Nijvertijd 15 De Raambuurt

,{\

r' ^,"*,, 8M .Ait S

otot**{*tt tcelttqN*fl

fiRflT =-HNK

srar:rl *trLl*

:r

;*ffi Dit nurnmervan Niivertijd valt vriin'e1samenmet het 10-jarigbestaan.Om preciestc zijn

De Stlchling Industrieel Erfgoed Deventer, is

op ,3juli 1995is de SIEDopgcricht.Die oprichtir-rg had alleste makenmet de actuelepro-

opgericht in juli 1 995. Doel is het behoud van

blematiekdie in de Raambuurtspeelde.L,r'rvaren plannen om dit oudstewoon- en indus-

.ndusLriee'e'Íqoed in DevpltF

triegebiedvan Deventer- een van de rneestkenrnerkenclein Nedcrland - te slopen. Een

Or( werkgebied omval Bdlnmen, Deverler,

aantal panden was al in 1987 door de I{ijksctienstr.oor de MonLrmentenzorggeïnventari-

Dlepenveen, O st, Twello, Voorst en Wijhe.

seerd.Hct wasvan groot belangom dezeindustriëlemonumenten

Cegevens vastleggen, historisch onderzoek

en omgFVing.

doen en daarover publiceren zijn belangrijke

ook op de definitievemonumentenlijstte kri jgen.Naastde zeven

onderdelen van ons werk.

uiteindelijkgeselecteerde pandenbevattede lijst r-rogmeer interes-

We organíseren excursies, bijeenkomsten en

santepanden in de Raambuurt.Mede daarom namen de gemeente-

lezingen en geven advies op het gebied van

lijke Monumentenraad,de Maatschappijvoor Nijrrerheiden Hanclel en de Stichting Oud-l)eventer ir.r1995 het initiatief tot oprichting

hergeo u n ran irou\trieel engoed Natuurlijk zetten we ons ln voor hergebrulk van

van een stichtingvoor industrieelertgoed.Het jaar 1996r,r'erd uitÉle-

morumenten van bedri Í en rechnien

roepentot het IaaÍ van het IndustrieelErfgoed.

Voor meer informatie kunt u onze brochure

Op initiatief van dr.ir._fan Dirkzrn'ager, lid van de Monumentenraacl,werd er.op l6 mei

aanvragen, bel (05/0) ó41 1 51 oÍ mail

1995eenbijeenkomstvan geïnteresseerden gehouden.Op 3 juli daaropvolgendwerd de

into@sied.nl.

StichtingIndustrieelErfgoedDeventeren omstrekenin het stadhuis,in aanwezigheid van

U kunt ook onze Internetsite bezoeken:

burgerneesterVan Lidth de Jeude,opgericht..]an Dirkzwagerwerd de ecrstevooÍzitter..

Het ligt voor de hand dat we in dezeNijvertijd aandachtbestedenaan de nu bijna voltooi-

www-sied.nl

de transformatievan de Raambuurt.ieclereenkan nu zien wat een combinatie van behoud en restauratievan industrieel erfgoeden een op dit erfgoedgeïnspireerdearchitectuurvoor clestad kan opleveren.De SIEDheell daarin een rol kunnen vervullen vooral dankzii de positleveopstelling van de gemeentel)eventer, de Woningstichting Hanzewonenen de NV

ArchitectenburoGhiisenPartners

Bergkwartier.

Gaatu zelf kijken en oordelen!

R abobankZuid-S al l and tmpre s s

De SIEDheeftin die tien jaarhaar plek ir-rde stadgevonden.Maar er is nog veelwerk te doen.Met name ook in dit gebied.Nu staatde omgevingvan de Sluisstraat en de Bergsingel

S chaapB l i ksembev ei l i gi ng en Ontstoringstechniek

in de belangstelling.Hierbij gaat het opnieuw om het behoud van waardevolleen karakteristiekeindustriële gebor.rr,r'en en de combinatie daarvanmet nieuwbouwproiectenmet eigentijdsearchitectuurdie de bijzondere sfeervan dezebuurt erkent. Opnieuw een uitdaging voor iedereendie hierbij betrokken isl Uitgave van dit nummeÍ is mede mogelijk door een b i jd rag eva n \ \ ' onings t ic ht ingHanz c wonen.

Moge dit nummer u allen daarbij lnspireren.

Gijs van Elk, voorzitter.

J a a r g a n9g, n u m m e r1 5 , M e i 2 0 0 5

De Raambuurt, herrez Wie o p de k aar t v an J ac ob v an Dev ent er ( 1 5 5 9 )

3 a

Wanneer in de negentiende

-

de Raambuurtzoekt, ziet een vrijrvel onbebouwd ter-

eeuw de bedriiven in de binnen-

f,

rein ten zuiden van de haven liggen. Daar stonden de

stad willen uitbreiden, ontstaat

@

'ramen waaropde lakense

er een probleem:binnen de ves-

stof werd gespannen

ting is er nauwelijks nog ruimte.

om dezena het

Een van de alternatievenwas een

vervilten weer

verplaatsing'bulten het schoots-

enigszinsop te

veld'. Een ring van 600 meter

Veevoederfabriekten Hove vestigde

rekken.

vanaf de wallen moest vrij blij-

er zich en al snel lag aan de Buiten-

Het gebiedwas eigendom van het stadsbestuur.In de

ven van bebouwing. Pasvanaf

gracht een groot industriecompiex.

zeventiencleeeuw werd dit hele gebied,nu Raambleek

1874 mocht dichterbii worden

Aan het eind van de straatop het

genoemd,opgenomen in de vestingwerkenen het bleef

gebouwd en kon de gemeentede

b a s t i o n" O r a n g e "bo u w d ed e g r u t-

militair gebiedtot 1874.

vrijkomende gronden van het

tersfiÍma Weijersin 1899 een silo

riik kopen voor industrie. Zo

met fabriek, in 79O7uitgebreid

Het oudste industrieterrein

werd in 1BB0de Bergpoortstraat

met magaziin.

In 1755 koopt Hendrick Lindeman de veertiende-

aangelegd,waaraanook vele

Verreweghet grootstebedrijf

eeuwsestads\,\'atermolen, die aan de kop van de haven,

woningen werden gebouwd.

wordt de ijzergieterijvanaf 7826

3

o f.

o o

3 g q

Ó = z

=

a

a P-

o o I

dus ongeveerbij de huidige

onder Ieiding van de familie

Íotonde ligt. Hij richt er

Nering Bógel.Al in 1830 plaatst

een'Isermólle'(ijzermo-

het bedrijf de eerstestoommachi-

1en)op, een hoogoven die

ne en tien jaar later start de eigen

ijzeroeruit de streekver-

productie. Geleidelijk aan vergroot

werkt tot gietproducten.

N e r i n g B ó g e lz i j n pr o d u cti e r u i m -

o o f

ten in de richting van de latere Raamstraat.Na de verplaatsing van de gasfabriekin 1911 naar de

::i:l:iffi f.

d

wonen en werken dicht op elkaar.In 1BB3bouwt de 'Verenigingtot Opbouw en

3 o

3 3 o o

Verbeteri n g van arbeiderswoningen'voor 34.000gulden23 woningen langs de Bergpoortstraattegenoverhet stoffige ten Hove en met pal erachterde machinefabriekvan

Zutphensewegbouwt de gieterij

Nering Bógel:het zal onrustig

o p het vriigekome nterre ineen

wonen ziln geweestl

grote giethal en een (inmiddels gesloopt)kantoor (tegenover

Sloop en behoud

Senzora)aan de Raamstraat.

De neergangvan de Raambuurt.

van de buurt dreigdete veÍpauperenmaakte de gemeenteplannen

O ok aan de zuid ka nt,la ng sde

Een eersteschok is het fail]isse-

voor sloop en herbouw. Omdat er een grote vervuiling van de bodem

Bergsingelkomen bedrijven:in

ment van ijzergieteriiNering

was aangetoond,maakte de gemeentebegin iaren negentig plannen

1BB9ontwerpt Gerrit te Rieleeen

Bógelin 1932:het bedrijfbleek

voor sloop en grootschaligenieuwbouw van de wilk. Dezezou biina

niet bestandtegende gevolgen

geheelverdwiinen. Zeven (fabrieks)pandenin de Raambuurtwaren

) pakhuis voor de Inkt- en

)n en . o.be h o u d e n

vanwegehun monumentale kwaliteit al in 1,987op een inventarisatielijstvan het rijk gezet.Twee daarvan,

Zegellakfabriekvan P.van Son en

van de wereldcrisis.Nog voor de

het complex arbeiderswoningenaan de Bergpoortstraaten de

Co. In fraaieneorenaissancestil1.

oorlog legt de gemeentetwee

Inktfabriek aan de Bergsingel,werden in hetzelfdelaar aangewezenaIs

Op het anderebastion, het

woonstratenaan op het leegge-

gemeenteliikmonument. In dezeperiodeveranderdehet denken over

Prinsenbolwerk,verrijst in 1BBBde

komen terrein: de Gieteriistraat

het industrieel erfgoedzoalsin Engelandal veel eerderwas gebeurd.In

'Stoombleek-wasch-en strijkin-

en de Werfstraat.

het jaar 1995 ijverden de Stichting Oud Deventeren de net opgerichte

richting' van G.W.S.Nierdt.

In de jarennegentigvan de vorige

SIEDvoor onder meer

Ernaast,aan de Sluisstraat,komt in

eeuw komt aan vrijwel alle indus-

de aanwijzing van

1894 drukkerii de Lange.Het ont-

triële bedriivigheid een einde.

industriemonumenten.

werp is van stadsarchitectMulock

Alleen snoep-en wasmiddelenfa-

1996 Werd uitgeroepen

Houwer.

brikant Senzora(SchoemakerEN

tot het'Jaar van het

Zo wordt in enkeledecenniahet

ZO nen RAam buur t is ) nu n o g i n

Industrieel Erfgoed'.In

hele gebiedvolgebouwd, met

bedriif. Omdat een groot deel

het bestemmingsplanRaambuurtwerden de voormalige drukkerij van de Langeen het ketelhuisbii het Kunstenlabdoor de gemeenteals te behouden gekenmerkt.Ook stemdede gemeentein met de aanwijzing van zeven riiksmonumenten.

Waarom was dit industriecomplexnu zo bijzonder? Bijna nergensin ons land was een nog zo gaaf geheelaanwezigvan woningen en fabriekenin een grote verscheidenheidvan functies en bouwstijlen.

Bovendienwaren eÍ twee zogenaamde'fabrieksstraten,,beheerstdoor de daaraangelegenbedrijven, respectievelijkten Hove/Weijersen de Bergsingel(Senzora).

Toen het behoud van de beoogdemonumenten niet meer ter discussie stond, konden zij in de plannen worden opgenomen.Zowel particulieren als de N.V. Bergkwartierhebben de noodzakelijkestappengenomen voor een nieuwe functie en hergebruik.

Sporen en monumenten Een aantal kleinere elementen houdt de herinnering aan het industriê1everleden levend: het industriespooÍin de BergpoortstÍaat,dat diende voor de aanvoeÍ van steenkoolen de afvoer van producten. De zaagtandvorm in de nieuwe gevelsin de RaamstraatveÍwijst naar de zogeheten sheddakenvan fabrieken.

Gevelstenenziin o.a. te vinden aan de kopgevelvan Bergpoort, straat6 en in de tuinmuur achter Bergpoortstraat22 vindt men een kopie van de gevelsteenuit de Isermóllevan grondlegger De'historischewinst'

Lindeman.

Van het complex van ten Hove is het grootstegebouw,het aan de Buitengrachtgelegen

Op de gevelsvan de nieuwe

zaadpakhuisuit 1890 behouden gebleven,evenaisde eraanvast gebouwdestoomgrutterij

woongebouwenin de Bergpoort-

aan de Bergpoortstraatmet rechts ervan de schoorsteen.

straatzullen ter herinnering aan

De silo van Weiiersis historisch gezienbijzonder door de combinatie van een gemetselde

het industrieel verledenworden

buitenkant en een geheelhouten binnenwerk, bestaandeuit acht graansilo,s(,karen').

v e r m e l d :K u i p e rji, B r e ke r i ,

Inmiddels is in de silo door renovatievan het zeven verdiepingentellende magazijn 1,5 km

Grutterij en Ziederij.

schaplengtebeschikbaarvoor'Het gemeentelijken provinciaal depot voor bodemvondsten

Zo zijn en bliiven heden en ver-

Dr. A. Verlinde'(voormaligprovinciaal archeoloogvan Overijssel).De fabriek erachterhuis-

leden in dit herrezenstadsdeel

vest kantoÍen van gemeentelifke,provinciaie en zelfstandigearcheologen.

met elkaarverbonden.

Aan de Raamstraatis het vroegeremodellenmagazijnvan Nering Bógel,waarin vanaf 1933 d e m a a l d e r i jv a n S c h e e p e rgse v e s t i g d

à o

was,gespaarden nu in gebÍuik als sier-

3 _!r

smederij.Dichtbij de ontstaansplekvan

@

f

de gieterij aan de Emmastraatstaatde

-!r

in 7926 door architect Postmaontwoïpen modelmakerij. Het is een van de

f

=.

weinige gavevoorbeeldenvan de stijl

J @

o;

9

van de Nieuwe Zakelijkheid in onze

o o

stad.Nadat Noury en van der Lande

@

(laterAKZO) het in 1933 kocht, werd het enkelejaren geleden'Kunstenlab',waarinkantoren, ateliers,de kunstuitleen en expositieruimtenzijn ondergebracht.

Met veel moeite zijn ook twee negentiende-eeuwse wooneenhedenbewaard:het al genoemde monument uit 1883 en een uit 1895 aan de Raamdwarsstraat.

Voor het behoud van het ketelhuisvan Nering Bógel,opde hoek van de Hallenstraaten de Raamstraat,lateÍ in gebruik bij drukkerij Ovimex, bleek onvoldoende draagvlak.Een gerechtelijkeactie door de SIED

Br onnen: Het arlikelwerd samengesteld door lpe de Craaf.Hij gebruikteo.a.de volgendebronnen: - J.ten Hove,Aan knellendebanden ontworsteld,1998.

- j.L.M.van de Laar,Wandelenlangsindustriêle monumentenin de Raambuurt, 1996.

- Archiefen documentatieSIED; Met dank aan het Stadsarchief Deventervoor

mocht niet meer baten.

Donateur kan men worden door overmaking van: €

gebruikvanÍoto'sen illustraties.

1 5,- (of meer) voor particulieren, € 25,- (oÍ meer) voor organisaties, € 50,- (of meer) voor bedrijven op postbankrekening

41 51 4l t.n.v. de Stichting Industrieel Erfgoed Deventer. Adres: Vonderstraat 1 1 1, 741 9 BN Deventer Vormgeving: Allison, graÍische vormgeving en reclameadvies, Deventer.

t s B N13 8 8 -2 7 5 9