประมงจับปลาได้มากขึ้น (ผลลัพธ์จากสมาคมรักษ์ทะเล ไทยและองค์กรอื่น มากกว่า กิจการ)

Outsourcing Contact Center (OCC) มูลนิธิพระ มหาไถ่

รายได้ที่เพิ่มขึ้นของผู้พิการ ความมั่นใจในการใช้ชีวิต การพึ่งตนเองได้มากขึ้น

ความก้าวหน้าในอาชีพ (career path) – กิจการ มองว่าเกิด แต่ กลุ่มเป้าหมายมองไม่เห็น ว่าตนมี career path

เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น คะแนนวิทยาศาสตร์เพิ่มขึ้น อย่างมีนัยสาคัญทางสถิติ และ เพิ่มขึ้นทุกปีตรงตามที่กิจการ ตั้งไว้ประมาณ 30%

รายได้ที่เพิ่มขึ้นยังไม่ เพียงพอต่อการปลด หนี้ และมาจากแพ ปลาด้วย (แต่กต็ ้องให้ เครดิตร้านคนจับปลา ที่กดดันให้แพปลา แข่งขันด้วยการขึ้น ราคารับซื้อ)

วางดัชนีเชิงปริมาณ ไว้แต่เก็บข้อมูล ไม่ได้ เช่น บัญชี ครัวเรือนของ สมาชิก และข้อมูล ด้านผลกระทบ สิ่งแวดล้อม

ความมั่นคงทาง อาชีพ

การขอข้อมูลจาก กิจการเกิดความ ล่าช้า

โอกาสในการเรียนต่อ กิจการไม่ยินดีจะให้ (ยังเร็วเกินกว่าที่จะ เปิดเผยรายละเอียด สรุป) ผลการประเมิน ผลลัพธ์ต่อ สาธารณะ

คะแนนคณิตศาสตร์ ต้องใช้ เวลา 3 ปีขึ้นไปถึงจะเห็นผล คะแนน ONET ที่เพิ่มขึ้นอย่างมี นัยสาคัญ 164

กิจการ

การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึน้

การเปลี่ยนแปลงที่ไม่ เกิดขึ้น

สัจจะสะสม สมาชิกมีเงินออมเพิม่ ขึ้น ทรัพย์วัดไผ่ล้อม สมาชิกได้รับสวัสดิการมากขึ้น

ชุมชนตัวอย่างจัดการขยะได้ดี ขึ้น เกิดจากการจุดประกาย ของกิจการ ร่วมกับ อบต. เป็น ผลจากการท่องเที่ยวโดยตรง รายได้ของคนที่เกี่ยวข้อง เพิ่มขึ้น

อุปสรรคในการ ประเมิน

ความสามารถในการ บริหารจัดการเงิน ของกรรมการกลุ่ม

ขาดข้อมูล โดยเฉพาะระดับ กลุ่ม (เครือข่าย สัจจะวัดไผ่ล้อมมี ผลลัพธ์ของการใช้ สมาชิก 163 กลุ่มทั้ง เงินกลุ่ม (เช่น รับซื้อ จังหวัด) ผลผลิตของสมาชิก ซื้อที่ดินมาจัดสรร ให้กับสมาชิก)

สมาชิกได้รับสินเชื่อมากขึ้น

โลเคิล อไลค์

การเปลี่ยนแปลงที่ ไม่สามารถสรุปได้

ศักยภาพของชาวบ้านใน คุณภาพชีวิตของคน ชุมชน (ผลกระทบจากการ ในชุมชน ท่องเที่ยวเกิดน้อยกว่าที่ คาด และกระจุกตัวในตัว ผู้นาคนเดียว)

เหตุสดุ วิสยั ในชุมชน ซึ่งกระทบต่อ แผนการลงพื้นที่

ประสิทธิภาพการ ดาเนินงานของกองทุน การท่องเที่ยว

8.3 หลักเกณฑ์การเขียนทฤษ ีการเปลี่ยนแปลง และการเลือกตัวชี้วัด จากบทเรียนการจัดทากรณีศึกษานาร่องในโครงการวิจัยนี้ คณะผูว้ ิจัยเสนอว่าการเขียนทฤษฎีการเปลี่ยนแปลงของ กิจการเพื่อสังคม ตลอดจนการเลือกชุดตัวชี้วัดผลลัพธ์ที่เหมาะสม ควรมีหลักเกณฑ์เบื้องต้นดังต่อไปนี้ 1. นิยาม “การเปลี่ยนแปลงทางสังคม” ที่กิจการต้องการมีส่วนสร้างอย่างรัดกุม และชัดเจนว่าเป็นผลมาจาก กิจกรรมหลัก กิจการเพื่อสังคมจานวนไม่น้อยคาดหวังแต่เพียงกว้างๆ ว่า กิจการของตนจะสามารถมีส่วนสร้างการเปลี่ยนแปลง ทางสังคมในระดับที่ใหญ่และไกลที่สุด คือทั้งสังคม ฉะนั้นเวลาเขียนทฤษฎีการเปลี่ยนแปลงก็จะระบุ “การเปลี่ยนแปลงทาง สังคม” ด้วยถ้อยคานามธรรมที่มีความหมายกว้าง เช่น “ความสุข” “คุณธรรม” หรือ “ความอยู่ดีมีสุข” ซึ่งถึงแม้ว่ากิจการอาจ มีส่วนสร้างการเปลี่ยนแปลงในระดับนั้นได้จริง แต่การตั้งเป้าหมายในระดับไกลขนาดนี้ก่อให้เกิดความไม่ชัดเจนว่า กิจการจะ ประเมินอย่างน่าเชื่อถือได้อย่างไรว่าตนมีส่ว นสร้างการเปลี่ยนแปลงหรือไม่ เพียงใด เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงในระดับที่ไกล ที่สุดย่อมเกิดจากปัจจัยมากมายประกอบกัน 165

ด้วยเหตุนี้ ผู้ประกอบการจึงจาเป็นที่ต้องให้เวลากับการนิยาม “การเปลี่ยนแปลงทางสังคม” ที่ตนต้องการมีส่วน สร้างอย่างชัดเจน และอธิบายอย่างเป็นเหตุเป็ นผลได้ว่าการเปลี่ยนแปลงนั้นๆ น่าจะเกิดจากกิจกรรมหลักของตนโดยตรงได้ หรือไม่ อย่างไร ถ้าหากไม่สามารถอธิบาย “ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลง” ได้ชัดเจน ก็ควรทบทวนกิจกรรมหลักและเป้าหมายของ กิจการ กลับไปศึกษาความต้องการของกลุ่มเป้าหมายหลัก และสุดท้ายอาจปรับเปลี่ยนเป้าหมายทางสังคมของกิจการให้ “ใกล้ชิด” กับกิจการ คือน่าจะเป็นผลมาจากกิจกรรมหลักของตนมากขึ้น ยกตัวอย่างเช่น แทนที่จะตั้งเป้า “เพิ่มความอยู่ดีมีสขุ ในชุมชน” ก็อาจจะระบุ “ยกระดับคุณภาพชีวิตทางเศรษฐกิจของคนในชุมชน” แทน ถ้าหากกิจกรรมหลักไม่สามารถอธิบาย ได้ว่า น่าจะมีส่วนสร้างการเปลี่ยนแปลงทางสังคมด้านอื่น นอกเหนือจากเศรษฐกิจ (เช่น การเพิ่มรายได้ หรือลดรายจ่าย)

ตัวอย่าง การนิยาม “คุณภาพชีวิตด้านการศึกษา” ในกรณีศึกษานาร่อง เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น เมอร์ซี่และคณะ (2558, น.9,10) ได้ทาการแบ่งคุณภาพชีวิตของมนุษย์ออกเป็น 8 มิติหลัก และ 1 มิติพิเศษ โดย อ้างอิงจากดัชนีชี้วัดคุณภาพชีวิตของคณะกรรมการระบบการสถิติแห่งสหภาพยุโรป ( European Statistical System

Committee : ESSE) ดังนี้ มิติหลักของคุณภาพชีวิต 1) คุณภาพชีวิตด้านสภาพที่อยู่อาศัย (Material Living Condition) 2) คุณภาพชีวิตด้านความอุดมสมบูรณ์ (Productive) 3) คุณภาพชีวิตด้านสุขภาพ (Health) 4) คุณภาพชีวิตด้านการศึกษา (Education) 5) คุณภาพชีวิตด้านความสัมพันธ์ทางสังคมและการหย่อนใจ (Social Relations and Leisure) 6) คุณภาพชีวิตด้านเศรษฐกิจและความปลอดภัยทางกายภาพ (Economic and Physical Safety) 7) คุณภาพชีวิตด้านการปกครองและสิทธิขั้นพื้นฐาน (Governance and Basic Rights) 8) คุณภาพชีวิตด้านสภาพแวดล้อมในการดารงชีวิต (Natural and Living Environment) โดยในการศึกษาครั้งนี้ คณะผู้วิจัยให้ความสาคัญกับคุณภาพชีวิตในมิติด้านการศึกษา ซึ่งถือได้ว่าเป็นปัจจัยที่สาคัญที่ จะนาไปสู่คุณภาพชีวิตในด้านอื่น จากการศึกษาของเมอร์ซี และคณะ (อ้างแล้ว, น. 82) พบว่าระยะเวลาที่บุคคลอยู่ ใ น สถาบันการศึกษามีส่วนเกี่ยวข้อ งกับสถานะและบทบาทในสังคม โดยเมอร์ซี่และคณะ พบว่าคนที่หยุดเรียนก่อนสาเร็ จ การศึกษามีความเสี่ยงที่จะถูกกีดกั นจากสั งคมมากกว่ าคนที่อยู่ ในระบบการศึ กษาจนสาเร็จการศึกษา นอกจากนี้ระดั บ การศึกษายังมีผลโดยตรงต่อการจ้างงานด้วย โดยผู้ประกอบการตลอดจนนายจ้างส่วนใหญ่ จะให้ความสาคัญกับระดับ การศึกษาในการรับรองทักษะและความสามารถที่เหมาะสมกับตลาดแรงงาน กล่าวโดยสรุปคือ ระดับการศึกษาเป็นปัจจัย สาคัญที่นาไปสู่การมีคุณภาพชีวิตในด้านอื่น ๆ นั่นเอง ทั้งนี้ในแง่ขอบเขตของคุณภาพชีวิตด้านการศึกษา คณะผู้วิจัยจะพิจารณาจากปัจจัยเชิงคุณภาพ 3 ปัจจัย ได้แก่ 1) เจตคติต่อการเรียนที่ดีขึ้น 2) การลดความเสี่ยงในชีวิตด้านการไม่ได้เรียนต่อ 3) แรงจูงใจในด้านการยกระดับคุณภาพชีวิต ตัวเอง

166

2. กิจการเพื่อสังคมประเภท “ตัวกลาง” (intermediary) ควรกาหนดตัวชี้วัดผลลัพธ์ขั้นกลาง (intermediate outcomes) นอกเหนือจากผลลัพธ์ทางสังคมขั้นสุดท้าย กิจการเพื่อสังคมบางแห่งดาเนินงานในลักษณะ “ตัวกลาง” (intermediary) เป็นหลัก กล่าวคือ ไม่สร้างผลลัพธ์ทาง สังคมที่คาดหวัง (ผลลัพธ์ขั้นสุดท้าย อันเป็นเป้าหมายของกิจการ) ทางตรง จากการดาเนินกิจการ แต่สร้างผลลัพธ์ ทางอ้อม ผ่านการเสริมสร้างศักยภาพขององค์กรอื่นที่ไปสร้างผลลัพธ์ทางสังคมอีกทอดหนึ่ง ถ้าหากกิจการลักษณะดั งกล่าวติดตาม เฉพาะตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคมขั้นสุดท้าย (ซึ่งเป็นผลทางตรงจากองค์กรอื่นที่ตนไปเสริมสร้างศักยภาพ นับเป็นผลทางอ้อม จากการดาเนินงานของตนเอง) ก็จะทาให้ไม่สามารถประเมินประสิทธิภาพและประสิทธิผลของกิจการ (ในการมีส่วนสร้าง ผลลัพธ์ทางสังคม) ได้อย่างเต็มที่ เนื่องจากกิจกรรมหลักมิได้สร้างผลลัพธ์ทางสังคมขั้นสุดท้ายโดยตรง ด้วยเหตุนี้ กิจการแบบ “ตัวกลาง” จึงสมควรกาหนดชุดตัวชี้วัดอีกชุดสาหรับประเมิน “ผลลัพธ์ขั้นกลาง” (intermediate outcomes) เช่น ศักยภาพ ขององค์กรชุมชน ความรู้ความสามารถของคนในชุมชน (ในกรณีนี้ “คนในชุมชน” จะเป็นผู้สร้างผลลัพธ์ขั้นสุดท้าย) โดย ผลลัพธ์ขั้นกลางดังกล่าวควรเป็นผลที่เกิดขึ้นโดยตรงจากกิจกรรมหลักของกิจการเพื่อสังคม และอธิบายเป็นเหตุเป็นผลได้ว่าจะ มีส่วนสร้างผลลัพธ์ขั้นสุดท้ายอย่างไร โลเคิล อไลค์ เป็นกิจการเดียวในบรรดากรณีศึกษานาร่องทั้ง 6 แห่ง ที่มีลักษณะเป็น “ตัวกลาง” ดังกล่าวข้างต้น เนื่องจากผลลัพธ์ทางสังคมที่มุ่งหวัง ไม่ว่าจะเป็นรายได้จากการท่องเที่ยวของคนในชุมชน หรือการที่ชุมชนน่าอยู่มากขึ้น ล้วน มิได้เกิดจากการดาเนินกิจการโดยตรง แต่เกิดจากการที่ โลเคิล อไลค์ เข้าไปทางานร่วมกับผู้ประกอบการท่องเที่ยวในระดับ ท้องถิ่น และร่วมก่อตั้ง “กองทุนท่องเที่ยวโดยชุมชน” ขึ้นในพื้นที่ บริหารจัดการโดยคนในชุมชนเอง โดยที่กิจการคาดหวังว่า ผู้ประกอบการท้องถิ่นและกองทุนนี้จะสร้างผลลัพธ์ทางสังคมที่ปรารถนาได้ สรุปเป็นแบบจาลองตรรกะได้ในแผนภาพ 21

167

แผนภาพ 21 แบบจาลองตรรกะ (Logic Model) การเปลี่ยนแปลงทางสังคมจาก โลเคิล อไลค์ = ขอบเขตกิจกรรมและผลลัพธ์ที่ โลเคิล อไลค์ มีส่วนเกี่ยวข้องโดยตรง

การส่งเสริมด้าน การตลาด

โอกาสในการเข้าถึง การมีรายได้ที่มาก ขึ้น

การพัฒนา ศักยภาพด้านต่างๆ

ความรู้ / ความ เข้าใจในการ ทางานต่างๆ

ผลลัพธ์ขั้นกลาง (intermediate outcomes) ผลลัพธ์ขั้นสุดท้าย (ultimate outcomes)

1) ศักยภาพ ความสามารถใน การบริหารจัดการในเรื่องที่ เกี่ยวข้อง อาทิ • การทา homestay • การผลิต การขาย และการจัดการสินค้า 2) รายได้ของผู้ประกอบการ ท่องเที่ยวในท้องถิ่น เช่น เจ้าของ Homestay 5-10% ของรายได้ที่ เกิดขึ้นจากโปรแกรมการท่องเที่ยว ในชุมชนนั้นๆ

เงินสมทบจาก Local Alike

5% ของกาไรสุทธิของบริษัททีเ่ กิดขึ้นจากโปรแกรมการ ท่องเที่ยวในชุมชนนั้นๆ

กองทุนท่องเที่ยว โดยชุมชน

168

คุณภาพชีวิตในระดับปัจเจกและ ครอบครัว • สุขอนามัย • รายได้ที่เพิ่มขึ้นของ ชาวบ้าน (เช่น จากการขาย อาหาร การแสดง) “ชุมชนน่าอยู่” • ความสามัคคีและความ สัมพันธ์ในชุมชนดีขึ้น • ปัญหาสาคัญของชุมชน ได้รับการแก้ไข • ลดการย้ายถิ่น • มีการสืบสานภูมิปัญญา วัฒนธรรมที่ต่อเนื่อง

ตัวอย่าง กลไกสร้างผลลัพธ์ทางสังคมขัน้ สุดท้าย สืบเนื่องจากผลลัพธ์ขนั้ กลางของกิจการ: กองทุนท่องเที่ยวโดยชุมชน (Community-Based Tourism Fund: CBT Fund) (บริษัท โลเคิล อไลค์ จากัด, 2558) กองทุนท่องเที่ยวโดยชุมชนมีรายได้จากกิจกรรมการท่องเที่ยวที่เกิดขึ้นร่วมกันระหว่างชุมชนและโลเคิล อไลค์ เงิน สมทบในกองทุนมาจาก 2 ส่วน คือ รายได้ร้อยละ 5-10 ของรายได้ที่เกิดขึ้นจากโปรแกรมการท่องเที่ยวในชุมชน และร้อยละ 5 ของกาไรสุทธิของบริษัทเกิดขึ้นจากโปรแกรมการท่องเที่ยวในชุมชน นอกจากวัตถุประสงค์หลักในการเป็นกองทุนการพัฒนาชุมชนแล้ว การดาเนินงานของกองทุนท่องเที่ยวโดยชุมชน จะช่วยเสริมสร้างทักษะการบริหารจัดการปัญหาและความต้องการในชุมชน ช่วยเสริมสร้างความสัมพันธ์และความเป็น เจ้าของร่วมกันระหว่างชุมชนและโลเคิล อไลค์ การบริหารกองทุนท่องเที่ยวโดยชุมชนใช้หลักธรรมาภิบาล ให้ความสาคัญ กับการมีส่วนร่วมของสมาชิก มีความยืดหยุ่น คล่องตัว เปิดเผย โปร่งใส และตรวจสอบได้ โดยมุง่ หวังว่าจะนาไปสู่การ พึ่งตนเองได้ของชุมชนในการบริหารจัดการการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน

เมื่อมีเงินสะสมครบ 1 ปี โลเคิล อไลค์ จะดาเนินการชี้แจงเงินสะสมที่เกิดขึ้นในกองทุน และหารือร่วมกับชุมชน เกี่ยวกับปัญหา ความต้องการ และแนวทางในการใช้เงินจากกองทุนฯในการแก้ไขปัญหาหรือตอบสนองความต้องการของ ชุมชน โครงการนาร่อง ➢ โครงการจัดการขยะ พัฒนาพื้นที่เส้นทางศึกษาธรรมชาติและแหล่งน้าลาธารของชุมชน หมู่บ้านสวนป่า อาเภอแม่ ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย โครงการการจัดการขยะ พัฒนาพื้นที่ศึกษาธรรมชาติและแหล่งน้าลาธารของชุมชน เริ่มขึ้นในเดือนตุลาคม ปี 2555 ด้วยเงินจานวน 3,500 บาท เพื่อแก้ปัญหาขยะที่สะสมในพื้นที่จากการทับถมของน้าป่าไหลหลาก โครงการนาโดยนาย เพชรัช วิบูลศรีสกุล (อาฉาย) และผู้นาชุมชนอื่นๆชักชวนให้คนในชุมชนร่วมกันเก็บขยะในหมู่บา้ นจานวน 3 ครั้ง และปีต่อมา ได้ประสานกับองค์การบริหารส่วนตาบลให้ดาเนินการจัดหาถังขยะและเข้ามาเก็บขยะในหมู่บ้านทุกวันพุธ โดยเก็บ ค่าบริการเดือนละ 20 บาท (ต่อหลังคาเรือน) ➢ โครงการปรับปรุงพื้นที่ลานกิจกรรมและสนามเด็กเล่นสาหรับเด็กและเยาวชนในชุมชน หมู่บ้านหล่อโย อาเภอแม่ จัน จังหวัดเชียงราย โครงการปรับปรุงพื้นที่ลานกิจกรรมและสนามเด็กเล่น เริม่ ต้นในเดือนธันวาคม ปี 2556 ด้วยเงิน 15,000 บาท สาหรับจัดซื้อวัสดุในการก่อสร้างปรับพื้นที่ให้เกิดเป็นลานกิจกรรมให้เด็กมาเล่นแทนพื้นที่ที่เสี่ยงต่ออุบัติเหตุ

169

จากแบบจาลองตรรกะข้างต้นจะพบว่า ผลกระทบทางสังคมจะเกิดที่ต้นทาง หรือแกนนาที่เป็นจุดเชื่อมต่อโดยตรง กับ โลเคิล อไลค์ (ผลลัพธ์ขั้นกลาง) มากกว่าผลกระทบสืบเนื่องไปที่ชุมชน (ผลลัพธ์ขั้นสุดท้าย) ค่อนข้างมาก และการเร่งให้ เกิดการใช้เงินจากกองทุนการท่องเที่ยวชุมชนให้เห็นเป็นรูปธรรม หากได้เริ่มมีการดาเนินการอย่างจริงจังมากขึ้น ก็น่าจะเป็น ตัวเร่งให้ชุมชนเห็นความสาคัญของการท่องเที่ยว และหันมาเข้าร่วมช่วยกันพัฒนาชุมชนให้เกื้อกูลกับการท่องเที่ยวชุมชน 3. ทัศนะของผู้มีส่วนได้เสียช่วยประเมินความเหมาะสมของตัวชี้วัด และจัดลาดับความสาคัญของผลลัพธ์ ความท้าทายหลักประการหนึ่งของการเลือกตัวชี้วัดที่เหมาะสม คือ ผู้ประกอบการหลายรายมีแนวโน้มที่จะเลือก ตัวชี้วัดที่ “วัดง่าย” ทั้งในแง่ของเวลาและค่าใช้จ่าย มากกว่าตัวชี้วัดที่อาจ “วัดยาก” แต่สามารถสะท้อนผลลัพธ์ทางสังคมได้ ใกล้เคียงมากกว่า อีกทั้งยังมีแนวโน้มที่จะเลือกตัวชี้วัดจานวนมากที่มีความหลากหลายสูง โดยไม่ลาดับความสาคัญของตัวชี้วัด แต่ละรายการเสียก่อน และไม่ทบทวนอย่างละเอียดว่า ตัวชี้วัดแต่ละตัวมีความชัดเจนหรือไม่ สามารถสะท้อน “ผลลัพธ์ทาง สังคม” ที่มุ่งหวังจะให้เกิดได้หรือไม่ อย่างไร ในการรับมือกับความท้าทายดังกล่าว การให้ผู้มีส่วนได้เสียโดยเฉพาะกลุ่มเป้าหมายหลักของกิจการ ได้เข้ามามีส่วน ร่วมตั้งแต่เนิ่นๆ ในกระบวนการประเมิน สามารถให้ข้อมูลที่เป็นประโยชน์ต่อการสร้างตัวชี้วัดที่เหมาะสม รวมถึงช่วยจัดอันดับ ความสาคัญของผลลัพธ์แต่ละรายการได้ เนื่องจาก “การเปลี่ยนแปลง” ที่ผู้ประกอบการคาดหวังนั้น ย่อมหวังว่าเกิดกับ กลุ่มเป้าหมายของกิจการโดยตรง และกลุ่มเป้าหมายคือบุคคลที่จะให้ข้อมูลได้ดที ี่สุดว่าเกิดการเปลีย่ นแปลงไปในทิศทางใดบ้าง (ถึงแม้ว่าการจัดเก็บข้อมูลตามตัวชี้วัด เพื่อให้ประเมินผลลัพธ์ได้จริงๆ จะต้องอาศัยวิธีการที่เป็ นระบบและเชื่อถือได้มากกว่า เพียงทัศนะของผู้มีส่วนได้เสียก็ตาม) ตั ว อย่ า งที่ น่ า สนใจของการน าทั ศ นะของผู้ มี ส่ ว นได้ เ สี ย มาทบทวนตั ว ชี้ วั ด คื อ กรณี ศึ ก ษาน าร่ อ ง การทดลอง ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมจากการดาเนินงานของ Outsourcing Call Center (OCC) มูลนิธิพระมหาไถ่ ในกรณีศึกษาดังกล่าว คณะผู้ วิจัยได้รวบรวมข้อมูลของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย 3 กลุ่มหลักได้แก่ 1) ผู้พิการที่เข้าร่วม โครงการของ OCC 2) ครอบครัวของผู้พิการ และ 3) บริษัทที่จ้างงาน OCC โดยวิธีการทาที่ใช้ในการเก็บข้อมูลประกอบด้วย การสัมภาษณ์ และประชุมกลุ่มย่อยสาหรับกลุ่มผู้พิการ และการสัมภาษณ์สาหรับครอบครัวรวมทั้งบริษัทที่จ้างงาน โดยพบว่าผู้ พิการร้อยละ 31.6 จากกลุ่มตัวอย่าง มีรายได้จาก OCC จากที่ไม่เคยทางานมาก่อน ร้อยละ 43.9 มีรายได้เพิ่มขึ้น ร้อยละ 10.5 มีรายได้เท่าเดิม และร้อยละ 14.0 มีรายได้ลดลงหลังจากที่มาทางานกับ OCC ดังรายละเอียดในตาราง 23 ตาราง 23 จานวนผู้พิการที่มรี ายได้จาก OCC เทียบกับรายได้ในอดีต หน่วย คน ร้อยละ

จานวนผู้พิการที่มีรายได้จาก OCC เปรียบเทียบกับรายได้ในอดีต เคยทางานมาก่อน ไม่เคยทางานมาก่อน รายได้เพิ่มขึ้น รายได้เท่าเดิม รายได้ลดลง 18 25 6 8 31.6 43.9 10.5 14.0

ข้อค้นพบที่น่าสนใจคือ ผู้พิการ 8 คน หรือร้อยละ 14 ทีม่ ีรายได้ลดลงหลังจากที่มาทางานกับ OCC นั้น ยังคงเลือกที่ จะทางานกับ OCC ต่อไป โดยผู้พิการในกลุ่มนี้ให้เหตุผลว่า ส่วนใหญ่ประสบเกิดอุบัติเหตุ ส่งผลให้ร่างกายพิการไม่สามารถ ทางานเดิมได้ เพราะร่างกายไม่เอื้ออานวย อีกทั้งยังพบปัญหาเรื่องแนวความคิดของเจ้านาย การปรับเปลี่ยนหัวหน้างาน ทาให้ 170

ผู้พิการเลือกทางานกับ OCC ซึ่งสามารถทาให้ผู้พิการมีรายได้ที่มั่นคง เป็นอาชีพที่เหมาะกั บผู้พิการ รวมถึง จัด สถานที่ที่ เอื้ออานวยให้กับผู้พิการ ด้วยเหตุนี้ “รายได้ที่เพิ่มขึ้นของผู้พิการ” จึงเป็นตัวชี้วัดที่สามารถสะท้อนความมั่นคงทางอาชีพของผู้พิการได้ บางส่วน แต่ไม่อาจสะท้อนผลลัพธ์ทางสังคมที่สาคัญด้านอื่นๆ ที่ไม่ใช่ตัวเงิน อาทิ ความเชื่อมั่นในตั วเอง ความสบายใจในการ ทางาน ความสามารถและความกล้าในการเข้าสังคม ศักยภาพในตัวเองที่ได้รับการพัฒนา และการลดการพึ่งพาความช่วยเหลือ จากครอบครัว ซึ่งล้วนแต่เป็นคุณค่าที่ไม่สามารถประเมินได้ในมุมมองของครอบครัวผู้พิการ และเป็นผลลัพธ์ทางสังคมที่สาคัญ กว่าและน่าจะส่งผลในระยะยาวมากกว่าลาพังการสร้างรายได้เพิ่มให้กับผู้พิการ กรณีศึกษานาร่อง โครงการมะพร้าวอินทรีย์ สหกรณ์กรีนเนท เป็นอีกตัวอย่างที่ผู้มีส่วนได้เสียหลักให้คุณค่ากับ ประโยชน์ด้านอื่นๆ นอกเหนือจากตัวเงิน ไม่แพ้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้น ในกิจการนี้ ระยะหลังเกษตรกรหลายราย ตัดสินใจเข้าร่วมกลุ่มเพราะแรงจูงใจด้านราคารับซื้อมะพร้าวที่สูงกว่าราคาตลาด แต่มิได้เข้าร่วมโครงการเพราะมีความรู้หรือ เชื่อมั่นในการทาเกษตรอินทรีย์ กล่าวคือ เข้าร่วมเพราะผลประโยชน์ทางการเงินที่สูงกว่า อย่างไรก็ดี หลังจากร่วมทางานกับกลุ่ม เกษตรกรส่วนใหญ่คิดว่า ชุมชนเข้มแข็งขึ้น เช่น เริ่มมีเกษตรกรบ้านข้างเคียง ให้ความสนใจและร่วมรับฟังความรู้หรือข่าวสารใหม่ๆ จากกลุ่มมากขึ้น นอกจากนี้ กลุ่มยังบอกว่ามีอานาจในการต่อรองกับ ภาครัฐมากยิ่งขึ้น สมาชิกมีความสามัคคี มีการแลกเปลี่ยนข้อมูลข่าวสาร ช่วยเหลือซึ่งกันและกัน และการรวมกลุ่มยังทาให้ สมาชิกได้รับความรู้ใหม่ๆ ทางการเกษตรอย่างสม่าเสมอ จากการร่วมสังเกตการณ์การประชุมประจาเดือน การให้เกษตรกรได้มีส่วนร่วมในการกาหนดราคารับซื้อมะพร้าวถือ เป็นสิ่งที่เกษตรกรให้ความสาคัญและเห็นคุณค่าในการเข้าร่วมเป็นสมาชิกโครงการ เกษตรกรรายหนึ่งกล่าวว่า “ถ้าขายให้พ่อค้าคนกลาง เขาซื้อเท่าไร เขานับลูกให้เราเท่าไร ว่าลูกใหญ่เป็นลูกกลาง ว่าลูกกลางเป็นลูกเล็ก ก็ต้อง ตามนั้น” ส่วนราคาที่มีการบวกเพิ่มจากราคาตลาดนั้น คุณค่าที่ได้มีมากกว่าตัวราคา แต่มีคุณค่าด้านการมีส่วนร่วม การเป็น ส่วนหนึ่งของการได้กาหนดราคา และการได้มีโอกาสเสนอและมีผู้รับฟัง และรู้สึกว่าไม่ถูกเอารัดเอาเปรียบเหมือนกับการขาย มะพร้าวให้กับพ่อค้าคนกลาง นอกเหนือจากความเข้มแข็งของชุมชนที่เพิ่มขึ้นแล้ว เกษตรกรยังพบว่าสภาพแวดล้อมในสวนมีการเปลี่ยนแปลงไป ในทางที่ดีขึ้น ดินมีคุณภาพที่ดีขึ้น มีไส้เดือนในดินเยอะ ดินไม่แข็ง ยกตัวอย่างทัศนะเช่น “เวลามะพร้าวตกลงมา มันไม่ค่อยแตก เพราะดินเรานิ่ม ถ้าใช้เคมี ดินแข็ง มะพร้ าวตกลงมา แตกหมด ทาเกษตร แบบเคมีไปนานๆ ดินจะเสีย ต้นไม้มันไม่โต ใส่ปุ๋ยเท่าไรก็ไม่พอ ต้องเพิ่มอย่างเดียว เหมือนเอาเงินไปโยนทิ้ง แต่ถ้าทาอินทรีย์ ดินจะดีขึ้น มีไส้เดือนเยอะมากขึ้น” “การควันดินหนึ่งครั้งในพื้นที่ปลูกอินทรีย์และปลูกเคมีจะเห็นความแตกต่างได้เลย คือ ดินผิดกันมาก หน้าฝนเดินจะ รู้ สวนอินทรีย์เดินดินจะยุบ สวนเคมีดินถ้าเดินจะลื่นเพราะดินแข็งมาก ถ้าขุดลงไปสวนเคมีไม่เจอหรอกไส้เดือน ถ้าขุดสวน อินทรีย์ขุดครั้งเดียวก็เจอแล้วไส้เดือน” ทัศนะเหล่านี้สามารถนาไปพัฒนาต่อยอด สร้างตัวชี้วัดที่เป็นรูปธรรมและเป็นระบบมากขึ้นได้ เช่น การส่งดินไป 171

ตรวจวัดคุณภาพประจาปี เพื่อใช้เป็นตัวชี้วัดหนึ่งของคุณภาพของระบบนิเวศน์ที่ดีขึ้น หรือการสร้างตัวชี้วัดเชิงกระบวนการ (process indicators) เช่น จานวนชั่วโมงที่เกษตรกรมาพบปะหารือกันโดยสมัครใจ จานวนเกษตรกรที่รวมกลุ่มกันเจรจา ต่อรองกับภาครัฐ ผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมในชุมชนจากการเจรจาต่อรอง เป็นต้น

4. ตัวชี้วัดระดับสากล vs. ระดับท้องถิ่น กิจการเพื่อสังคมหลายแห่งถือกาเนิดขึ้นเพื่อแก้ปัญหาทางสังคมหรือสิ่งแวดล้อมประเด็นใดประเด็นหนึ่งเป็นการ เฉพาะ เพื่อตอบโจทย์ผู้มีส่วนได้เสียในท้องถิ่น โดยออกแบบกิ จกรรมหลักให้สอดคล้องกับบริบททางสังคม วัฒนธรรม และ เศรษฐกิจของพื้นที่นั้นๆ ดังนั้นจึงไม่จาเป็นที่จะต้องอ้างอิงตัวชี้วัดจากสากลแต่อย่างใด อย่างน้อยก็ในระยะเริ่มต้นกิจการ แต่ เมื่อเวลาผ่านไป กิจการมีความประสงค์ที่จะขยายกิจการออกไปนอกพื้นที่หรือนาแบบจาลองทางธุรกิจไปทาซ้าในพื้นที่อื่น เริ่ม มองหาแหล่งทุนสนับสนุนระดับภูมิภาค ความจาเป็นของการเลือกตัวชี้วัดอย่างน้อยบางรายการที่มีความเป็นสากลก็จะทวีคูณ ขึ้นเป็นเงาตามตัว ฉะนั้นเพื่อเป็นการเตรียมพร้อม กิจการที่ประสงค์จะขยายการดาเนินงานและแสวงแหล่งทุน ก็ควรจะศึกษา ฐานข้อมูลตัวชี้วัดในระดับสากลตั้งแต่เนิ่นๆ และทดลองใช้ตัวชี้วัดที่เหมาะสมกับผลลัพธ์ทางสังคมที่ยึดโยงกับกิจกรรมหลัก เพื่อเปรียบเทียบ (benchmark) การดาเนินงานของตนเองกับกิจการอื่น ในแวดวงการลงทุนเพื่อสังคม ผู้ให้ทุนทางสังคมรายใหญ่ของโลกมีการพัฒนามาตรฐานหรือข้อแนะนาด้ านตัวชี้วัด ทางสังคมมาอย่างต่อเนื่องเพื่อสร้าง “คลัง” หรือแคตาล็อกตัวชี้วัดที่เป็นมาตรฐาน (metrics) ให้องค์กรต่างๆ ใช้ร่วมกันได้ รวมถึงกิจการเพื่อสังคม คลังตัวชี้วัดที่มีองค์กรใช้มากที่สุดในโลกในปัจจุบันได้แก่ Impact Reporting and Investment Standards หรือ IRIS จากองค์กรไม่แสวงหากาไร Global Impact Investing Network (GIIN) IRIS เป็นคลังตัวชี้วัดที่เริ่มใช้ในค.ศ. 2009 โดยมีกองทุน Acumen Fund, มูลนิธิร็อคกี้เฟลเลอร์ และ B Lab เป็น องค์กรหลักในการศึกษา รวบรวมและพัฒนาตัวชี้วัดเพื่อสร้างวิธีปฏิบัติในการวัดผลลัพธ์ ทางสังคมที่โปร่งใส เชื่อถือได้ แสดง ความรับผิดได้ และใช้ได้ทั่ววงการการลงทุนทางสังคม (Global Impact Investing Network, n.d.) การสารวจนักลงทุนทาง สังคมในค.ศ. 2016 พบว่านักลงทุนทางสังคมถึงร้อยละ 65 ใช้ตัวชี้วัดของ IRIS หรือเครื่องมือประเมินที่อ้างอิงตัวชี้วัดของ IRIS (GIIN Research Team, 2016) บนเว็บไซต์ของ GIIN เองก็ได้แสดงรายชื่อขององค์กรที่ใช้คลังตัวชี้วัด IRIS ในปัจจุบัน จานวน 197 แห่งจากทั่วโลก (Global Impact Investing Network, ม.ป.ป.) ตัวชี้วัดของ IRIS ทุกตัวถูกพัฒนาขึ้นโดยยึดหลักการว่า เป็นตัวชี้วัดที่สามารถเก็บข้อมูลได้ สัมพันธ์กับการตัดสินใจ และมีประโยชน์กับการวิเคราะห์ในภาพรวม กิจการเพื่อสังคมบางแห่งใช้แบบจาลองทางธุรกิจในระดับสากล เช่น สหกรณ์กรีนเนทมุ่งส่งเสริมเกษตรอินทรีย์ตาม มาตรฐาน IFOAM หรือมุ่งสร้างผลลัพธ์ทางสังคมที่สอดคล้องกับแนวคิดระดับโลก เช่น โลเคิล อไลค์ ส่งเสริมการท่องเที่ยวโดย ชุมชน (community-based tourism) ซึ่งในระดับสากลมีการพัฒนาชุดตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคมอย่างต่อเนื่อง กิจการเพื่อ สังคมที่แบบจาลองทางธุรกิจมี “ความเป็นสากล” ระดับหนึ่งเช่นนี้ ควรติดตามพัฒนาการของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ระดับโลกในธุรกิจนั้นๆ และนาตัวชี้วัดที่สอดคล้องกับกิจกรรมหลักของตนมาใช้ในการประเมินผลลัพธ์ และปรับปรุงการ ดาเนินงานอย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเลือกใช้ตัวชี้วัดระดับสากลหรือไม่ก็ตาม ตัวชี้วัดที่ “ดี” ควรมีลักษณะ “SMART” ดังต่อไปนี้ • จาเพาะเจาะจง (Specific) ไม่เหวีย่ งแหตีขลุม มีความเฉพาะเจาะจงในระดับพื้นที่หรือกลุ่มเป้าหมาย 172

• • • •

วัดได้ (Measurable) รวมถึงมีความน่าเชื่อถือ ถูกต้องตามหลักวิชาการ ใช้เปรียบเทียบข้ามองค์กรได้ บรรลุได้ (Achievable) สามารถบรรลุได้ในความเป็นจริง มิใช่เลื่อนลอยหรือเป็นไปไม่ได้ เกี่ยวข้องกับประเด็น (Relevant) ตรงตามประเด็นที่ต้องการจะศึกษา และเป้าหมายของโครงการ มีเงื่อนเวลา (Time-bound) สามารถใช้ติดตามความคืบหน้าเมื่อเวลาผ่านไป และแยกย่อยการวัดตาม หน่วยเวลาแต่ละช่วงได้ (เช่น รายปี รายเดือน รายไตรมาส ฯลฯ)

5. เครื่องมือประเมินที่เหมาะสมสาหรับแต่ละช่วงอายุของกิจการ จากการจัดทารายงานการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับกิจการเพื่อสังคม 6 แห่ง คณะผู้วิจัยไม่พบความแตกต่าง ในสาระสาคัญระหว่างกิจการที่มีอายุยังไม่มากนัก และกิจการที่ดาเนินงานมานาน ในแง่ความเหมาะสมของเครื่องมือประเมินที่ ใช้ เนื่องจากไม่มีกิจการใดเลยที่เคยทาการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมมาก่อน หรือเคยเก็บข้อมูลฐาน (baseline data) ตั้งแต่ ก่อนเริ่มเข้าไปในพื้นที่ อย่างไรก็ดี จากการทบทวนวรรณกรรมดังรายละเอียดในบทที่ 3-5 ของรายงานวิจัยฉบับนี้ คณะผู้วิจยั พบว่าแหล่ง ทุนที่สนับสนุนกิจการเพื่อสังคมทัว่ โลกจานวนมากไม่ได้จากัดเครื่องมือประเมินผลลัพธ์อยู่เพียงเครื่องมือเดียว แต่ใช้เครื่องมือ หลายชนิดประกอบกันและทับซ้อนกัน โดยมีระยะเวลาการให้ทุน และอายุของกิจการเป็นตัวแปรสาคัญ กิจการที่ดาเนินงาน มานาน สร้างผลลัพธ์ทางสังคมเป็นที่ประจักษ์ และได้รับทุนสนับสนุนค่อนข้างมาก มีแนวโน้มที่จะได้รบั การสนับสนุนให้ ทาการศึกษาเชิงทดลอง (experimental study) เพื่อทาการ “พิสจู น์” ผลลัพธ์ทางสังคมด้วยวิถีที่เป็นวิทยาศาสตร์ เพื่อจะได้ ทาซ้าหรือขยายผลแบบจาลองทางธุรกิจในอนาคต (ดูรายละเอียดเพิ่มเติมในหัวข้อถัดไป) ในขณะที่กจิ การซึ่งยังดาเนินงานมา ไม่นานพอที่จะเกิดผลลัพธ์ และได้รับทุนสนับสนุนไม่มาก มักจะถูกคาดหวังให้เลือกและวัดผลตามชุดตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคม (social impact indicators) ที่สะท้อนเป้าหมายหลักของกิจการเป็นหลัก แหล่งทุนบางแห่งใช้เครื่องมือวัดผลที่คิดค้นขึ้นเอง (proprietary) เช่น balanced scorecard เพื่อติดตามผลการดาเนินงานของผู้รับทุนสนับสนุนเปรียบเทียบกับเป้าหมายของ แหล่งทุนเอง และบางแห่งใช้การเปรียบเทียบต้นทุนกับประโยชน์ (cost-benefit analysis) หรือการประเมินผลตอบแทนทาง สังคมจากการลงทุน (social return on investment – SROI) ประกอบกับตัวชี้วัด สรุปได้ดังแผนภาพ 22 แผนภาพ 22 ระยะเวลาให้ทุน อายุของกิจการ และเครื่องมือประเมินผลลัพธ์ทางสังคม

ที่มา: รวบรวมโดยคณะวิจยั 173

8.4 สรุปข้อเสนอแนะต่อผู้ประกอบการ จากการทดลองเลือกตัวชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคม และประเมินผลลัพธ์ที่น่าจะเกิดขึ้นจริงตามตัวชี้วัดดังกล่าว คณะวิจัย ย่อยได้นาเสนอข้อเสนอต่อกิจการเพื่อสังคมในกรณีศึกษา 6 แห่ง โดยแบ่งประเภทของข้อเสนอแนะได้เป็นประเภทต่างๆ ดังต่อไปนี้ • ด้านการจัดการธุรกิจและการตลาดเพื่อการดาเนินธุรกิจและการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมอย่างยั่งยืน (OCC มูลนิธิพระมหาไถ่ฯ ร้านคนจับปลา สัจจสะสมทรัพย์วัดไผ่ล้อมและสหกรณ์ กรีนเนท) • ด้านการเก็บข้อมูลเพื่อการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (เลิร์น เอดดูเคชั่นและสหกรณ์ กรีนเนท) • ด้านการระบุขอบเขตผลลัพธ์ทางสังคมและการกาหนดตัวชี้วัด (โลเคิล อไลค์) รายละเอียดข้อเสนอแนะต่อผู้ประกอบการแต่ละกิจการเพื่อสังคมมีดังนี้ มูลนิธิพระมหาไถ่เพื่อการพัฒนาคนพิการ คณะวิจัยย่อยมีข้อเสนอเรื่องของประสิทธิภาพและประสิทธิผลของการจัดการโครงการฯ เพื่อการพัฒนาธุรกิจของ ศูนย์ OCC ให้เกิดความยั่งยืนในอนาคต ดังนี้ 1. การพัฒนาระบบบริหารจัดการศูนย์ OCC ศูนย์ OCC ควรมีการบริหารการขายและการตลาดมากขึ้น ได้แก่ การติดต่อและเจรจาตกลงทาธุรกิจบริษัทผู้จ้างงาน การพัฒนางานที่เหมาะสมกับผู้พิการด้านอื่นๆ เพื่อเพิ่มตาแหน่งงาน และการขยายโอกาสให้ผู้พิการในด้านอื่นๆ มีโอกาสในการ จ้างงานจากศูนย์ OCC มากขึ้น ด้วยความที่ศูนย์ OCC เป็นกิจการหนึ่งที่มีการดาเนินธุรกิจ กิจการจึงมีความจาเป็นจะต้องพัฒนาศักยภาพของ พนักงานทั้งในด้านการทางานและการใช้ชีวิต ศูนย์ OCC ควรมีการบริหารทรัพยากรบุคคลที่มีประสิทธิภาพมากขึ้น ได้แก่ กระบวนการรับสมัครผู้พิการ การพัฒนาและอบรมผู้พิการ การพัฒนาด้านสายอาชีพ ระบบสวัสดิการ การประเมินผลอย่างเป็น ระบบ ตลอดจนการวางโครงสร้างเงินเดือนพนักงานที่เหมาะสม นอกจากนี้ผู้ประกอบการควรเน้นปรับปรุงกระบวนการบริหารงานภายในให้มีประสิทธิภาพ ซึ่งในระหว่างการ ประเมินฯ บริษัทผูจ้ ้างงานบางรายได้ระบุถึงความล่าช้าในการติดต่อสื่อสารงาน ซึ่งอาจทาให้ศูนย์ OCC พลาดโอกาสในสร้าง งานให้ผู้พิการได้ และอาจมีบริษัทอื่นได้งานในส่วนนี้ไปแทน 2. การบริหารการเงินและบัญชี การจัดเก็บรวบรวมข้อมูลทางการเงินและบัญชีอย่างเป็นระบบเป็นสิง่ จาเป็นอย่างยิ่งที่จะสะท้อนถึงความโปร่งใสของ กิจการ และเป็นสิ่งที่จาเป็นยิ่งเพราะศูนย์ OCC ต้องการพัฒนาการวัดผลลัพธ์ทางสังคมในอนาคตโดยใช้เครื่องมือการวัด ผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI) ที่จะช่วยตอบคาถามผู้ให้ทุนและผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียว่าทุกเงินลงทุน 1 บาทที่ศูนย์ OCC ได้นั้นสร้างคุณค่าต่อสังคมเป็นเงินเท่าไร ซึ่งจะช่วยสะท้อนประสิทธิภาพและความคุ้มค่าด้านสังคมของศูนย์ OCC และ แสดงให้เห็นความแตกต่างของผลลัพธ์ทางสังคมของ OCC กับองค์กรอื่นๆ ที่ทางานในประเด็นเดียวกันได้ 174

3. การบริหารคุณภาพ (Quality Assurance) เนื่องจากศูนย์ OCC มีแนวโน้มการขยายตัวไปยังจังหวัดอื่นในอนาคต ผู้ประเมินเห็นว่า OCC ควรมีการรับรอง คุณภาพของศูนย์ OCC ทุกสาขาให้มีมาตรฐานเดียวกันหรือรักษาให้ได้มาตรฐานตามทีล่ ูกค้าต้องการอย่างสม่าเสมอ ซึ่งจะ ส่งผลต่อคุณภาพ ชื่อเสียงและภาพลักษณ์ของ OCC และส่งผลให้เกิดการจ้างงานผู้พิการที่มากขึ้น 4. การกาหนดตัวชี้วัดของ OCC ในการวัดผลสาเร็จของกิจการ ศูนย์ OCC ควรกาหนดเป้าหมายที่ครอบคลุมเรื่องความมั่นคงในชีวิตที่เกิดจากการมี “อาชีพที่มั่นคง”

ร้านคนจับปลา คณะวิจัยย่อยมีข้อเสนอแนะต่อร้านคนจับปลาเพื่อการพัฒนาการดาเนินงานของกิจการให้ยั่งยืน ดังนี้ 1. การเพิ่มปริมาณการรับซื้อจากชาวประมง การขยายช่องทางการจัดจาหน่ายและการทาการตลาด เนื่องจากร้านคนจับปลายังมีกาลังการรับซื้อสัตว์น้าไม่มากนัก ทาให้ผลลัพธ์ทางสังคมที่กิจการต้องการสร้าง ได้แก่ การเพิ่มรายได้ของชาวประมงยังเป็นข้อจากัด การขยายตลาดทัง้ ในแง่ปริมาณและประเภทสินค้าที่มากขึ้นจะทาให้ยอดขาย โดยรวมเพิ่มขึ้น และเพิ่มการรับซือ้ สินค้าจากชาวประมง เมื่อคนจับปลาซื้อสินค้าจากชาวประมงได้มากขึ้นก็จะทาให้ชาวประมง ที่เป็นสมาชิกมีรายได้ที่เพิ่มขึ้น ช่วยทาให้เกิดผลลัพธ์ในระยะยาวที่กิจการต้องการ คือ สร้าง “ความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น” และส่งผล ให้ชาวประมงได้ในวงกว้างขึ้น 2. การเข้าถึงผู้บริโภค การขยายช่องทางของสินค้า วิธีการทางการตลาด การจัดจาหน่าย และการสื่อสารเพื่อสร้างการรับรู้ความเข้าใจและ การยอมรับจากลูกค้าเกี่ยวกับที่มาผลิต และแนวทางการประกอบอาหารจากสัตว์น้าทีผ่ ู้บริโภคในเมืองใหญ่ไม่คุ้นเคย รวมทั้ง การสร้างความเข้าใจผู้บริโภคในเรือ่ งคุณค่าทางอาหารของอาหารทะเลแช่แข็งในรูปแบบบรรจุภณ ั ฑ์สญ ุ ญากาศว่ามีความสด และคุณค่าไม่ต่างกับแบบแช่น้าแข็ง จะช่วยให้ผู้บริโภคในวงกว้างสามารถเข้าถึงอาหารทะเลปลอดภัยในราคาที่เป็นธรรมมาก ขึ้น อีกทั้งยังสามารถเพิ่มส่วนต่างของราคาขายและต้นทุน (profit margin) จากการขายสินค้าที่มีคณ ุ ภาพและความปลอดภัย ดังกล่าวผ่านช่องการการตลาดที่ขยายเพิ่มนั้นด้วย ร้านคนจับปลาควรพิจารณาขยายฐานลูกค้าที่สั่งสินค้าโดยตรงผ่าน Line และโทรศัพท์ เนื่องจากลูกค้ากลุ่มนี้เจาะจง ซื้อสินค้าร้านคนจับปลา รวมถึงมีความถี่และปริมาณการซื้อแต่ละครั้งสูง อาจมีการเพิ่มแผนการตลาดเชิงรุกในช่องทางสื่อ สังคมออนไลน์ การขยายพลังสนับสนุนของเครือข่ายผู้บริโภคผ่านโครงการของร้านคนจับปลาเป็นอีกหนึ่งช่องทางสาคัญในการ ส่งเสริมทั้งด้านการกระตุ้นการตระหนักรู้ของสังคม การเข้ามามีส่วนร่วมและการสนับสนุนทรัพยากรเพื่อส่งเสริมการทาประมง ที่ยั่งยืนและการอนุรักษ์ทรัพยากรทางทะเลอย่างต่อเนื่องในระยะยาว เสริมจากมาตรการทางกฎหมายที่มีการพัฒนาขึ้นใน ปัจจุบัน 175

เลิร์น เอดดูเคชั่น คณะวิจัยย่อยมีข้อเสนอแนะสาหรับกิจการเพื่อสังคมดังต่อไปนี้ 1. การเก็บข้อมูลเพื่อการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในอนาคต เลิร์น เอดดูเคชั่นควรจัดทากรณีศกึ ษาในโรงเรียนต่างๆ เพิ่มเติม เพื่อเปรียบเทียบความแตกต่างระหว่างกรณีศึกษา ต่างๆ ว่ามีนักเรียนมีการเปลี่ยนแปลงหลังจากที่ใช้เครื่องมือของบริษัทอย่างไร และเหมือนหรือต่างกับโรงเรียนอื่นๆ อย่างไร บ้าง รวมทั้งควรเพิ่มขนาดจานวนประชากรในการศึกษาผลลัพธ์ทางสังคมในอนาคต เพื่อให้ผลการศึกษามีความเป็นตัวแทน ประชากรมากขึ้น โรงเรียนทีเ่ ข้าร่วมกิจกรรมและเลิรน์ เอ็ดดูเคชั่นควรทาการเก็บข้อมูลเพื่อสารวจผลลัพธ์ของนักเรียนแต่ละรุ่นเพื่อวัด ผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้น โดยแบ่งเป็น 3 หัวข้อใหญ่ดังต่อไปนี้ ด้านการศึกษา

ด้ า นการลดความเสี่ ย งใน อนาคต ด้านเจตคติ

• ผลคะแนนโอเน็ตระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 • จานวนนักเรียนที่เป็นโรงเรียนขยายโอกาสที่ได้เรียนในระบบเลิร์น เอ็ดดูเคชั่น • จานวนนักเรียนที่สอบชิงทุนการศึกษาได้ • จานวนนักเรียนที่สอบเข้าศึกษาต่อในระดับมัธยมปลายได้ • สารวจสัดส่วนของการมีส่วนช่วยให้การเรียนดีขึ้นโดยระบบเลิรน์ เอ็ด ดูเคชั่น • จานวนนักเรียนที่เรียนต่อ แยกตามสายการเรียน • จานวนนักเรียนที่ไม่ได้เรียนต่อ และเหตุผลการตัดสินใจไม่เรียนต่อ • สารวจความคิดเห็นของนักเรียนทีบ่ อกว่าตนเองเห็นความสาคัญของ การศึกษา • สารวจความคิดเห็นของนักเรียนทีบ่ อกว่าตนชอบที่จะเรียนในวิชา วิทยาศาสตร์และวิชาคณิตศาสตร์มากขึ้น • การสารวจความมั่นใจในการเรียนต่อในเส้นทางที่มุ่งหวังไว้

โลเคิล อไลค์ คณะวิจัยย่อยมีข้อเสนอแนะสาหรับกิจการเพื่อสังคมดังต่อไปนี้ 1. การพิจารณาขอบเขตของผลลัพธ์ทางสังคมที่กิจการสร้างขึ้น

176

ผลจากการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมสะท้อนว่าแกนนาการท่องเที่ยวในชุมชนถือเป็น “คานงัด” สาคัญในการสร้าง ผลลัพธ์ทางสังคมของโลเคิล อไลค์ ขอบเขตผลกระทบที่กิจการเพือ่ สังคมสามารถกล่าวอ้างได้ว่าเกิดจากการลงทุนของกิจการ เองควรอยู่ที่ระดับผลลัพธ์เชิงศักยภาพของแกนนาที่เปลี่ยนแปลงไป ในส่วนผลกระทบต่อชุมชนด้านรายได้ที่เพิ่มขึ้นและชุมชนที่พัฒนาขึน้ ถือเป็นผลกระทบสืบเนื่องที่เกิดจากผลของการ ตัดสินใจและลงมือปฏิบตั ิการของแกนนาชุมชนมากกว่าเกิดจากการทางานของกิจการ

จากการใช้เครื่องมือแผนที่ผลลัพธ์

(outcome mapping) ชี้ให้เห็นว่าผลกระทบทางสังคมไกลสุดที่กิจการจะสร้างได้ คือ การเปลีย่ นแปลงเชิงพฤติกรรมของภาคี ที่กิจการทางานด้วยโดยตรง ดังนั้นกิจการจึงควรระวังการกล่าวอ้างถึงผลกระทบที่เกินความเป็นจริง (over claim) รายงานผลลัพธ์เฉพาะในส่วนที่กิจการสร้างขึ้นเท่านั้น

และ

นอกจากนี้ผู้ประกอบการควรนาแนวคิดเรื่องการกาหนดและการประเมินผลกระทบโดยรวม (collective impact) มาใช้เพื่อลดความผิดพลาดที่จะเกิดจากกรณีฐาน เนื่องจากผลกระทบทางสังคมเป็นผลกระทบโดยรวมไม่สามารถแยกออกมา ได้ว่า ใคร องค์กรใดมีส่วนในการสร้างมากน้อยเท่าใด

เครือข่ายสัจจสะสมทรัพย์วัดไผ่ล้อม คณะวิจัยย่อยมีบทสรุปและข้อเสนอแนะจากกลุ่มตัวอย่างเพื่อพัฒนาการดาเนินงานของเครือข่าย ดังนี้ 1. การบริหารจัดการเครือข่าย ควรมีการเปิดโอกาสให้ผเู้ ข้าร่วมประชุมได้แสดงความคิดเห็นนอกเหนือจากการรับฟัง และควรพัฒนาระบบหรือ วิธีการที่ช่วยแก้ปัญหาหนี้เกินตัว ระบบการคัดกรองผู้ค้าประกัน รวมไปถึงระบบที่จะสามารถอุดช่องว่างของการปล่อยกู้เพื่อ ผลประโยชน์ของตนเองและคนรูจ้ กั การบริหารงานจากส่วนกลางควรเป็นไปในรูปแบบการคิดร่วมกันกับกลุ่มย่อยและปรับปรุงกฎระเบียบในการบริหาร จัดการกลุ่มให้สามารถยืดหยุ่น สอดคล้องกับวิถีชีวิตของชาวบ้านมากขึ้น มีการส่งบุคลากรเข้ามาช่วยทาบัญชี เครือข่ายฯ ควรพัฒนามาตรฐานของหลักเกณฑ์สัญญาเงินกู้ให้เหมือนกันทุกกลุ่มเพื่อป้องกันความขัดแย้งและควรหา วิธีการดึงคนรุ่นใหม่เข้ามาช่วยงานในอนาคต

สหกรณ์กรีนเนท 1. การเก็บข้อมูลเพื่อการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในอนาคต กิจการควรมีการเก็บข้อมูลอย่างสม่าเสมอเพราะการประเมินฯ ในครั้งนี้ขาดข้อมูลในหลายๆ ส่วน เช่น ด้านสุขภาพ ของเกษตรกร และควรมีการคานึงถึงตัวชี้วัดที่เหมาะสมในด้านการส่งเสริมการทาเกษตรอินทรีย์ เช่น การประยุกต์หลักการ เกษตรยั่งยืนมาใช้ 177

2. การรักษาผลลัพธ์ทางสังคมในระยะยาว การคานึงถึงปัจจัยภายนอกที่ส่งผลต่อรายได้ของเกษตรกรที่เป็นผลลัพธ์ทางสังคมหลักของกิจการเป็นสิ่งจาเป็น เพราะธุรกิจการปลูกมะพร้าวในปัจจุบันได้รับผลจากปัจจัยเสี่ยงภายนอกหลายรายการ

ได้แก่

ราคามะพร้าวทีผ่ ันผวน

สถานการณ์แมลงศัตรูพืชระบาด การเติบโตของการนาเข้ามะพร้าวจากต่างประเทศ การขาดการสนับสนุนจากภาครัฐ และ พื้นที่มะพร้าวที่ลดลงทุกปี อย่างไรก็ตามอุปสงค์ของมะพร้าวในตลาดก็ยังมีสูง ดังนั้นสหกรณ์กรีนเนทยังมีโอกาสทางธุรกิจและ ทางสังคมอีกมากในฐานะผู้ประกอบการทางสังคมที่เข้ามาส่งเสริมองค์ความรู้ดา้ นการผลิต แปรรูป และการตลาดของสินค้า เกษตรอินทรีย์ ควบคู่กับการส่งเสริมการค้าแบบมีจริยธรรม (Fair Trade) อย่างไรก็ตามคณะวิจัยมีข้อสงสัยว่าหากในอนาคตไม่มีสหกรณ์กรีนเนทเข้ามาทางานกับเกษตรกรแล้วสมาชิกจะยัง รวมกลุม่ ปลูกมะพร้าวอินทรียต์ ่อหรือไม่ เพราะสหกรณ์ฯ เป็นผู้อานวยความสะดวกให้เกษตรกรทุกขั้นตอนการจาหน่ายรวมถึง ยอมรับในราคาที่เกษตรกรตั้งมา

ซึ่งในอนาคตหากขาดกลไกส่วนนี้ไปจะเป็นอุปสรรคสาคัญของเกษตรกรผู้ปลูกมะพร้าว

อินทรีย์ได้

8.5 แนวทางปรับปรุงการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ด้วยข้อจากัดของเวลาและข้อมูลทีเ่ กี่ยวข้องกับกิจการเพื่อสังคม การทดลองประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกรณีศึกษา นาร่องจึงให้ผลส่วนใหญ่ในรูปข้อมูลเชิงบรรยาย และยืนยันได้ระดับหนึ่งว่า “เกิด” หรือ “ไม่เกิด” การเปลีย่ นแปลงที่ ผู้ประกอบการคาดหวังหรือไม่ การประเมินในอนาคตจะมีความชัดเจนมากขึ้นหากผู้ประกอบการดาเนินการดังนี้ 5. วางแนวทางการเก็บข้อมูลอย่างเป็นระบบ แหล่งข้อมูลอื่น และเปรียบเทียบปีต่อปีได้

โดยมุ่งหวังว่าจะสามารถนาผลการประเมินไปเปรียบเทียบกับ

6. พยายามเก็บข้อมูลย้อนหลัง โดยเฉพาะข้อมูลฐาน (ก่อนเริม่ กิจการ) 7. เก็บข้อมูลตามตัวชี้วัดอย่างต่อเนื่องทุกปี 8. ควรเปรียบเทียบผลลัพธ์กับกลุ่มเป้าหมายที่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการ เพื่อให้สามารถประเมิน “กรณีฐาน” หรือ ความแตกต่างระหว่างผู้ที่เข้าร่วม กับผู้ที่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการ ได้อย่างชัดเจนมากขึ้น โดยอาจขอรับทุน สนับสนุนการวิจัยจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในอนาคต หลังจากที่กิจการดาเนินไปได้ระยะหนึ่งแล้ว (ไม่ต่ากว่า 5 ปี เป็นต้น)

การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมโดยใช้การทดลอง (experimental design) การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เป็นที่นิยมและใช้กันอย่างแพร่หลาย เช่น การเปรียบเทียบก่อนหลัง ( Pre-Post analysis) ที่ เ น้ น วั ด ผลการเปลี่ ย นแปลงที่ เ กิ ด ขึ้ น ในช่ ว งระยะเวลาหนึ่ ง ของผู้ เ ข้ า ร่ ว มโครงการผ่ า นดั ชนี ชี้วั ด ต่ า งๆ โดย เปรียบเทียบระหว่างผลลัพธ์เกณฑ์ฐาน (baseline outcomes) และผลลัพธ์เมื่อสิ้นสุดโครงการ (endline outcomes) การ 178

วัดผลลัพธ์ทางสังคมโดยใช้เครื่องมือดังกล่าวมีสมมติฐานสาคัญคือ การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นมาจากการเข้าร่วมโครงการเพียง ลาพัง โดยไม่คานึงถึงการเปลี่ยนแปลงของปัจจัยแวดล้อม หรือการเปลี่ยนแปลงของตัวผู้เข้าร่วมโครงการตามอายุที่มากขึ้น การละเลยสมมติฐ านดังกล่า วอาจน าไปสู่ผ ลลัพ ธ์ ที่ มี อ คติ และความสั มพั น ธ์ ที่ อ าจไม่ไ ด้เ ป็ นเหตุเ ป็น ผลกั น ระหว่ า งการ ดาเนินการของโครงการและผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น เครื่องมือหนึ่งที่ได้รับการยอมรับและเป็นที่นิยมมากขึ้นในการวัดผลลัพธ์ทางสังคมจากโครงการหรือนโยบายต่างๆ คือ การทดลองแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม (Randomized Controlled Trials: RCTs) ซึ่งจะเริ่มจากการกาหนดกลุ่มตัวอย่างที่ จะทาการประเมิน และเลือกกลุ่มผู้ ได้รับประโยชน์จากนโยบายหรือโครงการแบบสุ่ม กระบวนการดังกล่าวจะทาให้สามารถ มั่นใจได้ว่ากลุ่มผู้ได้รับประโยชน์จากโครงการ (treatment group) และกลุ่มควบคุม (control group) จะไม่มีความแตกต่าง กันอย่างมีนัยสาคัญ ทั้งในแง่คุณลักษณะที่วัดได้และวัดไม่ได้ (observable and non-observable characteristics) การ เปรียบเทียบการเปลี่ยนแปลงในประเด็นผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นกับกลุ่มผู้ได้รับประโยชน์จากโครงการ และกลุ่มควบคุม จะ ให้ภาพที่ชัดเจนถึงผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจากโครงการโดยเฉพาะ ภายใต้สมมติฐานที่ค่อนข้างน้อย อย่างไรก็ดี เครื่องมือการทดลองแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม มีข้อจากัดหลายประการ อาทิ ปัญหาทางศีลธรรมในการ เลือกช่วยเหลือคนบางกลุ่มในขณะที่ไม่ช่วยเหลือคนบางกลุ่ม หรือการให้ความช่วยเหลือที่ไม่ตรงกลุ่มเป้าหมาย อย่างไรก็ดี นัก สังคมศาสตร์ก็ได้พัฒนาการวิจัยแบบกึ่งทดลอง (quasi-experiment) ซึ่งจะกาหนดผู้ได้รับประโยชน์จากโครงการโดยไม่ใช้ วิธีการสุ่ม แต่ผลลัพธ์ที่ประเมินได้อาจอยู่ภายใต้ข้อจากัดบางประการ เนื่องจากกลุ่มผู้ได้รับประโยชน์จากโครงการ และกลุ่ม ควบคุม อาจไม่ได้มีคุณลักษณะแรกเริ่มที่ใกล้เคียงกัน การทดลองแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม ยังอาจประสบปัญหาที่ผู้ที่ถูกเลือกให้อยู่ในกลุ่มผู้ได้รับประโยชน์จากโครงการ ปฏิเสธที่จะรับประโยชน์ดังกล่าว ปัจจัยข้างต้นเป็นปัจจัยที่ควบคุมได้ยาก และหากอัตราการเข้าร่วมโครงการต่ามาก อาจทาให้ ผลลัพธ์ทางสังคมจากการทดลองดังกล่าวมีอคติได้ จาก 6 กรณีศึกษานาร่องในโครงการวิ จัยนี้ คณะวิจัยมองว่ากิจการเพื่อสังคม 2 แห่ง ได้แก่ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น และ เครือข่ายสัจจะสะสมทรัพย์วัดไผ่ล้อม น่าจะขอรับการสนับสนุนงานวิจัยที่มีการนาเครื่องมือการทดลองแบบสุ่มและมีกลุ่ม ควบคุมมาใช้ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมจากกิจการ เพื่อให้เห็นภาพที่ชัดเจนมากขึ้ นถึงผลลัพธ์ที่เกิดจากการประกอบการ เนื่องจากกิจการทั้งสองแห่งนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อสร้างผลลัพธ์ที่มีความเป็นสากลสูง (ผลสัมฤทธิ์ด้านการเรียนของนักเรียน และ เงินออมและสวัสดิการของคนในชุมชน) และอาจได้รับผลกระทบจากนโยบายภาครัฐ การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง รวมถึง การหนุนเสริมจากหน่วยงานต่างๆ ที่นอกเหนือไปจากการดาเนินกิจการ • ผลลัพธ์ด้านการศึกษา ของ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น สาหรับการวัดผลลัพธ์ทางการศึกษา ผู้ประเมินอาจเลือกหน่วยในการสุ่ม (unit of randomization) เป็น โรงเรียน หรือห้องเรียน ตามข้อจากัดด้านทรัพยากร เมื่อคัดกลุ่ มเป้าหมายเพื่อการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแล้ว คณะวิจัยจะต้องทาการสุ่มว่าโรงเรียน หรือห้องเรียนใด จะอยู่ในกลุ่มที่ได้รับประโยชน์จากโครงการ หรือกลุ่มควบคุม แล้วจึงปฏิบัติตามแนวทางของโครงการที่วางแผนไว้ เช่น การนาระบบการศึกษาของ เลิร์น เอ็ดดูเคชั่น ไปใช้เพื่อ พัฒนาการศึกษาด้านวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ของนักเรียนชั้นมัธยมปลายเป็นเวลา 3 ปี เมื่อสิ้นสุดระยะเวลาโครงการ ผู้ทาการประเมินอาจออกแบบชุดข้อสอบมาตรฐานในการวัดผลลัพธ์ด้าน วิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ และจัดการสอบทั้งกลุ่มที่เข้าร่วมโครงการและกลุ่มควบคุม เพื่อเปรียบเทียบผลลัพธ์ ทางการศึกษาที่เกิดขึ้น 179

• ผลลัพธ์ด้านการออมเงิน ของกลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์วัดไผ่ล้อม สาหรับการวัดผลลัพธ์ด้านการออม ผู้ประเมินอาจเลือกหน่ วยในการสุ่มเป็นหมู่ บ้า นหรื อตาบล ตาม ข้อจากัดด้านทรัพยากร เมื่อคัดกลุ่มเป้าหมายเพื่อการประเมินผลลัพธ์ทางสั งคมแล้ว คณะวิจัยจะต้องทาการสุ่มว่า หมู่บ้านหรือตาบลใด จะอยู่ในกลุ่มที่ได้รับประโยชน์จากโครงการ หรือกลุ่มควบคุม แล้วจึงปฏิบัติตามแนวทางของ โครงการที่วางแผนไว้ เช่น การจัดตั้งกลุ่มสัจจะสะสมทรัพย์ในชุมชน โดยยึดแนวทางการดาเนินการของวัดไผ่ล้อม เป็นต้นแบบ เนื่องจากโครงการข้างต้นอาจไม่มีระยะเวลาที่ชัดเจน ผู้ทาการประเมินอาจใช้แบบสอบถามเพื่อประเมิน การเปลี่ยนแปลงในมิติด้านการออมเงิน ทั้งกลุ่มที่ได้รับประโยชน์และกลุ่มควบคุม เพื่อเปรียบเทียบผลลัพธ์ทางการ ออมเงินที่เกิดขึ้น ทั้งสองกรณีข้างต้นมีข้อควรระวังคือผลลัพธ์ ทางสังคมที่อาจ ‘ไหล’ จากกลุ่มที่ได้รับประโยชน์ไปสู่กลุ่มควบคุม (spillover effect) อาทิ การที่นักเรียนห้องหนึ่งในโรงเรียนมีความสามารถทางวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ดีขึ้น อาจช่วยติว เพื่อนห้องอื่นๆ ให้มีความเข้าใจที่ดีขึ้นตาม หากเหตุการณ์ลักษณะดังกล่าวเกิดขึ้น อาจทาให้ผลลัพธ์ทางสังคมมีค่าต่ากว่าความ เป็นจริง 8.6 สรุป การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมยังเป็นเรื่องใหม่ในประเทศไทย งานวิจัยและกรณีศึกษาในบริบทของกิจการเพื่อสังคม ในประเทศไทยยังมีน้อย ขาดแคลนมาตรฐานที่เหมาะสม ส่งผลให้กิจการเพื่อสังคมในประเทศไทยจานวนมากยังไม่สามาร ถ สื่อสารผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการได้อย่างชัดเจนต่อผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และไม่อาจนาผลการประเมินไปใช้ในการพัฒนา ปรับปรุงกิจการได้ คณะผู้วิจัยหวังว่า รายงานสังเคราะห์กรณีศึกษานาร่อง การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคม 6 แห่ง ฉบับนี้ ประกอบกับเอกสารอีกสองชิ้นในโครงการเดียวกัน ได้แก่ คู่มือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและผลตอบแทนทางสังคม จากการลงทุน (ฉบับปรับปรุง) และรายงานวรรณกรรมปริทัศน์การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม จะเป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยผลักดันให้ ทุกฝ่ายร่วมกันสนับสนุนการพัฒนาเครื่องมือ แนวทาง และรูปแบบการประเมิ นผลลัพธ์ทางสังคม สาหรับผู้ประกอบการ นักวิจัย แหล่งทุน และผู้ดาเนินนโยบายสืบไปในอนาคต

180

ภาคผนวก ภาคผนวก ก ตัวอย่างมาตรฐานและแนวปฏิบัติด้านซีเอสอาร์ ISO 26000 ISO 26000 เป็นมาตรฐานระหว่างประเทศที่กาหนดโดยองค์การระหว่างประเทศว่าด้วยการมาตรฐาน (International Organization for Standardization: ISO) เพื่อให้คาแนะนาเกี่ยวกับความรับผิดชอบต่อสังคม (social responsibility) แก่องค์กรทุกประเภททั้งในประเทศที่พัฒนาแล้วและในประเทศกาลังพัฒนา ในการสนองตอบความต้องการ ของสังคมที่ให้ความสาคัญเพิ่มขึ้นกับการประกอบการอย่างรับผิดชอบต่อสังคม ในมาตรฐาน ISO 26000 ประกอบด้วย ข้อแนะนาที่ให้หน่วยงานนาไปปฏิบัติโดยสมัครใจ มิใช่ข้อกาหนด (requirements) ดังเช่นที่ปรากฏในมาตรฐานการรับรอง อาทิ ISO 9001 หรือ ISO 14001 ด้วยเหตุนี้ ISO 26000 จึงมิใช่มาตรฐานสาหรับนาไปใช้ หรือนามาพัฒนาเป็นข้อกาหนด อ้างอิงเพื่อการรับรอง (certification) ISO 26000 ถูกประกาศใช้ในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 2010 ประกอบด้วยหลักการ 7 ข้อ ได้แก่ 1. หลักการปฏิบัตติ ามกฎหมาย (Principle of legal compliance) ปฏิบัติตามกฎหมายและกฎเกณฑ์ต่างๆ ที่ เกี่ยวข้องในระดับชาติและระดับสากล 2. หลักการเคารพต่อแนวปฏิบัตริ ะดับชาติหรือระดับสากล (Principle of respect for authoritative intergovernment agreements or internationally recognized instruments) รวมถึงสนธิสญ ั ญาสากล คาสั่ง ประกาศ ข้อตกลง มติ และข้อชี้นาต่างๆ ซึ่งได้รับการรับรองจากองค์กรสากลที่เกี่ยวข้องกับบริษัท 3. หลักการให้ความสาคัญกับผู้มีส่วนได้เสีย ( Principle of recognition of stakeholders and concerns) บริษัท ควรตระหนักในสิทธิและผลประโยชน์ของผู้มีส่วนได้เสีย โดยเปิดโอกาสให้แสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับกิจกรรมของ บริษัท และการตัดสินใจใดๆ ก็ตามทีจ่ ะส่งผลกระทบต่อผูม้ ีส่วนได้เสีย 4. หลักของการแสดงรับผิดที่สามารถตรวจสอบได้ (Principle of accountability) การดาเนินงานใดๆ ก็ตามของ บริษัท ต้องสามารถตรวจสอบได้จากภายนอก 5. หลักความโปร่งใส (Principle of transparency) บริษัทควรเปิดเผยข้อมูลต่างๆให้ผู้มสี ่วนได้เสียฝ่ายต่างๆ รวมถึงผู้ ทีเ่ กี่ยวข้องได้รับทราบอย่างชัดเจนและทันท่วงที 6. หลักความเคารพในสิทธิมนุษยชน (Principle of respect of fundamental human right) บริษัทควรดาเนิน กิจการในทางที่สอดคล้องกับปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน 7. หลักความเคารพในความหลากหลาย (Principle of respect for diversity) บริษัทควรจ้างพนักงานโดยไม่มีการ แบ่งแยกเชื้อชาติ สีผิว ความเชื่อ อายุ เพศ สานักงาน ก.ล.ต. สานักงานคณะกรรมการกากับหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ (สานักงาน ก.ล.ต.) ให้นิยามแนวคิดซีเอสอาร์ไว้ว่า “แนวคิดของความรับผิดชอบต่อสังคมของธุรกิจ (CSR) คือการทาให้ธุรกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม (EconomicSocial-Environment : ESG) มีสมดุล อยู่รวมกันได้อย่างยั่งยืน การที่ธุรกิจให้ความสาคัญและดาเนินการในเรื่อง CSR นั้น 181

ธุรกิจยังคงต้องมีความรับผิดชอบต่อผู้ถือหุ้น ในการบริหารกิจการให้มีผลกาไร เป็นที่ยอมรับของสาธารณชน รวมถึงสามารถ ขยายกิจการให้เจริญเติบโตในสังคมและชุมชนที่ธุรกิจดาเนินอยู่ในระยะยาว” แนวปฏิบัติหรือ “เข็มทิศ” ด้านซีเอสอาร์ ซึ่ง ก.ล.ต. ส่งเสริมให้บริษัทจดทะเบียนดาเนินโดยความสมัครใจ มี องค์ประกอบหลัก 10 ประการ ดังนี้ 1. การกากับดูแลกิจการที่ดี 2. การประกอบกิจการด้วยความเป็นธรรม 3. การต่อต้านการทุจริต 4. การเคารพสิทธิมนุษยชน 5. การปฏิบัติต่อแรงงานอย่างเป็นธรรม 6. ความรับผิดชอบต่อผู้บริโภค 7. การร่วมพัฒนาชุมชนและสังคม 8. การจัดการสิ่งแวดล้อม 9. นวัตกรรมและการเผยแพร่นวัตกรรมจากการดาเนินความรับผิดชอบต่อสังคม 10. การจัดทารายงานความยั่งยืน

182

ภาคผนวก ข การสารวจกรอบคิดและเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของภาครัฐและองค์กรอิสระ

งานวิจัยในส่วนนี้รวบรวมข้อมูลเกีย่ วกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของหน่วยงานภาครัฐ องค์กรสาธารณะ องค์กรอิสระ หรือหน่วยงานสนับสนุนในภาควิชาการ ที่ให้การสนับสนุนทรัพยากรแก่กจิ การเพื่อสังคมหรือโครงการสังคมใน ประเทศต่อไปนี:้ สหรัฐอเมริกา, อังกฤษ, สหภาพยุโรป, ฟินแลนด์, อิตาลี, มาเลเซีย, สิงคโปร์, เกาหลีใต้ และ เวียดนาม โดยมี รายละเอียดดังนี้ สหรัฐอเมริกา 1.

Office of Social Innovation and Civic Participation

ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2009 เป้าหมายองค์กร: สานักงานนวัตกรรมสังคมและการมีส่วนร่วมของพลเมือง (Office of Social Innovation and Civic Participation – SICP) ก่อตั้งในรัฐบาลภายใต้ประธานาธิบดี บารัก โอบามา เพื่อสนับสนุนภาคสังคม (ปัจเจกบุคคล องค์กรไม่แสวงกาไร มูลนิธิ รวมถึงธุรกิจและภาครัฐ) ให้ “ค้นหาหนทางใหม่ๆ ที่จะแก้ปญ ั หาเก่าๆ และผลักดันการร่วมมือระหว่างภาคส่วนต่างๆ เหล่านี้ เพื่อแก้ปัญหาที่ประเทศเผชิญหน้าได้อย่างยั่งยืนและสร้างผลกระทบได้มากขึ้น” ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: นโยบายและโครงการที่เร่งการฟื้นตัวจากภาวะเศรษฐกิจถดถอย และสร้างชุมชนที่เข้มแข็งกว่าเดิม (ในสหรัฐอเมริกา) กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: หลากหลาย ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: หลากหลาย โดย SICP มิได้เป็นผู้ใช้เครื่องมือหรือกาหนดให้หน่วยงานอื่นๆ ใช้เครื่องมือโดยตรง แต่เป็นผู้พัฒนาหรือสนับสนุน การพัฒนาเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมสาหรับนโยบายต่างๆ ทีร่ ัฐบาลให้การสนับสนุน ยกตัวอย่างเช่น • พัฒนามาตรฐานหลักฐานสาหรับกองทุนนวัตกรรมสังคม (Social Innovation Fund – SIF – ดูหัวข้อถัดไป) และ ปรับมาตรฐานดังกล่าวให้ตรงกับกองทุนการลงทุนในนวัตกรรม (Investing in Innovation Fund – I3) ใน กระทรวงศึกษาธิการ • ก่อตั้งคณะทางานด้านการประเมินผลระหว่างหน่วยงานของรัฐ (Inter-agency Evaluation Working Group) นา โดยสานักงบประมาณ • พัฒนาโครงการประเมินผลโดยสมัครใจภายในหน่วยงานของรัฐบาลกลาง นาโดยสานักงบประมาณ • พัฒนาและเผยแพร่ตัวชี้วัดผลการดาเนินงานมาตรฐาน สาหรับโครงการของ AmeriCorps องค์กรระดมอาสาสมัคร ที่ใหญ่ที่สุดของภาครัฐ 183

ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การประเมินผลโครงการ 2.

Social Innovation Fund (SIF)

ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2009 เป้าหมายองค์กร: วัตถุประสงค์หลักของกองทุนนวัตกรรมสังคม (SIF) คือ การขยายขนาดผลกระทบของวิธีแก้ปัญหาทีต่ ั้งอยู่บนฐานชุมชนและมี นวัตกรรม (innovative community-based solution) ซึ่งมีหลักฐานที่น่าเชื่อถือว่า สามารถปรับปรุงคุณภาพชีวิตของคนใน ชุมชนผู้มีรายได้น้อยในสหรัฐอเมริกา SIF เป็นหนึ่งในหน่วยงานภาครัฐที่เข้าร่วม “โครงการหลักฐานหลายชั้น” (tieredevidence initiative) ซึ่งเน้นการใช้หลักฐานที่ได้มาอย่างรัดกุมรอบคอบและถูกหลักวิชาการ ตั้งแต่กระบวนการคัดเลือกผู้รับ การสนับสนุนจากรัฐบาลกลาง ไปจนถึงกระบวนการตรวจสอบ (validate) ผลกระทบทางสังคมที่เกิดขึ้นจากโครงการ SIF จะ เน้นการให้ทรัพยากรในการขยายฐานหลักฐาน ศักยภาพ และขนาดขององค์กรที่ SIF ให้การสนับสนุน เพื่อพิสูจน์โครงการและ พัฒนาชีวิตความเป็นอยู่ของคนที่องค์กรเหล่านั้นให้บริการอย่างต่อเนื่อง ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: วิธีแก้ปัญหาที่ตั้งอยู่บนฐานชุมชนและมีนวัตกรรม (ในสหรัฐอเมริกา) กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Logic model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Experimental study คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน กองทุนนวัตกรรมสังคมคาดหวังให้องค์กรที่ได้รบั การสนับสนุนสามารถพัฒนาศักยภาพขององค์กรในระยะยาว และสามารถ ระบุและพิสูจน์ผลลัพธ์ทางสังคมได้ในระดับขั้นกลางหรือขั้นสูง ณ จุดสิ้นสุดของระยะเวลาการสนับสนุน (3-5 ปี) ด้วยเหตุนี้ กองทุนนวัตกรรมสังคมจึงคาดหวังให้องค์ที่ได้รับการสนับสนุนอุทิศเวลาและทรัพยากรให้กับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม อย่างเป็นทางการ โดยกาหนดให้ผรู้ ับทุน (grantee) และผู้ประเมิน (evaluator) ทุกรายจะต้องเตรียม “แผนการประเมิน SIF” SIF Evaluation Plan - SEP) ก่อนและหลังดาเนินโครงการ โดยทาตามขั้นตอนและแบบแผนทีร่ ะบุในเอกสาร “แนว ปฏิบัติสาหรับแผนการประเมิน” (evaluation plan guideline) (SIF, 2016) โดยระหว่างการดาเนินโครงการจะต้อง ออกแบบการทดลอง (experimental study) เพื่อประเมินว่ากิจกรรมต่างๆ ของผูร้ ับทุนก่อให้เกิดผลกระทบทางสังคมหรือไม่ เพียงใด

184

องค์กรที่ขอรับการสนับสนุนจากกองทุนนวัตกรรมสังคมจะต้องสามารถแสดงแผนการประเมิน “หลักฐานขั้นต้น” (preliminary evidence) ณ วันที่เสนอโครงการ จากนั้นหลังจากที่โครงการได้รับการอนุมัติแล้ว องค์กรผู้ดาเนินโครงการ จะต้องดาเนินการประเมินผลลัพธ์ในระดับที่ได้ “หลักฐานขั้นกลาง” (moderate evidence) หรือ “หลักฐานขั้นสูง” (strong evidence) ภายในวันสิ้นสุดโครงการ “หลักฐานขั้นต้น” (preliminary evidence) หมายถึง หลักฐานทีต่ งั้ อยู่บนสมมุติฐานที่มีเหตุมีผลและมีผลการศึกษารองรับ ตัวอย่างประเภทการศึกษาที่ใช้แสดงหลักฐานขั้นต้นได้มีอาทิ 1) การศึกษาผลลัพธ์ (outcome studies) ซึ่งติดตาม กลุ่มเป้าหมายตลอดโครงการและวัดปฏิกิริยาของกลุ่มเป้าหมาย ณ จุดสิ้นสุดโครงการ 2) การศึกษาก่อนและหลังดาเนิน โครงการโดยบุคคลภายนอก (third-party pre & post-test) เพื่อประเมินว่าเกิดการเปลี่ยนแปลงกับกลุ่มเป้าหมายได้ตรงตาม เป้าหมายโครงการหรือไม่ “หลักฐานขั้นกลาง” (moderate evidence) หมายถึง หลักฐานจากการศึกษาครั้งก่อนๆ ซึ่งถูกออกแบบมารองรับข้อสรุปที่ เชื่อมโยงเชิงเหตุและผล (causality) ได้ แต่นาไปกล่าวอ้างเป็นข้อสรุปกรณีทั่วไปไม่ได้ (limited generalizability) หรือ ในทางกลับกัน นั่นคือ ข้อสรุปนาไปใช้กับกรณีทั่วไปได้ แต่เชื่อมโยงเชิงเหตุและผลของโครงการนั้นๆ ได้อย่างจากัด ตัวอย่าง ประเภทการศึกษาที่ใช้แสดงหลักฐานขั้นกลางได้มีอาทิ 1) การศึกษาเชิงทดลอง (experimental study) หรือกึ่งทดลอง (quasi-experimental study) ที่สนับสนุนประสิทธิผลของโครงการ โดยใช้กลุ่มตัวอย่างไม่มาก หรือมีเงื่อนไขการวิเคราะห์ บางประการที่จากัดการนาไปใช้เป็นกรณีทั่วไป หรือ 2) การวิจัยเชิงหาความสัมพันธ์ (correlational research) ซึ่งใช้กลไก ควบคุมเชิงสถิติที่เข้มข้นเพื่อกาจัดอคติของการเลือกกลุ่มตัวอย่าง (selection bias) และเพื่อระบุระดับอิทธิพลของปัจจัย ภายใน การหาหลักฐานขั้นกลางนี้ต้องอาศัยผู้ประเมินภายนอกที่เป็นอิสระจากโครงการ “หลักฐานขั้นสูง” หมายถึง หลักฐานจากการศึกษาครั้งก่อนๆ ซึ่งถูกออกแบบมารองรับข้อสรุปที่เชื่อมโยงเชิงเหตุและผล (causality) ได้ และครอบคลุมผู้เข้าร่วมโครงการที่มีจานวนมากพอและหลากหลายพอ สามารถสนับสนุนการขยายขนาด โครงการไปยังระดับรัฐ ภูมิภาค หรือประเทศได้ ตัวอย่างประเภทการศึกษาที่ใช้แสดงหลักฐานขั้นสูงได้มีอาทิ 1) การศึกษาเชิง ทดลองหรือกึ่งการทดลองซึ่งถูกออกแบบมาอย่างดีมากกว่าหนึ่งชิ้น ที่สนับสนุนประสิทธิผลของโครงการได้ หรือ 2) การ ทดลองแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม (randomized controlled trial) ขนาดใหญ่ที่ถูกออกแบบมาอย่างดีและดาเนินการทดลอง ในหลายพื้นที่ ซึ่งสนับสนุนประสิทธิผลของโครงการ การหาหลักฐานขั้นสูงนี้ต้องอาศัยผู้ประเมินภายนอกที่เป็นอิสระจาก โครงการ ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ (องค์กรวัดและเสนอหลักฐานขั้นต้น) การให้ทุน (SIF ประเมินหลักฐานขั้นต้นที่องค์กรเสนอมา) การประเมินผลโครงการ (องค์กรวัดและเสนอหลักฐานขั้นกลางและสูง)

3.

Washington State Institute for Public Policy (WSIPP)

ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1983 185

เป้าหมายองค์กร: สถาบันนโยบายสาธารณะ มหาวิทยาลัยวอชิงตัน (มหาวิทยาลัยของรัฐ) ก่อตั้งโดยรัฐสภาของมลรัฐวอชิงตันเพื่อดาเนินการวิจัย โดยไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด ตามประเด็นทีร่ ัฐสภามลรัฐวอชิงตันชี้แนะว่ามีความสาคัญต่อมลรัฐวอชิงตัน งานวิจัยด้านการประเมินผล ลัพธ์ทางสังคมของ WSIPP มีเป้าหมายเพื่อระบุนโยบายของรัฐที่มหี ลักฐานหนักแน่นพอให้มั่นใจว่า สามารถสร้างผลลัพธ์ทาง สังคมในวงกว้างระดับมลรัฐ โดยใช้เงินภาษีของประชาชนอย่างคุ้มค่า ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ปัจจุบัน รัฐสภามลรัฐวอชิงตันได้กาหนดให้ WSIPP เน้นการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของนโยบายในประเด็นต่อไปนี้: ระบบ คดีอาญาและคดีเยาวชน, การศึกษาขั้นพื้นฐานและการศึกษาวัยก่อนวัยเรียน, สวัสดิการเด็ก, การเสพสารเสพติด, สุขภาพจิต, สาธารณสุข, การช่วยเหลือโดยรัฐ, การจ้างงานและการพัฒนาฝีมือแรงงาน, สุขอนามัย และการป้องกันเหตุร้าย กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Outcome linkage ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Benefit-cost คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน งานของ WSIPP เน้นการคานวณหา “มูลค่า” ของผลลัพธ์ทางสังคมที่ผู้ดาเนินนโยบายคาดว่าเกิดขึ้นจากโครงการหรือนโยบาย สาธารณะ มิใช่การ “ระบุ” ว่าผลลัพธ์นั้นคืออะไรตั้งแต่ต้น โดยเริ่มจากการหาความเชื่อมโยง (linkage) ระหว่างผลลัพธ์ทาง สังคมจากโครงการ และผลลัพธ์ใกล้เคียงที่สามารถประเมินมูลค่าทางเศรษฐกิจได้ และสร้างแบบจาลอง (model) เพื่อคานวณ ต้นทุนเปรียบเทียบกับผลลัพธ์ทางสังคม นาวิธีการคานวณแบบเศรษฐศาสตร์มาตรฐานมาประยุกต์ใช้กับนโยบายและโครงการ สาธารณะ คานวณ “มูลค่า” ของการลงทุนด้วยการคานวณมูลค่าปัจจุบันสุทธิ (net present value – NPV) ของประโยชน์ ทางสังคมและต้นทุนที่คาดว่าจะเกิดขึ้นในแต่ละปี ดังแสดงเป็นสมการ

โดย NPV เท่ากับมูลค่าของผลลัพธ์ที่บรรลุได้โดยโครงการหรือนโยบาย Q ในปี y, คุณด้วยราคาต่อหน่วยของผลลัพธ์ P ในปี y, ลบด้วยต้นทุนของการผลิตผลลัพธ์ C ในปี y โดยที่อายุของตัวแปรเหล่านี้วัดจากอายุเฉลีย่ ของบุคคลที่ได้รับประโยชน์, tage, และคานวณตลอดระยะเวลาประเมิน N มูลค่าในอนาคตถูกแสดงเป็นมูลค่าปัจจุบันด้วยการใช้อัตราคิดลด, Dis ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การประเมินผลโครงการ (เสนอประกอบการพิจารณาของรัฐสภามลรัฐวอชิงตัน)

186

อังกฤษ 1. Big Society Capital ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2012 เป้าหมายองค์กร: Big Society Capital (BSC) เป็นสถาบันการเงินแห่งแรกในโลกที่จดั ตั้งโดยรัฐเพื่อเน้นการลงทุนในสถาบันตัวกลางด้านการ ลงทุนทางสังคม (social investment finance intermediaries – SIFI) มีสถานะเป็นองค์กรอิสระ จัดตั้งขึ้นโดยกฎหมายด้วย เงินทุนตั้งต้น 400 ล้านปอนด์ จากเงินในบัญชีธนาคารทั่วประเทศที่ไม่มีการเคลื่อนไหว (dormant) และอีก 200 ล้านปอนด์ จากธนาคารขนาดใหญ่ 4 แห่งในอังกฤษ BSC เน้นลงทุนในกองทุนเอกชนและกองทุนการกุศลที่ให้การสนับสนุนทางการเงิน แก่กิจการเพื่อสังคม เช่น กองทุนการลงทุนในชุมชน (Community Investment Fund) ซึ่งปล่อยสินเชื่อและซื้อหุ้นในกิจการ เพื่อสังคมที่มีฐานในชุมชน นอกจากนี้ BSC ยังมีบทบาทเป็น “โปรโมเตอร์” รณรงค์ส่งเสริมการลงทุนเพื่อสังคมในอังกฤษ สร้างแรงจูงใจให้องค์กรต่างๆ หันมาลงทุนทางสังคม เพิ่มแหล่งทุนที่หลากหลายมากขึ้นสาหรับกิจการเพื่อสังคม ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย (นานาชาติ) BSC เน้น “การลงทุนอย่างยั่งยืน” ตัดสินใจลงทุนที่คาดว่าจะสร้างผลตอบแทนทางการเงินเป็นบวก ด้วยความเชื่อมั่นว่าการลงทุนเช่นนั้นจะดึงดูดสถาบันอื่นๆ ให้มาร่วมลงทุน และสร้างการเปลีย่ นแปลงเชิงระบบ เป้าหมาย สูงสุดของ BSC อยู่ที่การสร้าง “ระบบนิเวศ” การลงทุนด้านสังคมทีเ่ จริญก้าวหน้า มีสถาบันตัวกลางทีเ่ ข้มแข็งและมีแหล่ง เงินทุนที่หลากหลายกว่าเดิม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน ในฐานะ “นักลงทุนเชิงสถาบัน” ที่มิได้ลงทุนโดยตรงในกิจการเพื่อสังคม แต่ลงทุนในแหล่งทุนของกิจการเพื่อสังคม BSC ต้องการสร้างความมั่นใจว่า “ผลลัพธ์ทางสังคม” จากการลงทุนของตนนั้นจะเกิดทั้งในระดับ SIFI ที่เข้าไปสนับสนุน และใน ระดับกิจการเพื่อสังคมที่ SIFI สนับสนุนอีกทอดหนึ่ง ผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นจะต้องมีหลักฐานชี้ชัดอย่างเพียงพอ เพื่อเพิ่ม ความมั่นใจและแรงจูงใจของนักลงทุนรายอื่นๆ ที่จะลงทุนด้านสังคม BSC ใช้หลักเกณฑ์ดังต่อไปนี้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของ SIFI ที่ได้รับเงินสนับสนุนจาก BSC และกาหนดให้ SIFI ใช้ หลักเกณฑ์เดียวกันในการประเมินกิจการเพื่อสังคมทีต่ นให้การสนับสนุนด้วย โดยแบ่งออกเป็นสามระดับ ได้แก่ “เข้มแข็ง” “ปานกลาง” และ “อ่อน” ระดับ “เข้มแข็ง” (strong) 187

• มีกระบวนการแสวงหาหลักฐานและวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ถูกออกแบบมาอย่างดี ได้รับการรับรองจาก บุคคลภายนอกที่เป็นอิสระ ดาเนินการอยู่และใช้การได้ • เป้าและวัตถุประสงค์ทั้งหมดมีความเป็นไปได้ เชื่อมโยงกับความต้องการและความคาดหวังของกลุ่มเป้าหมาย หรือ พันธกิจทางสังคม • มีความชัดเจนว่าฝ่ายบริหารให้ความสาคัญกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ดูจากคุณภาพของกระบวนการวาง แผนการประเมินผลลัพธ์และการตั้งเป้า • ดัชนีชี้วัดทั้งหมดได้มาตรฐาน จาเพาะเจาะจง ใช้การได้จริง และวัดสิ่งที่สาคัญสาหรับ SIFI ระดับ “ปานกลาง” (medium) • องค์กรออกแบบกระบวนการแสวงหาหลักฐานและวัดผลลัพธ์ทางสังคม แต่ยังปรับปรุงได้อีก • เป้าและวัตถุประสงค์บางรายการเป็นไปได้จริง และ/หรือบางตัวยังไม่เชื่อมโยงกับความต้องการและความคาดหวัง ของกลุ่มเป้าหมาย หรือพันธกิจทางสังคม • มีความชัดเจนว่าฝ่ายบริหารให้ความสาคัญกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม • ดัชนีชี้วัดบางตัวได้มาตรฐาน จาเพาะเจาะจง ใช้การได้จริง และวัดสิง่ ที่สาคัญสาหรับ SIFI ระดับ “อ่อน” (weak) • องค์กรมีแผนที่จะออกแบบกระบวนการแสวงหาหลักฐานและวัดผลลัพธ์ทางสังคม • เป้าและวัตถุประสงค์ทั้งหมดยังต้องพัฒนาต่อ • ฝ่ายบริหารยังไม่ให้ความสาคัญกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมอย่างเพียงพอ • ดัชนีชี้วัดน้อยตัวหรือไม่มีเลยทีไ่ ด้มาตรฐาน จาเพาะเจาะจง ใช้การได้จริง และวัดสิ่งที่สาคัญสาหรับ SIFI BSC ได้จดั ทาและเผยแพร่ชุดตัวชีว้ ัด "Outcomes Matrix" ซึ่งเปรียบเสมือน "แผนที่" ความต้องการหลักๆ ของกลุ่มเป้าหมาย 15 กลุ่มในอังกฤษ ครอบคลุมผลลัพธ์ 9 สาขา เพื่อช่วยให้กิจการเพื่อสังคมสามารถวางแผนและวัดผลลัพธ์ทางสังคมได้อย่าง ตรงต่อความต้องการของกลุ่มผู้มีสว่ นได้เสียในอังกฤษมากขึ้น ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผลโครงการ 2. Social Incubator Fund ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2012 เป้าหมายองค์กร: กองทุนบ่มเพาะทางสังคม (Social Incubator Fund – SIF) ก่อตั้งในปี 2012 บริหารจัดการโดยกองทุนสลากกินแบ่ง (Big Lottery Fund) ให้กับสานักงานภาคประชาสังคม (Office for Civil Society - OCS) กองทุนนี้ส่งมอบเงินให้เปล่า (grant) 188

ให้กับหน่วยงานและองค์กรที่ทาหน้าที่บ่มเพาะกิจการเพื่อสังคม เงินส่วนหนึ่งจะถูกนาไปลงทุนในกิจการเพื่อสังคมในรูป โครงสร้างทางการเงินที่ไม่ใช่เงินให้เปล่า เป้าหมายของ SIF อยู่ที่การเพิ่มคุณภาพและปริมาณของกิจการเพื่อสังคมใหม่ๆ ใน อังกฤษ ผ่านการสนับสนุนศูนย์บ่มเพาะดั้งเดิม และจูงใจให้ศูนย์บ่มเพาะใหม่ๆ เข้าสู่ตลาด ศูนย์บม่ เพาะแต่ละแห่งที่ได้รับการ สนับสนุนจาก SIF ถูกคาดหวังว่าจะสามารถช่วยเหลือกิจการเพื่อสังคมไม่น้อยกว่า 50 แห่ง ปัจจุบันเงินทุนทั้ง 10 ล้านปอนด์ ของ SIF ได้ถูกจัดสรรไปยังศูนย์บม่ เพาะต่างๆ แล้วในการให้ทุนสองรอบ OCS กาลังอยูร่ ะหว่างการประเมินผลลัพธ์ ก่อนที่จะ ตัดสินใจว่าจะเปิดรอบที่สามในอนาคตหรือไม่ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย เน้นเฉพาะศูนย์บ่มเพาะกิจการเพื่อสังคมในอังกฤษ กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน SIF แนะนาให้ศูนย์บ่มเพาะทีส่ มัครเข้ารับการสนับสนุนจัดทาแผนการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมตามแนวทางของ Big Society Capital (ดูหัวข้อด้านบน, เว็บไซต์ www.bigsocietycapital.com/outcomes-matrix) และเว็บไซต์ Inspiring Impact แนว ร่วมขององค์กรด้านการกุศลในอังกฤษ ไอร์แลนด์และสก็อตแลนด์ โดย SIF ระบุว่ามิได้ตั้งเป้าหมาย “ผลลัพธ์ทางสังคมขั้นต่า” ที่จะลงทุน แต่หากพิจารณาแล้วเห็นว่าระดับผลลัพธ์ด้านสังคมดูต่าเกินไป SIF ก็สงวนสิทธิที่จะขอข้อมูลเพิ่มเติม หรือ เปลี่ยนแปลงเงื่อนไขในสัญญาสนับสนุนเงินให้เปล่า ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผลโครงการ 3. Social Enterprise Mark ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2012 เป้าหมายองค์กร: ตรารับรองกิจการเพื่อสังคม (Social Enterprise Mark) เป็นระบบการรับรอง (accreditation scheme) ระดับนานาชาติ เพียงระบบเดียวในโลก ก่อตั้งโดยทรัสต์เพื่อการกุศลชื่อ RISE Legacy Trust ในอังกฤษในปี 2012 เป้าหมายของระบบตรา รับรองดังกล่าวอยู่ที่การสนับสนุนให้กิจการเพื่อสังคมทั่วโลกได้มมี าตรฐานรับรองว่า กิจการของตนมีความน่าเชื่อถือ ดาเนิน ธุรกิจอย่างมีจริยธรรม และกาลังสร้างผลกระทบทางสังคมอย่างแท้จริง มิใช่การแสวงกาไรสูงสุด

189

ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย (นานาชาติ) กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Impact value chain คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน กิจการเพื่อสังคมทั่วโลกสามารถสมัครเป็นสมาชิกของ Social Enterprise Mark โดยจะต้องผ่านเกณฑ์ก่อนจะได้รับอนุญาตให้ ใช้ตรารับรอง การประเมินทุกครั้งดาเนินการโดยคณะกรรมการรับรองอิสระ (independent Certification Panel) และจะ ทบทวนสถานะของสมาชิกที่ได้รับตรารับรองเป็นประจาทุกปี เพื่อให้มั่นใจว่ากิจการยังคงผ่านเกณฑ์อย่างต่อเนื่อง เกณฑ์การออกตรารับรองของ Social Enterprise Mark มีหลายมิตดิ ้วยกัน ในมิติที่เกี่ยวข้องกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม องค์กรระบุว่ากิจการเพื่อสังคมที่ขอรับการรับรองจะต้อง “สามารถพิสูจน์ได้วา่ กาลังบรรลุเป้าหมายทางสังคมหรือสิ่งแวดล้อม” โดยจะต้องออกเอกสารยืนยันว่า กิจการนั้นๆ ได้พยายามบรรลุเป้าหมายทางสังคมในปีก่อนหน้า และแสดงข้อมูลยืนยัน โดย ควรพิจารณาองค์ประกอบต่อไปนีใ้ นการแสดงข้อมูล ตามกรอบของเครื่องมือ “ห่วงโซ่คุณค่า” (impact value chain): ปัจจัยนาเข้าทางสังคม (social inputs) ผลผลิตทางสังคม (social outputs) ผลลัพธ์ทางสังคม (social outcomes) นอกจากนี้ กิจการควรพิจารณาด้วยว่าได้รวมผูม้ ีส่วนได้เสียเข้ามาในกระบวนการวางแผนอย่างไร ปรึกษาหารือกับผูม้ ีส่วนได้ เสียในประเด็นทีส่ าคัญกับพวกเขาและเป้าหมายทางสังคมของกิจการอย่างไร เพื่อให้มั่นใจว่าสินค้าและบริการของกิจการนั้นๆ ตอบสนองต่อความต้องการของผูม้ ีส่วนได้เสียหลัก ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การออกตรารับรอง การประเมินผลโครงการ สหภาพยุโรป 1. European Social Entrepreneurship Fund (EuSEF) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2013 เป้าหมายองค์กร: 190

กองทุนกิจการเพื่อสังคมยุโรป (European Social Entrepreneurship Fund – EuSEF) เป็นส่วนหนึง่ ของนโยบายธุรกิจเพื่อ สังคม (Social Business Initiative) ของสหภาพยุโรป โดยรัฐสภายุโรปมีมติเห็นชอบกฎหมาย EuSEF ในปี 2013 กฎหมายนี้ มิได้จดั ตั้งกองทุนใหม่ขึ้นเป็นการเฉพาะ หากแต่เป็นเพียงการติด “ป้าย” (label) ใหม่ ให้กับกองทุนต่างๆ ในยุโรปที่เน้นการ ลงทุนด้านสังคม กฎหมาย EuSEF มีเป้าหมายที่จะสนับสนุนการเข้าถึงแหล่งทุนในยุโรปสาหรับผู้ประกอบการทางสังคม สนับสนุนการลงทุนในกิจการเพื่อสังคม และเพิ่มขนาดให้ถึงจุดที่จะสร้างผลกระทบขนาดใหญ่ได้ “critical size”) สาหรับ กองทุนที่ลงทุนด้านสังคม โดยจะปรับปรุงกลไกการคุม้ ครองนักลงทุน การทาลายอุปสรรคที่กีดขวางการระดมทุนในยุโรป และ ออกกฎเกณฑ์เพื่อวางมาตรฐานการวางตลาดกองทุน ส่วนผสมของเงินกองทุน เครื่องมือการลงทุนที่เข้าข่าย รวมถึงวิถีปฏิบัติ และเกณฑ์ความโปร่งใส สาหรับกองทุนด้านสังคมในประเทศสมาชิกแต่ละประเทศ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: กองทุนที่ได้สถานะเป็น EuSEF ต้องเน้นการลงทุนในกิจการเพื่อสังคมที่มุ่งผลิตสินค้าหรือบริการ หรือบริการทางการเงินแก่ ผู้ด้อยโอกาสหรือกลุ่มคนชายขอบ หรือการเข้าถึงตาข่ายสังคมด้านระบบสาธารณสุขและการศึกษา (มาตรา 10 ในกฎหมาย EuSEF) โดยวิถีการผลิตสินค้าหรือบริการจะต้องบูรณาการเป้าหมายทางสังคมเป็นเนื้อในการดาเนินกิจการ กิจการเพื่อสังคม จะต้องตั้งเป้าที่จะบรรลุผลลัพธ์ทางสังคมเชิงบวกที่วัดได้ กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: หลากหลาย กฎหมาย EuSEF ระบุแต่เพียงว่า “ผู้จัดการกองทุนที่ได้สถานะ EuSEF จะต้องวางกระบวนการวัดผลลัพธ์ทาง สังคมเชิงบวกที่คาดว่ากิจการเพื่อสังคมจะบรรลุได้” และระบุให้เปิดเผยผลลัพธ์ดังกล่าวต่อนักลงทุน ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: หลากหลาย คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน N/A ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ ฟนแลนด์ 1. Social Enterprise Mark ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2011

191

เป้าหมายองค์กร: ตรารับรองกิจการเพื่อสังคมของฟินแลนด์ (Finnish Social Enterprise Mark - Yhteiskunnallinen yritys) ถือกาเนิดจาก ข้อเสนอของกระทรวงการจ้างงานและเศรษฐกิจ (Ministry of Employment and the Economy) บริหารจัดการโดย สมาคมการทางานในฟินแลนด์ (Association for Finnish Work) ตั้งแต่ปลายปี ค.ศ. 2011 เป้าหมายของตรารับรองนี้อยู่ที่ การช่วยสร้างความแตกต่างระหว่างกิจการเพื่อสังคมในฟินแลนด์กบั ธุรกิจทั่วไป พร้อมทั้งเป็นเครื่องยืนยันต่อสาธารณะว่า กิจการนั้นๆ ได้จัดตั้งขึ้นเพื่อแก้ปัญหาสังคมหรือสิ่งแวดล้อม และกาลังอุทิศผลกาไรส่วนใหญ่เพื่อการบรรลุเป้าหมายดังกล่าว ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย (จดทะเบียนในฟินแลนด์) กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Impact value chain คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน กิจการเพื่อสังคมทีไ่ ด้รับอนุมัติให้ใช้ตรารับรอง Social Enterprise Mark ในฟินแลนด์ จะต้องผ่านเกณฑ์ดังต่อไปนี้ • มีสานักงานใหญ่ในฟินแลนด์ • มีรายได้อย่างน้อยหนึ่งปีงบการเงิน แต่คณะกรรมการประเมินอาจเลือกมอบตรารับรองให้กับกิจการที่ยังไม่มีรายได้ เป็นการเฉพาะ ถ้าหากผ่านเกณฑ์ข้ออื่น โดยในกรณีนี้จะทบทวนปีตอ่ ปี เกณฑ์หลัก • เป้าหมายหลักของกิจการเพื่อสังคมเป็นไปเพื่อการบรรลุประโยชน์ทางสังคม ดาเนินธุรกิจอย่างรับผิดชอบ • กิจการจะต้องอุทิศผลกาไรส่วนใหญ่ให้กับการบรรลุเป้าหมายทางสังคม ด้วยการนากาไรกลับไปพัฒนากิจการ หรือ บริจาคผลกาไรในทางที่สอดคล้องกับเป้าหมายทางสังคม • ดาเนินธุรกิจอย่างโปร่งใสและเปิดกว้าง เกณฑ์รอง: • พนักงานมีส่วนร่วมและมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจของกิจการ เปิดให้พนักงานร่วมเป็นเจ้าของกิจการ • วัดประสิทธิผลทางสังคม (social effectiveness) และผลลัพธ์ทางสังคม (social impact) ที่เกิดจากการดาเนิน ธุรกิจ • มีการจ้างงานบุคคลเปราะบาง (ประสบอุปสรรคในการหางานในตลาดแรงงานด้วยตนเอง) • พัฒนาเศรษฐกิจและชุมชนท้องถิ่น หลังจากที่ผ่านการประเมิน คณะกรรมการประเมินที่เป็นอิสระจะออกตรารับรองให้กับกิจการเพื่อสังคม ตรานี้มีอายุสามปี เมื่อ สิ้นสุดระยะเวลาดังกล่าว กิจการจะต้องสมัครใหม่ถ้าประสงค์จะใช้ตรารับรองต่อไป ในระหว่างนั้น คณะกรรมการจะทบทวน เกณฑ์หลักของแต่ละกิจการทุกปี 192

ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การออกตรารับรอง การประเมินผลโครงการ อิตาลี 1. Social Report ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2006 เป้าหมายองค์กร: อิตาลีมีกฎหมายรับรอง “กิจการเพื่อสังคม” ตั้งแต่ปี ค.ศ. 2006 ซึ่งมิได้กาหนดประเภทนิติบุคคลใหม่ (new legal form) ขึ้น เป็นการเฉพาะ แต่รับรอง “สถานะทางกฎหมาย” (legal status) ของกิจการเพื่อสังคม หนึ่งในเงื่อนไขที่กิจการเพื่อสังคมตาม กฎหมายดังกล่าวต้องปฏิบตั ิตาม คือ การจัดทา “รายงานด้านสังคม” (social report – ‘bilancio sociale’ หรือ “งบดุล ด้านสังคม”) ซึ่งจะต้องสะท้อนและอธิบายการดาเนินการเพื่อบรรลุเป้าหมายส่วนร่วมที่องค์กรประกาศ ในปี ค.ศ. 2011 รัฐบาลอิตาลีอนุมตั ิแนวปฏิบัติการจัดทารายงานด้านสังคมที่จดั ทาโดยกระทรวงการจ้างงานและนโยบายสังคม (Agenzia per il Terzo Settore) ซึ่งวางกรอบการรายงานที่ชัดเจนกว่ากฎหมายกิจการเพื่อสังคม ปี 2006 ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย (จดทะเบียนในอิตาลี) กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Impact value chain คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน แนวปฏิบัติของรัฐระบุว่า ผลลัพธ์ที่กิจการเพื่อสังคมรายงานในรายงานด้านสังคมจะต้องสามารถสะท้อนประสิทธิผล (ความสัมพันธ์ระหว่างเป้าหมายกับผลผลิต), ประสิทธิภาพ (ความสัมพันธ์ระหว่างการใช้ปัจจัยนาเข้ากับผลผลิต) และผลลัพธ์ (สะท้อนผลทางสังคมและสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้น) และควรใช้ตัวชี้วัดทางสังคมเพื่อระบุขนาดของผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น กิจการสามารถ เลือกรายงานด้วยตนเอง (self-certification) หรืออาศัยผู้ประเมินอิสระจากภายนอกก็ได้ ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การประเมินผล 193

การสื่อสารสู่สาธารณะ มาเลเซีย 1. Malaysian Global Innovation and Creativity Centre (MaGIC) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2013 เป้าหมายองค์กร: ศูนย์นวัตกรรมและความคิดสร้างสรรค์โลกแห่งมาเลเซีย (Malaysian Global Innovation and Creativity Centre – MaGIC) จัดตั้งในปี ค.ศ. 2013 ภายใต้กระทรวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยีและนวัตกรรมของมาเลเซีย ตัง้ เป้าที่จะทาให้มาเลเซีย เป็น “เมืองหลวงกิจการเกิดใหม่ (start-up) แห่งเอเชีย” ด้วยการสนับสนุนกิจการเกิดใหม่ (start-up) รวมถึงกิจการเพื่อสังคม เกิดใหม่ในภูมภิ าคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อย่างครบวงจร ตั้งแต่การบ่มเพาะ (incubate) ศูนย์การเรียนรู้ อบรม แนะแนว การ จัดหาทุน ไปจนถึงการจดทะเบียนทรัพย์สินทางปัญญา ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย (ระดับอาเซียนสาหรับ start-up ทั่วไป, มาเลเซียสาหรับกิจการเพื่อสังคม) กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน โครงการเร่งการเติบโต (Accelerator Program) สาหรับกิจการเพื่อสังคมของ MaGIC เปิดรับสมัครทีมที่สนใจจะดาเนิน กิจการเพื่อสังคม หรือกิจการเพื่อสังคมที่ยังอยู่ในระยะเริม่ ต้น โดยจะต้องมีผรู้ ่วมก่อตั้งเป็นคนสัญชาติมาเลเซีย 1-3 คน และ ต้อง “สามารถแจกแจงแบบจาลองทางธุรกิจและผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการได้” ทีมที่ผ่านการคัดเลือกจะได้รับเงินทุน สนับสนุน 30,000 ริงกิต เงินตอบแทนค่าครองชีพ 1,500 ริงกิตต่อเดือนสาหรับสมาชิกแต่ละคน ที่พักฟรี และได้รับการอบรม ฟรีจากทีมผูเ้ ชี่ยวชาญและนักลงทุนด้านสังคม ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน สิงคโปร์

194

1. Singapore Centre for Social Enterprise ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2015 เป้าหมายองค์กร: ศูนย์กิจการเพื่อสังคมสิงคโปร์ (The Singapore Centre for Social Enterprise - raiSE) ก่อตั้งในเดือนพฤษภาคม ค.ศ.

2015 เพื่อสร้างความตระหนักรู้เรือ่ งการประกอบกิจการเพื่อสังคมต่อสาธารณะ และสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมทุกขนาดใน สิงคโปร์ทั้งด้านความรู้และเงินทุน ในฐานะวิธีตอบสนองต่อความต้องการทางสังคมที่ยั่งยืน รวมถึงจะสนับสนุนการ ประสานงานและแลกเปลี่ยนข้อมูลระหว่างกิจการเพื่อสังคมกับองค์กรไม่แสวงกาไรในสิงคโปร์ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย (จดทะเบียนในสิงคโปร์) โดยกิจการเพื่อสังคมที่สมัครขอรับทุนให้เปล่าจากโครงการ VentureForGood จะต้อง ดาเนินกิจการทีเ่ ข้าข่ายใดข่ายหนึ่งดังต่อไปนี้: การสร้างงาน, การศึกษา, การพัฒนาทักษะ, การตอบสนองต่อความต้องการ พื้นฐาน (เช่น ที่อยู่อาศัย อาหาร การคมนาคม) การส่งมอบเครื่องมือและบริการทางเศรษฐกิจ (เช่น การเข้าถึงบริการทาง การเงิน การระดมทุนจากมวลชนหรือ crowdfundng) การส่งมอบสินค้าหรือบริการด้านสาธารณสุขและสุขอนามัย การส่ง มอบสินค้าหรือบริการเพื่อปรับปรุงสุขภาพจิตและความเป็นอยู่ที่ดี และการเสริมสร้างศักยภาพขององค์กรในภาคสังคม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ไม่ระบุ คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน raiSE มีโครงการ VentureForGood ให้ทุนสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมเดิมในวงเงินให้เปล่าไม่เกิน 100,000 เหรียญสิงคโปร์ และทีมที่มีความคิดจะก่อตั้งธุรกิจเพื่อสังคมใหม่ ในวงเงินให้เปล่าไม่เกิน 20,000 เหรียญสิงคโปร์ โดยในส่วนของการ ประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ผู้สมัครเข้าร่วมโครงการเพียงแต่ต้องตอบคาถามในข้อเสนอธุรกิจ (business proposal) สองข้อ กล่าวคือ “จงระบุเป้าหมายทางสังคม และอธิบายว่ากิจกรรมทางธุรกิจของคุณจะช่วยให้บรรลุเป้าหมายนั้นได้อย่างไร” และ “คุณจะรู้ได้อย่างไรว่าคุณได้บรรลุผลลัพธ์ทางสังคมแล้ว?” ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน เกาหลีใต้ 1. Korea Social Enterprise Promotion Agency (KoSEA) 195

ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2010 เป้าหมายองค์กร: สานักงานส่งเสริมกิจการเพื่อสังคมเกาหลีใต้ (Korea Social Enterprise Promotion Agency – KoSEA) เป็นหน่วยงานของ รัฐ ก่อตั้งสามปีหลังจากที่รัฐบาลเกาหลีใต้ออกกฎหมายส่งเสริมกิจการเพื่อสังคมในปี ค.ศ. 2007 โดยมีเป้าหมายเพื่อส่งเสริม ผู้ประกอบการทางสังคมและส่งเสริมกิจการเพื่อสังคมทุกระดับ ให้การรับรองนิติบคุ คลทุกรูปแบบที่ประสงค์จะได้รับสถานะ “กิจการเพื่อสังคม” ตามกฎหมาย ประเมินผลการดาเนินงานของกิจการเพื่อสังคม รวมถึงให้คาปรึกษาและสนับสนุนเครือข่าย กิจการเพื่อสังคมในระดับอุตสาหกรรม ท้องถิ่น และระดับชาติ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย โดยกิจการที่จะได้รับการรับรองว่าเป็น “กิจการเพื่อสังคม” ตามกฎหมายเกาหลีใต้จะต้องเข้าข่ายใดข่ายหนึ่ง ต่อไปนี้ 1) สร้างงานให้กับสมาชิกกลุ่มเปราะบางในสังคม, 2) ส่งมอบบริการทางสังคมให้กับกลุ่มเปราะบางในสังคม 3) ส่วนผสมระหว่างประเภท 1) กับ 2), 4) สร้างเสริมคุณภาพชีวิตให้กับสมาชิกชุมชนท้องถิ่น และ 5) สร้างผลลัพธ์ทางสังคมอื่นๆ กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน กระบวนการรับรองสถานะ “กิจการเพื่อสังคม” ในเกาหลีใต้ดจู ากวัตถุประสงค์ขององค์กร สัดส่วนรายได้ และการจัดสรรกาไร (เช่น กฎหมายระบุว่า กาไรสุทธิมากกว่าสองในสามจะต้องถูกนากลับไปลงทุนในกิจการเพื่อบรรลุเป้าหมายทางสังคม) มากกว่า การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม อย่างไรก็ดี ข้อมูลจากเว็บไซต์ทางการ KoSEA ระบุว่าปัจจุบัน KoSEA อยู่ระหว่างการจัดทา “ชุดตัวชี้วัดพื้นฐาน” (basic indicators) เพื่อช่วยในการวัดและประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคม ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ เวียดนาม 1. Centre for Social Initiatives Promotion ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2008 เป้าหมายองค์กร:

196

ศูนย์ส่งเสริมโครงการด้านสังคม (Centre for Social Initiatives Promotion – CSIP) ก่อตั้งเป็นองค์กรพัฒนาเอกชน (ไม่ แสวงกาไร) ในเวียดนาม เป้าหมายเพื่อให้การสนับสนุนภาคกิจการเพื่อสังคมที่กาลังก่อตัวในเวียดนาม ผ่านการให้ทุน การ อบรม และทางานร่วมกับผูม้ ีส่วนได้เสียฝ่ายต่างๆ เพื่อพัฒนาสภาพแวดล้อมในการดาเนินกิจการของกิจการเพื่อสังคม ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย (จดทะเบียนในเวียดนาม) กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ไม่ระบุ คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน CSIP มีโครงการให้ทุนสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมในเวียดนามสองโครงการ ได้แก่ SE Incubation Program สาหรับกิจการ เกิดใหม่ และ SE Accelerator Program สาหรับกิจการเพื่อสังคมดัง้ เดิมที่ประสงค์จะขยายขนาด ผู้สมัครเข้าร่วมโครงการ SE Incubation จะต้องสามารถ “อธิบายผลลัพธ์ทางสังคมที่คาดว่าจะเกิด ซึ่งมีนัยสาคัญ วัดได้ และยั่งยืน” ส่วนผู้สมัครเข้าร่วม โครงการ SE Accelerator จะต้องสามารถ “พิสูจน์ได้ว่าสร้างผลลัพธ์ทางสังคมในระดับชุมชน ในขนาดที่มีนัยสาคัญและวัด ได้” โดยมิได้ระบุเครื่องมือที่ต้องใช้แต่อย่างใด ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน

197

ภาคผนวก ค การสารวจกรอบคิดและเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขององค์การตัวกลาง งานวิจยั ในส่วนนี้รวบรวมข้อมูลเกีย่ วกับวิธปี ระเมินผลลัพธ์ทางสังคมขององค์กรตัวกลางที่ไม่ใช่แหล่งทุน (intermediaries) ที่ให้การสนับสนุนด้านองค์ความรู้ การสร้างเครือข่าย และอื่นๆ แก่กิจการเพื่อสังคม โดยมีรายละเอียดดังนี้ 1. The Global Impact Investing Network - GIIN ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2007 เป้าหมายองค์กร: เพื่อส่งเสริมการลงทุนเพื่อสังคม (impact investing) ทั้งด้านปริมาณและประสิทธิผล ส่งเสริมการวัดผลลัพธ์ทางสังคม ซึ่งเป็น องค์ประกอบที่สาคัญของการตัดสินใจลงทุนเพื่อสร้างผลลัพธ์ทางสังคม ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: พัฒนา Impact Reporting & Investment Standards (IRIS) ซึ่งเป็น “แคตตาล็อก” ชุดตัวชี้วัดเพื่อใช้ในการวัดผลลัพธ์จาก การลงทุน ทั้งด้านสังคม สิ่งแวดล้อม และการเงิน โดยเผยแพร่ต่อสาธารณะโดยไม่คิดค่าใช้จ่ายตั้งแต่ปี 2009 เพื่อให้กิจการ เพื่อสังคมใช้เป็นแนวทางวัดผลลัพธ์ทางสังคม ขณะทีแ่ หล่งทุนสามารถใช้ข้อมูลในการตัดสินใจประเมินโครงการหรือกิจการที่ จะให้การสนับสนุนว่า สามารถสร้างผลลัพธ์ทางสังคมได้มากน้อยเพียงใด กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือ: เป็นชุดตัวชี้วัดที่รวบรวมตัวชี้วัดทีส่ าคัญในด้านต่างๆ ซึ่งพัฒนาและรวบรวมจากมาตรฐานหรือเกณฑ์ของแหล่งทุนด้านสังคมที่ เป็นที่ยอมรับในด้านนั้นๆ ชุดตัวชีว้ ัดของ IRIS (IRIS metrics) ถูกออกแบบสาหรับการวัดผลลัพธ์จากการลงทุน ด้าน สิ่งแวดล้อม สังคม และการเงิน โดยมีตัวชี้วัดนับร้อยตัวที่องค์กรสามารถเลือกใช้ได้ตามลักษณะกิจกรรม วัตถุประสงค์ที่ ต้องการวัดผล และความคาดหวังของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ในส่วนนี้ IRIS ให้คาแนะนาถึงตัวชี้วัดที่องค์กรส่วนใหญ่ในแต่ละ อุตสาหกรรมเลือกใช้ ตัวชี้วัดของ IRIS ทุกตัวถูกพัฒนาโดยยึดหลักการคือ เป็นตัวชี้วัดที่สามารถเก็บข้อมูลได้ สัมพันธ์กับการ ตัดสินใจ และมีประโยชน์สาหรับการวิเคราะห์ในภาพรวม GIIN ย้าว่า IRIS ไม่ใช่เครื่องมือที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ตรงๆ แต่ให้คาแนะนาว่าควรใช้ตัวชี้วัดใดบ้างในการประเมิน ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน (นักลงทุนใช้เครื่องมือช่วยตัดสินใจ) การสื่อสารสู่สาธารณะ (ของกิจการ) 198

เว็บไซต์: https://iris.thegiin.org/ ชุดตัวชี้วัด IRIS: https://iris.thegiin.org/metrics 2. B Lab ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2006 เป้าหมายองค์กร: ส่งเสริมความรับผิดชอบของธุรกิจต่อสังคมและสิ่งแวดล้อม ส่งเสริมการทาดีผา่ นธุรกิจ สร้างมาตรฐาน “B Corporation” รับรองการเป็นธุรกิจเพื่อสังคมและธุรกิจไตรกาไรสุทธิ (triple bottom line) ซึ่งมุ่งสร้างคุณค่าด้านสังคมและสิ่งแวดล้อม นอกเหนือไปจากผลตอบแทนทางการเงิน เพื่อส่งเสริมให้ธรุ กิจรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อม เกณฑ์การพิจารณา ครอบคลุม สังคม สิ่งแวดล้อม ความโปร่งใส แรงงาน เป็นต้น โดยคติที่องค์กรยึดถือคือ “companies compete not only to be the best in the world, but the best for the world” ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: สร้างเครื่องมือที่ใช้ในการวัดผลกระทบทางสังคม (B Impact Assessment, B Analytics) เผยแพร่ในปี 2013 ให้คะแนนผล การดาเนินงานด้านทางสังคมและสิ่งแวดล้อม ด้วยการวัดผลกระทบของธุรกิจที่มีต่อผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียผ่านระบบออนไลน์ ซึ่ง เป็นระบบที่ง่ายต่อการใช้งานและไม่เสียค่าใช้จ่าย กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Proprietary คาอธิบายเครื่องมือ: B Impact Assessment (BIA) วัดผลลัพธ์ทางสังคมและสิ่งแวดล้อมของธุรกิจ โดยประเมินผลการดาเนินงานด้านสังคมและ สิ่งแวดล้อมเป็นคะแนนรวม 200 คะแนน BIA ประมวลผลจากคาถามใน 2 ส่วน คือ Operational Impacts และ Impact Business Models โดย Operational Impacts ครอบคลุมผลกระทบใน 4 ด้าน ได้แก่ ธรรมาภิบาล แรงงาน ชุมชน และ สิ่งแวดล้อม ขณะที่ Impact Business Models รวมรวบคาถามเกีย่ วกับโมเดลธุรกิจของกิจการใน 5 ด้าน ได้แก่ ธรรมาภิบาล แรงงาน ชุมชน สิ่งแวดล้อม และผูบ้ ริโภค บริษัทหรือองค์กรที่เลือกใช้ BIA สามารถเลือกให้กิจการของตนได้รบั การจัดอันดับด้วย Global Impact Investment Rating System (GIIRS) ซึ่ง GIIRS ประมวลผลจาก BIA และสร้างเกณฑ์การให้คะแนนและจัดอันดับ 2 ด้าน คือ Operational Impacts (1-5 ดาว) และ Impact Business Models (แพลทตินัม, ทอง, เงิน, ทองแดง และ N/A) GIIRS ทาให้องค์กร สามารถเปรียบเทียบผลการดาเนินงานของตนกับองค์กรอื่นๆได้ 199

BIA และ GIIRS รวบรวมข้อมูลทั้งเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพบางส่วนด้วยชุดตัวชี้วัดของ IRIS ตัวอย่างคาถาม Operational Impacts • องค์กรใช้วิธีปฏิบัติใดในการประเมินผลการดาเนินงานด้านสังคมและสิ่งแวดล้อมของคู่ค้า • บริษัทใช้พลังงานหมุนเวียนในการผลิตเป็นสัดส่วนเท่าใดพลังงานหมุนเวียนที่ใช้ในการผลิต • สัดส่วนของฝ่ายบริหารที่ได้รับการประเมินผล โดยพิจารณาผลการดาเนินงานด้านสังคมและสิ่งแวดล้อม เป็นเท่าใด • จานวนวันลาพักร้อน/ลาป่วย/ลากิจ/วันหยุดประจาปี ที่พนักงานประจาได้รับเป็นจานวนกี่วัน Impact Business Models • กลุ่มผูด้ ้อยโอกาสใดที่เป็นกลุ่มเป้าหมายที่ธุรกิจจะสร้างผลลัพธ์ทางสังคม • สินค้า/บริการของบริษัทมีลักษณะอย่างไร: ใช้วัสดุรไี ซเคิลในการผลิต, ออกแบบเพื่อให้เกิดขยะน้อยทีส่ ุด เป็นต้น • การบริหารสาขาย่อยของบริษัทมีลักษณะตรงตามข้อใด: สาขาได้รับการฝึกอบรมด้านการจัดการอย่างทั่วถึง, ร้อยละ 50 ของสาขาทั้งหมดตั้งอยู่ในพื้นที่ยากจน, สาขาถือหุ้นร้อยละ 50 ของกิจการ เป็นต้น ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน (นักลงทุนใช้เครื่องมือช่วยตัดสินใจ) การประเมินผล การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: BIA http://bimpactassessment.net/bcorporation B-Analytic http://b-analytics.net/ GIIRS http://b-analytics.net/giirs-ratings 3. Intellecap ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2002 เป้าหมายองค์กร: มุ่งส่งเสริมให้ธุรกิจเติบโตทั้งด้านกาไรและความยั่งยืน สร้างผลลัพธ์ทางสังคมกับกลุ่มผู้มรี ายได้น้อยซึง่ เป็นคนส่วนใหญ่ในสังคม เปรียบเป็นฐานรากปิระมิด – Bottom of Pyramid หรือ BOP ในประเทศอินเดีย ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: พัฒนา PRISM (2014) เป็นเครื่องมือที่ใช้ประเมินผลการดาเนินงานของกองทุนที่ลงทุนในธุรกิจเพื่อสังคม นอกจากผลด้าน การเงินแล้ว ยังพิจารณาเกณฑ์ด้านสังคมและสิ่งแวดล้อม โดยมุ่งหวังให้เพิ่มประสิทธิผลและขยายขนาดของการลงทุนที่มี เป้าหมายทางสังคม 200

กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Proprietary คาอธิบายเครื่องมือ: PRISM (Portfolio, Risk, Impact, and Sustainability Measurement) เป็นเครื่องมือประเมินผลการดาเนินการของ กองทุน นักลงทุนสามารถรูไ้ ด้ว่าเงินลงทุนของตนสร้างผลลัพธ์ทางสังคมอย่างไร PRISM ประเมินผลจากคะแนน 2 ส่วน คือ ผลการดาเนินงานของกองทุน (Fund performance) และ ผลการดาเนินงาน portfolio ของบริษัท (performance of portfolio companies) ผลการดาเนินงานของกองทุน (Fund performance) วัดผลจากการประเมินที่เรียกว่า Fund Sustainability, Intent, and Contribution Score (FSIC Score) ที่ยึดถือหลักที่ว่าผลการดาเนินงานจะไม่พิจารณาเพียงด้านการเงินเท่านั้น คะแนนในส่วน นี้ PRISM ใช้ตัวชี้วัดแทนค่าทางการเงินของปัจจัยที่ไม่มีมลู ค่าทางการเงิน (non-monetary) FSIC Score เป็นผลรวมจากการ ประเมินใน 2 หมวดย่อย ได้แก่ • Fund sustainability ประเมินคะแนนความยั่งยืนของกองทุน โดยพิจารณา แหล่งเงินทุน ทางเลือกการลงทุน และ ยุทธศาสตร์ระยะยาว • Fund intent & contribution to investee firms ประเมินปัจจัยอื่นนอกเหนือจากปัจจัยทางการเงินของกองทุน ซึ่งเกี่ยวข้องกับเป้าหมายทางยุทธศาสตร์ของบริษัทที่กองทุนเข้าไปลงทุน ผลการดาเนินงาน portfolio ของบริษัท (performance of portfolio companies) วัดจากผลการประเมินทีเ่ รียกว่า Portfolio Impact Assessment Score (PIA Score) ซึ่งวัดผลการพัฒนาที่บริษัทผู้รับทุนสามารถทาได้ในภาพรวม (วัดผล ของ portfolio ซึ่งเป็นผลรวมของบริษัทที่กองทุนเข้าไปลงทุนทั้งหมด) แบ่งเป็น 5 ด้าน ได้แก่ - Beneficiary Impact เป็นคะแนนจากผลลัพธ์ทางตรงที่เกิดขึ้นกับผู้บริโภคที่ใช้สินค้าหรือบริการของบริษัทที่ไป ลงทุน - Suppliers/Producer Impact เป็นคะแนนจากผลลัพธ์ทางตรงที่เกิดกับคู่ค้า จากการจัดซื้อ การเลือกคู่ค้า และ นโยบายการจัดการ - Worker Impact เป็นคะแนนจากผลลัพธ์ทางตรงที่เกิดกับลูกจ้าง ผ่านการจ้างงาน การฝึกอบรม และนโยบายการ ประเมินผล (appraisal policies) - Environment Impact เป็นคะแนนจากผลลัพธ์ทางตรงที่เกิดกับสิง่ แวดล้อม เป็นผลมากจากนโยบายด้าน สิ่งแวดล้อม เช่น นโยบายเกี่ยวกับการจัดหาน้า พลังงาน การปล่อยมลภาวะและของเสีย เป็นต้น - Governance Impact เป็นคะแนนจากธรรมาภิบาลที่ดี ซึ่งรวมถึงหลักปฏิบตั ิที่ดีของฝ่ายคณะกรรมการ (board constitution) ประมวลจริยธรรม (code of ethics) และนโยบายการคุ้มครองลูกค้า

201

หลังจากนั้น PRISM จะนาคะแนน FSIC Score และ PIA Score ที่ได้ไปปรับน้าหนักตามบริบทของแต่ละกรณี (เป็นการวัดผล ลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริง เทียบกับผลลัพธ์ที่สามารถเกิดขึ้นในบริบทของแต่ละกรณี) การปรับน้าหนักอิงจากตัวชี้วัดด้านศักยภาพการ สร้างผลลัพธ์ (impact potential) ตัวใดตัวหนึ่งหรือหลายตัวจากตัวชี้วัด 3 ชนิด คือ -

-

Geographical Impact Potential Assessment ตัวชี้วัดด้านการพัฒนาของเมืองต่างๆ ในอินเดีย ซึง่ คะแนนยิ่ง น้อยยิ่งสะท้อนศักยภาพที่จะสร้างผลลัพธ์ในเมืองนั้นๆ เป็นการประเมินเทียบกับศักยภาพในพื้นที่หรืออุตสาหกรรม ของบริษัทที่ไปลงทุน คะแนนที่ได้หลังจากการปรับน้าหนักสะท้อนผลการดาเนินงานที่แท้จริงของบริษทั Financial Instrument (Debt vs. Equity) Impact Potential ศักยภาพการสร้างผลลัพธ์ของกองทุนผ่านการใช้ เครื่องมือทางการเงินประเภทต่างๆ โดยเป็นการเปรียบเทียบในอุตสาหกรรมเดียวกัน Impact Potential of the Stage of Investment in Portfolio Company ช่วงเวลาที่บริษัทเข้าไปลงทุนส่งผล ถึงศักยภาพการสร้างผลลัพธ์ของกองทุน ยิ่งเข้าไปลงทุนเร็วเท่าไร กองทุนยิ่งมีบทบาทในการช่วยบริษัทผู้รับทุนใน การพัฒนาด้านต่างๆ ซึ่งหมายถึงมีศักยภาพในการสร้างผลลัพธ์สูง โดยเป็นการเปรียบเทียบในอุตสาหกรรมเดียวกัน

ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน (นักลงทุนใช้เครื่องมือช่วยตัดสินใจ) การประเมินผล เว็บไซต์: http://prismforimpact.com/index/ 4. Social Value UK ปีก่อตั้ง: The SROI Network ก่อตั้งปี ค.ศ. 2008 เปลี่ยนชื่อเป็น Social value UK ในปี ค.ศ. 2015 เป้าหมายองค์กร: สร้างเครือข่ายผูส้ นใจ social value และ social impact เพื่อร่วมกันพัฒนาและส่งเสริมการใช้งาน SROI เพื่อวัดผลและสร้าง ผลลัพธ์ทางสังคมสูงสุดต่อผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียขององค์กร Social value UK เชื่อว่า “คุณค่า” (value) ที่แต่ละองค์กรยึดถือ ส่งผลต่อการตัดสินใจ หากให้นยิ ามของคุณค่ากว้างขึ้นแล้ว การตัดสินใจบนนิยามที่กว้างขึ้นนี้ จะช่วยแก้ปัญหาทางสังคมและ สิ่งแวดล้อม ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ส่งเสริมการใช้ SROI เพื่อวัดผลลัพธ์ขององค์กร ขยายนิยามของ “คุณค่า” ให้ครอบคลุมผู้มสี ่วนได้สว่ ยเสียกลุ่มต่างๆ จัดการ ฝึกอบรม ประชุม สัมมนา และโครงการรณรงค์ ตลอดจนพัฒนาเครือ่ งมือใหม่ๆ เพื่อส่งเสริมการใช้ SROI และสนับสนุนให้ องค์กรต่างๆใช้ชุดข้อมูลในการปรับปรุงการวางนโยบายองค์กร นอกจากนี้ Social value UK ยังเป็นตัวกลางในการสร้าง เครือข่ายผู้ที่สนใจ SROI เป็นเครือข่ายสากลทีส่ ร้างการเปลี่ยนแปลง กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change

202

ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: SROI และ Proprietary คาอธิบายเครื่องมือ: วัดผลลัพธ์ทางสังคม แสดงผลแบบใยแมงมุมเทียบกับ best practice แสดงให้เห็นว่าควรพัฒนาด้านใด โดย Social Value Self-Assessment Tool เป็นเครือ่ งมือประเมินองค์กรเองที่ช่วยให้ผู้ใช้ทราบว่ามีการวัดผลและรายงานเรื่องคุณค่าทางสังคม (social value) ได้ดีเพียงใดเมือเทียบกับหลักการของ Social Value UK เครื่องมือประเมินประกอบด้วยคาถามใน 7 ขั้นตอน รวม 19 คาถาม เป็นคาถามเกีย่ วกับความพร้อมและการเตรียมการของ องค์กร ไล่ไปตามหลักการ 7 ข้อของ Social Value UK โดยองค์กรสามารถเลือกได้ว่าจะประเมินในระดับองค์กรหรือระดับ โครงการ ซึ่งหลังจากตอบคาถามครบถ้วน ระบบจะประมวลผลออกมาเป็นแผนภาพใยแมงมุม (spider chart) แสดงผล คะแนนในประเด็นต่างๆ โดยผู้ใช้สามารถเลือกที่จะเปรียบเทียบกับค่าเฉลี่ยขององค์กรที่อยู่ในประเทศเดียวกัน มีอายุองค์กร ใกล้เคียงกัน หรืออยู่ในภาคส่วนเดียวกัน ซึ่งสะท้อนว่าองค์กรมีวิธีปฏิบัติในการวัดผลลัพธ์ดีเพียงใดและควรปรับปรุงความ พร้อมในด้านใดบ้าง หลักการ 7 ข้อ ของ Social value UK และแนวคาถามของ self-assessment tool แสดงในตาราง 7 ตาราง 24 หลักการ 7 ข้อ ของ Social value UK และแนวคาถามของ self-assessment tool หลักการ

คาอธิบาย

Profile Questions

หลักการ 1 Involve stakeholders หลักการ 2 Understand what changes หลักการ 3 Value the things that matter

การรวมผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียเข้าสู่การ ประเมิน SROI ผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียกลุ่ม ใด ได้รับผลกระทบอย่างไรบ้าง ใคร รวมอยู่ในการประเมินบ้าง ทาความเข้าใจว่าการเปลีย่ นแปลงอะไร ที่องค์กรสร้าง ผ่านการเก็บข้อมูล ผลกระทบทางลบและทางบวกที่เกิดขึ้น ทั้งที่ตั้งใจและไม่ตั้งใจ จัดลาดับความสาคัญของผลลัพธ์ที่มีต่อ ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียกลุม่ ต่างๆ โดย พิจารณาต้นทุนและคุณค่าทาง เศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม

203

แนวคาถาม คาถามเบื้องต้นก่อนเริม่ ทาการประเมิน ได้แก่ ชื่อและ ประเภทองค์กร ระยะเวลาดาเนินการ ผล ประกอบการต่อปี ลักษณะธุรกิจ/โครงการทีส่ ร้าง คุณค่า และให้เลือกว่าจะประเมินระดับองค์กรหรือ ระดับโครงการ คาถามเกี่ยวกับการการระบุผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย วิธี ปฏิบัติในการรวมผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียในการวางแผน ประเมินผลลัพธ์ทางสังคม คาถามเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงทีอ่ งค์กรสร้าง การ เตรียมพร้อมในการเก็บข้อมูล (ปัจจัยนาเข้า, ผลผลิต, ผลลัพธ์) ข้อมูลสนับสนุนการกล่าวอ้างในผลลัพธ์ที่ สร้าง คาถามเกี่ยวกับ ปัจจัยนาเข้า ผลลัพธ์ และค่าแทนทาง การเงิน

หลักการ หลักการ 4 Only include what is material หลักการ 5 Do not over-claim

หลักการ 6 Be transparent

หลักการ 7 Verify the result

คาอธิบาย พิจารณาและตัดสินว่าข้อมูลใดควร รวมอยู่ในการประเมิน ตัดสิ่งที่ไม่สาคัญ ออก กล่าวอ้างเฉพาะคุณค่าที่องค์กรสร้าง โดยเปรียบเทียบกับบริบท (เช่น ไม่นับ ผลลัพธ์ที่อาจจะเกิดขึ้นอยู่แล้วแม้ไม่มี องค์กรเข้าไปดาเนินการ) แสดงให้เห็นว่าการประเมินมี กระบวนการที่โปร่งใสและถูกต้อง มี การรายงานและตรวจสอบโดยผู้มสี ่วน ได้ส่วนเสีย

ตรวจสอบ รับรองความถูกต้องจาก บุคคลอื่น

แนวคาถาม คาถามเกี่ยวกับการพิจารณาประเด็นที่มีความสาคัญ

คาถามเกี่ยวกับระยะเวลาทีผ่ ลลัพธ์จากองค์กรจะดารง อยู,่ สัดส่วนผลลัพธ์ที่เกิดจากองค์กรอื่นที่ทางานใน ประเด็นเดียวกันในพื้นที่เดียวกัน (attribution), สัดส่วนผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นอยูด่ ีถึงแม้องค์กรไม่เข้าไป ทางาน (deadweight) คาถามเกี่ยวกับความพร้อมขององค์กรในการให้ เหตุผลด้านคุณภาพ (ความโปร่งใสและความถูกต้อง) ของการประเมิน อธิบายขอบเขตการประเมิน (เช่น ครอบคลุมผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียกลุ่มใด สมมติฐานที่ใช้) มีการจัดทารายงานเสนอทั้งภายในและภายนอก องค์กร การประเมินได้รับการตรวจสอบจากผู้มสี ่วนได้ส่วน เสีย คนในองค์กรที่ข้อมูล และ/หรือการตรวจสอบจาก ภายนอก

แผนภาพ 23 ตัวอย่างการแสดงผลใยแมงมุมของ Social Value UK : ค่าเฉลี่ยองค์กรในประเทศไทย

204

ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การประเมินผล เว็บไซต์: http://www.socialvalueuk.org/

5. Sametrica ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2011 เป้าหมายองค์กร: ผลิตซอฟต์แวร์เพื่อช่วยนักลงทุนประเมินและจัดการการลงทุนเพื่อสังคม ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: สร้างเครื่องมือที่ใช้ในการประเมินผลกระทบทางสังคมจากการลงทุน เป็นเครื่องมือที่ช่วยนาเสนอผลลัพธ์ที่เกิดจากการ โครงการความรับผิดชอบต่อสังคมและการลงทุนขององค์กรที่มีต่อชุมชน ผู้ใช้งานมีทั้งภาครัฐ มูลนิธิ และภาคเอกชน กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: SROI, Cost-benefit คาอธิบายเครื่องมือ: วัดผลลัพธ์ทางสังคมจากการลงทุน ระบุความเปลี่ยนแปลงที่โครงการสร้าง ประมวลผลและแนะนาโอกาสในการพัฒนา โดยมี ขั้นตอน ดังนี้ • Prove your impact วัดขนาดผลลัพธ์ทางสังคมของโครงการ โดยพิจารณาจากมูลค่าการทางเงิน การเปรียบเทียบ กับค่าเฉลี่ย และฐานข้อมูลตัวชี้วัด • Make better decisions ระบุการเปลีย่ นแปลงที่โครงการสร้าง ประเมินประสิทธิผลของโครงการอ้างอิงจากผลที่ เกิดขึ้นจริง • Invest strategically ระบุช่องว่างและโอกาสในการยกระดับผลลัพธ์ โดยให้ความสนใจกับผลลัพธ์ที่มคี วามสาคัญ ที่สุด ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน (นักลงทุนใช้เครื่องมือช่วยตัดสินใจ) 205

การประเมินผล เว็บไซต์ http://sametrica.com/

6. Progress out of poverty index (PPI) โดย Innovations for Poverty Action (IPA) ปีก่อตั้ง: จัดทาดัชนี PPI ปี 2005 โดย Grameen Foundation เป้าหมายองค์กร: Innovations for Poverty Action (IPA) มีพันธกิจในการหาวิธแี ก้ปญ ั หาความยากจนทั่วโลก ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: พัฒนา PPI index ซึ่งเป็นเครื่องมือชี้วัดความยากจน ใช้ช่วยวางแผนโครงการ และติดตามผล (สาหรับโครงการที่มเี ป้าหมาย ด้านความยากจน) เพื่อยกระดับผลการดาเนินการด้านสังคม และเผยแพร่ระเบียบวิธีต่อสาธารณะโดยไม่คิดค่าใช้จ่าย กรอบทฤษฎีทใี่ ช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: อื่นๆ (วัดความยากจน ณ เวลาหนึง่ สามารถเปรียบเทียบระหว่างก่อนและหลังโครงการได้ แต่ไม่สามารถกล่าวได้ว่าโครงการ เป็นปัจจัยหลักในการสร้างความเปลี่ยนแปลง) ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Proprietary คาอธิบายเครื่องมือ: ดูรายละเอียดได้ในบทที่ 4 หัวข้อ 4.2 ในส่วน “เครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแบบ Proprietary” ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน (สาหรับโครงการเกี่ยวข้องกับการให้ทุนคนจน เครื่องมือจะช่วย "ระบุ" ว่าใครจน)

7. SVT Group ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2001 เป้าหมายองค์กร: 206

เป็นที่ปรึกษาทางธุรกิจด้านการวัดผลลัพธ์และผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (เพื่อให้ลูกค้าสามารถสื่อสารกับผู้ให้ทุนได้) ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ให้บริการเกี่ยวกับการวัดผลลัพธ์ทางสังคมอย่างครบวงจร (เช่น ประเมินผลลัพธ์/ผลตอบแทนทางสังคม คาแนะนาด้าน นโยบาย การจัดทารายงาน และสือ่ สารต่อผู้ให้ทุน) กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: SROI (ในส่วนประเมินผลลัพธ์และผลตอบแทนทางสังคม) คาอธิบายเครื่องมือ: การวัดผลลัพธ์ทางสังคมเป็นส่วนหนึ่งของการให้บริการอย่างครบวงจรด้านระบบการจัดการผลลัพธ์ (Impact Management Systems) ซึ่งคณะวิจัยไม่สามารถเข้าถึงข้อมูลได้วา่ เครื่องมือที่ใช้มีลกั ษณะพิเศษกว่าการประเมิน SROI โดยทั่วไปหรือไม่ อย่างไร อย่างไรก็ดี สามารถระบุบางกิจกรรมในการประเมินของ SVT ได้ดังนี้ มีการวิจัยเปรียบเทียบวิธีปฏิบตั ิกับอุตสาหกรรมเดียวกัน ใช้กรอบทฤษฎี Theory of change มีการพิจารณาตัวชี้วัด โดยเปรียบเทียบกับมาตรฐานในอุตสาหกรรมเดียวกัน วิเคราะห์ผลและจัดทารายงาน ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน (เพื่อนาเสนอผู้ให้ทุน) การประเมินผล การสื่อสารสู่สาธารณะ (จัดทาเป็นรายงาน) เว็บไซต์ http://svtgroup.net/#About 8. SPI4 (พัฒนาโดย CERISE) ปีก่อตั้ง เครื่องมือ SPI4 พัฒนาปี 2014 เป้าหมายองค์กร:

207

CERISE เป็นองค์กรไม่แสวงหากาไรให้บริการด้านต่างๆ เช่น การฝึกอบรม ให้คาปรึกษา พัฒนาเครื่องมือวัดผล เพื่อส่งเสริม การเงินที่รับผิดชอบและมีจริยธรรม ซึ่งเป็นมิติหนึ่งของการพัฒนาทางสังคมและเศรษฐกิจ CERISE ทางานร่วมกับองค์กรใน ภาคการเงิน เช่น สถาบันการเงิน เครือข่ายต่างๆ และนักลงทุน และสนับสนุนให้องค์กรเหล่านี้พัฒนายุทธศาสตร์ด้านสังคม และยกระดับวิธีปฏิบัติอย่างมีจริยธรรมสาหรับ สถาบันไมโครไฟแนนซ์ ธุรกิจเพื่อสังคม และการเงินชนบท (rural finance) ประเด็นสังคมทีเ่ น้นการสนับสนุน: พัฒนา SPI4 ซึ่งเป็นเครื่องมือช่วยสถาบันการเงินขนาดจิ๋ว (ไมโครไฟแนนซ์) ประเมินผลการดาเนินงานด้านสังคม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือ: ชุดคาถามของ SPI4 ครอบคลุมเกณฑ์มาตรฐานของการดาเนินงานด้านสังคม ตามหลักการของ Universal Standards for Social Performance Management ของ Social Performance Task Force (SPTF) ที่นามาตรฐาน 20 ชุด มาเรียบเรียง เป็นประเด็นใน 6 มิติ ได้แก่ 4 • การอธิบายและติดตามเป้าหมายทางสังคม • การสร้างความเชื่อมั่นว่าคณะกรรมการ ฝ่ายบริหาร และพนักงาน ให้คามั่นต่อเป้าหมายทางสังคม • การออกแบบสินค้าและบริการ ตลอดจนรูปแบบและช่องทางการส่งมอบ ระดับการตอบสนองต่อความต้องการและ ความพึงพอใจของลูกค้า • การปฏิบัตติ ่อลูกค้าอย่างรับผิดชอบ • การปฏิบัตติ ่อพนักงานอย่างรับผิดชอบ • ความสมดุลระหว่างผลดาเนินงานด้านการเงินและด้านสังคม SPI4 v2.0 ซึ่งเป็นรุ่นล่าสุดเผยแพร่ให้ดาวน์โหลดเมื่อเดือนกรกฎาคม ปี 2016 ประกอบด้วยตัวชี้วัด 161 ตัว คาถามของแต่ละ ตัวชี้วัดจะประเมินระดับการนาไปปฏิบัติของแต่ละประเด็น ซึ่งผู้ทดสอบสามารถเลือกตอบจากตัวเลือก 3 ข้อคือ Yes/No/Partially ในเว็บไซต์ของ SPI4 ระบุว่าผู้ทดสอบอาจจะต้องใช้เวลาถึง 15-20 ชั่วโมงในการตอบคาถามทั้งหมด ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน การประเมินผล

4

http://sptf.info/images/usspm%20englishmanual%202014%201.pdf

208

เว็บไซต์ http://www.cerise-spi4.org/

9. Toniic Institute ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2010 เป้าหมายองค์กร: Toniic เป็นเครือข่ายสากลของนักลงทุนเพื่อสังคมทั้งบุคคลและสถาบัน โดยให้ความสนใจกับกิจการเพื่อสังคมที่เพิ่งก่อตั้ง Toniic สร้างเครือข่ายนักลงทุน ผูจ้ ัดการกองทุน ผู้ประกอบการ ที่มเี จตนารมณ์ในการแก้ไขปัญหาสังคมและสิ่งแวดล้อม ผ่าน การลงทุน เครือข่ายนีจ้ ึงเป็นเวทีเพื่อแลกเปลี่ยนข้อมูล ความรู้ ที่เป็นประโยชน์สาหรับการตัดสินใจลงทุน ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: พัฒนาเครื่องมือวัดผลลัพธ์และผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน โดยคัดเลือกจากชุดตัวชี้วัดของ IRIS กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือ: Toniic จัดทาชุดตัวชี้วัด 5 ด้าน เรียกว่า “cross-portfolio” ดังแสดงในตาราง 8 โดยคัดเลือกจากชุดตัวชี้วัดของ IRIS จาก เกณฑ์ดังต่อไปนี้: 1) เป็นตัวชี้วัดทีเ่ ก็บข้อมูลได้ง่าย 2) เป็นตัวชี้วัดทีส่ มาชิกของ Toniic ส่วนใหญ่เลือกใช้ และ 3) สามารถ สะท้อนข้อมูลผลการดาเนินงานด้านธุรกิจได้เป็นอย่างดี ตัวชี้วัดทั้ง 5 ด้าน ประกอบด้วย ข้อมูลลูกค้า จานวนตาแหน่งงานใน องค์กรรับทุน ข้อมูลรายรับ รายได้สุทธิ และข้อมูลแหล่งทุนใหม่ นอกจากนี้ Toniic กาหนดให้มีตัวชี้วัดเฉพาะอุตสาหกรรมที่ แสดงถึงลักษณะพิเศษที่ควรให้ความสาคัญที่แตกต่างกันของแต่ละอุตสาหกรรม โดยอุตสาหกรรมทีม่ ีตวั ชี้วัดเฉพาะ ได้แก่ เกษตรกรรม การศึกษา พลังงาน สิ่งแวดล้อม บริการทางการเงิน สุขภาพและน้า และธุรกิจขนาดเล็กที่กาลังเติบโต ตาราง 25 ชุดตัวชี้วัด 5 ด้าน “cross-portfolio” ของ Toniic ที่อ้างอิงดัชนีของ IRIS ดัชนีชี้วัดทางสังคม ของ IRIS จานวนลูกค้า

คานิยามของ IRIS จานวนลูกค้าที่มีในช่วงที่รายงาน

เหตุผลในการรวมเข้ามา วัดกิจกรรมและจานวนผูไ้ ด้รับประโยชน์จากการ ดาเนินงานของกิจการ

209

รหัส IRIS PI4060

ดัชนีชี้วัดทางสังคม ของ IRIS

คานิยามของ IRIS

เหตุผลในการรวมเข้ามา

รหัส IRIS

จานวนตาแหน่งงานที่ จานวนของตาแหน่งงานเต็มเวลา มีอยู่ในกิจการด้าน ของกิจการด้านการเงินในช่วงเวลาที่ ลงทุน โดยดูข้ามพอร์ตโฟลิโอการ การเงิน ลงทุน

รายงานขนาดของกิจการ การเติบโตของการ PI5691 บริการ ประสิทธิผลของต้นทุน การแสดงให้เห็น ว่ามีการเติบโตของตาแหน่งงานของผู้มีรายได้น้อย ที่เกิดจากตัวกิจการ

รายได้ที่ได้จากธุรกิจ

รายได้ที่เกิดจากกิจกรรมทางธุรกิจ ทั้งหมดในช่วงที่รายงาน รายได้ทไี่ ด้ จากธุรกิจหมายถึงรายได้ทั้งหมดลบ ด้วยรายได้ที่มาจากเงินบริจาคหรือ เงินให้เปล่า

รายงานสุขภาพทางการเงินของกิจการและ กิจกรรมที่ทา และประมาณต้นทุนหน่วยสุดท้าย เป็นตัวชี้วัดสุขภาพขององค์กรและผลลัพธ์ทาง สังคมที่สร้างได้

รายได้สุทธิ

รายได้สุทธิหรือการเปลี่ยนแปลงของ กาไรสุทธิของกิจการมีประโยชน์ในการรายงานว่า FP1301 Unrestricted สินทรัพย์สุทธิที่มา มีการสนับสนุนในลักษณะการกุศลมากน้อย จากกิจกรรมธุรกิจทั้งหมดในช่วงที่ เพียงใด รายงานและรายได้ที่เกิดจากการ บริจาคหรือเงินให้เปล่า

เงินลงทุนใหม่

มูลค่าของกระแสเงินสดจากกิจกรรม ติดตามกิจกรรมที่เกิดขึ้นในการหาเงินลงทุนและ การเงินของกิจการ (ทั้งจากเงินกู้ แหล่งทุนเข้าสู่กิจการ ซึ่งเป็นปัจจัยสาคัญในการ และเงินลงทุน) ในช่วงเวลาที่รายงาน เติบโตและการขยายกิจการ

PI5958

FP8293

ตาราง 26 ตัวชี้วัดเฉพาะอุตสาหกรรมที่ Toniic แนะนาให้ใช้โดยอ้างอิงจากดัชนี IRIS อุตสาหกรรม

ดัชนี

คาอธิบาย

รหัส IRIS

พื้นที่ที่มีการเพาะปลูก อย่างยั่งยืน

ที่ดินจานวนกี่เฮกเตอร์ที่มีการเพาะปลูกอย่างยั่งยืน

การจ่ายเงินให้คู่ค้าเป็น รายบุคคล

มูลค่าของเงินที่กิจการจ่ายเพื่อซื้อสินค้าจากคู่คา้ เป็นรายบุคคล PI1492 ในช่วงที่รายงาน

การศึกษา

อัตราการเลื่อนชั้นของ นักเรียน

ร้อยละของจานวนนักเรียนที่เลื่อนขึ้นชั้นที่สูงขึ้นไปในโรงเรียน

PI4924

พลังงาน

พลังงานที่ผลิตได้

พลังงานที่ผลิตได้ในช่วงที่รายงาน และเชิงอรรถอธิบาย ประเภทของพลังงาน

PI8706

เกษตร

210

OI0625

อุตสาหกรรม

ดัชนี

คาอธิบาย

รหัส IRIS

การชดเชยและการลด การปล่อยก๊าซเรือน กระจก

ปริมาณก๊าซเรือนกระจกที่ชดเชยหรือลดได้ในช่วงที่มีการ รายงานโดยการใช้พลังงานทางเลือก พลังงานสมัยใหม่ หรือ การใช้แหล่งกาเนิดพลังงานที่มีประสิทธิภาพเข้ามาทดแทน แหล่งพลังงานแบบเดิม โดยรายงานหน่วยเป็นตัน คาร์บอนไดออกไซด์ หรือเทียบเท่า

PI5376

ที่ดินที่อนุรักษ์ไว้

จานวนเฮกเตอร์ของที่ดินที่ถูกกาหนดให้มีการอนุรักษ์ ทรัพยากรอย่างเคร่งครัด

PI2012

ที่ดินที่มีการปลูกป่าขึ้น ใหม่

จานวนเฮกเตอร์ของที่ดินที่มีการปลูกป่าเพิ่มในช่วงที่มีการ รายงาน

PI4907

บริการทางการเงิน

อัตราดอกเบีย้ ที่มี ประสิทธิภาพ

อัตราดอกเบีย้ ที่ลูกค้าจ่ายเมื่อเทียบกับเงินกู้ที่ลูกค้าได้รับ

PI7467

การดูแลสุขภาพและ น้า

ปริมาณน้าดื่มทีผ่ ลิตได้

ปริมาณน้าดื่มทีผ่ ลิตได้ในช่วงที่รายงาน และเชิงอรรถแสดง สมมติฐาน

PI8043

ธุรกิจขนาดเล็กและ ธุรกิจที่กาลังโต

อัตราค่าจ้างเต็มเวลา

มูลค่าของค่าจ้าง (รวมโบนัส) ที่จ่ายให้พนักงานเต็มเวลาและ พนักงานชั่วคราวในช่วงที่รายงาน

PI9677

ปริมาณ/จานวนสินค้าที่ จานวนผลิตภัณฑ์หรือบริการที่กิจการขายได้ในช่วงที่รายงาน ขายได้

PI1263

สิ่งแวดล้อม

ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน (นักลงทุนใช้เครื่องมือช่วยตัดสินใจ) เว็บไซต์ http://www.toniic.com/toniic-institute/

10. International Association for Impact Assessment (IAIA) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1980 เป้าหมายองค์กร: 211

เพื่อส่งเสริมการประเมินผลกระทบทางสังคมผ่านการสร้างเครือข่าย ส่งเสริมการแลกเปลี่ยนความรู้ การสื่อสาร และการ ประเมินผลกระทบ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ส่งเสริมการรวมกลุ่ม สร้างเครือข่าย ผลิตข้อมูล เพื่อส่งเสริมการประเมินผลกระทบ (ซึ่งรวมถึงการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม) กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: คาอธิบายเครื่องมือ: ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: เว็บไซต์ http://www.iaia.org/index.php 11. Shujog ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2010 เป้าหมายองค์กร: สนับสนุนการสร้างผลกระทบทางบวกและนวัตกรรมสังคม พัฒนาศักยภาพของกลุ่มผูด้ ้อยโอกาส เพื่อขยายผลกระทบทางบวก ด้านสังคมขององค์กร ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ให้บริการการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ให้คาแนะนาเพื่อบรรลุเป้าหมายทางสังคม พัฒนาการเก็บข้อมูลและติดตามผล เพื่อให้ องค์กรสามารถขยายขนาดผลลัพธ์ทางสังคมที่สร้าง กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: SROI คาอธิบายเครื่องมือ: การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมเป็นส่วนหนึ่งของบริการของ Shujog ซึ่งในเว็บไซต์ระบุว่าเครื่องมือที่ใช้คือ SROI (ที่เป็น มาตรฐานของแต่ละอุตสาหกรรม) ประกอบกับตัวชี้วัดของ IRIS ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การประเมินผล 212

เว็บไซต์ http://shujog.org/what-we-do/impact-assessment/ 12. Social Performance Task Force (SPTF) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2005 เป้าหมายองค์กร: เป็นเครือข่ายส่งเสริมความร่วมมือระหว่างผูม้ ีส่วนได้ส่วนเสียในการพัฒนาและส่งเสริมการใช้มาตรฐานสากลในการจัดการผล การดาเนินงานด้านสังคม ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ส่งเสริมการใช้มาตรฐานสากลในการจัดการผลการดาเนินงานด้านสังคม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือ: ขั้นตอนการประเมินผลลัพธ์ ใช้ SPI4 ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การประเมินผล เว็บไซต์ http://sptf.info/about-us2

213

ภาคผนวก ง การสารวจกรอบคิดและเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของแหล่งทุนนอกภูมิภาคเอเชีย งานวิจัยในส่วนนี้รวบรวมข้อมูลเกีย่ วกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของมูลนิธิ กองทุนเพื่อสังคม กองทุนร่วมลงทุน เพื่อการกุศล หรือหน่วยงานสนับสนุนในภาควิชาการ ที่ให้การสนับสนุนทรัพยากรแก่กิจการเพื่อสังคมหรือโครงการสังคมทั่ว โลก ยกเว้นองค์กรที่ดาเนินการในภูมิภาคเอเชีย ประกอบด้วยองค์กรที่มีสานักงานใหญ่อยู่ที่ สหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร สวิตเซอร์แลนด์ สเปน และลิกเตนสไตน์ โดยมีรายละเอียดดังนี้ สหรัฐอเมริกา 1. The Roberts Enterprise Development Fund (REDF) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1997 เป้าหมายองค์กร: ขยายโอกาสจากโครงการพัฒนาอาชีพสาหรับผู้ที่เผชิญความยากลาบากในการเข้าสูต่ ลาดแรงงาน หรือการดารงตาแหน่งงาน เดิม โดยการสนับสนุนเงินทุนแก่กิจการเพื่อสังคม ทั้งเงินทุนตั้งต้น และเงินทุนเพื่อขยายธุรกิจ พร้อมให้คาปรึกษา เพื่อให้เกิด การจ้างงาน และนาผลกาไรจากการดาเนินธุรกิจเพื่อสังคมกลับไปลงทุนในการพัฒนาทักษะ ฝึกอบรม และบริการสาหรับ ลูกจ้างเหล่านั้น ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: การสนับสนุนการจ้างงานแก่ผู้เผชิญกับความยากลาบากในการเข้าสูต่ ลาดแรงงาน เช่น คนไร้บ้าน อดีตนักโทษ ผู้ป่วยทางจิต คนติดยา และผู้มีการศึกษาจากัด ในสหรัฐอเมริกา กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Cost-Benefit, SROI คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน REDF เลือกใช้กรอบแนวคิดของ Mathematica Jobs Study (MJS) เพื่อประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดจากการจ้างงานของ กิจการเพื่อสังคม โดยพิจารณาว่าการจ้างงานดังกล่าวสามารถช่วยสนับสนุนผู้ที่เผชิญความยากลาบากในการเข้าสู่ ตลาดแรงงานได้อย่างไร โดยพิจารณาใน 2 มิติคือ ความเพียงพอในการดารงชีพ (economic self-sufficiency) และความ มั่นคงในชีวิต (life stability) โดยมีรายละเอียดดังแสดงในตาราง 10Error! Reference source not found.

ตาราง 27 แบบสอบถามสาหรับประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดจากการจ้างงานของกิจการเพื่อสังคม โดย REDF

214

ผลลัพธ์ ข้อมูลที่รวบรวมจากแบบสอบถาม มิติความเพียงพอในการดารงชีพ ได้รับรายได้จากการทางานในสัปดาห์ที่ผ่านมา ได้รับรายได้จากการทางานในเดือนที่ผ่านมา การจ้างงาน ทางานต่อเนื่องกันอย่างน้อย 6 เดือนในปีที่ผ่านมา สัดส่วนของการใช้เวลาในการทางานในปีที่ผ่านมา รายได้รวมในเดือนที่ผ่านมา รายได้จากค่าแรงหรือเงินเดือน ในเดือนที่ผ่านมา รายได้ สัดส่วนรายได้จากการทางานในเดือนที่ผ่านมา สัดส่วนรายได้จากรัฐบาลในเดือนที่ผ่านมา มิติความมั่นคงในชีวิต ความมั่นคงด้านที่อยู่อาศัยในปีที่ผา่ นมา ที่อยู่อาศัย เคยเป็นคนไร้บ้าน การกระทาผิดซ้า ถูกจับในหนึ่งปีที่ผ่านมา ดัชนีชี้วัดความซึมเศร้า สุขภาพ สุขภาพร่างกายอยู่ในระดับดีเยีย่ ม การถูกคุกคามอย่างมีนยั สาคัญในปีที่ผ่านมา งานศึกษาผลลัพธ์ทางสังคมดังกล่าว เลือกพนักงานของธุรกิจเพื่อสังคมที่ REDF สนับสนุน 9 แห่ง ซึ่งทางานระหว่างเดือน เมษายนปี 2555 ถึง เดือนมีนาคม ปี 2556 เพื่อหาคาตอบของคาถามที่ว่า หลังจากได้งาน พนักงานมีความเพียงพอในการ ดารงชีพและความมั่นคงในชีวิตเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร โดยใช้ข้อมูลจากแบบสอบถาม แล้วจึงแปลงข้อมูลเหล่านั้นเป็นตัวเงิน เพื่อคานวณ SROI และ Cost-Benefit Ratio โดยแจกแจงผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นกับผูม้ ีส่วนได้สว่ นเสียต่างๆ ในสังคม เช่น พนักงานในกิจการเพื่อสังคม กิจการเพื่อสังคม ผู้จ่ายภาษีที่ไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับกิจการเพื่อสังคม และสังคมโดยรวม

สูตรในการคานวณมีรายละเอียดดังนี้

ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: 215

การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ

2. Annie E. Casey Foundation ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1948 เป้าหมายองค์กร: สร้างอนาคตทีด่ ีกว่าสาหรับเด็กนับล้านคนที่มีความเสีย่ งด้านการศึกษา เศรษฐกิจ สังคม และสุขภาพ ที่ต่ากว่ามาตรฐาน โดย สร้างความเข้มแข็งให้กับ 3 ปัจจัยที่เด็กต้องการ คือ ครอบครัว ชุมชน และการเข้าถึงโอกาส ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ค่อนข้างหลากหลาย แต่จะเน้นเด็กเป็นศูนย์กลาง ประกอบด้วย สวัสดิการเด็ก ความเป็นธรรมแก่เยาวชนต้องคดี ฐานข้อมูล เกี่ยวกับเด็กในสหรัฐอเมริกา การสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจสาหรับครอบครัว การศึกษา การพัฒนาความเป็นผู้นา การ ขับเคลื่อนเพื่อพัฒนานโยบายรัฐ กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน เลือกตัวชี้วัดจากฐานข้อมูล IRIS เพื่อวัดผลลัพธ์ในโครงการลงทุนทางสังคม (Social Investment Program) และแนวทางตาม คู่มือของมูลนิธิฯ (a guide to measuring advocacy and policy) สาหรับโครงการอื่นๆ ซึ่งประกอบด้วย 6 ด้านคือ 1) การ เปลี่ยนแปลงของบรรทัดฐานสังคม 2) องค์กรมีความเข้มแข็งขึ้น 3) เครือข่ายมีความเข้มแข็งขึ้น 4) ส่วนสนับสนุนมีความ เข้มแข็งขึ้น 5) นโยบายมีการพัฒนาให้ดีขึ้น 6) สร้างการเปลี่ยนแปลง/ผลลัพธ์ ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผน การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ

3. Bill & Melinda Gates Foundation ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1999 216

เป้าหมายองค์กร: Bill & Melinda Gates Foundation เป็นมูลนิธิภาคเอกเชนที่มีขนาดใหญ่ที่สดุ ในโลก โดยในปี พ.ศ. 2557 มูลนิธิมีเงินทุน สารองมากถึง 44.3 พันล้านเหรียญสหรัฐ ทั้งนี้ มูลนิธิดังกล่าวอยูภ่ ายใต้การควบคุมโดยมหาเศรษฐี 3 รายคือ Bill Gates, Melinda Gates และ Warren Buffett ซึ่งมีเป้าหมายสูงสุดคือตอบสนองความต้องการเร่งด่วนของมนุษย์ ไม่ว่าเขาหรือเธอ จะอาศัยอยู่ที่ใดในโลกก็ตาม ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: การดาเนินงานของมูลนิธิแบ่งออกเป็น 4 แผนก ได้แก่ • แผนกการพัฒนาโลก (Global Development Division) ครอบคลุมในประเด็น เช่น การเข้าถึงบริการทางการเงิน ของคนจน การพัฒนาด้านการเกษตร นวัตกรรมเกี่ยวกับน้า สุขอนามัย และความสะอาด • แผนกสุขภาพโลก (Global Health Division) เน้นการบริจาคให้กับองค์กรหรือโครงการที่ดาเนินการในประเด็นด้าน ป้องกันการระบาดของโรค รวมทั้งการตรวจหาโรค เช่น มาลาเรีย วัณโรค และไข้เลือดออก เป็นต้น หรือวิจัยเพื่อ พัฒนายารักษาโรคใหม่ๆ เช่น โรคเอดส์ • แผนกสหรัฐอเมริกา (United States division) เช่น การบริจาคเพือ่ สร้างห้องสมุด และการให้ทุนการศึกษาใน ประเทศสหรัฐอเมริกา • แผนกการสนับสนุนและรณรงค์นโยบายระดับโลก (Global policy & advocacy division) เช่น การควบคุมบุหรี่ การพัฒนานโยบายด้านการเงินรูปแบบใหม่ และการสนับสนุนการประชุมเรื่องวัคซีน เป็นต้น กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Logic Model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ด้วยการที่มลู นิธิฯ สนับสนุนโครงการที่มีความแตกต่างหลากหลายอย่างมาก ทาให้มีนโยบายการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมที่ พยายามหลีกเลีย่ งการประเมินทุกโครงการโดยใช้มาตรฐานเดียวกัน ซึ่งมูลนิธิเปิดกว้างการประเมินผลลัพธ์อย่างมาก โดยอาจ ใช้การประเมินเชิงปริมาณ เชิงคุณภาพ ใช้การประเมินเชิงทดลอง การยึดตามทฤษฎี หรือใช้ระบบการประเมิน แต่โดยพื้นฐาน แล้ว การวัดผลลัพธ์ทางสังคมขององค์กรจะแบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลักๆ ตามเป้าหมายการสนับสนุน ซึ่งมีรูปแบบแตกต่าง กัน ดังนี้ • การประเมินผลลัพธ์เพื่อเข้าใจและเพิ่มประสิทธิภาพของโครงการ เพือ่ ช่วยเหลือผูร้ ับเงินทุนให้สามารถดาเนิน โครงการได้อย่างเข้มแข็ง เนื่องจากการประเมินผลลัพธ์ในลักษณะนีจ้ ะให้ข้อมูลว่าประเด็นอะไรหรือการดาเนินการ ใดที่ได้ผลหรือไม่ได้ผลในแต่ละพื้นที่ • การประเมินเพื่อวัดผลลัพธ์ของโครงการนาร่อง นวัตกรรม หรือวิธีการส่งมอบสินค้าหรือบริการรูปแบบใหม่ เพื่อช่วย ในการตัดสินใจว่าควรจะขยายโครงการนาร่อง นวัตกรรม หรือวิธีการส่งมอบ หรือไม่ อีกทั้งยังเป็นแหล่งข้อมูลสาคัญ ของมูลนิธิ ผู้รับเงินทุน ผูด้ าเนินนโยบาย และผู้ดาเนินการอีกด้วย • การประเมินผลลัพธ์เพื่อพัฒนาประสิทธิภาพของสถาบันหรือโมเดลการดาเนินการ โดยจะส่งมอบผลการประเมิน ด้านประสิทธิภาพที่เป็นกลาง เพื่อเป็นข้อมูลสาหรับผู้รับทุนและมูลนิธิว่าองค์กรสามารถนาทรัพยากรทางการเงิน และทางเทคนิคไปใช้ในการแก้ไขปัญหา รับมือความท้าทาย และสนับสนุนเป้าหมายได้ดมี ากน้อยเพียงใด 217

คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผน การให้ทุน การประเมินผลโครงการ 4. Root Capital ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1999 เป้าหมายองค์กร: สร้างความมั่งคั่งเพื่อการเป็นอยู่ทยี่ ั่งยืนในพื้นที่ชนบทหรือพื้นที่ที่เปราะบางด้านสิ่งแวดล้อม โดยการให้สินเชื่อ ส่งมอบการ ฝึกอบรมทางการเงิน และสร้างความเข้มแข็งทางการเงินแก่กิจการการเกษตรขนาดเล็ก ในพื้นที่แอฟริกาและลาตินอเมริกา โดย ณ สิ้นเดือนสิงหาคม 2558 ได้ปล่อยสินเชื่อไปแล้วกว่า 700 ล้านเหรียญสหรัฐ แก่ธุรกิจขนาดเล็ก 500 แห่ง เข้าถึง เกษตรกรรายย่อย 1.1 ล้านราย ทีม่ ีสมาชิกในครัวเรือนรวม 4.5 ล้านคน ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ขยายการเข้าถึงสินเชื่อของธุรกิจทางการเกษตรขนาดเล็กที่มีความต้องการทางการเงินที่ยังไม่ได้รับการตอบสนอง หรือต้องการ เงินทุนเพื่อการเติบโต กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Logic Model และ Theory of Change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators Impact Value Chain คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน Root Capital ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและสิ่งแวดล้อม เพื่อตอบคาถาม 4 ประเด็น ได้แก่ 1. Root Capital สร้างคุณค่าอะไรให้กับลูกค้า 2. Root Capital สร้างคุณค่าอะไรให้กับเกษตรกรรายย่อยที่ทางานกับลูกค้าธุรกิจของ Root Capital และ เกษตรกรราย ย่อยสร้างคุณค่าอะไรให้กับลูกค้าธุรกิจของ Root Capital 3. ลูกค้าของ Root Capital สร้างผลลัพธ์อะไรต่อชุมชนชนบทและระบบนิเวศ 4. ลูกค้าของ Root Capital สร้างผลลัพธ์อะไรต่อเศรษฐกิจในภูมภิ าคดังกล่าว

218

จากทั้ง 4 คาถามข้างต้น Root Capital ใช้ Global Positioning System (GPS) ซึ่งเป็นระบบระบุตาแหน่งโดยอ้างอิงจาก ดาวเทียมหลายดวงเพื่อให้ได้ข้อมูลที่แม่นยา กล่าวคือ Root Capital ใช้ระบบการวัดผลลัพธ์ทางสังคมจากหลายสถาบันเพื่อ รวบรวม ตรวจสอบ และสังเคราะห์ เพื่อเพิ่มความแม่นยาโดยรวม ผ่านการวัด 3 มิติ คือ ประเภทของผลลัพธ์ ขนาดของ ผลลัพธ์ และความลึกของผลลัพธ์ การวัดผลลัพธ์ของ Root Capital ประกอบด้วย การใช้ดัชนีชี้วัดจาก Impact Reporting and Investment Standards (IRIS) การเขียน Impact Value Chain เพื่อระบุผลผลิตและผลลัพธ์ รวมทั้งบันทึกระดับการเปลีย่ นแปลงโดยใช้ scorecard ด้านสิ่งแวดล้อมและสังคม นอกจากวิธีการวัดผลลัพธ์ทางสังคมต่างๆ Root Capital กาลังพัฒนาการวัดผลลัพธ์วิธีต่างๆ เช่น วิธีประเมินแบบผสมอย่างมี ส่วนร่วม (Participatory, mixed-method evaluations) การประเมินเชิงปริมาณที่ใช้เทคโนโลยีโทรศัพท์มือถือ (Mobileenabled quantitative evaluations) การวิเคราะห์พอร์ตการลงทุน (Portfolio data analysis) และวางแผนว่าจะใช้ การศึกษาทดลองเชิงปริมาณ (quantitative experimental studies) ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน (ก่อนการให้กู้ยืม จะวัดโดยใช้ scorecard) การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ 5. Acumen Fund ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2001 เป้าหมายองค์กร: ระดมเงินบริจาคเพื่อลงทุนโดยให้สินเชื่อหรือร่วมทุนกับผู้ประกอบการซึ่งมีศักยภาพในการหาทางออกเพื่อแก้ไขปัญหาความ ยากจน ในลักษณะของทุนอดทน (patient capital) หรือการลงทุนที่อาจได้ผลตอบแทนในระยะยาว ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ลงทุนในบริษัทระยะเริม่ แรกที่ขับเคลื่อนในประเด็น เช่น ปัจจัยการผลิตทางการเกษตรที่สามารถซื้อได้และเข้าถึงได้ คุณภาพ ทางการศึกษา พลังงานสะอาด บริการด้านสุขภาพ ที่อยู่อาศัย และน้าสะอาดสาหรับผูม้ ีรายได้ต่า กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Proprietary - BACO ratio (Best Available Charitable Option) คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน 219

ดูรายละเอียดได้ในบทที่ 4 หัวข้อ 4.2 ในส่วน “เครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแบบ Proprietary” ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ

6. The William and Flora Hewlett Foundation ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1966 เป้าหมายองค์กร: The William and Flora Hewlett Foundation มีเป้าหมายเพื่อหนุนเสริมความเป็นอยู่ที่ดีของมนุษย์ โดยการบริจาคเพื่อ แก้ไขปัญหาสังคมและสิ่งแวดล้อมทั่วโลกอย่างมีกลยุทธ์ ปัจจุบัน มูลนิธิมีสินทรัพย์ทั้งสิ้น 9 พันล้านเหรียญสหรัฐ และใน พ.ศ.

2558 มูลนิธิได้บริจาคเงินไปรวมจานวนทั้งสิ้นราว 400 ล้านเหรียญสหรัฐ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: การศึกษา สิ่งแวดล้อม การพัฒนาทั่วโลก ประชากร และศิลปะการแสดง กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Logic Model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators และ Proprietary (Expected Return) คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน สาหรับการประเมินผลโครงการในประเด็นการศึกษา สิ่งแวดล้อม ประชากร และศิลปะการแสดง มูลนิธิจะดาเนินการตาม กรอบคู่มือการประเมินผลลัพธ์ภายในองค์กร ชื่อว่า EVALUATION PRINCIPLES AND PRACTICES ซึ่งระบุกรอบแนวคิดการ ประเมินกว้างๆ ไว้ โดยให้ตั้งคาถามและเก็บข้อมูลดัชนีชี้วัดเพื่อเป็นตัวบ่งชี้ความก้าวหน้าและการบรรลุเป้าหมายของโครงการ ส่วนโครงการในประเด็นการพัฒนาทั่วโลก จะใช้เครื่องมือที่เรียกว่าผลตอบแทนที่คาดหวัง (Expected Return) ในการ ประเมินผลลัพธ์ทางสังคม โดยจะคานวณจากผลประโยชน์ในโลกทีส่ มบูรณ์แบบ คูณด้วยโอกาส (ความน่าจะเป็น) ที่โครงการ จะประสบผลสาเร็จ และสัดส่วนทีอ่ งค์กรสนับสนุน หารด้วยต้นทุนของโครงการซึ่งรวมต้นทุนค่าบริหารจัดการ ค่าพนักงาน และเงินทุนที่มอบให้ ซึ่งจะได้ผลลัพธ์คือ ผลตอบแทนทางสังคมต่อการลงทุน 1 บาท โดยมีรายละเอียดดังสมการด้านล่าง และ คาอธิบายตัวแปรแสดงในError! Reference source not found.

220

ผลตอบแทนที่คาดหวัง ผลประโยชน์ในโลกสมบูรณ์แบบ =

× โอกาสที่จะประสบความสาเร็ จ × สัดส่วนที่องค์กรสนับสนุน

ต้ นทุน

ตาราง 28 คาอธิบายตัวแปรสมการผลตอบแทนที่คาดหวัง โดย The William and Flora Hewlett Foundation ตัวแปร ผลประโยชน์ในโลกที่สมบูรณ์แบบ (benefits in a perfect world) โอกาสที่จะประสบความสาเร็จ (likelihood of success) สัดส่วนที่องค์กรสนับสนุน (Foundation’s contribution)

คาอธิบาย ผลลัพธ์ทางสังคมที่จะเกิดขึ้นหากการดาเนินการสามารถบรรลุตามทฤษฎีการ เปลี่ยนแปลงได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ สะท้อนจากความเสี่ยงที่จะไม่สามารถบรรลุผลตามทฤษฎีการเปลีย่ นแปลง โดย ต้องคานึงถึงความเสี่ยงทางกลยุทธ์ องค์กร และความเสี่ยงภายนอก ประมาณการจากสัดส่วนความสาเร็จที่เกิดจากความพยายามขององค์กร โดย คานึงถึงสัดส่วนเงินที่บริจาค และประสิทธิภาพของเงินบริจาคดังกล่าว

ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ

7. Calvert Foundation ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1995 เป้าหมายองค์กร: Calvert Foundation คือสถาบันการเงินเพื่อพัฒนาชุมชน (Community Development Financial Institution) ที่เปิด โอกาสให้ประชาชนสามารถลงทุนเพื่อผลลัพธ์ทางสังคมทางบวกผ่านพันธบัตรลงทุนเพื่อชุมชน (Community Investment Note) โดย Calvert Foundation จะทาหน้าที่เชื่อมโยงนักลงทุนรายย่อยกับองค์กรทั่วโลก ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ที่อยู่อาศัยในราคาที่ซื้อได้ การสร้างอาชีพ และการปกป้องสิ่งแวดล้อม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators 221

คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน เก็บรวบรวมข้อมูลประสิทธิภาพการดาเนินงานทั้งด้านสังคมและสิ่งแวดล้อมของทุกการลงทุนในพอร์ตฟอร์ลิโอเป็นประจาทุกปี เพื่อนามาประเมินผลลัพธ์ทางสังคมโดยใช้ดัชนีชี้วัดจากหลายแหล่ง เช่น Impact Reporting and Investment Standards (IRIS), The Community Development Financial Institutions Fund (CDFI Fund) และ The Department of Housing and Urban Development ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ 8. Epic Foundation ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2014 เป้าหมายองค์กร: ปิดช่องว่างระหว่างคนรุ่นใหม่และองค์กรที่ต้องการบริจาค และองค์กรที่สนับสนุนเด็กและเยาวชนทั่วโลก ภายใต้พันธกิจ Give Better, Give Smarter, Give More ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: การศึกษา การสนับสนุนทางเศรษฐกิจ สุขภาพ สิทธิและการคุม้ ครอง โดยเน้นกลุม่ เป้าหมายคือเด็กและเยาวชน กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change

ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน ใช้ตัวชี้วัด 15 ตัวชี้วัดเพื่อประเมินผลลัพธ์ทางสังคมขององค์กรทั้งธุรกิจเพื่อสังคมและองค์กรไม่แสวงหากาไรที่มลู นิธิให้ทุน โดย เผยแพร่ผลลัพธ์ทางสังคมผ่านทางแอพลิเคชัน ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผลโครงการ ผลของดัชนีชี้วัดไม่เผยแพร่ต่อสาธารณะ โดยให้เข้าดูได้เฉพาะผู้บริจาคให้กับมูลนิธิ 9. Global Social Venture Competition ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1999 222

เป้าหมายองค์กร: การแข่งขันด้านธุรกิจเพื่อสังคมระดับโลกทีร่ ิเริม่ โดยนักศึกษา MBA จาก Haas School of Business มหาวิทยาลัย UC Berkeley โดยมีเป้าหมายเพื่อพัฒนาผู้ประกอบการทางสังคมรุ่นใหม่ เพื่อเปลี่ยนแนวคิดทางธุรกิจไปสูก่ ารสร้างผลลัพธ์ทาง สังคมในโลกจริง ผ่านกระบวนการเรียนรูเ้ ชิงทดลองเพื่อพัฒนาทางออกของความท้าทายระดับโลก ด้วยนวัตกรรมที่ขยายผลได้ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ผู้ประกอบการรุ่นใหม่ทมี่ ีแนวคิดทางธุรกิจเพื่อสังคม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators และ Impact Value Chain คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน ใช้ดัชนีชี้วัดจาก Impact Reporting and Investment Standards (IRIS) ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน 10. Robinhood Foundation ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1988 เป้าหมายองค์กร: Robinhood Foundation เป็นมูลนิธิที่มีเป้าหมายลดความยากจนที่ใหญ่ที่สุดในนิวยอร์ก ดาเนินการโดยบริจาคเงินแก่องค์กร ที่ต่อสู้กับความยากจนและดาเนินโครงการที่เน้นลดความยากจนในนิวยอร์กอย่างมีประสิทธิภาพและมีประสิทธิผล ในปี 2558 ได้มอบเงินเพื่อสนับสนุนโครงการที่มีเป้าหมายด้านความยากจนในนิวยอร์กถึง 181 ล้านเหรียญสหรัฐ นอกจากนี้กรรมการของ มูลนิธิฯ ยังเป็นผู้รับผิดชอบต้นทุนในการบริหารจัดการ ระดมเงินทุน และประเมินผลโครงการ เพื่อให้มั่นใจได้ว่าเงินทุนทั้งหมด ที่ระดมจากสาธารณะจะถูกนาไปใช้ในการตอบสนองความต้องการของชาวนิวยอร์กผู้ยากไร้ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ทุกด้านที่เกี่ยวข้องกับการต่อสู้ความยากจน เช่น การศึกษา ความมั่นคงทางเศรษฐกิจและการจ้างงาน เด็กปฐมวัยและเยาวชน รวมทั้งความเป็นอยู่ ประกอบด้วย ที่อยู่อาศัย สุขภาพ และความหิวโหย กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change 223

ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Cost-benefit คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน Robinhood Foundation สร้างระบบผลลัพธ์ทางสังคมของตัวเอง เพื่อใช้ตัดสินใจลงทุน เปรียบเทียบโครงการที่ทั้งเหมือน และแตกต่างกัน รวมทั้งสื่อสารกับผู้ให้ทุนและองค์กรหรือโครงการทีข่ อรับทุน โดยมีเป้าหมายให้การลงทุนในโครงการสามารถ สร้างผลลัพธ์ทางสังคมให้ได้มากทีส่ ุด ผ่านเครื่องมือ Benefit/Cost Ratio ที่มี 4 ขั้นตอน ประกอบด้วย 1) ระบุประโยชน์ที่เกิด จากโครงการซึ่งสัมพันธ์กับพันธกิจขององค์กร 2) แปลงผลลัพธ์เป็นมูลค่าเงิน 3) คานวณประโยชน์ที่เกิดจากโครงการซึ่ง สัมพันธ์กับพันธกิจขององค์กรเป็นตัวเงิน 4) ตีความและเปรียบเทียบ Benefit/Cost Ratio ทั้งนี้ Robinhood Foundation ได้ทาคู่มือเพื่อใช้ในการคานวณและแปลงผลลัพธ์ทางสังคมเป็นตัวเงิน โดยใช้สมการจากตัว แปรเมตริกส์ผลลัพธ์ ครอบคลุมกิจกรรมทีม่ ีความหลากหลาย ตั้งแต่ การให้บริการทาฟัน การศึกษา การฝึกอบรม การปล่อย สินเชื่อขนาดจิ๋ว การให้การศึกษาผู้ปกครอง การป้องกัน/รักษาโรค การลดความรุนแรงในครัวเรือน การลดความอ้วน ฯลฯ ตัวอย่างแสดงในError! Reference source not found. ตาราง 29 ตัวอย่างสมการเมตริกส์ผลลัพธ์และคาอธิบาย โดย Robinhood Foundation เมตริกส์ที่ 38 การปล่อยสินเชื่อ ขนาดเล็ก: การจ้างงานที่เพิ่มขึ้นจาก การตั้งธุรกิจใหม่ (สาหรับธุรกิจ ดาเนินการไม่น้อยกว่า 4 ปี)

มูลค่าปัจจุบันของการคานวณต่อไปนี้ (ต่อเนื่อง 3 ปี): [(จานวนผู้ที่ได้สินเชื่อ) * (จานวนตาแหน่งงานที่บริษัทใหม่สร้างขึ้น) * (50% จาก ที่ลูกจ้างได้งานเนื่องจากผลของโครงการ) * (25% จากสัดส่วนธุรกิจที่จะอยู่รอด อย่างน้อย 4 ปี) * [($14,500 คือรายได้ขั้นต่าต่อปีในสหรัฐอเมริกา) – ($8,200 รายได้เฉลี่ยต่อปีของประชากรที่ไม่จบมัธยมปลาย)]] หมายเหตุ: $8,200 คือรายได้ตามเกณฑ์ฐานเพื่อใช้ประมาณรายได้ที่ไม่ได้เกิดขึ้น จริง กล่าวคือ รายได้ของผู้ทไี่ ม่ได้เข้าร่วมโครงการ

คาอธิบาย: • จานวนของผู้ได้รับสินเชื่อจะอ้างอิงจากตัวเลขจริงซึ่งได้มาจากผูร้ ับทุนของมูลนิธิ • ตัวเลขจานวนตาแหน่งงานใหม่จะประมาณการอยู่บนฐานของข้อมูลที่ได้จากการลงพื้นที่ • ตัวเลขประมาณการลูกจ้างได้งานเนื่องจากผลของโครงการร้อยละ 50 อ้างอิงจากอัตราการว่างงานในพื้นที่ที่มี ความยากจนอย่างมาก • ตัวเลขประมาณการอัตราการอยู่รอดของธุรกิจเป็นระยะเวลาอย่างน้อย 4 ปี ร้อยละ 25 อ้างอิงจากการศึกษา ของ Knaup (2005) และสานักงานสถิติแรงงานแห่งสหรัฐอเมริกา ประจารัฐนิวยอร์ก (the U.S. Bureau of Labor Statistics for the state of New York) ซึ่งพบว่าอัตราการอยูร่ อดของธุรกิจอยู่ที่ร้อยละ 50 เราลดอัตราดังกล่าวลง ครึ่งหนึ่งเพื่อเป็นตัวแทนของธุรกิจขนาดเล็กและธุรกิจที่เพิ่งก่อตั้งใหม่ซึ่งอาจมีความเปราะบางมากกว่า • มูลนิธิฯ ใช้ $14,500 เป็นรายได้ตอ่ ปีซึ่งคาดการณ์จากรายได้ขั้นต่าของการทางานเต็มเวลา และใช้รายได้ $8,200 จากรายได้เฉลี่ยสาหรับกลุ่มผูต้ กงานและไม่จบการศึกษาระดับมัธยมปลาย จากการศึกษาพบว่า กลุ่มผูต้ กงานมี

224

รายได้เฉลี่ยราวร้อยละ 40 ของผู้มีงานทาเมื่อปีที่ผ่านมา (Blau & Beller, 1992, cited in Western & Pettit, 2005) ใช้ ตัวเลขรายได้เฉลี่ยต่อปีจากการศึกษาของ Levin, Belfield, Muennig & Rouse (2007) • มูลนิธิฯ เลือกว่าจะได้รับประโยชน์จากโครงการจากการเพิ่มขึ้นของรายได้ต่อเนื่อง 3 ปี จากตาแหน่งงานในธุรกิจ ใหม่ซึ่งจะดาเนินการอย่างน้อย 4 ปี โดยคานึงถึงความเปราะบางทางรายได้ทเี่ พิ่มขึ้นจากการจ้างงานในองค์กรขนาดเล็ก

ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนลงทุน การให้ทุน การประเมินผลโครงการ 11. Omidyar Network ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2004 เป้าหมายองค์กร: ลงทุนในผู้ประกอบการที่มีความมุง่ มั่นตั้งใจในการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมในความเร็วและขนาดทีส่ ามารถตอบสนองความ ต้องการของโลกปัจจุบันได้ เพื่อสร้างสังคมเปิดที่เติบโต มั่นคง และเป็นพื้นฐานสาคัญให้ทุกคนสามารถแสดงศักยภาพของตน อย่างเต็มที่ โดยจะลงทุนทั้งในผู้ประกอบที่มีนวัตกรรมแม้จะอยู่ในระยะแรกเริ่ม นอกจาก Omidyar Network จะให้การ สนับสนุนทางการเงิน องค์กรยังสนับสนุนด้านการฝึกอบรมและให้คาปรึกษา ปัจจุบัน Omidyar Network มีเงินทุนทั้งสิ้น 992 ล้านเหรียญสหรัฐ โดยลงทุนเพื่อแสวงหากาไร 474 ล้านเหรียญสหรัฐ และบริจาค 518 ล้านเหรียญสหรัฐ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: การใช้อินเทอร์เน็ตและโทรศัพท์มอื ถือ การศึกษา การเข้าถึงบริการทางการเงิน ธรรมาภิบาลและการมีส่วนร่วม สิทธิใน ทรัพย์สิน อย่างไรก็ดี Omidyar Network ไม่เผยแพร่รายละเอียดเรื่อง กรอบทฤษฎีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ประเภทและ รายละเอียดเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคม และกระบวนการที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม สหราชอาณาจักร 1. Truestone Impact Investment ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2010 เป้าหมายองค์กร: ลงทุนในธุรกิจขนาดเล็กและขนาดกลางโดยเฉพาะในประเทศกาลังพัฒนาที่ช่วยบรรเทาปัญหาสังคมและสิ่งแวดล้อม ใน ขณะเดียวกันก็มีความเป็นไปได้ทางการเงิน และสร้างผลตอบแทนให้นักลงทุน โดย Truestone Impact Investment จะ 225

ลงทุนทั้งทางตรงและทางอ้อม พร้อมทั้งเป็นที่ปรึกษาด้านการลงทุนเพื่อสร้างผลลัพธ์ให้กับบริษัทหรือองค์กรที่สนใจ ทั้งนี้ องค์กรยังเป็นหนึ่งในผู้ลงนามในหลักปฏิบัตดิ ้านการลงทุนอย่างรับผิดชอบ (Principles for Responsible Investment) ของ สหประชาชาติอีกด้วย ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: สร้างโอกาสที่เท่าเทียมโดยการสนับสนุนด้านที่อยู่อาศัย อาชีพ การเข้าถึงบริการด้านสุขภาพและการศึกษา พร้อมทั้งจากัด มลภาวะทางสิ่งแวดล้อม รักษาทรัพยากรธรรมชาติ อนุรักษ์ทั้งระบบนิเวศบนพื้นดินและน้า กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน เลือกดัชนีชี้วัดจากฐานข้อมูล IRIS รวมทั้งหมด 50 ตัวชี้วัด ประกอบด้วยการเข้าถึงน้าสะอาดและพลังงานสะอาด จากการเพิ่ม การเข้าถึงบริการด้านสุขภาพและการศึกษา โดยรายงานประจาปีขององค์กรจะได้รับการสอบทานโดยบริษัทผูส้ อบบัญชี Deloitte & Touche ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผลโครงการ ผลของดัชนีชี้วัดไม่เผยแพร่ต่อสาธารณะ โดยให้เข้าดูได้เฉพาะนักลงทุน 2. Bridges Fund Management (ชื่อเดิม Bridges Ventures) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2002 เป้าหมายองค์กร: ให้เงินลงทุนแก่ผู้ประกอบการทางสังคมผูม้ ีพรสวรรค์เพื่อเผชิญปัญหาสังคมและสนับสนุนการพัฒนาอย่างยั่งยืน โดยมีกลยุทธ์ การลงทุนที่เน้นสร้างผลตอบแทนให้ผู้ถือหุ้น โดยแบ่งออกเป็น 3 กองทุนคือ กองทุนเพื่อการเติบโตอย่างยั่งยืน (Sustainable Growth Funds) เน้นลงทุนในบริษัทที่สร้างผลลัพธ์ทางสังคมและมีการเติบโตในระดับสูง กองทุนอสังหาริมทรัพย์ (Property Funds) เน้นลงทุนในอสังหาริมทรัพย์ที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม และกองทุนภาคสังคม (Social Sector Funds) เน้นลงทุนใน องค์กรการกุศลและกิจการเพื่อสังคม ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ลงทุนในธุรกิจที่สร้างงานในตลาดที่ยังไม่ได้รับการตอบสนองในระดับที่สมควร (undeserved market) ประเด็นด้านสุขภาพ และความเป็นอยู่ที่ดี การดาเนินชีวิตอย่างยั่งยืน การศึกษาและทักษะ 226

กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Logic Model และ Theory of Change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Proprietary - Bridges IMPACT Methedology คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ดูรายละเอียดได้ในบทที่ 4 หัวข้อ 4.2 ในส่วน “เครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมแบบ Proprietary”

ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนลงทุน การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ สวิตเซอร์แลนด์ 1. AlphaMundi Group ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2007 เป้าหมายองค์กร: ลดความยากจนและรักษาสภาพแวดล้อมโดยเน้นการลงทุนทั้งรูปแบบการให้สินเชื่อและร่วมทุนในประเทศกาลังพัฒนา เช่น ทวีปลาตินอเมริกา และทวีปแอฟริกา โดยได้ยึดเป้าหมายการพัฒนาอย่างยั่งยืนของสหประชาชาติ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: เกษตรกรรม พลังงานหมุนเวียน ที่อยู่อาศัย การศึกษาในราคาที่เข้าถึงได้ สินเชื่อขนาดจิ๋ว และพลังงานหมุนเวียน

กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน เลือกใช้ดัชนีชี้วัดจากฐานข้อมูล IRIS 227

ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การประเมินผลโครงการ สเปน 1. GAWA Capital ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2009 เป้าหมายองค์กร: ลงทุนในรูปแบบตราสารหนี้และตราสารทุนในกิจการเพื่อสังคมที่ต้องการสร้างการเปลีย่ นแปลงทางสังคมด้านเศรษฐกิจและ สังคมแก่กลุม่ ผู้ยากจน รวมทั้งให้คาแนะนากองทุนในการสนับสนุนการเติบโตของกิจการเพื่อสังคมที่เน้นผลิตผลิตภัณฑ์หรือ ให้บริการในตลาดที่ยังไม่ได้รับการตอบสนองเท่าที่ควร GAWA Capital ลงทุนในทวีปยุโรปตะวันออก เอเชีย แอฟริกา และ ลาติน อเมริกา โดยช่วยสนับสนุนผู้ยากไร้และผูด้ ้อยโอกาสกว่า 122,000 คน ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ไมโครไฟแนนซ์ สหกรณ์ชาวนา และกิจการเพื่อสังคมอื่นๆ กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน เลือกใช้ดัชนีชี้วัดจาก The Social Performance Task Force (SPTF) และฐานข้อมูล IRIS ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผลโครงการ ลิกเตนสไตน์ 1. LGT Venture Philanthropy ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2007 เป้าหมายองค์กร: 228

LGT Venture Philanthropy คือกองทุนเพื่อสังคมที่สนับสนุนเงินทุนแก่องค์กรที่สร้างผลลัพธ์ทางสังคมและสิ่งแวดล้อม ดาเนินการใน 5 ทวีปทั่วโลก โดยเน้นที่ ลาตินอเมริกา แอฟริกา ยุโรปตะวันออก อินเดีย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และจีน เพื่อ พัฒนาคุณภาพชีวิตที่ยั่งยืน แก่ประชาชนที่เสียเปรียบอย่างที่สดุ โดยการสนับสนุนทุนทางการเงิน ทุนทางความรู้ และทุนทาง สังคม ซึ่งสามารถสรุปเป็น 3 รูปแบบคือ • ทุนทางการเงิน ทั้งการร่วมทุนในรูปแบบหุ้นสามัญ การให้สินเชื่อ หรือเงินบริจาคแบบให้เปล่า • ทุนทางความรู้ ผ่านการดูแลและฝึกอบรมอย่างใกล้ชิดผ่านโครงการ ICats • ทุนทางสังคม โดยการให้องค์กรสามารถเข้าถึงเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: การศึกษา ป่าไม้ การเกษตร และโภชนาการ สุขภาพและสุขอนามัย ทรัพยากรธรรมชาติทสี่ ามารถหมุนเวียนได้ และ ไอซีที กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Logic Model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน แตกต่างกันไปในแต่ละโครงการ โดยจะระบุดัชนีชี้วัดในขั้นตอนการทา due diligence เช่น จานวนครัวเรือนที่ตดิ ตั้งพลังงาน หมุนเวียน หรือจานวนธุรกิจขนาดเล็กเกิดใหม่ โดยจะรายงานทุกเดือน มีการติดตามดัชนีชี้วัดรายไตรมาส รวมทั้งรายงาน ประจาปี ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน การประเมินผลโครงการ

229

ภาคผนวก จ การสารวจกรอบคิดและเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของแหล่งทุนในภูมภิ าคเอเชีย งานวิจัยในส่วนนี้รวบรวมข้อมูลเกีย่ วกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของมูลนิธิ กองทุนเพื่อสังคม กองทุนร่วมลงทุนเพื่อการ กุศล บริษัทเอกชน หรือหน่วยงานสนับสนุนในภาควิชาการ ที่ให้การสนับสนุนทรัพยากรแก่กิจการเพื่อสังคมหรือโครงการ สังคมในเขตทวีปเอเชีย ประกอบด้วยองค์กรที่มีสานักงานใหญ่อยู่ที่ประเทศอินเดีย สิงคโปร์ เวียดนาม ปากีสถาน ฮ่องกง ญี่ปุ่น กัมพูชา ออสเตรเลีย และไทย โดยมีรายละเอียดดังนี้ หลายประเทศ (อินเดีย, อินโดนีเชีย, เวียดนาม, ฟลิปปนส์) 1. Unitus Impact ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2000 เป้าหมายองค์กร: Unitus Impact ดาเนินงานด้วยจุดมุ่งหมายที่จะลดความยากจนทั่วโลกโดยการหนุนเสริมทางเศรษฐกิจโดยเชื่อมต่อการลงทุน ทางสังคมในภูมิภาคเอเชีย เน้นการลงทุนในองค์กรที่พัฒนาคุณภาพชีวิตของคนยากจน ในขณะที่บรรลุผลตอบแทนเชิงพาณิชย์ ในราคาตลาดสาหรับนักลงทุน ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: คุณภาพชีวิตคนยากจน กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Logic Model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ใช้ดัชนีชี้วัดด้านสังคม การเงิน และระบบนิเวศ โดยอ้างอิงฐานข้อมูล IRIS ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://unitusimpact.com 230

เวียดนาม 1. Lotus Impact ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2013 เป้าหมายองค์กร: Lotus Impact มุ่งสร้างโลกที่ดีกว่าโดยการให้ทุนบ่มเพาะในธุรกิจทีม่ ีศักยภาพสูงที่จะสร้างมูลค่าทางสังคมและการ เปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืนต่อเศรษฐกิจ สังคมและสิ่งแวดล้อมชุมชนทั่วโลก พร้อมกันกับอานวยความสะดวกในการเรียนรู้การลงทุน ทางสังคมและกระตุ้นเครือข่ายที่หลากหลายของนักลงทุน ธุรกิจ และผู้กาหนดนโยบายรัฐ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศกาลัง พัฒนาผ่าน Lotus Hub ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: การเกษตร การศึกษา น้าและการสุขภิบาล สุขภาพเทคโนโลยีเพื่อการพัฒนา ความเท่าเทียมทางเพศ กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่ระบุ ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ใช้ดัชนีชี้วัดด้านสังคม การเงิน และระบบนิเวศ โดยอ้างอิงฐานข้อมูล IRIS ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน เว็บไซต์: http://www.lotusimpact.com สิงคโปร์ 1. IIX Asia ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2009 เป้าหมายองค์กร: 231

สร้างผลกระทบทางสังคมเชิงบวกแก่กลุ่มเป้าหมาย 100 ล้านคนในปีค.ศ. 2020 ผ่านการลงทุนทางสังคม โดยเชื่อมแหล่ง เงินทุนเข้ากับองค์กรที่จะสร้างผลกระทบแก่สังคม ส่งเสริมการลงทุนที่จะสร้างผลลัพธ์เชิงบวกต่อสังคม ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators และ SROI คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: พัฒนาและขยายองค์ความรู้ทางด้านการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมไปเป็นองค์กรตัวกลาง Shujog ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การประเมินผลโครงการ เว็บไซต์: http://www.asiaaiix.com 2. Asian Venture Philanthropy Network (AVPN) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2010 เป้าหมายองค์กร: เพิ่มการไหลเวียนของทรัพยากรทุนให้กับภาคสังคม ทั้งทางด้านการเงิน ทุนมนุษย์และทุนทางปัญญา และปรับปรุง ประสิทธิภาพการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมของเครือข่ายสมาชิกในภูมภิ าคเอเชียแปซิฟิค ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย ขึ้นอยู่กับองค์กรสมาชิก กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change, Logic Model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ไม่ระบุ 232

คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ไม่มีการวัดผลลัพธ์ทางสังคมโดยตรงจากองค์กรเอง ส่วนใหญ่จะเป็นการจัดทากรณีศึกษาเพื่อเผยแพร่องค์ความรู้ด้านการวัดผล กระทบทางสังคม กิจกรรมส่วนใหญ่คือการสร้างเครือข่ายสมาชิก ส่งเสริมให้เกิดการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมจากเครือข่าย ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://www.avpn.asia

3. DBS-NUS Social Venture Challenge ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2014 เป้าหมายองค์กร: ค้นหาและสนับสนุนกิจการเพื่อสังคมที่มีศักยภาพในการสร้างและขยายผลกระทบเชิงบวกได้อย่างยั่งยืน ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลายในมิตดิ ้านการพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Logic Model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ไม่ระบุ ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://socialventurechallenge.asia

233

อินเดีย 1. Aavishkaar ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2001 เป้าหมายองค์กร: Aavishkaar เริม่ ต้นในปี 2001 ด้วยวิสัยทัศน์ที่จะลงทุนในการสร้างองค์กรที่ยั่งยืนจากผู้ประกอบการที่ให้ผลตอบแทนทาง พาณิชย์ไปพร้อมกับการบริการสังคม สร้างโอกาสในการดารงชีวิตสาหรับผูผ้ ลิตท้องถิ่น เพื่อกระตุ้นการพัฒนาที่เท่าเทียมกัน ทั่วโลก ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย โดยการลงทุนปัจจุบนั ได้สนับสนุนในประเด็นเรื่อง การเกษตร การศึกษา พลังงาน สุขภาพ น้าและการสุขภิบาล เทคโนโลยีเพื่อการพัฒนา การดารงชีพในแต่ละช่วงวัย การเข้าถึงบริการทางการเงิน กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Logic Model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: Aavishkaar สร้างกรอบการประเมิน Social Impact Measurement (SIM) เพื่อระบุหาดัชนีชี้วัดซึ่งตั้งอยู่บนวัตถุประสงค์ กิจกรรม และผลลัพธ์ที่คาดหวังจากการลงทุน โดยใช้ดัชนีชี้วัดด้านสังคม การเงิน และระบบนิเวศ โดยอ้างอิงจากมาตรฐาน ดัชนีชี้วัดสากล Impact Reporting Investment Standards (IRIS) และ PRISM จากนั้นจะมีการติดตามผลรายไตรมาสตาม ดัชนีชี้วัดทางสังคมที่ถูกประเมินว่าเกี่ยวข้องกับโครงการมากที่สุดและเก็บข้อมูลในฐานข้อมูล MIS ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://www.aavishkaar.in 2. Dasra 234

ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1999 เป้าหมายองค์กร: Dasra แบ่งการทางานเป็นสามกลุม่ ใหญ่ได้แก่ การเสริมสร้างขีดความสามารถ การระดมทุน และการวิจัย เพื่อเสริมสร้างและ สนับสนุนการแทรกแซงทางอย่างมีประสิทธิภาพ สร้างระบบความสัมพันธ์ ช่องทางการระดมทุน และพัฒนาองค์กรผู้รับบริจาค ให้สามารถสร้างและขยายผลลัพธ์ทางสังคมได้จริง และก้าวเป็นผู้นาทางความคิดด้านการให้การกุศลเชิงกลยุทธ์ในกลุ่ม ประเทศกาลังพัฒนา ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: เด็กและเยาวชนหญิง สุขอนามัย ธรรมาภิบาล คุณภาพชีวิต การศึกษา การให้อย่างมีกลยุทธ์ (family giving, strategic philanthropy) กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change Logic Model Outcome Linkage OECD DAC evaluation criteria ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: เนื่องจากมูลนิธิทางานกับองค์กรและสนับสนุนโครงการที่มคี วามหลากหลายจึงใช้การประเมินผลลัพธ์ของโครงการต่างกัน ออกไปขึ้นอยู่กับลักษณะของโครงการ โดยโดยมีทั้งการใช้ดัชนีชี้วัดสากล Impact Reporting Investment Standards (IRIS) และปรับแต่งชุดตัวชี้วัดเฉพาะองค์กร เช่น ชุดดัชนีชี้วัดด้านสุขภาพและพลังของเด็กผู้หญิงสาหรับ USAID การจัดเก็บการ เปลี่ยนแปลงโดยใช้ scorecards Dasra จะเริ่มจากการสร้าง Logic Model สาหรับแต่ละสายงาน ใช้เวลา 5-6 เดือนในการ พัฒนากรอบทฤษฎีนี้และ 2-3 เดือนในการเก็บข้อมูล กระตุ้นและส่งเสริมให้องค์กรดาเนินกิจกรรมตามแนวทางที่วางไว้ สนับสนุนให้ผู้รับบริจาคแบ่งงบประมาณไว้สาหรับการทางานประเมินผลลัพธ์ทางสังคมราว 15% ของงบประมาณประจาปี ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://www.dasra.org 235

https://avpn.asia/ 3. Lok Capital ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2006 เป้าหมายองค์กร: Lok capital เป็นหนึ่งในองค์กรของ Lok group โดย Lok capital เป็นองค์กรร่วมลงทุนเชิงการกุศลที่เน้นการลงทุนใน ผู้ประกอบการที่มีศักยภาพสูงที่สามารถสร้างวิธีการแก้ปัญหาสังคมและเศรษฐกิจสาหรับกลุ่มฐานล่างปิรามิด (BoP) ใน ประเทศอินเดีย และทาให้ผลู้ งทุนมั่นใจว่าองค์กรที่ได้รับทุนนั้นจะสามารถขยายผลลัพธ์ทางสังคมไปพร้อมกับการสร้างการ เติบโตทางการเงิน ณ ปีค.ศ. 2015 Lok Capital มีกองทุนได้แก่ Lok Capital I LLC และ Lok Capital II LLC มีองค์กรใน พอร์ตการลงทุนแต่ละกองทุนรวมทั้งหมด 15 องค์กร รวมมูลค่าการลงทุนกว่า 90 ล้านเหรียญสหรัฐ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: การเข้าถึงบริการทางการเงิน การศึกษา สุขภาพ คุณภาพชิวิต และการเกษตร กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่ระบุ ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Proprietary - Social Action Plan (SAP) และ Social Performance Management (SPM) คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: เนื่องจากการลงทุนในผู้ประกอบการที่ทางานสร้างผลลัพธ์ในหลายมิติของภาคสังคมและดัชนีสากลบางตัวไม่สามารถใช้ได้กับ บริบทของประเทศอินเดีย Lok จึงปรับแต่งแนวทางการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมให้เข้ากับขีดความสามารถและบริบทของแต่ ละองค์กรเองประกอบกับการนาพารามิเตอร์จากผู้ให้ทุนสากลมาปรับใช้อย่าง IDB และ KfW เครื่องมือที่ Lok นามาใช้เรียกว่า Social Action Plan (SAP) หรือกระบวนการตรวจสอบประสิทธิภาพทางสังคมขององค์กร ตามเป้าหมาย พันธกิจที่ตั้งไว้ เปรียบเสมือนแนวทางการดาเนินงานที่ทุกองค์กรในพอร์ตการลงทุนของ Lok ต้องจัดทา ซึ่งการ ประเมินผลลัพธ์ทางสังคมจะถูกบรรจุอยู่ในการทา SAP นีด้ ้วย เช่น การระบุตัวตนของผู้รบั ผิดชอบการสร้างผลลัพธ์ทางสังคม การระบุดัชนีทางสังคมที่จะใช้ในการวัดผลลัพธ์ ฯลฯ และองค์กรในพอร์ตการลงทุนจะรายงานผลการดาเนินงานและผลลัพธ์ ทางสังคมตามแนวทาง SAP ที่วางไว้รายไตรมาสและรายปีในรายงาน Social Performance Management (SPM) ซึ่งจะ เผยแพร่ให้เฉพาะผู้ลงทุนในเครือข่ายของ Lok เท่านั้น การประเมินผลลัพธ์ของ Lok นั้นจะถูกแทรกอยู่ในกระบวนการการลงทุนแต่ละขั้น ได้แก่ • ขั้นการประเมินการลงทุน (Investment evaluation) โดยจะมีทีมงานและคณะกรรมการการลงทุนเข้าประเมิน องค์กรผู้รับทุนถึงผลลัพธ์ทางสังคมและความมุ่งมั่นตั้งใจ มีเข้าพบคณะกรรมการและพาร์ทเนอร์เป็นอย่างน้อยสอง ครั้งก่อนการลงทุน

236

• ขั้นจัดทาเอกสารการลงทุน เมื่อโครงการได้รับอนุมตั ิแล้ว องค์กรผู้รบั ทุนจะต้องมีการจัดทาเอกสารข้อตกลงที่ระบุถึง การสร้างผลลัพธ์ทางสังคมที่ประเมินมา ผลลัพธ์ที่เป็นคีย์หลักขององค์กรจะถูกนับเป็นเกณฑ์การประเมิน ประสิทธิภาพทางสังคมและจะถูกนาเสนอผลลัพธ์การประเมินอันมาจากดัชนีชี้วัดที่เกี่ยวข้อง • ขั้นหลังจากการลงทุน องค์กรในพอร์ตการลงทุนจะต้องรายงานการดาเนินงานรายเดือนหรือรายไตรมาสโดยจะต้อง รวมการรายงานดัชนีวัดผลลัพธ์ที่เกี่ยวข้องกับภาคส่วนขององค์กร Lok จะทาการเลือกประเมินบางองค์กรในพอร์ต การลงทุนตาม SAP โดยมีผู้ให้คาปรึกษาโดยเป็นองค์กรที่สาม • ขั้นการช่วยเหลือทางเทคนิค (Technical Assistance: TA) Lok สนับสนุนการช่วยเหลือทางเทคนิคผ่านเครือข่าย Fellowship Program การอบรม และการเพิ่มขีดความสามารถ หากองค์กรในพอร์ตการลงทุนมีทรัพยากรไม่ เพียงพอในการดาเนินตาม SAP ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://www.lokcapital.com/ 4. Axis Bank Foundation (ABF) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2006 เป้าหมายองค์กร: ABF เป็นโครงการแสดงความรับผิดชอบต่อสังคมของธุรกิจ (CSR) ภายใต้การบริหารจัดการของธนาคาร Axis โดยทางธนาคาร จะมีการปันส่วนกาไร(หลังหักภาษี)จานวน 1% เข้ากองทุนของมูลนิธิทุกปี มูลนิธิมีเป้าหมายในการสนับสนุนโครงการที่เน้น การสร้างสภาพแวดล้อมและปัจจัยในการใช้ชีวิตอย่างยั่งยืน ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: น้าและเกษตรกรรม การสร้างอาชีพสาหรับผู้ด้อยโอกาสและคนพิการ การสร้างตลาดให้กับช่างฝีมือท้องถิ่น กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่ระบุ ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators & Proprietary - Log Frame Analysis

237

คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ABF ได้ร่วมมือกับองค์กร Tata Institute of Social Sciences (TISS) ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและกาลังอยู่ในช่วง พัฒนาเครื่องมือ Log Frame Analysis ซึ่งสอดคล้องไปกับมาตรฐาน GRI-G4 และเครื่องมือการประเมินผลลัพธ์อื่นๆ โดยปรับ โมเดลการประเมินผลลัพธ์ให้เฉพาะตัว อย่างไรก็ตาม ABF ใช้กระบวนการดังต่อไปนี้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ซึ่งแต่ละ ขั้นตอนจะคานึงถึงผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นจากโครงการ • การเก็บข้อมูลฐาน (baseline data) โดยจะเก็บข้อมูล 100% เพื่อเป็นข้อมูลฐานในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ของกลุ่มเป้าหมาย ตัวอย่างข้อมูลพารามิเตอร์ที่เก็บ เช่น ตัวชี้วัดด้านรายได้ ตัวชี้วัดด้านค่าใช้จ่าย ข้อมูลด้านสุขภาพ ประเภทของมาตรฐานการดารงชีวิต ฯลฯ ให้มากที่สุดเท่าที่จะเก็บได้เพื่อให้สามารถเป็นดัชนีข้อมูลฐาน เฉพาะเจาะจงไปแต่ละโครงการ • การลงพื้นที่ (Field visits) จะมีการลงพื้นที่อย่างน้อยไตรมาสละหนึง่ ครั้งในการเก็บประเมินข้อมูลจากกลุ่มผูไ้ ด้รับ ผลประโยชน์เพื่อระบุช่องว่างในการพัฒนาโครงการ โดยมีกรอบการประเมินและปัจจัยเฉพาะตัวที่เข้ากับโครงการ เหล่านั้น • การประเมินและรายงานผลรายเดือน/รายไตรมาส (Monthly/Quarterly Evaluations & Reporting) • การประเมินผลครึ่งทางและการศึกษาถึงการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม (Mid-term Evaluation and Impact Assessment Studies) จะเน้นไปที่การติดตามและประเมินผลว่าโครงการได้บรรลุเป้าหมายด้านใดบ้างแล้ว เช่น จานวนของผู้ได้รับประโยชน์ เป็นต้น • การตรวจสอบทางการเงิน (Financial audits) ซึ่งผูต้ รวจสอบภายนอกจะต้องมีพื้นฐานความเข้าใจในบริบทของการ พัฒนาทางสังคมด้วย • การประเมินความเสีย่ งจากการติดตามข่าวสารสาธารณะ (Risk Evaluation by news tracking) • การใช้เครื่องมือประเมินในการต่อสัญญาโครงการ (Rating tool for project renewal) ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://www.axisbankfoundation.org/ 5. Caspian ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2004 เป้าหมายองค์กร:

238

Caspian เป็นองค์กรร่วมลงทุนเชิงการกุศลในสามกองทุน (ตราสารทุน 2 กองทุนและตราสารหนี้ 1 กองทุน) โดยจะลงทุนใน องค์กรที่สร้างผลกระทบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมควบคูไ่ ปกับการสร้างผลตอบแทนทางการเงิน โดยมีเป้าหมายเจาะจงแยก ตามประเด็นทางสังคมที่สนับสนุน ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: อาหารและการเกษตร (ไม่มีกองตราสารหนี้) การเงินสาหรับธุรกิจขนาดเล็ก บ้านและที่อยู่อาศัย ระบบการเงินระดับฐานราก กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: Caspian จะระบุดัชนีชี้วัดในขั้นตอนการทา due diligence และสร้าง “สมมุติฐานผลกระทบ” หรือ impact thesis ของ องค์กรที่จะลงทุน เป็นการตั้งสมมติฐานการสร้างความเปลีย่ นแปลงตามบริบทของวัฒนธรรมและภูมศิ าสตร์อินเดีย จากนั้นจะ ระบุผลลัพธ์จาก impact thesis และใช้ดัชนีชี้วัดด้านสังคม การเงิน และระบบนิเวศ เพื่อประเมินผลลัพธ์โครงการแยกตาม ประเด็นการสนับสนุน โดยคัดเลือกตัวชี้วัดจากฐานข้อมูล Global Impact Investing Rating System (GIIRS), Impact Reporting Investment Standards (IRIS) และ PRISM และมีการปรับใช้ให้เข้ากับบริบทของอินเดีย ตัวอย่างการใช้ impact thesis เพื่อระบุผลลัพธ์และดัชนีชี้วัดแสดงในError! Reference source not found. ‘ ตาราง 30 ตัวอย่างการใช้ impact thesis โดย Caspian ประเภทพอร์ตการลงทุน

เป้าหมาย/ผลลัพธ์

อาหารและการเกษตร

•

เพิ่มจานวน ขีดความสามารถของ ผู้ผลิต

•

พัฒนาคุณค่าของผลผลิตและอานาจ การต่อรองของผู้ผลิต

•

การใช้แนวปฏิบัติที่รับผิดชอบ

•

พัฒนาประสิทธิภาพการใช้ต้นทุนใน การเข้าถึงปัจจัยการผลิตที่มีคณ ุ ภาพ

•

เพิ่มจานวนลูกค้าที่เป็นประชากร กลุ่มเป้าหมายในการเข้าถึงบริการ ทางการเงิน

ระบบการเงินระดับฐานราก

ดัชนีชี้วัด

239

จานวนเกษตรในโครงการ จานวนพื้นที่ เพาะปลูก ต้นทุนขาย รายได้จากการ ขายผลผลิต จานวนความสัมพันธ์กับ สถาบันทางการเงิน ฯลฯ

จานวนเงินชาระคืน

ประเภทพอร์ตการลงทุน

เป้าหมาย/ผลลัพธ์

ดัชนีชี้วัด สัดส่วนพอร์ตการลงทุนที่มีความเสี่ยง เกิน 30 วัน หรือ 90 วัน จานวนลูกค้าปัจจุบันแบ่งตามพื้นที่ เพศ ขนาดเงินกู้ยืมโดยเฉลี่ย

การเงินสาหรับธุรกิจขนาดเล็ก

บ้านและที่อยู่อาศัย

•

เพิ่มจานวนผู้ประกอบการSME ที่ เป็นประชากรกลุ่มเป้าหมายในการ เข้าถึงผลิตภัณฑ์ทางการเงิน

•

เพิ่มการสร้างงานโดย SME ที่ สนับสนุน

•

เพิ่มจานวนความเป็นเจ้าของในที่อยู่ อาศัยให้กับประชากรกลุ่มเป้าหมาย

ไม่พบข้อมูล

ไม่พบข้อมูล

ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://www.caspian.in

6. Rianta Capital Zurich's Artha Initiative ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2006 เป้าหมายองค์กร: สร้างความสัมพันธ์ระหว่างนักลงทุนทางสังคม ผู้บริจาค กับผู้ประกอบการทางสังคม และเพิ่มศักยภาพในการสร้างองค์กรเพื่อ สังคม 240

ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย เช่น คุณภาพชีวิต การเกษตร พลังงาน น้า สุขภาพ การศึกษาและเทคโนโลยี กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่ระบุ ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ปรับใช้มาตรฐานสากลต่างๆ เช่น ชุดตัวชี้วัด IRIS และร่วมมือกับองค์กรเช่น Bridge Ventures Impact Radar มีการจัดเก็บ ข้อมูลแบบ scorecards และกาลังอยู่พัฒนาแนวทางการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของตนเอง ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://www.arthaplatform.com/ ปากีสถาน 1. Invest2Innovate ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2011 เป้าหมายองค์กร: สนับสนุนผู้ประกอบการที่ต้องการแก้ปัญหาทางสังคมด้วยทรัพยากร แหล่งทุน และการสร้างระบบนิเวศที่เหมาะสมต่อการ สร้าง startup ในตลาดทีเ่ ปราะบางและเพิ่งเกิดใหม่ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่ระบุ ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators 241

คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ให้ทุนกับองค์กรที่สามารถวัดผลลัพธ์ทางสังคมหรือมีแนวทางการวัดผลลัพธ์ทางสังคมของตนเอง ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผลโครงการ เว็บไซต์: http://invest2innovate.com/ ฮ่องกง 1. Social Venture Hong Kong Capital (SvHK) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2007 เป้าหมายองค์กร: สนับสนุนนวัตกรรมทางสังคมในฮ่องกงโดยเน้นการสร้าง บ่มเพาะ และลงทุนในธุรกิจ startup ที่มีเป้าหมายแก้ปัญหาสังคมใน ฮ่องกงผ่านวิธีการทางธุรกิจที่มีนวัตกรรมและความยั่งยืน ปัจจุบันมีองค์กรภายใต้การสนับสนุนของ SVhk กว่า 20 องค์กร ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ความยากจน สังคมผูส้ ูงวัย การศึกษา การมีส่วนร่วมของคนทุกกลุม่ ในสังคม สิ่งแวดล้อม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators & Proprietary คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: SVhk ได้พัฒนาเครื่องมือและดัชนีชี้วัดผลลัพธ์ทางสังคมของตนเองโดยเรียนรู้จาก Bridges Venture Impact เพื่อให้เข้ากับ ลักษณะเฉพาะของแต่ละโมเดลธุรกิจที่สนับสนุนอยู่ SVhk แบ่งพอร์ตฟอลิโอการลงทุนเป็น 2 กลุ่มใหญ่ตามระดับของความ ผูกพันกับองค์กร ได้แก่ กลุม่ ที่มีความผูกพันระดับต่าจะมีการวัดผลแบบทั่วไป (general metric) ส่วนใหญ่เป็นเชิงปริมาณ คือ จานวนกลุ่มเป้าหมายทีเ่ ช้าถึง และกลุ่มที่มีความผูกพันระดับสูง (ได้รับทุนและอยู่ในโปรแกรมบ่มเพาะ) จะทาการวัดผลแบบ เฉพาะ (specific metrics) เป็นการวัดผลเชิงลึกตามลักษณะของแต่ละโมเดลธุรกิจ SVhk มีขั้นตอนในการลงทุน 4 ขั้นตอน ได้แก่ 1. การสรรหา (Origination) ส่วนมากจะเป็นการหาจากคาอ้างอิงปากต่อปาก 2. กระบวนการตรวจสอบรอบด้าน (Due diligence) 242

3. การพัฒนาร่วม (Prototype) SVhk จะทาการพัฒนาโมเดลการประกอบการและผลลัพธ์ทางสังคมร่วมกับ ผู้ประกอบการ จะใช้เวลา 6-9 เดือนในขั้นตอนนี้ 4. การลงทุน (Investment) พิจารณาข้อตกลงและสัดส่วนการลงทุนสาหรับองค์กรแต่ละองค์กร และภายหลังจากการ ลงทุนแล้ว SVhk มีการสนับสนุนเงินลงทุนพิเศษต่อ โดยองค์กรต้องรายงานความก้าวหน้าทางด้านการเงิน ผลลัพธ์ ทางด้านธุรกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม SVhk มีหลักเกณฑ์ในการเลือกลงทุนโดยได้พัฒนา SVhk IMPACT Spiral เป็นแนวทางในการประเมินโดยจะดูจาก • นวัตกรรมที่จะสามารถสร้างผลกระทบทางสังคมทั้งในวงกว้างและเชิงลึก (Innovation) • ความสามารถในการแข่งขันในตลาด (Market) • คนในองค์กรแสดงถึงความตั้งใจจริงและความสามารถ (People) • ความสอดคล้องในการทางานระหว่างกัน (Alignment) • ความสม่าเสมอและต่อเนื่อง (Continuity) • ขับเคลื่อนการเปลีย่ นแปลงในสังคม (Transformation) ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://www.sv-hv.org 2. SOW Asia ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2009 เป้าหมายองค์กร: มูลนิธิ SOW Asia มุ่งสนับสนุนกิจการที่มีความตั้งใจขยายผลลัพธ์ทางสังคมและสิ่งแวดล้อมผ่านกิจกรรมหลัก 2 แบบ คือ การ ลงทุนทางการเงินและโครงการเฟ้นหาและพัฒนาธุรกิจ (accelerator) อย่าง i2i และ Fast Forward ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: การบรรเทาความยากจน การมีส่วนร่วมของคนทุกกลุ่มในสังคม การศึกษา สุขภาพ สิ่งแวดล้อม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่ระบุ 243

ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: SROI & Proprietary คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: แตกต่างกันไปในแต่ละโครงการ ใช้ in-house scorecard ในการเก็บข้อมูลและวัดผลทางด้านเศรษฐกิจและคุณค่าทางสังคม ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การประเมินผลโครงการ เว็บไซต์: http://www.sowasia.org/ 3. RS Group Asia ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2009 เป้าหมายองค์กร: RS Group เป็นองค์กรขนาดเล็กมุง่ สนับสนุนการลงทุนเพื่อสังคมและสิ่งแวดล้อมไปพร้อมกับการสร้างผลกาไรจากการลงทุน ในรูปแบบตัวเงิน เน้นปรับเปลีย่ นกระบวนทัศน์และค่านิยมในสังคมเกี่ยวกับการพัฒนาทางเศรษฐกิจไม่ให้ส่งผลกระทบที่เป็น อันตรายต่อมนุษย์และสิ่งแวดล้อม RS Group ใช้แนวทางที่เรียกว่าการจัดการพอร์ตการลงทุนแบบองค์รวม (Total Portfolio Management) ในการเพิ่มประสิทธิภาพการจัดการสินทรัพย์และแหล่งทุนให้เกิดการสร้างคุณค่าร่วม (blended value) สูงสุด ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: อาหารและการเกษตรยั่งยืน คุณภาพชีวิตของคนยากจน สิ่งแวดล้อม การเปลีย่ นแปลงสภาพภูมิอากาศ ผู้ประกอบการทาง สังคม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่ระบุ ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: RS Group ให้บริการการลงทุนในรูปแบบหลากหลายตั้งแต่หุ้นสามัญ ตราสารหนี้ การลงทุนทางสังคม และการให้ (philanthropy) มีการประเมินผลการลงทุนใน 2 มิติคือ ด้านการเงินและด้านผลลัพธ์ทางสังคม โดยเฉพาะการวัดผลลัพธ์ทาง สังคมจะแตกต่างออกไปตามแต่รปู แบบการลงทุน เช่น การใช้มาตรฐาน ESG และดัชนี้ชี้วัดรอยเท้าคาร์บอนในการประเมิน ตราสารหนี้และตราสารทุน การใช้หลักพารามิเตอร์สากลต่างๆ อย่าง Global Impact Investing Network’s Impact Reporting Investment Standards (IRIS) ประเมินการลงทุนทางสังคม หรือการใช้ดัชนีเฉพาะสาหรับโครงการที่ไม่มีดัชนี 244

มาตรฐาน นอกจากนี้ RS Group ยังมีการลงทุนผ่านกองทุนเพื่อสังคมอื่นๆ เช่น Oasis, SVhk และมีความตั้งใจจะทาแนว ทางการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของตนเองในอนาคตเพื่อดูผลลัพธ์การลงทุนในฐานะนักลงทุน ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://www.rsgroup.asia ญี่ปุ่น 1. Japan Venture Philanthropy Fund (JVPF) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2013 เป้าหมายองค์กร: กองทุนร่วมลงทุนเชิงการกุศล JVPF อยู่ภายใต้การจัดการของ Japan’s Social Investment Partners และมูลนิธินิปปอน ประเทศญี่ปุ่น มุ่งสร้างผู้ประกอบการทางสังคมและองค์กรโดยการสนับสนุนทางการเงินระยะกลางและระยะยาว และเพิ่ม ศักยภาพการบริหารจัดการ เพื่อให้สามารถแก้ไขปัญหาและขยายผลกระทบทางสังคม รวมไปถึงการสร้างและส่งเสริม วัฒนธรรมการลงทุนเชิงการกุศลในประเทศญี่ปุ่น ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: การศึกษา เด็กและการส่งเสริมศักยภาพผู้หญิง การพัฒนาชุมชน กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change, Logic Model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: กระบวนการการลงทุนของ JVPF แบ่งเป็นสามขั้นตอนใหญ่ ได้แก่ ก่อนการลงทุน การทา due diligence และหลังการลงทุน ในขั้นตอนก่อนการลงทุน ผู้ขอทุนต้องรายงานถึงความมั่นใจและความเข้าใจในกลุ่มเป้าหมายและผลลัพธ์ทางสังคมที่สอดคล้อง กับพันธกิจ จากนั้นในขั้นตอนการทา due diligence ซึ่งใช้เวลาประมาณ 3-6 เดือน JVPF จะให้จัดทาแผนการจัดการ ซึ่งรวม ไปถึงแผนการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมด้วย และหลังจากการให้ทุนไปแล้ว จะมีการประเมินรายเดือน รายไตรมาส และรายปีโดย ใช้ตัวชี้วัดที่หลากหลายและจัดทารายงาน ทั้งนี้ JVPF มีการใช้โปรแกรม Microsoft Excel ในการจัดเก็บและวิเคราะห์ข้อมูล ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ 245

การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://jvpf.jp/en กัมพูชา 1. UBERIS Capital ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2012 เป้าหมายองค์กร: สนับสนุนผู้ประกอบการทางสังคมในการสร้างกิจการและผลลัพธ์ทางสังคม โดยการให้เงินทุน คาแนะนา และการลงมือ สนับสนุน ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ห่วงโซ่คุณค่าภาคเกษตรกรรม พลังงานและน้าในเขตชนบท คุณภาพชีวิต: การศึกษา สุขภาพ การเงิน กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่ระบุ ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: UBERIS ได้ทาการศึกษาเครื่องมือที่เป็นไปได้ร่วมกับ Oxford University SBS ในปีค.ศ. 2012 ผลการศึกษาสรุปว่าดัชนีชี้วัด จาก Impact Reporting Investment Standards (IRIS) มีความเหมาะสมมากทีส่ ุด UBERIS จะเริ่มขั้นตอนการลงทุนโดย เริ่มจากการระบุกลุม่ ผูไ้ ด้ประโยชน์และผลลัพธ์ที่จะเกิดขึ้นต่อพวกเขา ทาการระบุดัชนีชี้วัดเองก่อนในการติดตามและ ประเมินผล จากนั้นจะใช้ดัชนีจากฐานข้อมูล IRIS เป็นแนวทางต่อไป ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผลโครงการ การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://www.uberiscapital.com 246

ออสเตรเลีย 1. Social Venture Australia ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2002 เป้าหมายองค์กร: พัฒนาคุณภาพชีวิตของชาวออสเตรเลียเพื่อลดช่องว่างความไม่เท่าเทียมกันในสังคม ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย เกี่ยวกับความไม่เท่าเทียมกันในสังคม เช่น การศึกษา สุขภาพ การจ้างงาน ที่อยู่อาศัย การบริการชุมชน ผู้พิการ กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change, Logic Model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: SROI คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ใช้การประเมินผลลัพธ์ของโครงการหลากหลายรูปแบบ ขึ้นอยู่กับลักษณะของโครงการ แต่โดยรวมจะมุ่งคานวณขนาดของ ผลลัพธ์ทางสังคมเทียบกับต้นทุน ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://socialventures.com.au ไทย 1. CHANGE Ventures ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2012 เป้าหมายองค์กร:

247

CHANGE Ventures จะลงทุนในหุ้นและให้กู้ยมื สาหรับกิจการเพื่อสังคมที่อยู่ในระยะเติบโตเพื่อสนับสนุนการสร้างผลลัพธ์ทาง สังคมและเศรษฐกิจ พร้อมเชื่อมโยงองค์กรกับนักลงทุนรายอื่นๆ เพือ่ ให้เกิดการลงทุนและเติบโตอย่างต่อเนื่อง ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลาย ขึ้นอยู่กับองค์กรสมาชิก กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Logic Model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ผู้ประกอบการที่เข้าร่วมกิจกรรมหรือขอทุนจากองค์กรต้องมีเป้าหมายการทางานที่ชัดเจนในเชิงปริมาณ เช่น ระบุได้ในช่วง สามเดือนแรกและหนึ่งปีถึงเป้าหมายทั้งทางการเงินและทางสังคม ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน เว็บไซต์: https://changeventures.asia 2. เทใจดอทคอม (Tae-jai) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2012 เป้าหมายองค์กร: พื้นที่การระดมทุนจากบุคคลทั่วไปในสังคม (crowdfunding) แบบออนไลน์ เพื่อให้องค์กรภาคสังคมสามารถมีเงินทุนตั้งต้นใน การทากิจกรรมได้ ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: โครงการเพื่อสังคมขนาดเล็กที่มรี ะยะเวลาดาเนินการช่วงสั้นๆ กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่มี ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: 248

ไม่มี คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ไม่ระบุ ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่มี เว็บไซต์: http://www.taejai.com 3. Air Asia Foundation ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2011 เป้าหมายองค์กร: สนับสนุนผู้ประกอบการทางสังคมในการสร้างกิจการและผลลัพธ์ทางสังคม โดยการให้เงินทุน คาแนะนา และการลงมือ สนับสนุน ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: กิจการเพื่อสังคมทีม่ ุ่งพัฒนาความเป็นอยู่ของชุมชนในพื้นที่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่น การท่องเที่ยวเชิงชุมชน สินค้าและ บริการที่เป็นธรรม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่มี ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ไม่มี คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ประเมินจากผลลัพธ์ทางสังคม "ที่เป็นไปได้" โดยไม่มีหลักการวัดมาตรฐานขององค์กรเอง ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน เว็บไซต์: http://www.airasiafoundation.com 249

4. International Grant Program, Toyota Foundation ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1974 เป้าหมายองค์กร: สนับสนุนการวิจัยและโครงการที่เอื้อต่อการสร้างประโยชน์แก่มวลมนุษย์และสิ่งแวดล้อมในหลากหลายสาขา ประเด็นสังคมทีเ่ น้นการสนับสนุน: ความแตกต่างระหว่างวัย การสร้างวัฒนธรรมใหม่ในภูมภิ าคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่มี ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ไม่ระบุ คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: ไม่ระบุ ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การให้ทุน การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: https://www.toyotafound.or.jp/english/program/asian_neighbors.html 5. AIS Startup ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2011 เป้าหมายองค์กร: โครงการประกวดเพื่อสนับสนุนกลุม่ ธุรกิจสตาร์ทอัพสายเทคโนโลยีในประเทศไทยให้เติบโตได้ในระยะยาว โดยแบ่งเป็นหมวด ธุรกิจต่างๆ รวมไปถึงกิจการเพื่อสังคมที่ใช้เทคโนโลยีเป็นตัวขับเคลื่อน (Social Enterprise หรือ Social Tech) ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: 250

เทคโนโลยี ดิจิทลั กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่มี ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ไม่มี คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: หากเป็นผูเ้ ข้าร่วมประกวดในสาขากิจการเพื่อสังคม จะมีการนาเสนอผลลัพธ์ทางสังคมในแผนการประกวด แต่ทั้งนี้ AIS ไม่ได้ ใช้เครื่องมือการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมในการตัดสินให้ทุน ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การวางแผนโครงการ การประเมินผลโครงการ 6. กองทุนรวมคนไทยใจดี (BKIND) บริษัทหลักทรัพย์การจัดการกองทุนรวม บัวหลวง จากัด ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2014 เป้าหมายองค์กร: กองทุนรวมคนไทยใจดีเป็นกองทุนรวมตราสารแห่งทุน มีวัตถุประสงค์เพื่อระดมเงินจากผูล้ งทุนไปลงทุนในตราสารแห่งทุนใน บริษัทจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ฯ ตลาดหลักทรัพย์ MRI หรือตลาดรองอื่นๆ ของตลาดหลักทรัพย์ฯ ที่มีส่วนร่วม รับผิดชอบต่อสังคม 4 ด้าน ได้แก่ สิ่งแวดล้อม (Environment) สังคม (Social) ธรรมาภิบาล (Good Governance) ต่อต้าน คอร์รัปชั่น (Anti-Corruption) โดยโครงการมีนโยบายบริจาคเงินให้กับมูลนิธิหรือหน่วยงานสาธารณประโยชน์ตา่ งๆ เพื่อ สังคมไทยในอัตราร้อยละ 40 ของค่าธรรมเนียมที่เรียกเก็บจากกองทุนอย่างน้อยปีละหนึ่งครั้ง เสนอขายครั้งแรกวันที่ 20-28 ตุลาคม พ.ศ. 2557 ที่ราคาหน่วยละ 10 บาท โดยมีมลู ค่าโครงการ 5,000 ล้านบาท ณ ตุลาคม พ.ศ. 2558 ได้ดาเนินงาน สนับสนุนโครงการเพื่อสังคมรวมทัง้ สิ้น 17 โครงการ ใน 8 ประเด็น รวมเงินสนับสนุน 12,080,022 บาท (SchoolTeam, 2016) ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: ลงทุนในกิจการที่มีส่วนร่วมรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม ต่อสังคม มีธรรมภิบาลที่ดี และร่วมต่อต้านการคอร์รัปชั่น ESGC (Environment – Social – Governance – Anti Corruption) และสนับสนุน โครงการที่มุ่งเน้นสร้างอนาคตใหม่ให้ สังคมไทยในประเด็นที่มีความสาคัญ เช่น การศึกษา การลดความเหลื่อมล้าโดยเฉพาะภาคการเกษตร กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่มี 251

ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: สาหรับกระบวนการการสนับสนุนในโครงการเพื่อสังคมจะมีการจัดตัง้ คณะกรรมการพิจารณา ประชุมคัดเลือก โครงการทีส่ มควรได้รับการสนับสนุน รวมทั้งจานวนเงินและเงื่อนไขการสนับสนุนของแต่ละโครงการ จากนั้นส่งให้ คณะกรรมการอนุมัตเิ งิน โดยจ่ายผ่านบัญชีมูลนิธิยุวพัฒน์เพื่อโครงการกองทุนรวมคนไทยใจดี ซึง่ ทุกโครงการที่ได้รับเงิน สนับสนุนจะมีการติดตามรายงานความก้าวหน้าให้นักลงทุนรับทราบในทุกไตรมาสผ่านรายงานความก้าวหน้า โดยมีหลักเกณฑ์ ในการพิจารณาสนับสนุนโครงการ คือ • • • • •

มีความเข้าใจสถานการณ์ปัญหามีวิธีการ/กลยุทธ์ในการแก้ปัญหาทีช่ ัดเจน สามารถสร้างการเปลี่ยนแปลงที่สามารถจับต้องได้ สามารถวัดผลกระทบทางสังคม (Social Impact) ได้อย่างชัดเจน มีผลกระทบทางสังคมในอดีตที่เป็นรูปธรรม สามารถต่อยอด ขยายผลกระทบได้ในอนาคต มีความน่าเชื่อถือ มีการร่วมมือกับหน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้องในการแก้ปัญหาและดาเนินงานร่วมกัน สามารถรายงานผลความคืบหน้าของโครงการ และรายงานทางการเงินได้ตามกาหนด กลยุทธ์ในการสนับสนุนโครงการมี 3 ประเภท ดังนี้

1. โครงการ Quick win : โครงการทีส่ ร้างการเปลีย่ นแปลงได้ทันที และเห็นผลรวดเร็ว เช่น โครงการ Operation Smile (ผ่าตัดน้องๆ ปากแหว่งเพดานโหว่) โครงการกายอุปกรณ์ (สนับสนุนอุปกรณ์ทางการแพทธ์) เป็นต้น 2. โครงการ Leverage : โครงการต่อยอดจากงานเดิม เพื่อขยายผลกระทบได้ในอนาคต เช่น โครงการบ้านพักเยาวชน สตรี โครงการขุดนาแลกป่า เป็นต้น 3. โครงการ Platform : โครงการที่สร้างกลไกเชื่อมโยงทุกภาคส่วน เพือ่ ร่วมกันสร้างการเปลี่ยนแปลง เช่น โครงการ คนกล้าคืนถิ่น สังคมอยูด่ ีกับพลังตาพลเมือง โรงเรียนเยาววิทย์ เป็นต้น ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน การประเมินผล การสื่อสารสู่สาธารณะ เว็บไซต์: http://www.bangkokbank.com/BangkokBankThai/PersonalBanking/BuildYourWealth/MutualFunds/BBLAM/E quityFund/Pages/BKIND.aspx 7. BANPU Champion for Change บริษัท บ้านปู จากัด (มหาชน) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2011 252

เป้าหมายองค์กร: โครงการพลังเปลี่ยนแปลงเพื่อสังคมหรือ BANPU Champion for Change จัดขึ้นเพื่อเพื่อส่งเสริมผูป้ ระกอบกิจการเพื่อสังคม รุ่นใหม่อายุระหว่าง 20-35 ปี ที่ต้องการสร้างการเปลีย่ นแปลงที่ดีในสังคม ชุมชน หรือสิ่งแวดล้อม ผ่านการดาเนินกิจการเพื่อ สังคม หรือ Social Enterprise ที่สามารถสร้างผลกาไรและดาเนินอยู่ได้อย่างยั่งยืนในระยะยาว ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: หลากหลายมิติในด้านการพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Logic Model ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: Impact Value Chain, Indicators คาอธิบายเครื่องมือและขั้นตอนการประเมิน: การพิจารณาโครงการเพื่อรับทุนทาโดยคณะกรรมการซึ่งประกอบด้วยผู้แทนจากสถาบัน Change Fusion บ้านปูฯ และ ผู้ทรงคุณวุฒิในสาขาต่างๆ บ้านปูไม่ได้ใช้เครื่องมือตรวจสอบหรือประเมินโครงการผู้เข้าร่วมถึงเรื่องผลลัพธ์ทางสังคม แต่มีการ จัดอบรมเรื่องการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมจากวิทยากรผู้เชี่ยวชาญโดยใช้แนวทาง Theory of Change และเครื่องมือ Impact Value Chain ในการตัดสินรอบสุดท้ายจะมีเกณฑ์การตัดสิน 5 ด้าน ได้แก่ • ผลทางสังคม ซึ่งหมายถึงความเป็นไปได้ที่จะสร้างความเปลี่ยนแปลงทางสังคมอย่างเป็นรูปธรรม • ทีมงาน โดยดูจากความสามารถและความทุม่ เทที่เกิดขึ้น • ความคืบหน้า สะท้อนถึงการดาเนินกิจการเพื่อสังคมได้อย่างรุดหน้าชัดเจนในช่วง 3 เดือนหลังจากได้รบั ทุน สนับสนุนในรอบแรก • ความยั่งยืนของธุรกิจ โดยพิจารณาจากฐานะทางการเงินและการเข้าถึงตลาด • การขยายผล ซึ่งสามารถพัฒนาต่อไปได้อย่างเป็นรูปธรรมทั้งในด้านธุรกิจและสังคม ผู้ที่ได้รับการสนับสนุนในแต่ละรอบต้องมีการตั้งเป้าหมายทางสังคมและการเงินในเชิงปริมาณ ช่วงเวลาที่ใช้การประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: การให้ทุน เว็บไซต์: http://www.facebook.com/banpuchampions 8. มูลนิธิเพื่อคนไทย ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2011 253

เป้าหมายองค์กร: มูลนิธิเพื่อคนไทยอยู่ภายใต้การดูแลของกลุ่มบริษัทพรีเมียร์ โดย สร้าง “เครื่องมือ” หรือ “กลไก” ที่มีเป้าหมายแก้ปญ ั หา สังคมที่หลากหลาย ตลอดจนการออกแบบกระบวนการหรือรูปแบบการมีส่วนร่วมที่สอดรับกับความสนใจที่แตกต่าง หลากหลายของผู้คนในสังคม รวมทั้งสอดคล้องกับบริบทสังคมและสถานการณ์ของประเทศ ขยายผลกระทบทางสังคมโดยลงทุนในองค์กรลงทุนเชิงการกุศลหรือเพื่อสังคม ประเด็นสังคมที่เน้นการสนับสนุน: พลเมืองที่มีส่วนร่วมเพื่อส่วนรวม (Active Citizen) กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ไม่มี

ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ไม่มี เว็บไซต์: http://www.khonthaifoundation.org

254

ภาคผนวก ฉ กรณีศึกษาการประเมินและการรายงานผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมชั้นนา งานวิจัยในส่วนนี้รวบรวมข้อมูลเกีย่ วกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการเพื่อสังคมชั้นนาระดับโลก ทั้งใน รูปแบบกิจการเพื่อสังคมที่แสวงกาไรและไม่แสวงกาไรในต่างประเทศที่มีการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและการรายงานผล อย่างสม่าเสมอ จานวน 6 แห่ง โดยมีรายละเอียดดังนี้ 1. d.light d.light เป็นกิจการเพื่อสังคมระดับโลกที่จาหน่ายผลิตภัณฑ์พลังงานแสงอาทิตย์ในราคาทีผ่ ู้มีรายได้นอ้ ยสามารถซื้อ หาได้ d.light มุ่งทางานเพื่อแก้ปัญหาให้คนจานวนสองพันล้านคนที่ไม่สามารถเข้าถึงพลังงานที่มีประสิทธิภาพในประเทศ กาลังพัฒนาทั่วโลก ตั้งแต่ก่อตั้งบริษัท d.light จาหน่ายโคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์ และผลิตภัณฑ์พลังงานแสงอาทิตย์อื่นๆ ไป แล้วกว่า 10 ล้านชิ้น (d.light, n.d.) ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2006 และเริ่มจัดจาหน่ายสินค้าครั้งแรกในปีค.ศ. 2008 ประเภท: กิจการเพื่อสังคมแบบแสวงกาไร รูปแบบองค์กร: Incorporation (Inc) นักลงทุน/ให้ทุน: บริษัทที่ลงทุนใน d.light ได้แก่ Omidyar Network, NewQuest, Nexus Venture Partners, Acumen Fund, GrayGhost Ventures, Garage Technology Ventures และ The Mahindra Group ผู้ให้ทุนให้เปล่า (grant) ได้แก่ Department for International Development (DFID) (หรือ UKaid), USAID และ Shell Foundation ด้วยเงิน ลงทุนรวม 37.5 ล้านเหรียญสหรัฐ (d.light design, n.d.) ประเทศที่ตั้งของสานักงานใหญ่: สหรัฐอเมริกา ประเทศที่ดาเนินธุรกิจ: 62 ประเทศทั่วโลก มีการบริหารในระดับภูมิภาคผ่านสานักงานที่จีน อินเดียและเคนยา วิสัยทัศน์: บริษัทมองเห็นอนาคตที่คนทุกคนได้รับการเสริมสร้างศักยภาพด้วยการดารงชีวิตที่เป็นอิสระ และมีคุณภาพชีวิตที่ดี ขึ้น อันสืบเนื่องมาจากการเข้าถึงแหล่งพลังงานแสงอาทิตย์ที่สะอาด เชื่อถือได้และมีราคาย่อมเยา พันธกิจ: บริษัททุ่มเทในการกระจายสินค้าพลังงานแสงอาทิตย์ให้ครัวเรือนและธุรกิจขนาดเล็กเพื่อที่จะเปลี่ยนวิถีที่คนทั่วโลกใช้ พลังงานและใช้จ่ายเงินด้านพลังงาน เป้าหมาย: บริษัทจะสร้างความเปลี่ยนแปลงต่อชีวิตคนจานวน 100 ล้านคนภายใน ค.ศ. 2020 นอกจากนี้ d.light ยังผ่านมาตรฐานการรับรอง B Corporation ของประเทศสหรัฐอเมริกาและเป็น 1 ใน 200 บริษัทแรกที่ เข้าร่วมการจัดอันดับผลลัพธ์ทางสังคมของ Global Impact Investing Rating System (GIIRS) (Recognition: d.light is honored to be recognized as leaders, 2016) ผลิตภัณฑ์หรือบริการ: 1. โคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์ที่ให้แสงสว่างสาหรับการอ่านหนังสือสาหรับเยาวชน และสาหรับครัวเรือน 255

2. โคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์ที่ให้ทั้งแสงสว่างและชาร์จโทรศัพท์มือถือ 3. ระบบไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์สาหรับครัวเรือน

กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: ชื่อกรอบทฤษ ี Theory of Change

รายละเอียด คาดหวังผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นใน 4 ด้าน ได้แก่ • อิสรภาพทางการเงินของครัวเรือนที่เป็นลูกค้าจากการลดรายจ่ายด้าน พลังงาน • ผลิตภาพที่ได้จากการมีแหล่งพลังงาน • ด้านสุขภาพ • ด้านสิ่งแวดล้อม

256

เครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้:

ประเภทเครื่องมือวัดผล Indicators • ตามเกณฑ์การจัดอันดับของ B-Corporation • ตามเกณฑ์การจัดอันดับของ GIIRS • ตามดัชนีชี้วัดมาตรฐานของ the Global OffGrid Lighting Association’s GOGLA)

การศึกษาเชิงทดลอง (quasi-experimental study)

สิ่งที่วัด • จานวนคนที่ได้รับการเสริมสร้างศักยภาพในชีวิตเพราะใช้ผลิตภัณฑ์ (Lives empowered) • จานวนเด็กวัยเรียนที่เข้าถึงผลิตภัณฑ์ • ปริมาณพลังงานในหน่วยกิกะวัตต์/ชั่วโมงที่ผลิตภัณฑ์ผลิตได้ตลอดอายุการใช้งาน • ค่าใช้จ่ายด้านพลังงานที่ลูกค้าประหยัดได้ • จานวนชั่วโมงการทางานที่เพิ่มขึ้นจากการใช้ผลิตภัณฑ์ • ปริมาณชดเชยการปล่อยก๊าซเรือนกระจก (carbon offset) ทีเ่ กิดจากการใช้ผลิตภัณฑ์ เปรียบเทียบการเปลี่ยนแปลงของครัวเรือนในชุมชนทีเ่ ป็นลูกค้าใหม่ จานวน 500 ครัวเรือน กับ อีก 1,500 ครัวเรือนที่ไม่ได้ใช้ผลิตภัณฑ์เป็นเวลา 6 เดือนในประเทศยูกันดาเพื่อดูความ เปลี่ยนแปลงในด้านต่างๆ (d.light & IDInsight, 2015) ● เวลาทีค่ รัวเรือนมีแสงสว่างใช้ (ชั่วโมงต่อวัน) ● จานวนชัว่ โมงผลิตภาพของครัวเรือนที่เพิ่มขึ้นจากการมีผลิตภัณฑ์ d.light ใช้ ● ค่าใช้จ่ายทีล่ ดลงในด้านต่างๆ จากการใช้ผลิตภัณฑ์ d.light เช่น ลดการซื้อพลังงาน ประเภทอื่นๆ 51 ค่าใช้จ่ายด้านชาร์จโทรศัพท์มือถือ และค่าใช้จ่ายในการเดินทางไปซื้อ

257

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

บริษัท ดาเนินการเอง โดยมีแผนก วัดผลภายใน (Kingston, 2015)

รายงานทุกไตร มาสบนเว็บไซต์ บริษัท

องค์กรจาก ภายนอกเป็นผู้ ประเมินผล โดย ได้รับเงิน สนับสนุนจาก ผู้ให้ทุน

ครั้งเดียว ใน ค.ศ. 2014

ประเภทเครื่องมือวัดผล

สิ่งที่วัด น้ามันหรือแบตเตอรี่ และสัดส่วนของค่าใช้จ่ายดังกล่าวเมื่อเทียบกับค่าใช้จ่ายทั้งหมด ของครัวเรือน ● ช่วงเวลาที่เริ่มเห็นผลลัพธ์ทางสังคม เช่น เมื่อผ่อนชาระสินค้าหมดแล้ว ● จุดคุ้มทุนของผลิตภัณฑ์ ● ค่าใช้จ่ายที่จะประหยัดได้ตลอดอายุการใช้งานผลิตภัณฑ์ ● การเปลีย่ นแปลงด้านสถานภาพทางสังคมและเศรษฐกิจของครัวเรือนที่ใช้ผลิตภัณฑ์ ● จานวนอุบัติเหตุไฟลวก และเพลิงไหม้ ● จานวนของครัวเรือนที่มีอาการไอน้อยลง และนัยสาคัญอื่นๆ ในด้านสุขภาพ ● ความพึงพอใจต่อการใช้ผลิตภัณฑ์ และการบอกต่อให้สมาชิกครอบครัวและเพื่อนบ้าน ● ความสุขและความพึงพอใจภายในครัวเรือนที่มมี ากขึ้นหลังจากซื้อสินค้า ในค.ศ. 2013 องค์กร International Rescue Committee (IRC) ได้แจกจ่ายโคมไฟพลังงาน แสงอาทิตย์ของ d.light ให้กับผู้ประสบภัยแผ่นดินไหวในประเทศเฮติใช้ในปี 2013 และทาการ ประเมินผลในปี 2014 โดยสุ่มเลือกกลุ่มตัวอย่างเป็นสตรีจานวน 875 คนจากทั้งแคมป์ ผู้ประสบภัยสองแห่งที่มีแหล่งพลังงาน แสงสว่าง ความหนาแน่นและโครงสร้างการก่อสร้างที่ แตกต่างกันในการเก็บข้อมูลฐาน (baseline data) ก่อนที่จะมีการแจกโคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์ และมีการติดตามผลอีกสามครั้งภายในช่วงเวลา 7 เดือน (International Rescue Committee, 2014) โดยประเมินปัจจัยต่างๆ ดังนี้ ● ● ● ●

ความพึงพอใจต่อการใช้ผลิตภัณฑ์ และการบอกต่อให้เพื่อนๆ ลักษณะการใช้ผลิตภัณฑ์ เช่น ป้องกันตนเองในที่มืด การลดลงของการใช้แหล่งพลังงานที่ติดไฟง่าย อัตราผู้ที่ยังใช้ผลิตภัณฑ์ของ d.light อยู่เมื่อผ่านช่วงการสารวจ 7 เดือนไปแล้ว 258

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

องค์กรภายนอก ที่นาผลิตภัณฑ์ ของ d.light ไป มอบให้กับ กลุ่มเป้าหมาย ทางสังคมใน ประเทศที่อยู่ นอกกริดไฟฟ้า (off-grid area)

ครั้งเดียว

ประเภทเครื่องมือวัดผล

สิ่งที่วัด ● ความรูส้ ึกว่าปลอดภัยมากขึ้นภายในแคมป์เมื่อใช้ผลิตภัณฑ์ ● สภาพความเป็นอยู่ภายในแคมป์ทเี่ ปลี่ยนแปลงไป เช่น การเกิดอาชญากรรม ความ รุนแรง การล่วงละเมิดทางเพศและความรุนแรงทางเพศ การข่มขู่ การยกเค้าและลักเล็ก ขโมยน้อย เป็นต้น Institute of Developing Economies (IDE) แห่งประเทศญี่ปุ่น ได้ทาการศึกษาในเขตชนบท ของประเทศบังคลาเทศในค.ศ. 2013 การศึกษาครั้งนี้จัดทาขึ้นในปี 2013 โดยแบ่งกลุ่มตัวอย่าง เป็นนักเรียนในระดับประถมศึกษาและชั้นมัธยมศึกษาจานวน 852 คน จากครอบครัวไม่มโี คมไฟ พลังงานแสงอาทิตย์หรือชุดพลังงานแสงอาทิตย์สาหรับครัวเรือนใช้มาก่อน เพื่อศึกษาทั้งตัว นักเรียนและครอบครัว โครงการได้บันทึกข้อมูลเกี่ยวกับกลุ่มตัวอย่างเพื่อเป็นข้อมูลฐาน (baseline data) แต่ละครัวเรือนจะได้โคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์ในรุ่นที่มีกาลังแสงสว่างแตกต่าง กันไปทดลองใช้เป็นเวลา 16 เดือน และเทียบกับกลุ่มควบคุมที่ไม่ได้รับผลิตภัณฑ์ (436 ครัวเรือน) เพื่อดูความเปลี่ยนแปลงดังนี้ (Kudo, Schonchoy, & Takahashi, 2015) ● ชั่วโมงการทบทวนบทเรียนของนักเรียนเปรียบเทียบในช่วงกลางวันและกลางคืน และ จานวนชั่วโมงที่นักเรียนศึกษาทบทวนบทเรียนโดยรวม ● ผลการเรียนที่ดีเปลี่ยนแปลงหลังจากการใช้ผลิตภัณฑ์ ● การเปลีย่ นแปลงด้านอาการเคืองตา ตาแดงและน้าตาไหลจากการระคายเคือง และด้าน สุขภาพอื่นๆ ● การลดปริมาณการใช้ตะเกียงน้ามันก๊าดและไฟฉายในครอบครัวของนักเรียน ● การลดค่าใช้จ่ายน้ามันก๊าด รวมทัง้ ค่าใช้จ่ายอื่นๆ และค่าใช้จ่ายรวมของครัวเรือน ● ความเต็มใจที่จะซื้อผลิตภัณฑ์โคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์ไว้ใช้ต่อหลังการทดลอง 259

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

องค์กรภายนอก ทีน่ าผลิตภัณฑ์ ของ d.light ไป มอบให้กับ กลุ่มเป้าหมาย ทางสังคมใน ประเทศที่อยู่ นอกกริดไฟฟ้า (off-grid area)

ครั้งเดียว

วัตถุประสงค์ของการรายงานผลลัพธ์ทางสังคม จากการรายงานของบริษัทเอง ● เพื่อใช้ปรับปรุงการทางานภายในองค์กร - บริษัทต้องการทาความเข้าใจว่าพลังงานแสงอาทิตย์สร้างความ เปลี่ยนแปลงอย่างไรต่อคุณภาพชีวิตของลูกค้าที่ เพื่อที่จะเข้าใจการใช้งานของลูกค้าและเป็นจุดตั้งต้นในการพัฒนา เทคโนโลยีใหม่ๆ เพิ่มเติม ● เพื่อรายงานผลงานต่อนักลงทุนหรือผู้ให้ทุน ● เพื่อยกระดับการวัดผลลัพธ์ทางสังคมของผลิตภัณฑ์หรือบริการพลังงานเพื่อพื้นทีอยู่นอกกริดไฟฟ้า (off-grid energy) - บริษัทเป็นผู้ร่วมพัฒนาองค์ความรู้ด้านมาตรฐานตัวชี้วัดด้านพลังงานเพื่อพื้นที่อยู่นอกกริดไฟฟ้า (off-grid energy) ของสมาคม Global Off-Grid Lighting Association’s (GOGLA) เพื่อที่จะแบ่งปันความรูแ้ ละข้อมูลให้ ผู้ประกอบการหรือผู้มสี ่วนได้ส่วนเสียในแวดวงเดียวกัน การรายงานของหน่วยงานอื่นๆ ทีน่ าผลิตภัณฑ์ไปใช้ ● เพื่อวัดผลว่าการนาผลิตภัณฑ์ไปใช้แล้วสร้างผลลัพธ์ทางสังคมอย่างที่วางแผนไว้หรือไม่ และเพื่อรายงานต่อผู้ให้ทุน หรือผู้บริจาค รวมทั้งปรับปรุงการทางานและแบ่งปันข้อมูลผลลัพธ์ทางสังคมให้แก่องค์กรที่ทางานในประเด็น เดียวกัน 2. Proximity Designs Proximity Designs เป็นกิจการเพื่อสังคมจากประเทศเมียนมาร์ที่ได้รับรางวัลมากมายในระดับโลก องค์กรเน้นการ ออกแบบผลิตภัณฑ์หรือบริการราคาย่อมเยา (affordable) ที่จะสามารถช่วยเพิ่มรายได้ครอบครัวยากจนในเขตชนบทของ ประเทศเมียนมาร์ เช่น อุปกรณ์การเกษตร สินเชื่อเพื่อการเกษตรและโครงสร้างพื้นฐานของชุมชน บริการให้คาปรึกษาด้าน เทคนิคและเทคโนโลยีการเกษตร เป็นต้น องค์กรทางานในพื้นที่ร้อยละ 80 ในชนบท สร้างรายได้รวมกว่า 276 ล้านเหรียญ สหรัฐให้กับ 102,418 ครัวเรือน (Proximity Designs, 2016) มีพนักงาน 439 คนทางานทั่วประเทศเมียนมาร์ ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2004 ประเภท: กิจการเพื่อสังคมแบบไม่แสวงกาไร รูปแบบองค์กร: 503(c) Not-for-Profit Non-Government Organization นักลงทุน/ให้ทุน: USAID, Skoll Foundation, Oxfam, Kiva, Norwegian Ministry of Foreign Affairs, Visa, Omidyar Network, Syngenta, Caterpillar และองค์กรอื่นๆ รวมทั้งสิ้น 26 แห่งในปีงบประมาณ 2015 (Proximity Designs, 2015) ประเทศที่ตั้งของสานักงานใหญ่: เมียนมาร์ ประเทศที่ดาเนินธุรกิจ: เมียนมาร์ มีสานักงานในเมืองย่างกุ้ง มัณฑะเลย์และที่รัฐแคลิฟอร์เนีย สหรัฐอเมริกา วิสัยทัศน์: ไม่ระบุ 260

พันธกิจ: ไม่ระบุ ผลิตภัณฑ์หรือบริการ: Proximity Designs จาหน่ายสินค้าภายใต้แบรนด์ Yentagon ซึ่งมุง่ สร้างรายได้ที่และผลิตภาพทางการเกษตรที่ เพิ่มขึ้นแก่เกษตรกรและครอบครัว สินค้าและบริการหลักขององค์กรได้แก่ • ผลิตภัณฑ์ด้านชลประทาน ได้แก่ ปั๊มน้าเท้าเหยียบ ระบบชลประทานน้าหยดและถังเก็บน้าเคลื่อนที่ และปั๊มน้า พลังงานแสงอาทิตย์ • บริการให้คาปรึกษาด้านการเกษตร การจัดการการเพาะปลูกและการให้ความรูด้ ้านเทคนิคเพื่อเพิ่มผลิตภาพ • บริการสินเชื่อเพื่อการซื้อผลิตภัณฑ์ด้านชลประทานหรือโคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์ รวมทั้งสินเชื่อเพือ่ การเพาะปลูก • ผลิตภัณฑ์พลังงานแสงอาทิตย์ เช่น โคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์ • โครงการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานของหมู่บ้านผ่านการจัดตั้งกองทุนหมู่บ้าน และการจ้างงานแรงงานท้องถิ่น • การวิจัยด้านเศรษฐกิจท้องถิ่นเป็นการทางานร่วมกับสถาบันต่างๆ เช่น มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ในการเก็บข้อมูลด้าน เศรษฐกิจและความเป็นอยู่ของคนในเขตชนบท กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change

261

ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ประเภทเครื่องมือวัดผล

Indicators (ไม่ได้อ้างอิงตามมาตรฐาน การรายงานใด)

สิ่งที่วัด

• รายได้ต่อหัวที่เพิ่มขึ้นของลูกค้า (ครัวเรือนในเขตชนบท) และรายได้ที่เพิ่มขึ้นโดยรวม • จานวนครัวเรือนที่มรี ายได้เพิ่มขึ้นเพราะผลิตภัณฑ์และบริการขององค์กร โดยแยกสัดส่วนตามประเภท ของสินค้าและบริการ • อัตราส่วนการเข้าถึงประชากรในเขตชนบท ด้วยเครือข่ายการกระจายสินค้าที่กว้างขวาง โดยเข้าถึง หมู่บ้าน 10,000 แห่ง ใน 125 เมือง และกระจายอยู่ใน 9 รัฐ บริการเงินกู้ทางการเกษตร • • • • • • • •

จานวนลูกค้าและจานวนครัวเรือนที่ได้รับสินเชื่อเพื่อการเพาะปลูก จานวนสัญญาเงินกู้ จานวนยอดสินเชื่อต่อหัวโดยเฉลี่ย สัดส่วนของประเภทผู้กู้ใน portfolio อัตราการคืนเงินกู้ และอัตราสินเชื่อค้างชาระ จานวนเงินกู้ที่ปล่อยทั้งหมด รายได้ที่เพิ่มขึ้นของครัวเรือนต่อปีจากการเข้าถึงสินเชื่อเพื่อซื้อสินค้าขององค์กร หรือเพื่อการเพาะปลูก การนาเงินกู้ไปใช้จ่ายต่อ เช่น ซื้อปุ๋ย จ้างแรงงานด้านเกษตรในช่วงการเพาะปลูกหรือเก็บเกี่ยว 262

ผู้ที่วัด

บริษัท ดาเนินการเอง โดยมีแผนก วัดผลภายใน

ความถี่ในการ วัดหรือ รายงาน รายงานผลการ ดาเนินงานทุก ไตรมาสบน เว็บไซต์บริษัท

ประเภทเครื่องมือวัดผล

สิ่งที่วัด

• ความพึงพอใจจากการได้รับบริการสินเชื่อ ผลิตภัณฑ์การชลประทานเพื่อชนบท • • • • • •

จานวนผลิตภัณฑ์ที่ขายได้ รายได้ที่เพิ่มขึ้นต่อปีต่อหัวจากการใช้ผลิตภัณฑ์ชลประทาน เวลาที่ประหยัดได้ต่อเดือนจากการใช้ผลิตภัณฑ์ ร้อยละของลูกค้าที่ใช้ผลิตภัณฑ์ชลประทานและมีการปลูกผักที่หลากหลายขึ้น ระยะเวลาการคืนทุนของลูกค้าในการซื้อสินค้าไปใช้ ค่าใช้จ่ายน้ามันดีเซลทีล่ ูกค้าจะประหยัดได้จากการใช้ผลิตภัณฑ์

ผลิตภัณฑ์พลังงานทางเลือก • • • • • •

จานวนโคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์ที่จาหน่ายได้ จานวนสินเชื่อเพื่อการซื้อโคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์ มูลค่าของผลลัพธ์ทางสังคม (social impact) ที่โคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์แต่ละชิ้นสร้างได้ในรูปตัวเงิน เวลาที่เพิ่มขึ้นโดยเฉลี่ยของการมีแสงสว่างในช่วงกลางคืน สัดส่วนค่าใช้จ่ายด้านแสงสว่างของครัวเรือนที่ลดลงต่อปี จานวนเงินที่ครัวเรือนประหยัดค่าใช้จ่ายได้เพราะใช้โคมไฟพลังงานแสงอาทิตย์ 263

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือ รายงาน

ประเภทเครื่องมือวัดผล

สิ่งที่วัด

• เวลาอ่านหนังสือที่เพิ่มขึ้นของเด็กๆ ในตอนกลางคืน โครงการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน • รายได้ที่เพิ่มขึ้นของครัวเรือนจากการเป็นแรงงานรับจ้างให้โครงการ ซึ่งเป็นกลุ่มที่ขาดรายได้ และ รูปแบบของการใช้รายได้ที่เพิ่มขึ้น เช่น นาไปซื้อาหารต่อ • การลดเวลาเดินทาง ลดต้นทุนการเดินทาง และการเพิ่มขึ้นของกิจกรรมทางเศรษฐกิจอันเนื่องมาจาก โครงสร้างพื้นฐานของชุมชนที่ดีขึ้น • จานวนโครงการด้านโครงสร้างพื้นฐานที่สร้างใหม่หรือได้รับการปรับปรุง • จานวนครอบครัวที่มรี ายได้เพิม่ ขึ้นเพราะมารับจ้างในโครงการฯ จานวนวันทางานรวมที่แรงงานได้ ทางานในโครงการฯ • ประมาณการจานวนครอบครัวที่มรี ายได้เพิ่มขึ้นหลังจากที่โครงการฯ เสร็จแล้ว บริการให้คาปรึกษาด้านการเกษตร • ปริมาณผลผลิตที่เพิ่มขึ้น (yield) ของลูกค้าที่มารับบริการ เช่น ผลผลิตเพิ่มขึ้นเป็นสองเท่าจากเทคนิค การเพาะปลูกแบบใหม่ในเขตสามเหลี่ยมปากแม่น้า (Proximity Designs, 2014) • รายได้ที่เพิ่มขึ้นจากผลผลิตที่สูงขึน้ • จานวนเกษตรกรที่เริม่ ทดลองใช้ (adopter) หรือเทคนิคการเพาะปลูกหรือเทคโนโลยีที่แนะนา 264

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือ รายงาน

ประเภทเครื่องมือวัดผล

ผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (SROI)

การศึกษากึ่งทดลอง (quasiexperimental study)

สิ่งที่วัด

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือ รายงาน

• ผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน เปรียบเทียบเงินลงทุนกับรายได้ของครัวเรือนที่เพิ่มขึ้น เช่น ใน ปีงบประมาณ 2013 องค์กรได้ใช้จ่ายเงินให้เปล่า (grant) จานวน 5.2 ล้านเหรียญสหรัฐที่นาไปสร้าง รายได้เพิ่มประมาณ 54 ล้านเหรียญสหรัฐ ดังนั้นทุก 1 เหรียญสหรัฐที่องค์กรใช้ไปสามารถสร้างรายได้ ให้กับครัวเรือนในเขตชนบทได้ 10.25 เหรียญสหรัฐ หรือเป็นอัตราส่วน 1:10 (Proximity Designs, 2013)

บริษัท ดาเนินการเอง โดยมีแผนก วัดผลภายใน

ไม่ระบุ

บริษัทมีการเปรียบเทียบกลุม่ ทดลองและกลุ่มควบคุมในช่วงการออกแบบและทดลองผลิตภัณฑ์ เช่น ผลิตภัณฑ์ ชลประทาน เพื่อเทียบดูว่าการใช้ผลิตภัณฑ์ของบริษัททาให้ลูกค้าลดเวลาการทางาน ประหยัดค่าใช้จา่ ย เพิ่มผลิต ภาพได้มากขึ้น หรืออื่นๆ

บริษัท ดาเนินการเอง โดยมีแผนก วัดผลภายใน

ไม่ระบุ

265

วัตถุประสงค์ของการรายงานผลลัพธ์ทางสังคม ● เพื่อใช้ปรับปรุงการทางานภายในองค์กร –องค์กรจึงให้ความสาคัญกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของผลิตภัณฑ์ และบริการในด้านต่างๆ ในแต่ละไตรมาสอย่างสม่าเสมอเพื่อให้ได้ทราบถึงการเปลี่ยนแปลงที่แท้จริงต่อชีวิตของ กลุ่มเป้าหมายทางสังคม และยังใช้ผลลัพธ์ทางสังคมเป็นปัจจัยหนึ่งในการวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์ใหม่ หรือยกเลิก ผลิตภัณฑ์เดิมที่ไม่สร้างผลลัพธ์ทางสังคมตามที่องค์กรคาดหวัง เช่น การยกเลิกการจาหน่ายผลิตภัณฑ์โคมไฟ พลังงานแสงอาทิตย์ใน ปีงบประมาณ 2015 ไว้ว่าเพราะบริษัทได้ศึกษาผลลัพธ์ทางสังคมที่ลดลงต่อหน่วยสินค้า จาก 30-50 เหรียญสหรัฐในช่วงแรกที่ออกจาหน่าย และเหลือเพียง 10 เหรียญสหรัฐด้วยต้นทุนทีส่ ูงกว่าคู่แข่ง เนื่องจาก การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านไฟฟ้าอย่างรวดเร็วของประเทศ ● เพื่อรายงานผลงานต่อนักลงทุนหรือผู้ให้ทุน- Proximity Designs มีการรายงานผลการประกอบการและผลลัพธ์ ทางสังคมอย่างตรงไปตรงมาและชัดเจน เช่น การรายงานผลตอบแทนทางสังคมจากการให้ทุนสนับสนุน (grant) ต่อทุกหนึ่งเหรียญสหรัฐ (SROI) ยอดขายที่ลดลงหรือเพิ่มขึ้นและเหตุผล สถานการณ์การเมืองและเศรษฐกิจที่จะ ส่งผลกระทบต่อตัวองค์กรและกลุม่ ลูกค้าในหกเดือนข้างหน้า เป็นต้น

3. Digital Divide Data (DDD) Digital Divide Data หรือ DDD เป็นกิจการเพื่อสังคมทีต่ ้องการสร้างโอกาสด้านอาชีพและส่งเสริมศักยภาพให้กับ กลุ่มเยาวชนที่ขาดโอกาส เช่น เยาวชนที่มาจากครอบครัวที่ยากจน จากชนบท เยาวชนผู้พิการ เด็กกาพร้าและผู้หญิง เพื่อที่ พวกเขารวมทั้งครอบครัวจะได้มีอนาคตที่ดีขึ้นและหลุดพ้นจากความยากจน อย่างไรก็ตามองค์กรมองว่าการสนับสนุนให้ เยาวชนเหล่านีม้ ีงานทายังไม่เพียงพอ แต่ต้องมีโอกาสพัฒนาตัวเอง สร้างทักษะและศักยภาพให้แก่ตนเองได้ในระยะยาว DDD ถือเป็นกิจการเพื่อสังคมด้าน Business Process Outsourcing (BPO) หรือการรับงานบางส่วนของธุรกิจอื่นๆ มาดาเนินการ ให้โดยเน้นงานด้านไอทีเป็นหลัก DDD รับงานจากลูกค้าจากทั่วโลก เช่น มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด นิตยสารรีดเดอร์ไดเจส ยูนิเซฟและธนาคารโลก ปัจจุบันบริษัทมีพนักงาน 1,200 คน มีรายได้รวม 6.5 ล้านเหรียญสหรัฐต่อปี รายได้ร้อยละ 75 มาจากการดาเนินธุรกิจในกัมพูชา เคนยาและลาว DDD ใช้แบบจาลองในการพัฒนาเยาวชนที่ชื่อ Work-Study-Career ที่เน้นพัฒนาทักษะและอาชีพในระยะยาว ที่ เน้นทั้งการทางานไปพร้อมกับการเรียนตั้งแต่ความรู้ที่จาเป็นในขั้นพื้นฐาน การพัฒนาศักยภาพทางเทคนิคต่างๆ รวมทั้งการ ถ่ายทอดความรู้ให้ผู้อื่นต่อ โดยเยาวชนจะได้รับการฝึกอบรมเป็นเวลา 3-6 เดือน เพื่อพัฒนาทักษะคอมพิวเตอร์และ ภาษาอังกฤษที่จาเป็นต่อการประกอบอาชีพ เมื่อสิ้นสุดการอบรม DDD เยาวชนจะทางานกับบริษัทต่อหรือไปทางานที่อื่นก็ได้ ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 2001 ประเภท: กิจการเพื่อสังคมแบบไม่แสวงกาไร รูปแบบองค์กร: DDD เป็นองค์กรไม่แสวงกาไรในสหรัฐอเมริกา และเป็น Company Limited (Ltd) ในประเทศเคนยา ส่วน องค์กรในเครือชื่อ Liberty Source จดทะเบียนเป็น Public-benefit corporations (PBC) ในประเทศสหรัฐอเมริกา นักลงทุน/ให้ทุน: Fossil Foundation, Boeing, CISCO, Skoll Foundation, Rockefeller Foundation, Microsoft, Vodafone Foundation และองค์กรอื่นๆ รวม 20 ราย 266

ประเทศที่ตั้งของสานักงานใหญ่: สหรัฐอเมริกา ประเทศที่ดาเนินธุรกิจ: สหรัฐอเมริกา กัมพูชา ลาวและเคนยา พันธกิจ: การสร้างอนาคตทีด่ ีขึ้นเพื่อเยาวชนผู้ด้อยโอกาสในประเทศกาลังพัฒนาด้วยการจ้างงานภายใต้ธุรกิจที่อยู่ได้อย่าง ยั่งยืนทางการเงิน โดยวัดผลลัพธ์ทางสังคมจากความสาเร็จของผู้สาเร็จการศึกษาจาก DDD และรายได้ของพวกเขาที่เพิ่มขึ้น เป้าหมาย: DDD ต้องการจะเป็นบริษัทระดับโลกขนาด 20 ล้านเหรียญสหรัฐ ที่มีการจ้างงานพนักงานได้มากกว่า 5,000 คน ในขณะที่ดารงพันธกิจข้างต้น ภายในค.ศ. 2020 ผลิตภัณฑ์หรือบริการ: DDD ให้บริการลูกค้าที่เป็นองค์กร ด้วยบริการด้านเนื้อหาดิจิทัล (Digital Content Services) ดังนี5้ • การแปลงเนื้อหาให้เป็นไฟล์ดิจิทลั เช่น การเปลี่ยนเนื้อหาไฟล์จากรูปแบบอื่นๆ ให้อยู่ในรูปแบบดิจิทลั การเปลีย่ น ไฟล์ให้อยู่ในรูปแบบของหนังสืออิเล็คทรอนิกส์ (eBook) การแปลงและจัดเก็บไฟล์ดิจิทลั ให้หนังสือพิมพ์ และการ ทาบรรณาธิกรณ์ • การบริการด้านข้อมูล (Data Services) ได้แก่ การนาเข้าข้อมูล (data entry) และตรวจสอบความถูกต้อง การซัพ พอร์ทด้านดาตาเบส และความปลอดภัยของข้อมูล การบันทึกข้อมูลด้วยการเขียน (Handwriting Transcription) • งานวิจัย ได้แก่ การสืบค้นทางอินเตอร์เน็ต การลงพื้นที่วิจัย การวิจยั ตลาด การเก็บข้อมูลและวิเคราะห์ • การประมวลผลภาพ (image processing) เช่น การตกแต่งภาพ การปรับภาพ • บริการสนับสนุนอื่นๆ เช่น ด้านการเงินและบัญชี และการบริหารทรัพยากรบุคคล กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change

5

ในค.ศ. 2014 DDD ได้เปิดกิจการเพื่อสังคมแห่งใหม่ในสหรัฐอเมริกา ชื่อ Liberty Source PBC ซึ่งเน้นการสร้าง งานให้ทหารผ่านศึกและกลุ่มภริยาของทหารด้วยธุรกิจ BPO ในด้านการเงิน การบัญชี การบริหารทรัพยากรบุคคล และ เทคโนโลยีดิจิทลั การศึกษาผลลัพธ์ทางสังคมในงานวิจัยชิ้นนีย้ ังไม่รวมผลลัพธ์ทางสังคมของ Liberty Source เนื่องจากเพิ่ง เริ่มดาเนินกิจการและยังไม่มีการรายงานผลลัพธ์ทางสังคม 267

ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ประเภทเครื่องมือวัดผล Indicators (ไม่ได้อ้างอิงตามมาตรฐาน การรายงานใด)

การศึกษากึ่งทดลอง (quasiexperimental study)

สิ่งที่วัด • • • •

จานวนพนักงานที่ DDD จ้าง จานวนผู้จบการศึกษาทั้งหมด รายได้เฉลี่ยของผู้จบการศึกษา รายได้ประมาณการที่เพิม่ ขึ้นของผู้ที่จบการศึกษาตลอดชีพ จาก DDD เมื่อเทียบกับกลุ่มประชากรทีม่ ี พื้นฐานครอบครัวใกล้เคียงกัน • ภาคส่วนของธุรกิจที่ผู้ที่จบการศึกษาจาก DDD ทางานอยู่ในปัจจุบัน • รายได้ต่อปีของผู้ที่จบการศึกษาจาก DDD ที่สูงกว่าผู้ที่จบการศึกษาเพียงระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย และผู้ที่จบการศึกษาในระดับปริญญาตรี บริษัทวิเคราะห์ผลเปรียบเทียบกับกลุ่มประชากรควบคุมทีม่ ีลักษณะพื้นฐานครอบครัวที่ใกล้เคียงกับผูท้ ี่จบ การศึกษาของ DDD คือ กลุ่มเยาวชนที่ไม่มีงานทาหรือดารงชีพด้วยงานชั่วคราวที่สร้างรายได้เพียง 2-4 เหรียญ สหรัฐต่อวัน เพื่อดูความแตกต่างว่าจะเกิดอะไรขึ้นหากผู้ที่จบการศึกษาเหล่านีไ้ ม่ได้ผ่านโครงการศึกษาและพัฒนา ทักษะอาชีพกับ DDD

268

ผู้ทวี่ ัด

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

บริษัท ดาเนินการเอง และองค์กร ภายนอก

รายงานผลการ ดาเนินงานทุกปี

บริษัท ดาเนินการเอง และองค์กร ภายนอก

รายงานผลการ ดาเนินงานทุกปี

วัตถุประสงค์ของการรายงานผลลัพธ์ทางสังคม ● เพื่อใช้ปรับปรุงการทางานภายในองค์กร –DDD ติดตามเก็บข้อมูลผูท้ ี่จบการศึกษาไปแล้วเพื่อดูความเปลี่ยนแปลง ด้านรายได้ รวมทั้งความก้าวหน้าในสายอาชีพเพื่อให้เกิดความแน่ใจว่าโครงการ Work-Study-Career สร้างการ เปลี่ยนแปลงได้จริง ● เพื่อรายงานผลประกอบการต่อนักลงทุนหรือผู้ให้ทุน - DDD ได้รับเงินสนับสนุนรวมทั้งอุปกรณ์ตา่ งๆ จากองค์กร หลายแห่งรวมทั้งลูกค้าที่เป็นทั้งภาคบริษัทและองค์กรไม่แสวงกาไร ทั้งในด้านการเป็นลูกค้าโดยตรง และการรับ เยาวชนที่จบการศึกษาจาก DDD ไปทางานต่อ การสื่อสารด้านผลลัพธ์ทางสังคมที่ชัดเจนเป็นสิ่งทีส่ าคัญที่สร้างความ แตกต่างให้องค์กรเมื่อเทียบกับธุรกิจ BPO ทั่วไปที่มีอยู่เป็นจานวนมากในหลายประเทศกาลังพัฒนา 4. Divine Chocolate Divine Chocolate ถือเป็นบริษัทช็อกโกแลตแฟร์เทรดแห่งแรกของสหราชอาณาจักรที่มเี กษตรกรเป็นเจ้าของผ่าน รูปแบบสหกรณ์ บริษัทต้องการเสริมสร้างศักยภาพให้กับเกษตรกร ยกระดับคุณภาพชีวิต สร้างการค้าที่เป็นธรรม สร้างการมี ส่วนร่วมของสตรีและสนับสนุนการเพาะปลูกโกโก้ที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม สมาชิกของสหกรณ์จะได้รบั เงินปันผลจากกาไร ของบริษัท Divine Chocolate พัฒนามาจากการก่อตั้งสหกรณ์โกโก้ Kupa Kokoo จากประเทศกานาในช่วงต้นทศวรรษ 1990 ซึ่งสมาชิกสหกรณ์ที่เป็นเกษตรกรรวมตัวกันสร้างผลิตภัณฑ์ช็อกโกแลตแท่งแฟร์เทรดภายใต้แบรนด์ของตัวเอง และ ต้องการให้สินค้าเข้าสู่ตลาดกระแสหลัก (mass market) ซึ่งปัจจุบนั Kupa Kokoo ถือหุ้นในบริษัทอยู่ร้อยละ 44 มีสมาชิก กว่า 80,000 คนจากหมู่บ้าน 1,250 แห่งในประเทศกานา และผลิตโกโก้ถือเป็นร้อยละ 5 ของปริมาณที่ประเทศกานาผลิตได้ ทั้งหมด (Divine Chocolate, n.d.) บริษัทจะการรับซื้อโกโก้จากสหกรณ์ Kuapa Kokoo ในราคาพรีเมียม และหักร้อยละ 2 ของรายได้จากบริษัทในสหราชอาณาจักรและร้อยละ 1 ของรายได้จากบริษัทในสหรัฐอเมริกาเข้าโครงการการสนับสนุนและ พัฒนาเกษตรกร เช่น การสนับสนุนการเพาะปลูกที่ดีต่อสิ่งแวดล้อมมากขึ้น การจัดตั้งสถานีวิทยุเพื่อเป็นช่องทางการสื่อสาร และให้ความรู้กับเกษตรกร และโครงการหลักสูตรการอ่านออกเขียนได้และคณิตศาสตร์เบื้องต้นเพื่อสมาชิกเกษตรกร ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1998 ประเภท: กิจการเพื่อสังคมแบบแสวงกาไร รูปแบบองค์กร: Company Limited (Ltd) ในสหราชอาณาจักร นักลงทุน/ให้ทุน: นักลงทุนในช่วงก่อตั้งธุรกิจได้แก่ บริษัท The Body Shop สหกรณ์การเกษตรผู้ปลูกโกโก้ Kuapa Kokoo และ Twin Trading องค์กรพัฒนาเอกชนด้านแฟร์เทรด โดยในปี 2006 The Body Shop ได้บริจาคเงินค่าหุ้นให้กับสหกรณ์ฯ และสถาบันการเงิน Oikocredit ได้เข้าซื้อหุ้นส่วนหนึ่ง ประเทศที่ตั้งของสานักงานใหญ่: สหราชอาณาจักร ประเทศที่ดาเนินธุรกิจ: มีสานักงานในสหราชอาณาจักรและสหรัฐอเมริกา โดยรับโกโก้ซึ่งเป็นวัตถุดิบจากประเทศกานานามา ผลิตและจาหน่ายช็อกโกแลตแท่งในเขตสแกนดิเนเวีย เนเธอร์แลนด์ สาธารณรัฐเช็ค เกาหลีใต้ ฮ่องกง ญี่ปุ่นและออสเตรเลีย วิสัยทัศน์: โลกที่ช็อกโกแลตได้รับการยกย่องและเฉลิมฉลองโดยทุกคน 269

พันธกิจ: การสร้างบริษัทช็อกโกแลตระดับโลกที่เกษตรกรเป็นเจ้าของ และใช้ช็อกโกแลตสร้างความสุข สร้างการมีส่วนร่วม ของฝ่ายต่างๆ เพื่อสร้างความสัมพันธ์ทางการค้าที่มีเกียรติ และเสริมสร้างศักยภาพให้กับทั้งผู้ผลิตและผู้บริโภค ผลิตภัณฑ์หรือบริการ: • • • •

ช็อกโกแลตแท่งรสชาติต่างๆ เช่น นม ดาร์คช็อกโกแลต รสส้ม คาราเมล ไวท์ช็อกโกแลตเป็นต้น ช็อกโกแลตสาหรับการทาขนม ช็อกโกแลตชงสาหรับดื่ม ผงโกโก้

กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change

ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ประเภทเครื่องมือ วัดผล Indicators (ไม่ได้ อ้างอิงตามมาตรฐาน การรายงานใด)

สิ่งที่วัด • จานวนเงินทุนที่ใช้สนับสนุนและพัฒนาเกษตรกร (Producer Support) • ค่าพรีเมียมของโกโก้แฟร์เทรด ที่บริษัทจ่ายให้เกษตรกร • จานวนโกโก้ที่บริษัทใช้ • ร้อยละของสมาชิกที่เป็นผู้หญิง และจานวนผู้หญิงที่ ได้รับเลือกเป็นกรรมการสหกรณ์ • ร้อยละของรายได้ที่บริษัทลงทุนในการสร้างระบบ การค้าที่เป็นธรรมมากขึ้น • ร้อยละของเงินปันผลที่จ่ายให้สมาชิกสหกรณ์ • จานวนเงินที่บริจาคให้องค์กรไม่แสวงกาไรในเครือ ชื่อ Trading Visions ที่ทางานเป็นกระบอกเสียงให้กับ เกษตรกรผู้ปลูกโกโก้ • ข้อมูลเชิงปริมาณด้านการลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม หลังจากการปรับปรุงโรงงานผลิต เช่น ปริมาณพลังงาน ที่ใช้ในการผลิตที่ลดลง และปริมาณขยะที่รไี ซเคิลไม่ได้ ลดลง

270

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

บริษัท ดาเนินการเอง

รายงานผลการ ดาเนินงานทุกปี

ประเภทเครื่องมือ วัดผล

สิ่งที่วัด

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

• จานวนสมาชิกเกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการส่งเสริมการ อ่านออกเขียนได้และคณิตศาสตร์พื้นฐาน

วัตถุประสงค์ของการรายงานผลลัพธ์ทางสังคม • เพื่อใช้สร้างความชัดเจนว่า Divine Chocolate เป็นกิจการเพื่อสังคมที่ทาธุรกิจแบบแฟร์เทรด – บริษัทแสดงมูลค่า ราคาพรีเมียมในการรับซื้อโกโก้ไว้อย่างชัดเจนในส่วนของงบการเงินในรายงานประจาปี รวมถึงจานวนเงินทุนที่ใช้ สนับสนุนและพัฒนาเกษตรกร (Producer Support) ที่หักจากรายได้ร้อยละ 2 ต่อปีในการดาเนินการ ข้อความใน การสื่อสารของบริษัทจะเน้นย้าความเป็นบริษัทช็อคโกแลตที่เกษตรกรเป็นเจ้าของในการสื่อสารต่อสาธารณะ ทาให้ Divine Chocolate มีความแตกต่างจากบริษัทขายช็อคโกแลตทั่วไป • เพื่อรายงานผลงานต่อนักลงทุน - Divine Chocolate มีผู้ถือหุ้นหลายรายรวมทั้งเกษตรกรเอง การแจกแจงให้เห็น ว่างบประมาณที่กันไว้สนับสนุนและพัฒนาเกษตรกร (Producer Support) ได้ถูกนาไปใช้จ่ายในเรื่องใด 5. HCT Group HCT Group เป็นหนึ่งในกิจการเพือ่ สังคมขนาดใหญ่ของสหราชอาณาจักรที่ให้บริการรถเมล์สาธารณะและบริการ คมนาคมอื่นๆ ธุรกิจหลักของ HCT Group คือ การให้บริการรถประจาทางสาธารณะสายต่างๆ รวมทั้งให้บริการขนส่งที่สร้าง การเข้าถึงการเดินทางที่สะดวกสบายให้กลุ่มคนเปราะบาง เช่น คนชรา ผู้พิการ ผู้ป่วยที่เดินทางลาบาก รวมทั้งผู้คนที่อาศัยอยู่ ในเขตที่ระบบขนส่งมวลชนเข้าไม่ถึง HCT Group สร้างการเปลี่ยนแปลงทางสังคมด้วยการเดินทาง ใช้การเดินทางขจัด อุปสรรคของกลุม่ คนที่มีความเปราะบาง (vulnerable) ในสังคม ให้คนเหล่านั้นได้เข้าถึงอาชีพการงาน การศึกษา บริการ สุขภาพและการไปไหนมาไหนอย่างมีอิสระซึ่งเป็นหัวใจสาคัญของคุณภาพชีวิตที่ดี รวมทั้งการสร้างโอกาสในการมีงานทา ให้แก่คนที่ไม่ได้รับการจ้างงานมาเป็นเวลานาน บริษัทให้บริการผู้โดยสารกว่า 20 ล้านเทีย่ วต่อปีด้วยพาหนะจานวน 500 คัน ปีก่อตั้ง: ก่อตั้งขึ้นนาม Hackney Community Transport ในค.ศ. 1982 ก่อนที่จะกลายเป็น HCT Group ในค.ศ. 2008 เพื่อสร้างความหลากหลายของบริการและขยายเขตพื้นที่ให้บริการ ประเภท: กิจการเพื่อสังคมแบบไม่แสวงกาไร รูปแบบองค์กร: a company limited by guarantee และ a registered charity นักลงทุน/ให้ทุน: Big Issue Invest (BII), Triodos, FSE Group และ City of London HCT ระดมทุนได้ 4 ล้านปอนด์ใน ค.ศ. 2010 และ 10 ล้านปอนด์ในค.ศ. 2015 (Ward, 2015) ประเทศที่ตั้งของสานักงานใหญ่: สหราชอาณาจักร ประเทศที่ดาเนินธุรกิจ: สหราชอาณาจักร 271

พันธกิจ: เพื่อทาให้ชีวิตคนดีขึ้น สร้างโอกาส ดึงผู้คนและชุมชนเข้าหากันผ่านการเดินทางและการฝึกอบรม ผลิตภัณฑ์หรือบริการ: • • • • • • • • • • • •

รถประจาทางสาธารณะ บริการจอดแล้วจร ศูนย์การเรียนรูด้ ้านการคมนาคมและการฝึกอบรมคนขับรถ รถมินิบัสต้นทุนต่าเพื่อการเดินทางเป็นหมู่คณะ เช่น เพื่อชมรม ชุมชน องค์กรการกุศล และอื่นๆ บริการขนส่งให้โรงเรียนและวิทยาลัยทั้งให้นักเรียนนักศึกษาทั่วไป และผู้ทมี่ ีความต้องการพิเศษ เช่น ผู้พิการ ผู้ใช้ เก้าอี้รถเข็น เป็นต้น บริการเดินทางไปกลับศูนย์ดูแลรายวัน (Day Centre) สาหรับผู้พิการหรือผูส้ ูงอายุที่ต้องการการดูแลระหว่างวัน บริการการเดินทางที่ออกแบบเฉพาะสาหรับชุมชน ที่วางเส้นทางตามสถานที่สาธารณะทีจ่ ะช่วยให้คนชราและผู้ พิการสามารถเดินทางไปไหนมาไหนโดยสะดวก บริการรถบัสที่มีอุปกรณ์อานวยความสะดวกสาหรับผู้ใช้เก้าอี้รถเข็น บริการรถแท็กซีห่ รือมินิแวนต้นทุนต่าที่มีอุปกรณ์อานวยความสะดวกสาหรับผู้ที่มีความต้องการพิเศษ โปรแกรมเงินกู้เพื่อการซื้อหรือเช่ารถสกูตเตอร์เพื่อผู้ที่มีความต้องการพิเศษ บริการรถรับส่งพนักงานตามองค์กร การฝึกอบรมให้เยาวชนที่มีความต้องการพิเศษสามารถเดินทางไปไหนมาไหนคนเดียวได้ด้วยพาหนะสาธารณะ

กรอบทฤษฎีที่ใช้ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม: Theory of Change

272

ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ประเภทเครื่องมือวัดผล Impact Value Chain ค.ศ. 2015

สิ่งที่วัด กิจกรรม • การเดินทาง แบบปัจเจก • การเดินทาง แบบกลุ่ม • การฝึกอบรม ด้านการ เดินทาง • ศูนย์ฝึกอบรม • พฤติกรรม องค์การ

ผลผลิต

ผลลัพธ์

• ผู้ใช้บริการได้พบปะเพื่อนฝูงและ ครอบครัวอย่างสม่าเสมอ • ผู้ใช้บริการได้เข้าถึงบริการด้านสุขภาพ • ผู้ใช้บริการได้เข้าถึงบริการอื่นๆ นอกเหนือจากเรื่องสุขภาพ • ผู้ใช้บริการเข้าร่วมกิจกรรมด้าน วัฒนธรรม กีฬา สันทนาการและศาสนา • ผู้ใช้บริการได้เข้าถึงสิ่งอานวยความ สะดวก ได้แก่ ร้านค้า ที่ทาการไปรษณีย์ ธนาคาร และสถานที่ราชการ • ผู้ใช้บริการได้เข้าถึงการจ้างงาน การ ฝึกอบรมและการศึกษา • นักเรียนของสถานฝึกอบรมของ HCT ได้ พัฒนาทักษะที่สาคัญและทักษะทาง สังคม (soft skills)ผ่านการศึกษาและ การฝึกอบรม 273

• การเข้าถึงสิ่งอานวย ความสะดวกในท้องถิ่น ของผู้โดยสาร • สุขภาพกายและจิตที่ดี ของผู้โดยสาร • ความสัมพันธ์ที่มตี ่อ ครอบครัวและเพื่อนฝูง ของผู้โดยสาร • การเป็นพลเมืองและการ มีส่วนร่วมในชุมชนของ ผู้โดยสาร • การจ้างงาน การ ฝึกอบรมและการศึกษาที่ เกิดจากศูนย์การเรียนรู้ ของบริษัท • รายได้และการเข้าถึง การเงิน (financial

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

บริษัท ดาเนินการเอง

รายงานผลการ ดาเนินงานทุก ปี

ประเภทเครื่องมือวัดผล

สิ่งที่วัด

ผู้ที่วัด • ปัจเจกลดปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ จากการได้รับการฝึกฝนให้ขับรถแบบ เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม • นักเรียนของสถานฝึกอบรมของ HCT มี คุณสมบัติแบบมืออาชีพจากการผ่าน การศึกษาและการฝึกอบรม • เที่ยวการเดินทางที่ประหยัดได้จากการ เดินทางเป็นกลุม่ ด้วยกัน • จานวนเงินที่ใช้จ่ายไปกับคู่ค้าที่เป็นกลุ่ม ผู้ด้อยโอกาส • ตาแหน่งงานและรายได้ที่ HCT ได้สร้าง เพิ่มในกลุ่มผู้ด้อยขาดโอกาส

274

inclusion) ที่บริษัทสร้าง ในฐานะนายจ้างและผู้ ซื้อของ • การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมที่ เกิดจากการดาเนินธุรกิจ

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

Indicators อ้างอิงตาม Outcome Matrix โดย Big Society Capital (HCT Group, 2016)

การเดินทางภายในชุมชน o จานวนเที่ยวการเดินทางที่ให้บริการแก่กลุ่มต่างๆ ในชุมชน เช่น กลุ่มอาสาสมัคร โดยไม่แสวง กาไร o จานวนเที่ยวการเดินทางที่ให้บริการแก่ผู้ที่มีอุปสรรคในการเดินทาง เช่น ลักษณะทางกายภาพ การขาดข้อมูล การเข้าถึงการเดินทางสาธารณะหรือปัญหาด้านราคา การเข้าถึงสิ่งอานวยความสะดวกในท้องถิ่นของผู้โดยสาร o ร้อยละของผูโ้ ดยสารที่ใช้บริการเพือ่ เข้าถึงร้านค้า สถานวัฒนธรรม กีฬาและสันทนาการได้ดีขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารที่ใช้บริการเพือ่ เข้าถึงบริการทางศาสนาได้ดีขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีเ่ ดินทางได้โดยไม่ต้องพึ่งพาผู้อื่นได้ดีขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีเ่ ห็นด้วยว่าใช้บริการแล้วช่วยให้เข้าถึงบริการทางการแพทย์และเพิม่ ความ ปลอดภัยด้านสุขภาพได้ o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีเ่ ห็นด้วยว่าใช้บริการแล้วช่วยเพิ่มความสามารถในการเดินทางไปไหนมา ไหนได้ สุขภาพกายและจิตที่ดีของผู้โดยสาร o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีม่ ีความมั่นใจมากขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีม่ ีการเคลื่อนไหวได้ดีขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีร่ ู้สึกว่าสุขภาพแข็งแรงมากขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีม่ ีสุขภาพจิตดีขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีม่ ีรสู้ ึกว่าเป้าหมายในชีวิตมากขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีม่ ีความพึงพอใจในชีวิตมากขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีม่ ีความสามารถรับมือกับการเปลี่ยนแปลงในชีวิตได้ดีขึ้น ความสัมพันธ์ที่มตี ่อครอบครัวและเพื่อนฝูงของผู้โดยสาร o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีม่ ีความถี่ของการเข้าสังคม รวมทั้งการพบปะครอบครัวและเพื่อนฝูงที่ เพิ่มขึ้น 275

บริษัท ดาเนินการเอง

รายงานผลการ ดาเนินงานทุก ปี (ตั้งแต่ ปีงบประมาณ 2009/2010 เป็นต้นมา)

o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีร่ ู้สึกใกล้ชิดกับผู้อื่นมากขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารที่การเข้าถึงศูนย์ดูแลรายวัน บริการที่ไม่ใช่ด้านสุขภาพหรือชมรมอาหาร กลางวันและอื่นๆ เพิ่มขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีจ่ านวนการเข้าร่วมกิจกรรมทางสังคมต่างๆ เพิ่มขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีม่ ีการเข้าถึงเพื่อนฝูง ครอบครัวและสมาชิกชองชุมชนอื่นๆ เพิ่มขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีร่ ู้สึกว้าเหว่ลดลง การเป็นพลเมืองและการมีส่วนร่วมในชุมชนของผู้โดยสาร o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีร่ ู้สึกว่าตนเองมีส่วนร่วมภายในชุมชนเพิ่มขึ้น o ร้อยละของผูโ้ ดยสารทีเ่ ห็นด้วยว่าตนเองมีส่วนร่วมมากขึ้นกับชุมชน เช่น การเป็นอาสาสมัคร การ ช่วยเหลือผู้อื่น การฝึกอบรมด้านการเดินทางแก่ผมู้ ีความต้องการพิเศษให้สามารถเดินทางคนเดียวได้ o จานวนผู้เข้ารับการฝึกอบรม การฝึกอบรมและการศึกษาที่เกิดจากศูนย์การเรียนรู้ของบริษัท o จานวนผู้ที่เข้ารับการอบรมที่ศูนย์ฝึกอบรมของ HCT ที่ไม่ได้เป็นพนักงานของ HCT ▪ จานวนผู้ที่เข้ารับการอบรมที่ไม่มีงานทาก่อนหน้านี้ ▪ จานวนผู้ที่เข้ารับการอบรมที่มีงานทาอยู่แล้ว o การฝึกอบรมในทักษะ Soft Skills ▪ ร้อยละของผูเ้ ข้ารับการฝึกอบรมทีร่ ู้สึกดีกับการฝึกอบรม ▪ ร้อยละของผูเ้ ข้ารับการฝึกอบรมทีพ่ ัฒนาความมั่นใจมากขึ้นด้านการพูด ▪ ร้อยละของผูเ้ ข้ารับการฝึกอบรมทีพ่ ัฒนาความมั่นใจมากขึ้นด้านการเขียน ▪ ร้อยละของผูเ้ ข้ารับการฝึกอบรมทีพ่ ัฒนาความมั่นใจมากขึ้นด้านไอทีและเทคโนโลยี ▪ ร้อยละของผูเ้ ข้ารับการฝึกอบรมทีร่ ู้สึกว่าเสียงของพวกเขาได้ถูกรับฟัง ▪ ร้อยละของผูเ้ ข้ารับการฝึกอบรมทีร่ ู้สึกว่าสามารถแสดงความเป็นตัวเองได้ ▪ ร้อยละของผูเ้ ข้ารับการฝึกอบรมทีร่ ู้สึกว่ามีคนรับฟัง 276

▪ ร้อยละของผูเ้ ข้ารับการฝึกอบรมทีร่ ู้สึกว่าสามารถตั้งเป้าหมายในชีวิตได้ ▪ ร้อยละของผูเ้ ข้ารับการฝึกอบรมทีร่ ู้สึกตระหนักถึงความเท่าเทียมและความหลากหลาย การสร้างงาน o จานวนผู้ที่เข้ารับการฝึกอบรมทีไ่ ด้งานนอก HCT Group เนื่องจากมาเข้ารับการอบรมและได้รับ การสนับสนุนจาก HCT Group ผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจ o การจ้างงาน ▪ ร้อยละของพนักงานที่มาจากพื้นทีม่ ีความขาดแคลนและมีความยากจน (ตามนิยาม deprivation index ของรัฐบาลสหราชอาณาจักร) ▪ จานวนการจ้างงานพนักงานในพื้นที่มีความขาดแคลนและมีความยากจน o คู๋ค้า ▪ รายจ่ายที่ใช้ซื้อสินค้าและบริการในพื้นที่มีความขาดแคลนและมีความยากจน ผลลัพธ์ทางสิ่งแวดล้อม o จานวนเที่ยวของการเดินทางที่ลดลงได้เพราะการใช้บริการขนส่งของชุมชน o จานวนคนที่ได้รับการฝึกอบรมให้มีการขับขี่ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมมากขึ้น o อายุเฉลี่ยของรถที่ให้บริการ o ปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกโดยรวม o ปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากการเดินทางต่อเที่ยว o ปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากการเดินทางต่อกม. ความหลากหลาย o สัดส่วนผู้บริหารที่เป็นสตรี o สัดส่วนผู้บริหารที่เป็นชนกลุ่มน้อย o สัดส่วนของพนักงานที่เป็นสตรี 277

วัตถุประสงค์ของการรายงานผลลัพธ์ทางสังคม • เพื่อสร้างความชัดเจนว่า HCT Group เป็นกิจการเพื่อสังคม บริษัทเชื่อว่าการวัดผลลัพธ์ทางสังคมและการสื่อสาร ผลลัพธ์ทางสังคมมีความสาคัญในการชี้ให้เห็นถึงความแตกต่างของกิจการที่เน้นสร้างความเปลี่ยนแปลงในสังคมเมื่อ เทียบกับกิจการคมนาคมทั่วไป • เพื่อใช้ในการปรับปรุงผลิตภัณฑ์และบริการ รายงานผลลัพธ์ทางสังคมของบริษัทจะกล่าวถึงปัญหาสังคมต่างๆ ที่เป็น จุดตั้งต้นของกิจกรรมที่บริษัททา เช่น จานวนเที่ยวเดินทางของผู้ที่มีปัญหาด้านการเคลื่อนไหวทีล่ ดลง ผู้สูงอายุในส หราชอาณาจักรจานวน 600,000 ระบุว่าพวกเขาออกจากบ้านเพียงสัปดาห์ละครั้งหรือน้อยกว่า และจานวนผู้พิการ 1 ใน 4 ที่ต้องพลาดนัดพบแพทย์เพราะไม่สามารถหารถบริการไปได้ (HCT Group, 2016) ซึ่ง HCT Group นา ปัญหาต่างๆ เหล่านีม้ าเป็นจุดตั้งต้นในการพัฒนาบริการทีส่ ร้างคุณค่าทางสังคม ดังนั้นการวัดผลลัพธ์ทางสังคมจึง ช่วยให้บริษัทเข้าใจความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากกิจกรรมต่างๆ ทีไ่ ด้ทา • เพื่อรายงานผลงานต่อนักลงทุนหรือผู้ให้ทุน HCT Group ถือเป็นกิจการเพื่อสังคมขนาดใหญ่ของสหราชอาณาจักรที่ ได้รับเงินลงทุนสูงที่สุดของประเทศ การรายงานผลลัพธ์ทางสังคมของ HCT Group จึงถือเป็นต้นแบบในการ รายงานให้กับกิจการเพื่อสังคมอื่นๆ ในสหราชอาณาจักร รวมไปถึงการเป็นผูบ้ ุกเบิกเริ่มใช้ Outcome Matrix โดย Big Society Capitol ที่น่าจะกลายเป็นมาตรฐานการรายงานของกิจการเพื่อสังคมในสหราชอาณาจักรในอนาคตอัน ใกล้

6. BRAC Microfinance BRAC หรือชื่อเดิมว่า Bangladesh Rural Advancement Committee ก่อตั้งขึ้นโดย Sir Fazle Hasan Abed ใน ค.ศ. 1972 เพื่อเป็นองค์กรบรรเทาทุกข์และฟื้นฟูหลังจากสงครามเรียกร้องอิสรภาพของบังคลาเทศ และค่อยๆ พัฒนา กลายเป็นองค์กรพัฒนาสังคมที่เน้นการทางานด้านการพัฒนาที่ยั่งยืนและการสร้างศักยภาพให้แก่คนยากจน ปัจจุบัน BRAC เป็นหนึ่งในองค์กรด้านการพัฒนาสังคมที่ใหญ่ที่สดุ ในโลกหากพิจารณาจากจานวนพนักงานและจานวนผู้ที่ได้รับประโยชน์จาก การทางานขององค์กร BRAC โดยใช้รูปแบบการดาเนินงานทัง้ รูปแบบองค์กรการกุศลและกิจการเพื่อสังคมเพื่อแก้ปัญหาสังคม ในประเด็นต่างๆ (Home, n.d.) เช่น ส่งเสริมความกินดีอยูด่ ีและความสามารถในการรับมือกับความเปลี่ยนแปลง (resilience) ได้แก่ การจัดการภาวะภัยพิบัติและสภาพอากาศเปลี่ยนแปลง ด้านสุขภาพ สารอาหารและประชากร และด้านน้า สุขอนามัยและสุขลักษณะ ด้านการเกษตรและอาหารปลอดภัย การพัฒนาแบบบูรณาการ ไมโครไฟแนนซ์ การพัฒนากลุ่มคน ที่ยากจนที่สุด (ultra poor) การย้ายถิ่นฐาน การพัฒนาเมือง การพัฒนาศักยภาพในด้านความเท่าเทียมทางเพศและความ หลากหลาย สิทธิมนุษยชนและความช่วยเหลือด้านกฎหมาย เป็นต้น จากข้อมูล ณ เดือนธันวาคม 2015 การทางานของ BRAC เข้าถึงประชากรประมาณ 138 ล้านคนใน 11 ประเทศ มี พนักงาน 110,000 คน ในด้านการปล่อยเงินกู้ BRAC Microfinance มีลูกหนีจ้ านวน 5.3 ล้านคน และได้จดั ตั้งองค์กรการเงิน หมู่บ้าน (Village Organization: VO) ประมาณ 12,000 แห่ง (BRAC at a glance, 2015) BRAC มีรายได้ประมาณ 727 ล้านเหรียญสหรัฐต่อปีโดยมีรายได้หลักจาก 3 ด้านได้แก่ กิจการไมโครไฟแนนซ์ (ร้อยละ 42) เงินบริจาคและเงินให้เปล่า (ร้อย ละ 23) กิจการเพื่อสังคมอื่นๆ เช่น การเกษตร หัตถกรรมและสุขอนามัย (ร้อยละ 22) (BRAC, 2015) เนื่องจาก BRAC เป็นองค์กรขนาดใหญ่มากที่ทางานทั้งด้านการพัฒนาในรูปแบบของ NGO และมีกิจการเพื่อสังคม ไม่ต่ากว่า 10 ประเภททั้งที่ดาเนินการเอง และที่เข้าไปร่วมลงทุน งานวิจัยฉบับนี้จึงจะมุ่งเน้นศึกษาการรายงานผลลัพธ์ทาง 278

สังคมเฉพาะของกิจการไมโครไฟแนนซ์ในประเทศบังคลาเทศคือ BRAC Microfinance ซึ่งเป็นกิจการที่สร้างรายได้ให้กับ องค์กรได้มากทีส่ ุด ในตลาดขนาดใหญ่ที่สุดที่ BRAC ดาเนินกิจการอยู่ BRAC Microfinance ก่อตั้งขึ้นในค.ศ. 1974 และกลายเป็นสถาบันไมโครไฟแนนซ์ที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก การทางานของ BRAC จะเน้นผลิตภัณฑ์การเงินที่มคี วามหลากหลาย เพื่อให้ตรงกับความต้องการเฉพาะของคนยากจนที่ไม่ สามารถเข้าถึงบริการกระแสหลักของสถาบันการเงินทั่วไป BRAC ใช้สินเชื่อเป็นเครื่องมือพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม สร้าง ความกินดีอยู่ดี กระตุ้นการบริโภค และสร้างการเข้าถึงสิ่งจาเป็นต่างๆ ในชีวิต ลูกค้าสถาบันไมโครไฟแนนซ์จะมีโอกาสเข้ารับ การบริการด้านอื่นๆ ของ BRAC เช่นกัน เช่น การพัฒนาการศึกษา สุขภาพ สุขอนามัยและการช่วยเหลือด้านกฎหมาย นอกจากนี้สินเชื่อของ BRAC จะแบ่งตามกลุ่มเป้าหมายที่มีความยากจนในระดับที่แตกต่างกันไปรวมถึงกลุ่มที่ยากจนที่สดุ (ultra poor) ด้วย กลุ่มเป้าหมายหลักของ BRAC Microfinance ได้แก่ สตรียากจนทั้งในชนบทและในเมือง เยาวชน เกษตรกรทั้งที่มี และไม่มีที่ดินทากินเป็นของตัวเอง แรงงานอพยพและผู้ประกอบการรายย่อย ลูกค้าสามารถเข้าถึงบริการผลิตภัณฑ์เพื่อการ ออมและสินเชื่อมูลค่าตั้งแต่ 100-13,000 เหรียญสหรัฐ ในบังคลาเทศ BRAC Microfinance มีสาขามากกว่า 2,000 แห่ง (BRAC, 2016) ครอบคลุมองค์กรการเงินหมู่บ้าน 283,000 แห่ง มีสมาชิกของสถาบันฯ ทั้งหมด 5.4 ล้านคนซึ่งในจานวนนี้เป็น ลูกหนี้จานวน 4.9 ล้านคน มีมลู ค่าของเงินกู้ 1.4 พันล้านเหรียญสหรัฐและเงินฝากมูลค่า 476 ล้านเหรียญสหรัฐ ปีก่อตั้ง: ค.ศ. 1972 ประเภท: กิจการเพื่อสังคมแบบไม่แสวงกาไร รูปแบบองค์กร: องค์กรการกุศล นักลงทุน/ให้ทุน: ในปี 2015 ผู้ให้ทุนหลัก (strategic partners) ได้แก่ Australian AID และ UK AID และผู้บริจาคที่เป็น สถาบัน ได้แก่ สหภาพยุโรป องค์การยูนิเซฟ รัฐบาลเนเธอร์แลนด์ The Global Fund และ Bill & Melinda Gates Foundation ประเทศที่ตั้งของสานักงานใหญ่: บังคลาเทศ ประเทศที่ดาเนินธุรกิจ: ใน 11 ประเทศได้แก่ บังคลาเทศ เมียนมาร์ ฟิลิปปินส์ เนปาล ปากีสถาน อัฟกานิสถาน ยูกันดา แทนซาเนีย ซูดานใต้ ไลบีเรีย เซียร์ราลีโอน และเฮติ วิสัยทัศน์: โลกที่ปราศจากการเอารัดเอาเปรียบและเลือกปฏิบตั ิและเป็นที่ที่ทุกคนมีโอกาสที่จะรับรู้ถึงศักยภาพของตนเอง พันธกิจ: เพื่อเสริมสร้างศักยภาพของผู้คนและชุมชนที่ต้องเผชิญกับความยากจน การไม่รู้หนังสือ ความเจ็บป่วยและความอ ยุติธรรมในสังคม การทางานของ BRAC เน้นการสร้างความสาเร็จในวงกว้าง และเป็นการเปลี่ยนแปลงเชิงบวกผ่านโครงการ ด้านเศรษฐกิจและสังคมที่จะช่วยให้ผู้คนทั้งชายหญิงรับรู้ซึ่งศักยภาพของตนเอง ผลิตภัณฑ์และบริการ • สินเชื่อเพื่อสตรี เป็นสินเชื่อที่ไม่ตอ้ งใช้หลักทรัพย์ค้าประกัน (Dabi) ให้ผู้หญิงซึ่งไม่สามารถเข้าถึงบริการทางการเงิน ในระบบได้และต้องการเงินในการดูแลครอบครัวเพื่อนาไปทากิจกรรมที่จะสร้างรายได้เพิ่ม รวมถึงการเข้าถึง 279

•

• • •

ทรัพยากรอื่นๆ เช่น ปศุสัตว์จน และการเข้าถึงตลาดที่มีราคาเป็นธรรม เงินกู้ส่วนนี้จะชาระคืนเป็นรายสัปดาห์หรือ รายเดือนโดยใช้คืนในช่วงเวลา 1 ปี (BRAC, 2016) สินเชื่อนี้จะมีการจ่ายผ่านองค์กรการเงินหมู่บ้าน (village organizations: VOs) ซึ่งเป็นการรวมกลุม่ ของสตรีประมาณ 15-40 คนจากภายในชุมชนเดียวกันที่จะพบปะกับ เจ้าหน้าที่ภาคสนามของ BRAC สินเชื่อเพื่อกิจการขนาดย่อม (Progoti) ให้แก่ผู้ประกอบการทั้งหญิงและชาย กิจการเหล่านี้ เช่น ฟาร์มโคนมและ ฟาร์มไก่ ประมง อู่ซ่อมสามล้อ ร้านเสริมสวยและร้านขายเสื้อผ้า มีขนาดเล็กเกินกว่าจะเข้าถึงบริการเงินกู้ของ ธนาคารกระแสหลักและใหญ่เกินกว่าที่จะขอสินเชื่อขนาดจิ๋ว เงินส่วนนี้มุ่งไปที่การขยายกิจการเพื่อสร้างเศรษฐกิจ ภายในท้องถิ่นที่ดีขึ้น สินเชื่อสวัสดิการการย้ายถิ่นฐาน (Migration Welfare Loans) เป็นสินเชื่อสาหรับแรงงานที่ต้องการไปทางานใน ต่างประเทศ เช่น ในตะวันออกกลาง สินเชื่อเพื่อการเกษตร เป็นสินเชื่อที่ให้แก่เกษตรกรทีม่ ุ่งเน้นการนาไปใช้เพื่อขยายการเพาะปลูก และการเข้าถึงปัจจัย การเกษตร โครงการนวัตกรรม เป็นโครงการที่ถูกออกแบบและทดสอบเพื่อสร้างการเข้าถึงบริการทางการเงินและการตอบสนอง ความต้องการของลูกค้า เช่น การใช้บริการธนาคารมือถือเพื่อสนับสนุนการฝากเงินหรือชาระหนี้ทสี่ ะดวกสบายขึ้น โครงการสินเชื่อเพื่อสุขภาพและประกันชีวิตเพื่อคนยากจนเพื่อสร้างภูมิคุ้มกันกับเหตุการณ์ไม่คาดคิดที่เกิดจากปัจจัย ภายนอก เป็นต้น

การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของ BRAC แบ่งได้เป็น 2 ประเภท คือ 1) ประเภทที่ BRAC ดาเนินการเอง ทั้งที่เก็บ ข้อมูลด้วยตนเองและให้องค์กรจากภายนอกเข้ามาประเมินให้ 2) ประเภทที่องค์กรภายนอกทาการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ของ BRAC โดยตรง หรือกิจการไมโครไฟแนนซ์ และเลือก BRAC เป็นกรณีศึกษา เนื่องจากไมโครไฟแนนซ์เป็นวงการทีไ่ ด้รับ ความสนใจและการยอมรับว่าเป็นเครื่องมือการสร้างการเปลีย่ นแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมให้คนยากจนทั่วโลก เนื่องด้วย BRAC เป็นสถาบันไมโครไฟแนนซ์ที่เก่าแก่และใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก BRAC จึงได้กลายเป็นกรณีศกึ ษาของ สถาบันการศึกษาต่างๆ และได้รับการตีพิมพ์ในวารสารวิชาการจานวนมาก งานวิจัยที่เกี่ยวกับการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม ของ BRAC ในบังคลาเทศมีมากกว่า 20 ชิ้น ตั้งแต่ปี 1999 เป็นต้นมา ในงานวิจัยชิ้นนี้ คณะวิจัยจะสรุปเฉพาะงานวิจัยที่ใหม่ ที่สุด ณ สิ้นเดือนกันยายน 2559

280

ประเภทเครื่องมือวัดผลลัพธ์ทางสังคมที่ใช้: ประเภทเครื่องมือวัดผล Indicators (ไม่ได้อ้างอิงตามมาตรฐาน การรายงานใด)

Indicators (ไม่ได้อ้างอิงตามมาตรฐาน การรายงานใด)

สิ่งที่วัด • • • • • • • • • • • • • •

จานวนลูกหนี้รวมและอัตราการเติบโต จานวนลูกค้าทั้งหมด (รวมเงินฝากและเงินกู้) ยอดรวมสินเชื่อที่ปล่อยในปีที่ผ่านมา ร้อยละของลูกค้าเป็นผู้หญิง ร้อยละของสินทรัพย์ที่เพิ่มขึ้น จานวนลูกหนี้สินเชื่อด้านสุขภาพ จานวนลูกค้าประกันชีวิต จานวนลูกค้าที่เปลี่ยนวิธีชาระหนี้เป็นการผ่านทางโทรศัพท์มือถือ จานวนลูกค้าสินเชื่อเพื่อกิจการขนาดย่อม จานวนลูกค้าสินเชื่อเพื่อการย้ายถิ่นฐาน จานวนลูกค้าสินเชื่อเพื่อการเกษตร จานวนครัวเรือนที่มผี ู้พิการทีส่ ามารถเข้าถึงสินเชื่อและบริการออม อัตราการคืนเงินของลูกค้าสินเชื่อเพื่อการเกษตร อัตราการคืนเงินของลูกค้าสินเชื่อโดยรวม

ตัวชี้วัดที่ใช้ในระดับปัจเจกและครัวเรือน

281

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

บริษัท ดาเนินการเอง (โดยแผนกวิจยั และการ ประเมินผลที่ตั้ง ขึ้นในค.ศ.

1975)

รายงานบน เว็บไซต์และ ผ่านรายงาน ประจาปีตั้งแต่ ค.ศ. 2012

บริษัท ดาเนินการเอง

ไม่ระบุแต่มีการ ประเมินโดย ละเอียดในช่วง

ประเภทเครื่องมือวัดผล

สิ่งที่วัด

ผู้ที่วัด

• รายได้และรายจ่ายของครัวเรือน (เพื่อวัดความยากจน การวิเคราะห์ความเพียงพอของอาหาร และการ เปลี่ยนแปลงรูปแบบการบริโภค) • การเข้าถึงกลุ่มคนยากจนในระดับต่างๆ • ความกินดีอยู่ดีทางวัตถุและทางสังคม (สินทรัพย์ ฐานะโดยรวม การศึกษา ที่อยู่อาศัย น้าสะอาดและ สุขอนามัย และอัตราการเกิดของประชากร) • เครื่องมือที่ใช้ในการจัดการกับวิกฤติที่ไม่คาดฝัน • ความเปราะบาง (vulnerability) และการปรับเปลี่ยนตามฤดูกาล (seasonality) • การเสริมสร้างศักยภาพของผู้หญิง (การเป็นเจ้าของและควบคุมทรัพยากร การเลื่อนระดับฐานะ การมี ส่วนร่วมในด้านแรงงาน อานาจในการต่อรอง ความภูมิใจในตัวเอง และการมีส่วนร่วมในการเลือกตั้ง) ดัชนีชี้วัดทางสังคมทีน่ อกเหนือไปกว่าระดับครัวเรือน • อัตราการมีส่วนร่วมในการสร้าง GDP ของประเทศ • การมีส่วนร่วมในด้านการเงิน แรงงาน ตลาดทั้งในระดับหมู่บ้านและระดับมหภาค • สุขภาพ (อัตราการรอดชีวิตของเด็ก ภาวะการเจ็บป่วย ภาวะการเจริญพันธุ์ของสตรี และน้าสะอาดและ สุขอนามัย) • การเปลีย่ นแปลงของชีวิตสตรีในระดับชุมชน • สิ่งปลูกสร้างขององค์การการเงินหมู่บ้าน (VOs) • ความยั่งยืนขององค์การการเงินหมู่บ้าน (VOs)

282

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน ปี 1993-1994, 1996-1997 และ 2001 ตามลาดับ (Halder S' R', 2004)

ประเภทเครื่องมือวัดผล

การศึกษากึ่งทดลอง (quasiexperimental study)

สิ่งที่วัด • จานวนผู้ประกอบการที่ทั้งที่เป็นงานเต็มเวลาและชั่วคราวที่เกิดจากโครงการพัฒนาชนบทของ BRAC และอัตราการเติบโตต่อปี (Halder S. , 2000) BRAC ทาการศึกษากับครัวเรือนจานวน 419 แห่งที่เป็นลูกค้าของ และเปรียบเทียบกับครัวเรือนอีก 81 แห่งที่อยู่ ในความยากจนระดับเดียวกัน (กลุม่ ควบคุม) ในช่วงระยะเวลา 4 ปี (Halder S. R., 2004) โดยดูความ เปลี่ยนแปลงทางสังคมเหล่านี้

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

บริษัท ดาเนินการเอง

ค.ศ. 1997 2001

ความยากจน • อัตราความยากจนในระดับจนปานกลาง (moderate poor) และอัตราความยากจนแบบสุดขั้ว (extreme poverty)6 ทีล่ ดลง • อัตราส่วนประชากรทีส่ ามารถหลุดพ้นเส้นความยากจน และเลื่อนไปอยู่ในระดับ “จนปานกลาง”ได้ • อัตราส่วนประชากรทีร่ ักษาสถานภาพ “ไม่ยากจน” (non-poor) ไว้ได้ ความเปลีย่ นแปลงด้านคนและสินทรัพย์ที่เป็นกายภาพ • จานวนสมาชิกครัวเรือนทีม่ สี ่วนร่วมในการหารายได้มาสู่ครอบครัวมีมากขึ้น • การเปลีย่ นแปลงของจานวนประชากรที่เป็นแรงงานรับจ้าง • จานวนสินทรัพย์ของครัวเรือนทีเ่ พิม่ ขึ้นและมูลค่าของสินทรัพย์ทเี่ พิ่มขึ้น การเปลีย่ นแปลงด้านการศึกษาต่อของเยาวชน

BRAC ระบุระดับความยากจนสุดขั้ว (extreme poverty) จากการที่ครัวเรือนขาดแคลนอาหารเป็นประจา ในขณะที่ความยากจนปานกลาง (moderate poor) หมายถึง การที่ครัวเรือน ขาดแคลนอาหารเป็นครั้งคราว ในขณะที่กลุม่ “ไม่ยากจน” (non-poor) คือ มีอาหารเพียงพอหรือเหลือกิน 283 6

ประเภทเครื่องมือวัดผล

สิ่งที่วัด

ผู้ที่วัด

• การศึกษาต่อของบุตรหลานในครอบครัวที่ในระดับชั้นประถมศึกษาและมัธยมศึกษาเพิ่มขึ้น • ช่องว่างในการศึกษาต่อระหว่างเด็กผู้ชายและเด็กผู้หญิงลดลง • จานวนการแต่งงานในวัยเด็กลดลง ด้านโภชนาการ • ภาวะการขาดโปรตีนอย่างรุนแรงในเด็กวัย 6-72 เดือนลดลง (Chowdhury & Bhuiya, 2004) ความเปราะบางและการจัดการวิกฤติ • อัตราความผันผวนของการใช้จ่ายเงินซื้ออาหารต่อเดือนที่ของครัวเรือน การเสริมสร้างศักยภาพของสตรี • ร้อยละของสตรีที่ยังส่งเงินให้สามีเป็นผู้จัดการเงินมากกว่าที่จะจัดการด้วยตนเอง • สัดส่วนของสตรีที่มสี ่วนร่วมในการสร้างรายได้เพิ่มขึ้นให้ครอบครัว • สัดส่วนของสตรีที่หารายได้ได้เองและใช้จ่ายเงินไปกับสินค้าเพื่อครอบครัว เช่น อาหาร และสินค้า ส่วนตัว และทีม่ ีการออม และทีน่ ารายได้นี้ไปลงทุนต่อ • ร้อยละของสตรีทเี่ ป็นเจ้าของสินทรัพย์ทั้งที่ก่อและไม่ก่อให้เกิดผลิตภาพ เช่น สัตว์ในฟาร์ม จักรเย็บผ้า สามล้อและต้นไม้ รวมถึงอัญมณีและเครื่องทองเหลือง • สัดส่วนสตรีใช้เงินออมไปกับการใช้จ่ายในครัวเรือน ซื้อของส่วนตัว ซื้อของเงินผ่อนและใช้ในภาวะ ฉุกเฉิน • สัดส่วนของสตรีที่มีความมั่นใจในการลงคะแนนเสียงเลือกตั้งเอง (โดยไม่ต้องตัดสินใจเลือกตามสามี) การเปลีย่ นแปลงด้านภาวะการเจริญพันธุ์ของสตรี 284

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

ประเภทเครื่องมือวัดผล

สิ่งที่วัด

ผู้ที่วัด

• อัตราจานวนบุตรต่อสตรีทลี่ ดลง ความรุนแรงต่อสตรี • จานวนความรุนแรงต่อสตรีทลี่ ดลงเมื่อได้รับการฝึกอบรมจาก BRAC (Chowdhury & Bhuiya, 2004) การเสริมสร้างศักยภาพและสุขภาพ • จานวนสตรีที่ความรูเ้ รื่องสุขภาพและการดูแลสุขภาพทีเ่ พิม่ ขึ้น เช่น การเข้าถึงน้าสะอาด ห้องน้าที่ถูก สุขลักษณะ การจัดการขยะที่ดีและยาคุมกาเนิด • จานวนการขุดบ่อบาดาลและวางท่อน้าดื่มเพิ่มขึ้น • จานวนสุขาทีถ่ ูกสุขลักษณะเพิ่มขึน้ และอัตราโรคท้องร่วงที่ลดลง • จานวนคนในชุมชนที่มเี ข้าถึงยารักษาโรคและสารอาหารได้ดี • อัตราการรอดชีวิตของเด็กในชุมชนที่สูงขึ้น อัตราการอยูร่ อดของเด็ก • อัตราการรอดชีวิตของเด็กในครรภ์และหลังคลอดตั้งแต่ 0-60 สัปดาห์ ทีส่ ูงขึ้นจนเทียบเท่าอัตราของ ครอบครัวที่ไม่อยู่ในภาวะยากจน (Bhuhiya, Chowdhury, Ahmed, & Adams, 2001) การเลิกเป็นสมาชิก • ความเปลีย่ นแปลงของผลลัพธ์ทางสังคมที่เกิดขึ้นเมื่อลูกค้าที่ยกเลิกสินเชื่อในด้านสินทรัพย์ตั้งต้น การถือ ครองที่ดิน การพึ่งพาตนเองด้านการเงิน ลักษณะทางประชากรศาสตร์ การใช้จ่าย การศึกษา การ บริโภคและอื่นๆ 285

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

ประเภทเครื่องมือวัดผล

สิ่งที่วัด

ผู้ที่วัด

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

การศึกษากึ่งทดลอง (quasiexperimental study)

การศึกษาวิจัยในค.ศ. 2010 ชิ้นหนึ่ง มีวัตถุประสงค์ที่จะทาความเข้าใจถึงการเปลี่ยนแปลงด้านความเป็นอยู่ของ คนในชุมชนที่เกิดจากการได้รับสินเชื่อของ BRAC ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งชื่อ Jaheedpur ในเขต Kushtia ด้วยการ เก็บข้อมูลแบบสุ่มกับลูกหนี้จานวน 208 คนที่เป็นลูกหนี้ของ BRAC มานานกว่า 3 ปี (Hossain, 2012) ดดยระบุ ดัชนีชี้วัดดังต่อไปนี้

นักวิชาการจาก ภายนอก

ครั้งเดียวจาก การศึกษาใน ค.ศ. 2010

ด้านอาชีพ • ร้อยละของลูกหนี้ไม่มีงานทา • ร้อยละของลูกหนี้ที่ทางานโดยได้รบั ค่าจ้างต่า • ร้อยละของลูกหนี้ที่จ้างงานตนเอง (self-employed) ด้านรายได้ • รายได้เฉลี่ยต่อเดือน เทียบกับระดับความยากจนสุดขั้วตามมาตรฐานของธนาคารโลก (Bauer, Hasan, Magsombol, & Wan, 2008) ด้านรายจ่าย • รายจ่ายเฉลี่ยในครัวเรือน โดยดูสดั ส่วนค่าใช้จ่ายด้านอาหาร และค่าใช้จ่ายเพื่อเครื่องนุ่งห่ม ค่าใช้จ่าย ด้านการศึกษาของบุตรและอื่นๆ ด้านเงินออม 286

ประเภทเครื่องมือวัดผล

สิ่งที่วัด

ผู้ที่วัด

• เงินออมเฉลี่ยต่อครัวเรือน • ร้อยละของครัวเรือนที่มีเงินออม ด้านผลกระทบของการจ้างงานต่อครัวเรือน • จานวนผู้มรี ายได้จากครัวเรือนทีส่ ารวจ • ร้อยละของครัวเรือนที่พึ่งพารายได้จากสมาชิกครอบครัวเพียงคนเดียว สองคน สามคนหรือสี่คนทีส่ ร้าง รายได้ได้ ด้านบ้านเรือนและสิ่งปลูกสร้าง • ร้อยละของครัวเรือนมีบ้านสร้างจากดินและมุงหลังคาด้วยใบจาก และสังกะสี หรือสังกะสีเท่านั้น ด้านสุขาและสิ่งอานวยความสะดวก • ร้อยละของครัวเรือนที่มสี ุขาที่ถูกสุขอนามัย ที่ใช้สุขาแบบเปิดและไม่มีห้องสุขาใช้ ด้านน้าดื่มสะอาด • ร้อยละของลูกหนี้ทเี่ ข้าถึงน้าดื่มทีท่ ี่มาจากน้าบาดาลหรือถังกักเก็บที่ถูกสุขลักษณะ และร้อยละของ ลูกหนีท้ ยี่ ังใช้น้าจากแหล่งที่สุ่มเสีย่ งจากการปนเปื้อน ด้านการศึกษาของบุตรหลาน 287

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

ประเภทเครื่องมือวัดผล

สิ่งที่วัด

ผู้ที่วัด

• ร้อยละของบุตรหลานของลูกหนี้ไม่ได้รับการศึกษา ด้านสุขภาพ โภชนาการ และการวางแผนครอบครัว • ร้อยละของลูกหนี้มีความรู้ด้านสุขอนามัย • ร้อยละของลูกหนี้มีความรู้ด้านสารอาหาร • ร้อยละของลูกหนี้มีเงินพอที่จะซื้ออาหารที่มีคณ ุ ค่า • ร้อยละของลูกหนี้มีการวางแผนครอบครัว • ร้อยละของลูกหนี้มีความรู้ด้านการดูแลสุขภาพของตนเองและบุตร • ร้อยละของลูกหนี้สามารถดูแลสุขภาพของตนเองและบุตรได้

288

ความถี่ในการ วัดหรือรายงาน

วัตถุประสงค์ของการรายงานผลลัพธ์ทางสังคมขององค์กรเอง • เพื่อใช้ในการปรับปรุงผลิตภัณฑ์และบริการ ผลิตภัณฑ์ด้านไมโครไฟแนนซ์ของ BRAC ก่อนที่จะออกสู่ตลาดในวงกว้าง จะต้องมีการทดสอบ ประเมินและปรับแก้ให้มีความชัดเจนด้านผลลัพธ์ทางสังคมก่อนที่จะขยายใช้ในวงกว้าง (BRAC, 2016) การประเมินผลลัพธ์ทางสังคมจึงถือเป็นหัวใจสาคัญในการคัดเลือกและพัฒนาผลิตภัณฑ์และบริการที่เหมาะสม ต่อกลุ่มเป้าหมายทางสังคม • เพื่อสื่อสารผลลัพธ์ทางสังคมที่ชัดเจนต่อสาธารณะ - แม้ว่ากิจการไมโครไฟแนนซ์จะได้รับการขยายไปยังประเทศที่ กาลังพัฒนาทัว่ โลก และได้รับการยกย่องว่าเป็นเครื่องมือที่ทาให้ผู้คนหลุดพ้นจากความยากจน และสร้างชีวิตความ เป็นอยู่ที่ดีขึ้น แต่ก็มีเสียงวิพากษ์วจิ ารณ์เช่นกันว่าไมโครไฟแนนซ์ไม่ได้ช่วยขจัดปัญหาความยากจน แต่กลับเป็นการรั้ง คนจนให้ติดอยู่ในวังวนของหนี้ตลอดไป (Ahmed, 2004) ดังนั้นการแสดงผลลัพธ์ทางสังคมของ BRAC จะช่วยให้ สาธารณะเห็นภาพที่ชัดเจนของประโยชน์และความเปลีย่ นแปลงที่สนิ เชื่อไมโครไฟแนนซ์สร้างให้กับคนยากจนได้ • เพื่อรายงานผลงานต่อผู้ให้ทุน - แม้ว่ารายได้ของกิจการไมโครไฟแนนซ์ของ BRAC จะมีความยั่งยืนทางการเงินที่มา จากการดาเนินกิจการ และมีการลงทุนซ้าในกิจการด้วยตนเองมาอย่างต่อเนื่อง (สินเชื่อที่นามาปล่อยให้คนจนร้อยละ 30 มาจากเงินฝากและอีกร้อยละ 70 มาจากกาไรสะสม) ในปี 2015 แม้ว่ารายได้ร้อยละ 77 ของ BRAC ทั้งหมดจะมา จากการทาธุรกิจ แต่รายได้อีกร้อยละ 23 มาจากเงินบริจาคและเงินให้เปล่าซึ่งแม้วา่ งบประมาณส่วนนีจ้ ะไม่ได้ถูก นามาใช้ในกิจการไมโครไฟแนนซ์เลย (BRAC, 2015) แต่ BRAC เองก็ยังมีความรับผิดชอบในการรายงานผลงานด้านไม โครไฟแนนซ์ซึ่งเป็นกิจกรรมหนึ่งขององค์กรเพื่อให้ผู้ให้ทุนและผู้บริจาคซึ่งมีอยู่เป็นจานวนมากรับทราบ วัตถุประสงค์ของการรายงานผลลัพธ์ทางสังคมโดยองค์กรอื่น • เพื่อเป็นการศึกษาทางวิชาการ – เป็นการวิจัยเพื่อทาความเข้าใจผลลัพธ์ทางสังคมของกิจการไมโครไฟแนนซ์ในเชิง เศรษฐกิจและสังคมในมิติตา่ งๆ และในช่วงเวลาที่แตกต่างกัน

289

บรรณานุกรม บทที่ 2.1 ความรับผิดชอบของธุรกิจต่อสังคม Adams, W. M. (2001). Green Development: Environment and Sustainability in the Third World (2 ed.). New York: Routledge.

Bowen, H. R. (1953). Social Responsibilities of the Businessman. Harper&Row. Broomhill, R. (2007). Corporate Social Responsibility: Key Issues and Debates. In S. o. P. a. I. S. Associate Professor Lionel Orchard, Flinders University (Ed.), Dunstan Papers. Adelaide, Australia: Don Dunstan Foundation.

Brundtland, G. H. (1987). Our Common Future: The World Commission on Environment and Development.

Oxford.

Carroll, A. B. (1991). The pyramid of corporate social responsibility: Toward the moral management of organizational stakeholders. Business Horizons, 34(4), 39-48.

Carroll, A. B. (1999). Corporate social responsibility: Evolution of a definitional construct. Business and Society, 38(3), 268-295.

Carroll, A. B. (2008). A History of Corporate Social Responsibility: Concepts and Practices. In A. Crane, McWilliams, A., Matten, D., Moon, J., Siegal, D. (Ed.), The Oxford Handbook of CSR. Oxford Oxford University Press.

Connolly, W. (1983). The Terms of Political Discourse (2 ed.). Oxford: Robertson.

Dahlsrud, A. (2006). How corporate social responsibility is defined: an analysis of 37 definitions. Corporate Social Responsibility and Environmental Management, 15(1), 1-13.

Davis, K. (1973). The Case for and Against Business Assumption of Social Responsibilities. Academy of Management Journal, 16(2), 312-322.

Frederick, W. C. (2006). Corporation Be Good! The Story of Corporate Social Responsibility Dog Ear Publishing.

Freeman, R. E. (1984). Strategic managment: a stakeholder approach: Pitman.

Friedman, M. (1970, September 13). The social responsibility of business is to increase its profits, The New York Times Magazine.

Gallagher, S. 2005). A strategic response to Friedman’s critique of Business Ethics. Journal of Business Strategy, 26(6), 55-60.

Handy, C. (2002). What's a Business For? Harvard Business Review, 80(12), 49-55.

Margolis, J., Walsh, J. (2003). Misery Loves Companies: Rethinking Soical Initiatives by Business.

Administrative Science Quarterly, 48(2), 268-305.

Moon, J. (2007). The Contribution of Corporate Social Responsibility to Sustainable Development.

Sustainable Development, 15, 296-306.

290

Moon, J. (2013). Corporate Social Responsibility: An idea whose time has come? If so, what idea?

Manchester Business School Nottingham University Business School Murray, A. (2006, February 16th). Twelve Angry CEOs--The Ideal Enron Jury, Wall Street Journal, p. A2.

Srisuphaolarn, P. (2013). From altruistic to strategic CSR: how social value affected CSR development – a case study of Thailand. Social Responsibility Journal, 9(1), 56-75. van Marrewijk, M. (2006). Corporate Sustainability and Sustainable Development: Concepts, Accountability, and Reporting. In J. Allouche (Ed.), Corporate Social Responsibility (Vol. 1). United Kingdom: Palgrave MacMillan. van Marrewijk, M., Werre, M. (2003). Multiple Levels of Corporate Sustainability. Journal of Business Ethics, 44(2&3), 107-120.

Virakul, B., Koonmee, K., McLean, G. (2009). CSR activities in award-winning Thai companies. Social Responsibility Journal, 5(2), 178-199.

Wade, M. (2005). Good company citizenship. In U. Petschow, Rosenau, J., von Weizsacker, E. (Ed.), Governance and Sustainability: New Challenges for States, Companies and Societies (pp. 186-199).

Sheffield: Greenleaf.

WBCSD. (1998). Corporate Social Responsibilities: Meeting changing expectations. Retrieved 20/03/2013 http://www.wbcsd.org/pages/edocument/edocume ntdetails.aspx?id=82nosearchcontextkey=true Werther, W. B., Chandler, D. . (2011). What is CSR? Strategic Corporate Social Repsonsibility: Stakeholders in a Global Environment (2 ed.). Los Angeles: Sage.

บทที่ 2.2 ผู้ประกอบการทางสังคม และบทที่ 2.3 กิจการเพื่อสังคม Abu-Saifan, S. (2012). Social Entrepreneurship: Definition and Boundaries. Technology Innovation Management Review, 25.

Artz, N. & Sutherland, J., 2010. Low-profit limited liability companies (L3Cs): Competitiveness implications.

Competition Forum, p. 279–286.

Banks, K. (2016). Social Entrepreneurship and Innovation: International Case Studies and Practice. London: Kogan Page Limited.

Bokgyo Jeong.) 2015 .(The developmental state and social enterprise in South Korea. Social Enterprise Journal, )112(, 116-137.

291

British Council.) 2012 .(Social enterprise in Vietnam: concept, context and polocies. Hanoi: British Council Vietnam. เรียกใช้เมื่อ 29July 2016จาก https://www.britishcouncil.org/sites/default/files/vietnam_report.pdf Crutchfield, L. R., 2008. Forces for good: The six practices of high-impact nonprofits. San Francisco: JosseyBass.

Dart, R., 2004a. Being “Business-Like” in a Nonprofit Organization: A Grounded and Inductive Typology.

Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 33(2), p. 290–310.

Dart, R., 2004b. The Legitimacy of Social Enterprise. Nonprofit Management & Leadership, 14(4), p. 411–424.

Defourny, J., 2001. Introduction: From Third Sector to Social Enterprise. In: The Emergence of Social Enterprise. London, New York: Routledge, p. 1–28.

Drucker, P. F., 1990. Managing the Non-Profit Organization: Practices and Principles. New York: HarperCollins.

Egger, R., 2004. Begging for change: The dollars and sense of making nonprofits responsive, efficient, and rewarding for all.. New York: Harper Collins.

Elkington, J., & Hartigan, P. (2009). The Unreasonable People (พลังของคนหัวรั้น). (ส. อาชวานันทกุล, Trans.)

Bangkok: Matichon Publishing House.

Elizabeth Chell, Katerina Nicolopoulou, และ Mine Karatas-Özkan.) 2010 .(Social entrepreneurship and enterprise: International and innovation perspectives. Entrepreneurship&Regional Development, )226(, 485-493.

Eric Bidet, และ Hyung-Sik Eum.) 2011 .(Social enterprise in South Korea: history and diversity. Social Enterprise Journal, )71(, 69-85.

Evans et al., M., 2000. The Contribution of Social Capital in the Social Economy to Local Economic Development in Western Europe: Key Concepts, Measures and Indicators. Middlesex: Middlesex University.

European Commission.) 2014 .(A map of social enterprises and their eco-systems in Europe: Synthesis report. Brussels.

European Commission.) 2014 .(A map of social enterprise and their eco-systems in Europe country report: Italy. London: European Commission.

European Commission.) 2014 .(A map of social enterprise and their eco-systems in Europe country report: Malta. London: European Commission.

292

European Commission.) 2014 .(A map of social enterprises and their eco-systems in Europe country report: Finland. London: European Commission.

European Commission.) 2014 .(A map of social enterprises and their eco-systems in Europe Country report: Finland.

European Commission.) 2014 .(A map of social enterprises and their eco-systems in Europe Country Report: United Kingdom.

Frances, N., 2008. The end of charity: Time for social enterprise. s.l.:Crows Nest: Allen & Unwin.

Galera Giulia, และ Carlo Borzaga.) 2009 .(Social enterprise: an international overview of its conceptual evolution and legal implementation. Enterprise Journal, )53(, 210-228.

Hopper, K., 1990. ‘Public Shelter as “a Hybrid Institution”: Homeless Men in Historical Perspective’. Journal of Social Issues, 46(4), p. 13–29.

Hyde, C. A., 2000. The Hybrid Nonprofit: An Examination of Feminist Social Movement Organizations. Journal of Community Practice, 8(4), p. 45–67.

Intellecap.) 2012 .(On the path to sustainability and scale a study of India's social enterprise landscape.

Hyderabad: Intellecap.

Jacques Defourny, และ Shin-Yang Kim.) 2011 .(Emerging models of social enterprise in Eastern Asia: a crosscountry analysis. Social Emterprise Journal, )71(, 86-111.

Janelle A. Kerlin.) 2013 .(Defining social enterprise across different contexts: A conceptual framework based on institutional factors. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, )421(, 84-108.

Kerlin, J. A., 2006. ‘Social Enterprise in the United States and Europe: Understanding and Learning from the Differences’. Voluntas, 3(17), p. 247–263.

Leadbeater, C. (1997). The Raise of the Social Entrepreneur . London: BDW Associates.

Leadbeater, C. (2007, March 25). Mainstreaming of the mavericks. Retrieved from The Guardian: https://www.theguardian.com/society/2007/mar/25/voluntarysector.business Mair, J., & Ignasi Marti. (2005). Social Enterpreneurship Research: A source of explanation, prediction, and delight.

Marta Maretich, และ Margaret Bolton.) 2010 .(Social enterprise: from definitions to developments in practice. European Venture Philanthropy Association. London: EVPA Knowledge Center. เข้าถึงได้จาก 293

http://evpa.eu.com/wp-content/uploads/2011/06/Social-Enterprise_From-Definitions-toDevelopment-in-Practice1.pdf Martin, R. L., & Osberg, S. (2007). Social Entrepreneurship: The Case for Definition. Stanford Social Innovation Review, 30-39.

Meehan, W. F., III, K. D. & O’Flanagan, M., 2004. Investing in society. Innovation Review, Issue 1, p. 34–43.

Michelle Therese Hackett.) 2010 .(Challenging social enterprise debates in Bangladesh. Social Enterprise Journal, )63(, 210-224.

Nise Corporation.) 24 เมษายน 2557). กิจการเพื่อสังคม ทาดี โตได้.

NUS Business School.) 26 November 2015). Social impact assessment 3-day workshop conducted for TSEO. Bangkok: National University of Singapore.

OECD.) n.d.). The social enterprise sector: A comceptual framework. เรียกใช้เมื่อ 15July 2016จาก Organization for Economic CO-operation and Development, Local Economic and Employment Development Programme: https://www.oecd.org/cfe/leed/37753595.pdf Pearce, J., 2003. Social Enterprise in Anytown. London: Caluste Gulbenkian Foundation.

SchwabFoundation. (2015). Schwab Foundation for Social Entrepreneurship Annual Report 2014-2015.

Geneva.

Retrieved

July

13,

2016,

from

http://www3.weforum.org/docs/WEF_Schwab_Foundation_Annual_Report_2015.pdf Social Enterprise Alliance.) n.d.). Social Enterprise .เรียกใช้เมื่อ 12 July 2016จาก Social Enterprise Alliance: https://socialenterprise.us/about/social-enterprise/ Swissnex India.) 2015 .(Social entrepreneurship in India: unveilling the unlimited opportunities. Bangalore: Swissnex India.

The Guardian.) 16 December 2014). Approved! Social enterprise receives legal status in Vietnam .เรียกใช้เมื่อ 14July 2016จาก The Guardian: https://www.theguardian.com/british-council-partnerzone/2014/dec/16/approved-social-enterprise-receives-legal-status-in-vietnam The Guardian.) 31 March 2015). It's not charity: the rise of social enterprise in Vietnam .เรียกใช้เมื่อ 29 July 2016จาก The Guardian: https://www.theguardian.com/sustainable-business/2015/mar/31/its-notcharity-the-rise-of-social-enterprise-in-vietnam The Guardian.) n.d.). Vietnam takes inspiration from British social enterprise .เรียกใช้เมือ่ 29 July 2016จาก The Guardian: https://www.theguardian.com/british-council-partner-zone/vietnam-inspiration-british-socialenterprises 294

Tripathi, D. I. (2013). Social Entrepreneurship - A tool for social change. IRC's International Journal of Multidisciplinary Research in Social & Management Sciences, 71-77.

Vibeka Mair.) 7 January 2013). New government legislation contains definition of social enterprise .เรียกใช้ เมื่อ 14 July 2016จาก Civil Society: http://www.civilsociety.co.uk/finance/news/content/14094/new_government_legislation_contains_def inition_of_social_enterprise Vidal, I., 2005. Social Enterprise and Social Inclusion: Social Enterprise in the Sphere of Work Integration.

International Journal of Public Administration, 28(9), p. 807–825.

What is social entrepreneurship. (n.d.). Retrieved July 9, 2016, from Skoll World Forum: http://archive.skoll.org/about/what-is-social-entrepreneurship/ เกวลิน มะลี) .2557 .(กิจการเพื่อสังคมในประเทศไทย .วารสารเศรษฐศาสตร์และกลยุทธ์การจัดการ, )12.( จักรธรานนท์, ส. (2016, July 8). The Ashoka Globalizer: กระบวนการและเครื่องมือที่สนับสนุนให้ผู้ประกอบการสังคมขยาย ผลกระทบทางสังคม (Scaling). Retrieved from Scaling-impact: http://www.scaling-impact.com/theashoka-globalizer/ ผู้ประกอบการสังคมคือ? (n.d.). Retrieved July 10, 2016, from Ashoka ประเทศไทย: http://thailand.ashoka.org/ ผู้ประกอบการสังคมคือ พระราชกฤษฎีกาว่าด้วยการยกเว้นรัษฎากร ฉบับที่ 621. (2559, สิงหาคม 30). Retrieved from ราชกิจจานุเบกษา: http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2559/A/076/13.PDF ภาษีเงินได้. (n.d.). Retrieved from กรมสรรพากร: http://www.rd.go.th/publish/2597.0.html ประชาชาติธุรกิจ) .21 สิงหาคม 2555). ต้องให้สังคมเป็นใหญ่ ชุมชนจึงจะเข้มแข็งอย่างยั่งยืน .เรียกใช้เมื่อ 29 กรกฎาคม 2559 จาก ประชาชาติธุรกิจ :http://www.prachachat.net/news_detail.php?newsid=1345522855 ภัทราพร แย้มละออ) .16 มิถุนายน 2559). ทาความเข้าใจกับ 8ประเด็น“ สับสน ”เรื่องกิจการเพื่อสังคม .เรียกใช้เมื่อ 2559 กรกฎาคม 2559 จาก http://www.salforest.com/blog/8-issues-se รพีพัฒน์ อิงคสิทธิ์) .27 ตุลาคม 2557). มี B = มีดี การันตีธุรกิจเพือ่ สังคม .เข้าถึงได้จาก ป่าสาละ : http://www.salforest.com/blog/bcorporation วรรัตนวงศ์, ก. (2559, กรกฎาคม 15). Ashoka Fellows Thailand. (ธ. สาสุนทร, Interviewer) สานักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร) .2015 .(สภาปฏิรูปแห่งชาติ วาระปฏิรูปพิเศษ ๑ :วิสาหกิจเพือ่ สังคม. กรุงเทพฯ :สานัก การพิมพ์.

295

บทที่ 2.4 ธุรกิจเพื่อสังคม Aydin, M., 2015. Islamic social business for sustainable development and subjective wellbeing. International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management, 8(4), pp. 491-507.

Baker, M. J., 2011. Why 'Social Business'?. Social Business, Volume 1, pp. 1 - 15.

G. C. L., 2016. The Social Business concept. [Online] Available at: http://www.grameencreativelab.com/a-concept-to-eradicate-poverty/the-concept.html [Accessed 18 July 2016].

Grove, A. & Berg, G., 2014. Social Business Theory, Practice, and Critical Perspectives. Springer, Berlin, Heidelberg: Imprint: Springer: Berlin, Heidelberg.

Kickul, J., Terjesen, S., Bacq, S. & Griffiths, M., 2012. Social business education: an interview with Nobel Laureate Muhammad Yunus. Academy of management: Learning and Education, 11(3), pp. 453-462.

Yunus, M., 2007. Creating a world without poverty: Social business and the future of capitalism. New York: PublicAffairs.

Yunus, M., 2009. Economic security for a world in crisis. World Policy Journal, 26(2), pp. 5 - 12.

Yunus, M., 2011. Vision 2050: a poverty-free world. The Journal of Social Business, 1(1), pp. 7-23.

Yunus, M. & Weber, K., 2010. Building Social Business: The New Kind of Capitalism that Serves Humanity’s Most Pressing Needs. New York: Public Affairs.

บทที่ 3 พัฒนาการของการประเมินผลลัพธ์ทางสังคม BIBLIOGRAPHY Arvidson, M., Lyon, F., & McKay, S. (2013). Valuing the social? The nature and controversies of measuring social return on investment (SROI). Voluntary Sector Review, 4(1), 3-18.

Bielefeld, W. (2009). Issues in Social Enterprise and Social Entrepreneurship. Journals of Public Affairs Education, 15(1), 69-86. Retrieved from http://www.naspaa.org/JPAEMessenger/Article/JPAE-Vol.15No1-Winter2009-Bielefeld.pdf Brest, P., & Born, K. (2013, August 14). Unpacking the impact in impact investing. Retrieved from Stanford Social Innovation Review: https://ssir.org/articles/entry/unpacking_the_impact_in_impact_investing

296

Christensen, R. A., & Ebrahim, A. (2006). How does accountability affect mission? The case of a non-profit serving immigrants and refugees. Nonprofit Management and Leadership, 17(2), 195.

Clark, C., Rosenzweig, W., Long, D., & Olsen, S. (2003). The Double Bottom Line Methods Catalog. The Rockefeller Foundation.

Clifford, J. (2014). Impact Evaluation by Social Enterprises: Measuring the un-measurable? Stockholm: 10th Annual Meeting of the OECD LEED Forum on Partnerships and Local Development.

Edwards, M. a. (1996). Too close for comfort? The impact of official aid on nongovernmental organisations.

World Development, 24(6), 961-973.

Emerson, J., Wachowicz, J., & Chun, S. (2000). Social return on investment: Exploring aspects of value creation in the non-profit. San Francisco: The Roberts Foundation.

European Union; OECD. (2015). Policy Breif on social impact assessment for social enterprises. Luxembourg: Publication Office of the European Union. Retrieved กันยายน 25, 2559, from http://www.oecd.org/industry/Policy-Brief-social-impact.pdf Florman, M., Klingler-Vidra, R., & Facada, M. J. (2016). A critical evaluation of social impact assessment.

London: LSE Enterprise.

Retrieved กันยายน 12, 2559, from http://www.lse.ac.uk/businessAndConsultancy/LSEConsulting/pdf/Assessing-social-impactassessment-methods-report.pdf Floyd, D. (2014, April 29). Social impact: can it be demonstrated? Retrieved April 1, 2017, from The Guardian: https://www.theguardian.com/social-enterprise-network/2013/may/13/mythbusting-demonstratesocial-impact Flynn, J., Young, J., & Barnett, C. (2015). Impact Investments: A Literature Review. Brighton: CDI Paper.

Foundation Center. (2015). Tools and Resources for Assessing Social Impact. Foundation Center.

Foundation Center. (n.d.). Tools and Resources for Assessing Social Impact (TRASI) - About TRASI. Retrieved กันยายน 18, 2559, from Foundation Center: http://trasi.foundationcenter.org/about.php GECES Sub-group on Impact Measurement. (2014). GECES Sub-group on Impact Measurement: Proposed Approaches to Social Impact Measurement. GECES Sub-group on Impact Measurement. Retrieved กันยายน 23, 2559, from http://ec.europa.eu/internal_market/social_business/docs/expertgroup/social_impact/140605-sub-group-report_en.pdf

297

GIIN Research Team. (2016). 2016 Annual Impact Investor Survey. Global Impact Investing Network (GIIN).

Retrieved April 1, 2017, from https://impactinvestingaustralia.com/wp-content/uploads/2016-GIINAnnual-Impact-Investor-Survey_Web.pdf Global Impact Investing Network. (n.d.). IRIS Users. Retrieved April 1, 2017, from Global Impact Investing Network: https://iris.thegiin.org/users Greico, C. (2015). Assessing Social Impact of Social Enterprises: Does One Size Really Fit All? Springer Briefs in Business.

Halder, S. R. (2004). The BRAC Microfinance Approach and its Impact at Individual, Household, and Beyond Household Levels: a Synthesis. Dhaka: BRAC. Retrieved กันยายน 12, 2559, from https://www.microfinancegateway.org/sites/default/files/mfg-en-case-study-the-brac-microfinanceapproach-and-its-impact-at-individual-household-and-beyond-household-levels-a-synthesis2004.pdf Hayat, U. (2013, September 23). Impact Investing: How Do You Measure Social and Environmental Impact?

Retrieved กันยายน 14, 2559, from CFA Institute: https://blogs.cfainstitute.org/investor/2013/09/23/impact-investing-how-do-you-measure-social-andenvironmental-impact/ IRIS. (2016). IRIS Users. Retrieved from IRIS: https://iris.thegiin.org/users Jackson, E. T. (2013). Interrogating the theory of change: evaluating impact investing where it matters most.

Journal of Sustainable Finance & Investment, 3(2), 95-110.

Jany-Catrice, F. (2015). Puissance et limites des indicateurs ou mesures d’impact: Objectifs, enjeux, acteurs.

Paris: Confrontations Europe et Institut CDC. Kolodinsky, J., Stewart, C., & Bullard, A. (2006). Measuring economic and social impacts of membership in a community development. Journal of Family and Economic Issues, 27(1), 27-44.

Lingane, A., & Olsen, S. (2004). Guidelines for Social Return on Investment. California Management Review, 46(3), 116-135.

Maas, K., & Liket, K. (2011). Social Impact Measurement: classification of methods. In S. Schaltegger, M. Csutora, T. Pohjola, M. Bennett, & R. Burritt, Environmental Management Accounting and Supply Chain Management (pp. 171-202). Springer.

MaRS Centre for Impact Investing. (n.d.). Logic Models - How Social Impact Measurement Tools and Methods fit into your Logic Model. Retrieved กันยายน 15, 2559, from MaRS Centre for Impact Investing: 298

http://impactinvesting.marsdd.com/social-impact-measurement/how-social-impact-measurementtools-and-methods-fit-into-your-logic-model/ McCreless, M., Fonzi, C., Edens, G., & Lall, S. (2014, June 4). Metrics 3.0: A New Vision for Shared Metrics.

Retrieved กันยายน 1, 2559, from Stanford Social Innovation Review: https://ssir.org/articles/entry/metrics_3.0_a_new_vision_for_shared_metrics Millar, R., & Hall, K. (2013). Social Return on Investment (SROI) and Performance Measurement - The opportunities and barriers for social enterprises in health and social care. Public Management Review, 15(6).

Mullins, D. e. (2010). Social investment performance management toolkit for housing organisations. University of Birmingham.

Mulgan, G. (2010). Measuring Social Value. Stanford Social Innovation Review - Summer 2010, 38-43.

Najam, A. (1996). NGO accountability: A conceptual framework. Development Policy Review, 14, 339-353.

Nicholls, A. (2007). What is the Future of Social Enterprise in Ethical Markets. London: Office of the Third Sector.

Nicholls, A. 2009). We do good things, don’t we?: Blended value accounting in social entrepreneurship.

Accounting, Organizations and Society, 34, 755-769.

Nino-Zarazua, M., & Copestake, J. (2016). CDS Briefing Paper: Social impact investment and the attribution challenge. Bath: Center of Development Studies, University of Bath. Retrieved from http://qualitysocialimpact.org/wp-content/uploads/2016/05/QUIP-SII-Briefing-Paper-May-2016.pdf O' Donohoe, N., Leijonhufvud, C. S.-L., & Brandenburg, M. (2015). Impact Investments. An Emerging Asset Class.

J.P. Morgan.

OECD/European Union. (2013). Policy Brief on Social Entrepreneurship: entrepreneurial activities in Europe, OECD/European Comission. Luxembourg: Publications of the European Union.

Olsen, S., & Galimidi, B. (2008). Catalog of Approaches to Impact Measurement. San Francisco: SVT Group with Support of the Rockefeller Foundation.

Pritchard, D., Ní Ógáin, E., & Lumley, T. (2012). Making an impact: impact measurement among charities and social enterprises in the UK. London: New Philanthropy Capital.

Saltuk, Y., & El-Idrissi, A. (2015). Impact Assessment in Practice: Experience from. J.P. Morgan Global Research leading impact investors.

299

Saltuk, Y., Idrissi, A. E., Bouri, A., Mudaliar, A., & Schiff, H. (2015). Eyes on the Horizon - The Impact Investor Survey.

J.P. Morgan.

Retrieved April 1, 2017, from https://thegiin.org/assets/documents/pub/2015.04%20Eyes%20on%20the%20Horizon.pdf Sheridan, K. (2011). Measuring the Impact of Social Enterprise. British Journal of Healthcare Management, 17(4), 152-156.

Social Enterprise Partnership UK. (2003). SEP Project Overview October. Social Enterprise Partnership UK. Social Impact Investment Taskforce. (2014). Measuring Impact - Subject paper of the Impact Measurement.

Social Impact Investment Taskforce, Established under the UK’s. Retrieved กันยายน 25, 2559, from http://www.socialimpactinvestment.org/reports/Measuring%20Impact%20WG%20paper%20FINAL.pd f Trelstad, B. (2008). Simple Measures for Social Enterprise. Innovations: Technology, Governance, Globalization,

3(3),

105-118.

Retrieved

from

http://www.mitpressjournals.org/doi/pdf/10.1162/itgg.2008.3.3.105 Twersky, F., & Lindblom, K. (2012). Evaluation Principles and Practices: An Internal Working Paper. The William and Flora Hewlett Foundation.

Wainwright, S. (2002). Measuring impact: A guide to resources. London: NCVO Publications.

Wilkes, V., & Mullins, M. (2012). Community investment by social housing organisations: measuring the impact, Third Sector Research Center Survey Report for HACT. University of Birmingham.

William, A. P., & Taylor, J. A. (2013). Resolving Accountability Ambiguity in Nonprofit Organizations. Voluntas: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations, 24, 559-580.

บทที่ 4 Acumen Fund Metrics Team. (2007). Acumen Concept - The Best Available Charity Option. New York: Acumen Fund. Retrieved April 1, 2017, from http://acumen.org/wp-content/uploads/2013/03/BACO-ConceptPaper-final.pdf Big Society Capital. (n.d.). Social Outcome Matrix. Big Society Capital. Retrieved April 1, 2017, from https://www.bigsocietycapital.com/sites/default/files/pdf/1%20Employment,%20Training%20and%2 0Education_2.pdf 300

Clark, C., Rosenzweig, W., Long, D., & Olsen, S. (2003). The Double Bottom Line Methods Catalog. The Rockefeller Foundation.

European Union; OECD. (2015). Policy Breif on social impact assessment for social enterprises. Luxembourg: Publication Office of the European Union. Retrieved กันยายน 25, 2559, from http://www.oecd.org/industry/Policy-Brief-social-impact.pdf GIIN Research Team. (2016). 2016 Annual Impact Investor Survey. Global Impact Investing Network (GIIN).

Retrieved April 1, 2017, from https://impactinvestingaustralia.com/wp-content/uploads/2016-GIINAnnual-Impact-Investor-Survey_Web.pdf Global Impact Investing Network. (n.d.). About IRIS. Retrieved April 1, 2017, from Global Impact Investing Network: https://iris.thegiin.org/about-iris Global Impact Investing Network. (n.d.). IRIS Users. Retrieved April 1, 2017, from Global Impact Investing Network: https://iris.thegiin.org/users Grameen Foundation. (n.d.). Strengthen Organization. Retrieved April 1, 2017, from Grameen Foundation: http://www.grameenfoundation.org/what-we-do/strengthening-organizations Mettgenberg-Lemiere, M. (2016). Venture Philantrophy Practices in Asia: A Guide to Effective Impact Assessment. Singapore: AVPN. Millar, R., & Hall, K. (2013). Social Return on Investment (SROI) and Performance Measurement - The opportunities and barriers for social enterprises in health and social care. Public Management Review, 15(6).

New Philantrophy Capital. (2010). Social Return on Investment Position Paper. New Philantrophy Capital.

Office of the Third Sector. (2009). A Guide to Social Return on Investment. London: Cabinet Office.

Olsen, S., & Galimidi, B. (2008). Catalog of Approaches to Impact Measurement. San Francisco: SVT Group with Support of the Rockefeller Foundation.

Parsons, J., Gokey, C., & Thornton, M. (2013). Indicators of Inputs, Activities, Outputs, Outcomes and Impacts in Security and Justice Programming. Department for International Development.

301

Proximity Designs. (2013). Quarterly Report Q4 FYE 2013 | 1 APRIL – 30 JUNE 2013. Yangon: Proximity Designs. กันยายน

Retrieved

17,

2559,

from

http://proximitydesigns.org/images/uploads/Proximity_Q4_FY2013_Report_small.pdf Saltuk, Y., & Idrissi, A. E. (2015). Impact Assessment in Practice - Experience from leading impact investors.

London: J.P. Morgan.

Retrieved April 1, 2017, from https://www.jpmorgan.com/jpmpdf/1320674289368.pdf Saltuk, Y., Idrissi, A. E., Bouri, A., Mudaliar, A., & Schiff, H. (2015). Eyes on the Horizon - The Impact Investor Survey.

J.P.

Morgan.

Retrieved

April

1,

2017,

from

https://thegiin.org/assets/documents/pub/2015.04%20Eyes%20on%20the%20Horizon.pdf Shahnaz, D., & Ming, P. T. (2009). Social Enterprises in Asia: Context and Opportunities. Singapore: Lee Kuan Yew School of Public Policy; National University of Singapore.

So, I., & Staskevicius, A. (2015). Measuring the "impact" in impact investing. Harvard Business School (MBA 2015).

Stannard-Stockton, S. (2010, July 26). Getting results: outputs, outcomes and impacts. Retrieved from Stanford Social Innovation Review: https://ssir.org/articles/entry/getting_results_outputs_outcomes_impact Trelstad, B. (2008). Simple Measures for Social Enterprise. Innovations: Technology, Governance, Globalization,

3(3),

105-118.

Retrieved

from

http://www.mitpressjournals.org/doi/pdf/10.1162/itgg.2008.3.3.105

ภาคผนวก ข – ฉ *all done Aavishkaar. (2014). Retrieved from Aavishkaar: http://www.aavishkaar.in/ Aavishkaar. (2016). Impact Report 2015. Mumbai.

BIBLIOGRAPHY About Us. (n.d.). Retrieved กันยายน 15, 2559, from HCT Group: http://www.hctgroup.org/about_us Acumen. (n.d.). d.light design. Retrieved กันยายน 2, 2559, from Acumen: http://acumen.org/investment/dlight-design/

302

Ahmed, S. (2004). Microcredit and poverty: New realities and strategic issues in S. Ahmed & M.A. Hakim (Eds) Attacking Poverty with Microcredit. Dhaka: The University Press Limited.

Air Asia Foundation. (2015). Retrieved from Air Asia Foundation: https://www.airasiafoundation.com/ Antignac, C. (2016, September 7). Uberis Capital, Impact Assessment Approach. (T. Sasoontorn, Interviewer) Artha Investing for Impact. (2016). Retrieved from Artha Investing for Impact: http://www.arthaplatform.com/f AVPN. (2016). Impact Assessment. Retrieved from AVPN: https://avpn.asia/capability-developmentmodel/impact-assessment/ Bauer, A., Hasan, R., Magsombol, R., & Wan, G. 2008). The World Bank’s New Poverty Data:. ADB Sustainable Development Working Paper Series, 2.

Bhuhiya, A., Chowdhury, A., Ahmed, F., & Adams, A. (2001). Bangladesh: an Intervention Study of Factors Underlying Incresing Equity in Child Survival. In T Evans et al. (ed.s): Challenging Inequities in Health. New York: Oxford University Press.

BRAC. (2015). BRAC 2015 Annual Report. Dhaka: BRAC. Retrieved กันยายน 2559, 2, from http://www.brac.net/images/reports/BRAC-Bangladesh-Report-2015.pdf BRAC. (2015). Microfinance Programme. Dhaka: BRAC. Retrieved กันยายน 2559, 1, from http://brac.net/images/factsheet/MF_Briefing_Doc_English.pdf BRAC. (2016, January 16). Agricultural Microfinance. Retrieved กันยายน 13, 2559, from BRAC: http://brac.net/microfinance-programme/item/862-agricultural-microfinance BRAC. (2016, January 16). Microfinance for women. Retrieved กันยายน 14, 2559, from BRAC: http://brac.net/microfinance-programme/item/856-microfinance-for-women BRAC. (2016, January 16). Migration Loans. Retrieved กันยายน 12, 2559, from BRAC: http://brac.net/microfinance-programme/item/858-migration-loans BRAC. (2016, January 16). Overview. Retrieved กันยายน 2559, 1, from BRAC: http://brac.net/microfinanceprogramme/item/855-overview BRAC at a glance. (2015, December). Retrieved กันยายน 1, 2559, from BRAC: http://www.brac.net/index.php/partnership BRAC USA. (n.d.). BRAC Research Impact Assessment Summarized by BRAC USA. Dhaka: BRAC. Retrieved กันยายน 15, 2559, from BRAC: www.brac.net/sites/default/files/BRAC_Impact_Studies.pptx

303

Capacity Building: Social Ventures Hong Kong moving social enterprises up through the dual engine and impact assessment. (2015). Retrieved from AVPN: https://avpn.asia/2015/08/11/capacity-buildingsocial-ventures-hong-kong/ Capital, L. (2016). Impact Report 2014-15: Making Capital Work for Communities.

Caspian – Making due diligence work through pre-launch work, low costs and testing the relationship in negotiations. (2015). Retrieved from AVPN: https://avpn.asia/2015/08/11/caspian-making-duediligence-work-through-pre-launch-work-low-costs-and-testing-the-relationship-in-negotiations-2/ Caspian. (2014). Retrieved from Caspian: http://www.caspian.in/ Caspian. (2016). Annual Social Performance Report 2014-15.

CHANGE Ventures. (n.d.). Retrieved from CHANGE Ventures: Growing Sustainable Future: https://changeventures.asia/about/ Chowdhury, A. M., & Bhuiya, A. (2004). The wider impacts of BRAC poverty alleviation programme in Bangladesh. Journal of International Development. doi:10.1002/jid.1083 d.light & IDInsight. (2015). d.light Solar Home System Impact Evaluation. Retrieved from d. light: http://www.dlight.com/index.php/download_file/view/362/129/ d.light. (n.d.). About Us: Learn more about d.light. Retrieved กรกฎาคม 29, 2559, from d.light: http://www.dlight.com/about-us/ d.light design. (n.d.). Retrieved กันยายน 12, 2559, from Crunchbase: https://www.crunchbase.com/organization/d-light-design#/entity d.light. (n.d.). Impact: Powering a brighter future for our customers. Retrieved กันยายน 2, 2559, from d.light: http://www.dlight.com/social-impact/ Dasra. (2015). Retrieved from Dasra: https://www.dasra.org/ Digital Divide Data. (2014). 2014 Impact Report. New York: Digital Divide Data. Retrieved กันยายน 12, 2559, from http://www.digitaldividedata.com/sites/default/files/case_study/DDD%202014%20Impact%20Report .pdf Digital Divide Data. (2015). 2015 Annual Report. New York: DDD. Divine Chocolate. (2015). Annual Report 2014 – 2015. London: Divine Chocolate. Retrieved กันยายน 1, 2559, from http://www.divinechocolate.com/uk/sites/default/files/img/AnnualReport-1415.pdf 304

Divine Chocolate. (n.d.). The Divine Story. Retrieved กันยายน 18, 2559, from Divine Chocolate: http://www.divinechocolate.com/uk/about-us/research-resources/divine-story Halder, S. (2000). Meauring the Dynamics of BRAC's contribution to Employment Generation - Economic Studies Vol. No. XV. Dhaka: BRAC. Halder, S. R. (2004). The BRAC Microfinance Approach and its Impact at Individual, Household, and Beyond Household Levels: a Synthesis. Dhaka: BRAC. Retrieved กันยายน 12, 2559, from https://www.microfinancegateway.org/sites/default/files/mfg-en-case-study-the-brac-microfinanceapproach-and-its-impact-at-individual-household-and-beyond-household-levels-a-synthesis2004.pdf HCT Group. (2016). 'Changing times, lasting impact' HCT Group social impact report 2015/16. London: HCT Group. Retrieved กันยายน 14, 2559, from http://hctgroup.org/uploaded/hct-group-impact-report2016.pdf Home. (n.d.). Retrieved กันยายน 1, 2559, from BRAC: http://www.brac.net/ Hossain, M. K. (2012). Assessment of Social Impact of Microfinance Operations: A Study on BRAC. Interdisciplinary Journal of Research in Business, 2(3), 34-44. Retrieved from http://www.idjrb.com/articlepdf/article235.pdf Hossain, M. K. (2012, April 1). Measuring the Impact of BRAC Microfinance Operations: A Case Study of a Village. International Business Research, 5(4). doi:http://dx.doi.org/10.5539/ibr.v5n4p112 Human Centred Design For Rural Myanmar (2012). [Motion Picture]. doi:https://www.youtube.com/watch?v=IhAOSC9IvIw Impact Assessment (IA) – Caspian Impact Investment Adviser – IA in Financial Services, Agribusiness & Food and Affordable Housing in India. (2015). Retrieved from AVPN: https://avpn.asia/2016/02/01/impactassessment-caspian/ Impact Assessment (IA) – Lok’s customized approach using external parties and internal observations. (2015).

Retrieved from AVPN: https://avpn.asia/2015/11/16/impact-assessment-lok-capital/ Impact Investment Exchange Asia. (2016). Retrieved from Impact Investment Exchange Asia: http://www.asiaiix.com/ International Rescue Committee. (2014). Lighting the way: The role of handheld solar lamps in improving women’s and girl’s perceptions of safety in two camps for internally displaced people in Haiti.

Retrieved from http://gbvresponders.org/wp-content/uploads/2014/09/Haiti-Solar-Light-EvaluationResearch-Brief.pdf 305

Invest 2 Innovate. (n.d.). Retrieved from Invest 2 Innovate: http://invest2innovate.com/ JVPF. (n.d.). Retrieved from Japan Venture Philantropy Fund: http://jvpf.jp/en/ Kingston, D. (2015, April 27). How Collaborating on Impact Evaluation Helps Ecosystems. Retrieved กันยายน 2, 2559, from Skoll Foundation: http://archive.skoll.org/2014/08/27/collaborating-impact-evaluationhelps-ecosystem/?series=responses-metrics-3-0-new-vision-shared-metrics Kudo, Y., Schonchoy, A. S., & Takahashi, K. (2015). Impacts of Solar Lanterns in Geographically Challenged Locations: Experimental Evidence from Bangladesh. IDE Discussion Paper(502), 13-20. Retrieved from http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Dp/pdf/502.pdf Liang, L. (2016, August 1). sVhk, Impact Assessment Approach . (T. Sasoontorn, Interviewer) Lok Capital. (2016). Retrieved from Lok Capital: http://lokcapital.com/ Lotus Funds. (2015). Retrieved from Lotus Funds: http://www.lotusimpact.com/ Martina Mettgenberg-Lemiere, P. (2015). AVPN Venture Philanthropy Practices in Asia . May. Mallick, D. (2000). BRAC's Contribution to Gross Domestic Product of Bangladesh - Research Monograph Series No. 17. Dhaka: BRAC. Nair, D. S. (2016, July 29). Aavishkaar, Impact assessment approach. (T. Sasoontorn, Interviewer) Numbers - Our work in numbers. (n.d.). Retrieved กันยายน 10, 2559, from Proximity Design: http://proximitydesigns.org/impact/numbers NUS-DBS. (2016). Retrieved from NUS-DBS Social Venture Challenge Asia: http://socialventurechallenge.asia/ Proximity Design. (n.d.). Impact is everything. Retrieved กันยายน 12, 2559, from Proximity Design: http://proximitydesigns.org/impact Proximity Designs. (2013). Quarterly Report Q4 FYE 2013 | 1 APRIL – 30 JUNE 2013. Yangon: Proximity Designs. Retrieved กันยายน 17, 2559, from http://proximitydesigns.org/images/uploads/Proximity_Q4_FY2013_Report_small.pdf Proximity Designs. (2014). Quarterly Report | Q3 FY 2014. Yangon: Proximity Designs. Retrieved กันยายน 11, 2559, from http://proximitydesigns.org/images/uploads/Proximity_Q3_FY2014_Report_small.pdf Proximity Designs. (2015). Proximity Designs Quarterly Report, Quarter 3, FY2015. Yangon: Proximity Designs.

Retrieved กันยายน 13, 2559, from http://proximitydesigns.org/images/uploads/Proximity_Quarterly_Report_Q3_FY2015_%281%29a.pdf 306

Proximity Designs. (2015). Proximity Designs Quaterly Report, Quater 4 FY 2015. Yangon: Proximity Designs.

Retrieved กันยายน 2, 2559, from http://proximitydesigns.org/images/uploads/Proximity_Designs_Q4_FY2015_Report.pdf Proximity Designs. (n.d.). Impact is Everything. Retrieved กันยายน 11, 2559, from Proximity Designs: http://proximitydesigns.org/impact Proximity Designs. (n.d.). Irrigation Products. Retrieved กันยายน 10, 2559, from Proximity Designs: http://proximitydesigns.org/products-services/irrigation-products Recognition: d.light is honored to be recognized as leaders. (2016, July 29). Retrieved from d.light: http://www.dlight.com/about-us/recognition/ RS Group. (2016). Retrieved from RS Group: http://www.rsgroup.asia/ SchoolTeam. (2016, March 7). BKIND - กองทุนแรกของไทยที่สนับสนุนโครงการที่สร้ างผลกระทบทางสังคมได้ จริ ง.

Retrieved from School of Changemakers: https://www.schoolofchangemakers.com/home/knowledge?knowledge_id=343 Shrestha, S. (2016, July 29). CHANGE Ventures, Impact Assessment Approach. (T. Sasoontorn, Interviewer) Social Ventures Australia. (2016). Retrieved from Social Ventures Australia: http://www.socialventures.com.au/ Social Ventures Hongkong. (n.d.). Retrieved from Social Ventures Hongkong: http://sv-hk.org/ SocialVentureAustralia. (2015). SVA Annual Review 2014-2015. Retrieved from http://socialventures.com.au SOW Asia. (n.d.). Retrieved from SOW Asia: Investing in Humanity: http://www.sowasia.org/ SVA. (2016). SVA Annual Review 2014-2015. sVhk. (2015). Reimage our city: Impact Report 2011-2014. Hongkong.

The Toyota Foundation. (2016). International Grant Program. Retrieved from The Toyota Foundation: https://www.toyotafound.or.jp/english/program/asian_neighbors.html Uberis Capital. (n.d.). Retrieved from Uberis Capital: http://www.uberiscapital.com/ Unitus Impact. (2016). About. Retrieved from Unitus Impact: http://unitusimpact.com/about-us/ Ward, E. (2015, December 7). HCT Group raises record breaking £10m growth capital investment. Retrieved September 14, 2016, from Pioneer Post: https://www.pioneerspost.com/news-views/20151207/hctgroup-raises-record-breaking-10m-growth-capital-investment

307

What is Extreme? (2559, กรกฎาคม 29). Retrieved from Stanford University: http://extreme.stanford.edu/whatextreme BIBLIOGRAPHY Aavishkaar. (2014). Retrieved from Aavishkaar: http://www.aavishkaar.in/ Aavishkaar. (2016). Impact Report 2015. Mumbai.

Air Asia Foundation. (2015). Retrieved from Air Asia Foundation: https://www.airasiafoundation.com/ Antignac, C. (2016, September 7). Uberis Capital, Impact Assessment Approach. (T. Sasoontorn, Interviewer) Artha Investing for Impact. (2016). Retrieved from Artha Investing for Impact: http://www.arthaplatform.com/f AVPN. (2016). Impact Assessment. Retrieved from AVPN: https://avpn.asia/capability-developmentmodel/impact-assessment/ Capacity Building: Social Ventures Hong Kong moving social enterprises up through the dual engine and impact assessment. (2015). Retrieved from AVPN: https://avpn.asia/2015/08/11/capacity-buildingsocial-ventures-hong-kong/ Capital, L. (2016). Impact Report 2014-15: Making Capital Work for Communities.

Caspian – Making due diligence work through pre-launch work, low costs and testing the relationship in negotiations. (2015). Retrieved from AVPN: https://avpn.asia/2015/08/11/caspian-making-duediligence-work-through-pre-launch-work-low-costs-and-testing-the-relationship-in-negotiations-2/ Caspian. (2014). Retrieved from Caspian: http://www.caspian.in/ Caspian. (2016). Annual Social Performance Report 2014-15.

CHANGE Ventures. (n.d.). Retrieved from CHANGE Ventures: Growing Sustainable Future: https://changeventures.asia/about/ Dasra. (2015). Retrieved from Dasra: https://www.dasra.org/ Impact Assessment (IA) – Caspian Impact Investment Adviser – IA in Financial Services, Agribusiness & Food and Affordable Housing in India. (2015). Retrieved from AVPN: https://avpn.asia/2016/02/01/impactassessment-caspian/ Impact Assessment (IA) – Lok’s customized approach using external parties and internal observations. (2015).

Retrieved from AVPN: https://avpn.asia/2015/11/16/impact-assessment-lok-capital/ Impact Investment Exchange Asia. (2016). Retrieved from Impact Investment Exchange Asia: http://www.asiaiix.com/ 308

Invest 2 Innovate. (n.d.). Retrieved from Invest 2 Innovate: http://invest2innovate.com/ JVPF. (n.d.). Retrieved from Japan Venture Philantropy Fund: http://jvpf.jp/en/ Liang, L. (2016, August 1). sVhk, Impact Assessment Approach . (T. Sasoontorn, Interviewer) Lok Capital. (2016). Retrieved from Lok Capital: http://lokcapital.com/ Lotus Funds. (2015). Retrieved from Lotus Funds: http://www.lotusimpact.com/ Martina Mettgenberg-Lemiere, P. (2015). AVPN Venture Philanthropy Practices in Asia . May. Nair, D. S. (2016, July 29). Aavishkaar, Impact assessment approach. (T. Sasoontorn, Interviewer) NUS-DBS. (2016). Retrieved from NUS-DBS Social Venture Challenge Asia: http://socialventurechallenge.asia/ RS Group. (2016). Retrieved from RS Group: http://www.rsgroup.asia/ SchoolTeam. (2016, March 7). BKIND - กองทุนแรกของไทยที่สนับสนุนโครงการที่สร้ างผลกระทบทางสังคมได้ จริ ง.

Retrieved from School of Changemakers: https://www.schoolofchangemakers.com/home/knowledge?knowledge_id=343 Shrestha, S. (2016, July 29). CHANGE Ventures, Impact Assessment Approach. (T. Sasoontorn, Interviewer) Social Ventures Australia. (2016). Retrieved from Social Ventures Australia: http://www.socialventures.com.au/ Social Ventures Hongkong. (n.d.). Retrieved from Social Ventures Hongkong: http://sv-hk.org/ SocialVentureAustralia. (2015). SVA Annual Review 2014-2015. Retrieved from http://socialventures.com.au SOW Asia. (n.d.). Retrieved from SOW Asia: Investing in Humanity: http://www.sowasia.org/ SVA. (2016). SVA Annual Review 2014-2015. sVhk. (2015). Reimage our city: Impact Report 2011-2014. Hongkong.

The Toyota Foundation. (2016). International Grant Program. Retrieved from The Toyota Foundation: https://www.toyotafound.or.jp/english/program/asian_neighbors.html Uberis Capital. (n.d.). Retrieved from Uberis Capital: http://www.uberiscapital.com/ Unitus Impact. (2016). About. Retrieved from Unitus Impact: http://unitusimpact.com/about-us/ เทใจ. (n.d.). Retrieved from เทใจ: https://taejai.com/

309

กองทุนรวม คนไทยใจดี (BKIND) ทาดีได้จากการลงทุน. (2014, October 10). Retrieved from Brand Age: http://www.brandage.com/bkind/ ธนาคารกรุงเทพ. (n.d.). กองทุนรวมคนไทยใจดี. Retrieved from ธนาคารกรุงเทพ: http://www.bangkokbank.com/BangkokBankThai/PersonalBanking/BuildYourWealth/MutualFunds/BB LAM/EquityFund/Pages/BKIND.aspx มูลนิธิเพื่อคนไทย. (2016). Retrieved from มูลนิธเิ พื่อคนไทย: http://khonthaifoundation.org/th/landing/

310