Y Barcud Spring/Summer 2026

Spring/Summer 2026

News from RSPB Cymru

Changing the tide The nature reserves seeing rare wildlife return

Restoring wetland

Nature first

Bringing back habitat for the Willow Tit

Highlights from Wales’ new Environment Bill

Action for nature Our projects

Plantation restoration Lake Vyrnwy is home to an important population of Willow Tits, with over 30 breeding pairs recorded at the last survey. Willow Tit numbers have declined by 96% since 1967 across the UK. This tiny but tenacious bird thrives in damp, scrubby woodlands full of dead and decaying wood.

At Lake Vyrnwy, they have benefited from the riparian scrub and cycle of clear felling in the areas of commercial forestry throughout the estate, but there are few places where their preferred wet Willow woodland remains.

Until recently, Coed Belan was a plantation of Norway Spruce, planted on drained former wetland. As part of a programme to restore areas of former non-native conifer plantations to native woodlands, the plantation was felled in 2021. To allow the woodland to regenerate back to a wet woodland suitable for Willow Tits, the ditches needed to be blocked to restore the wood’s hydrology.

Last autumn, Heartlands Pipelines Ltd, a company installing a water main to nearby houses, donated their time and equipment to help with the restoration of Coed Belan. In just one day, two excavators blocked the 400 metres of ditches draining the woodland, while their team planted over 700 Willow, Alder, Aspen and Birch trees which will supplement and diversify existing natural regeneration.

Thanks to their work, we look forward to the day we first walk the track through Belan’s burgeoning thickets of trees and hear the characteristic “zi-zi taah taah taah” of the first Willow Tits setting up territory among them.

Our species

Seabird Conservation Strategy is here Following a seven-year campaign, Welsh Government finally published its Seabird Conservation Strategy for Wales – a crucial policy aimed at protecting seabirds.

Wales is a stronghold for globally important seabird colonies. For example, over half of the global population of breeding Manx Shearwaters (right) nest in underground burrows on Welsh islands.

Yet seabirds are the most threatened bird group in the world and here in Wales, they’re exposed to ever-increasing threats including climate change impacts, poorly

2

sited offshore developments, loss of habitat and non-native predators.

Focusing on habitat protection, addressing threats and encouraging collaboration between stakeholders, the new strategy aims to ensure the long-time survival of Wales’ most important and threatened seabirds. While the strategy shows what people can do when they raise their voices for nature, it could and should be stronger. We must urgently build upon this positive first step if we are to reverse the devastating losses to seabird populations.

Top stories

Our projects

Embracing new technology

Our places

Cover: South Stack by Alan Novelli (Alamy Stock Photo). Photos: Ben Hall, Jake Stephen (both rspb-images.com) Jon Cryer; Alex Falkingham; Greg Morgan

Reconnecting the Celtic rainforests Nestled in the heart of Carmarthenshire, RSPB Gwenffrwd-Dinas nature reserve is an enchanting mosaic of ancient oak and Alder woodland, fast-flowing rivers, wildflower meadows and Celtic rainforest. It’s a sanctuary for birds such as Pied Flycatchers, Dippers and Peregrine Falcons. However, sitting between two parts of our reserve is Gallt-y-bere (pictured), an unmanaged 96ha piece of land that has fragmented the oak woodland habitat, limiting nature’s recovery on the nature reserve.

Last autumn, we secured the opportunity to purchase Gallt-y-bere with a philanthropic loan. This is a brilliant chance to link Gwenffrwd and Dinas together for the first time. The purchase

would also provide us with additional upland, which will benefit Whinchats and, in turn, an area that could support Hen Harriers in the future.

However, to turn our long-term vision into reality, we need to raise £520,000 to complete the purchase. Your generosity could support the purchase of Gallt-ybere and, if we raise more than is needed, your gift will support the ongoing conservation work at the site and other vital nature reserves around the UK. To donate, scan the QR code or email philanthropy@rspb.org.uk

The Vibrant Vyrnwy project is all about community and ensuring volunteers, local groups and the public can access Lake Vyrnwy’s beautiful landscape and its wonderful wildlife. Thanks to funding from The Moondance Project, the project team have been able to purchase an electric minibus – an RSPB Cymru first – to help connect more people with nature.

From planting a community woodland to visiting peatland restoration work, this addition means they can work with local groups that wouldn’t normally have the means to get out to remote sites such as ours.

Our places

A new season at Ramsey

Our policies

Plugging the governance gap at last The Environment (Principles, Governance and Biodiversity Targets) (Wales) Act 2006 has been a long time coming. Our exit from the European Union in 2020 led to a lack of environmental governance in Wales. In 2021, the Senedd declared a Nature Emergency, calling on the Government to address biodiversity declines. While it has taken years to pass legislation that fulfils these gaps, this Act embeds the ambition we need to see. This wouldn’t have been possible without our supporters contacting their Members of the Senedd to emphasise the importance of robust environmental law.

The Act has three parts, each tackling a different aspect of environmental law.

Part one sets international environmental principles into Welsh law, so that future policy must incorporate environmental considerations. Part two establishes the Office of Environmental Governance Wales – an environmental watchdog that will

Common Blue butterfly

enforce compliance with environmental law.

Part three gives a framework for the setting of legally binding environmental targets, ensuring that future Ministers are held to account for the state of nature.

However, the hard work is not over.

While ambitious, it’s still only a framework.

Over the next two years, the Welsh Government will develop a suite of targets to drive nature restoration – and RSPB Cymru will be advocating strongly for the changes that nature needs in Wales.

Ramsey Island has reopened for 2026, so if you’re looking for the perfect destination to combine spectacular landscapes with incredible wildlife, make sure you pay it a visit this spring. It’s one of the best sites to see the red-billed member of the crow family, the Chough, as well as a host of other seabirds such as Razorbills, Guillemots and Manx Shearwaters. It’s also a great choice for spotting Grey Seals (below), with the island being one of the most important breeding colonies in Wales. The island will be open until the end of September.

3

Natur am Byth!

Recovering Wales’ rarest wildlife Bringing expertise and shared goals together to restore Wales’ nature

Shaping the future together With 17% of species in Wales threatened with extinction, we are one of the most nature-depleted countries in the world. Solving this nature emergency is a big task that will require teamwork, and that’s why we’re proud to be a core partner in the Natur am Byth! Project. This flagship species recovery programme unites nine environmental charities with Natural Resources Wales, to deliver the country’s most ambitious effort yet to save species from extinction and reconnect people to nature. Running from 2023 to 2027 and supported by the National Lottery Heritage Fund, the partnership focuses on safeguarding some of Wales’ most threatened wildlife, while restoring the habitats they depend on.

Our role We’re taking the lead on the delivery of species recovery projects on Pen Llŷn and Ynys Môn,

4

a landscape of extraordinary natural richness. With over 200 miles of dramatic coastline, saltmarsh, sand dunes, heathland, grassland and internationally important calcareous fens, the area supports 17 of Wales’ most vulnerable species. These coastal and wetland habitats are strongholds for wildlife that relies on clean water, low nutrient levels and careful management – conditions increasingly under threat from climate change, water abstraction and pollution.

Discovery awaits We’re now halfway through the programme and the impact is already being felt, especially at Cors Goch fen on Ynys Môn. Surveys and habitat work have revealed the presence of rare specialist species, including the soldierfly Clubbed General and Dwarf Stonewart.

Above: The lighthouse at RSPB South Stack nature reserve, Anglesey

Did you know?

Adult caddisflies are commonly 3 to 15mm in length

Their wings are either covered with hairs or have hairs on the veins

Their posterior wings are often broader than their anterior wings

Photos: Chelsie Jones, Jake Stephen (both rspb-images.com); Robin Sutton; Hanna Baguley

B

efore a single hill is climbed or coast path traced, Wales is presumed full of lush landscapes brimming with life. A country steeped in rain, green upon green, where land feels hydrated rather than merely fertile. It’s thought of as a place where nature is not ornamental but dominant: where hedgerows are thick with Hawthorn and Bramble, damp field edges are alive with insects, stone walls are warmed just enough for lichen and beetles, birds flit low and fast, small mammals rustle unseen and pollinators stitch field to field. However, the reality is somewhat different.

Do you have the skills to support #NaturAmByth?

Get in touch by emailing naturambyth@ cyfoethnaturiolcymru. gov.uk

Feature

Most remarkable was the recent rediscovery of a species believed to be already extinct in the UK since 2016 – Limnephilus pati. In autumn 2025, along with colleagues from North Wales Wildlife Trust, we carried out onsite surveys to record the caddisfly species living on this precious wetland habitat.

Caddisflies are moth-like insects that live near lakes or rivers and are drawn to lights at night. Light traps were deployed on the fens last year, with the aim of recording one of the Natur am Byth! target species – Limnephilus tauricus. Instead, we found the even rarer Limnephilus pati (pictured below), making Cors Goch one of only three places in Britain where this species has been found since its presumed extinction almost 10 years ago. The other sites are Market Weston Fen in Suffolk and Eochar, in South Uist, Scotland.

Caddisflies are a crucial food source for many animals and yet they are among the most threatened insects globally. They survive by being masters of disguise; the brown adults blend into the vegetation, while the larvae live inside cases that they camouflage with stems, sand and seeds. They also need clean, calcium-rich water to stay alive and as a result are vital indicators of the health of our water ecosystem. This species’ survival confirms the exceptional quality of Cors Goch’s calcareous, groundwater-fed fen.

Left: Juniper planted at South Stack Below: Choughs look for food in habitats such as farmland and the coastal cliffs of South Stack

Juniper translocation The project is also restoring plant species that have nearly vanished from the Welsh landscape. On RSPB South Stack nature reserve, native Common Juniper, once widespread across North Wales, had declined to just three plants on Mynydd Twr. Through collaborative work with Treborth Botanic Garden, Juniper ecologist Barbara Jones and the RSPB South Stack team, 120 young Common Juniper plants have now been propagated from the Botanic Garden and planted at South Stack. Rooted in Welsh cultural heritage and folklore, it’s exciting to see Juniper have the chance to reclaim its place on the cliffs again.

How this works In addition to Fens, both Pen Llyn and Ynys Môn support other important habitats, including coastal heath and sand dunes. Working with land managers, local communities and volunteers, we’re raising awareness of and improving the habitat for all target species on these sites. We’re delivering species recovery through management, monitoring and collaboration with local land managers, as well as through people via community and training events.

The Natur am Byth! programme of activities highlights the importance of constant surveying and the impact that local action can have. By gathering data on our most at-risk species and their habitats, we are better placed to focus our work where it’s needed most and ensure Wales’ rare wildlife can have a future.

Natur am Byth! Project partners Natural Resources Wales Buglife Bumblebee Conservation Trust Plantlife Vincent Wildlife Trust Marine Conservation Society

The Natur am Byth! project wouldn’t be possible without the support of players of the National Lottery

RSPB Cymru Butterfly Conservation Amphibian and Reptile Conservation Bat Conservation Trust

5

Head of Policy and Advocacy

Nature at stake

Arfon Williams has worked for RSPB Cymru for 15 years, first as Head of Land and Marine Policy and most recently as Head of Policy and Advocacy.

By the time you read this, the Welsh Government will have launched its new Sustainable Farming Scheme (SFS). It will now be supporting farmers to transition to a sustainable future. A future where farmers produce high-quality food while caring for the environment and adapting to climate change. If successful, the scheme will also help Welsh farming make a significant contribution to restoring nature and help Wales meet its 2030 biodiversity commitments.

We welcome this approach. A scheme that’s good for nature is good for us – we rely on the natural world daily. It gives us the clean air we breathe, the water we drink and the healthy soils to grow nutritious food.

However, Wales is one of the most nature-depleted countries in the world and turning that around will be a huge challenge. If we’re to meet this challenge, it’s essential, given that over 80% of Wales is farmed, that farmers have a scheme that is up to the task.

Will the scheme help farmers to tackle the Nature Emergency? Despite being in development for almost 10 years, we still don’t know. So far only the Universal (entry) layer of the scheme has been launched. This part of the scheme rewards farmers for delivering 12 key actions such as creating new habitats and managing soil health. While this is a step forward, to

truly support Welsh farmers, the SFS must go further.

It needs to deliver the right mixes of farmland habitats to benefit widespread but declining species, including flower- and seed-rich habitats, well-managed hedgerows and ponds. It must ensure Wales’ most important nature sites are effectively managed and monitored. And it’s crucial that it reverses the decline of threatened species such as the Curlew, Marsh Fritillary butterfly and Shrill Carder Bee, by preventing extinction and restoring populations.

To achieve these ambitious targets, the scheme must support farmers to deliver the right actions, in the right combinations, in the right places and at the right scale. It must be backed by good advice, longterm collaboration and adequate funding. Welsh Government’s own 10-year review of previous schemes concluded they had limited impact on protecting the environment because they failed to deliver this targeted approach. It’s therefore understandable that farmers, despite their best efforts, have struggled to use these schemes to address the serious challenges facing nature.

We’re now calling on Welsh Government to ensure the more nature-focused tiers of the scheme are available as soon as possible.

Contact us To get in touch, please use our main email address: cymru@rspb.org.uk

To hear more about RSPB Cymru’s local group events, please contact

Find us online and follow us on social media: rspb.org.uk / @RSPBCymru

North Wales group.rspb.org.uk/northwales

Swansea & District group.rspb.org.uk/swanseaanddistrict

RSPB Cymru is part of the RSPB, the UK’s largest nature conservation charity. The RSPB is a registered charity in England & Wales 207076, in Scotland SC037654

Our Media Company is working to ensure that all of its paper comes from well-managed, Forest Stewardship Council® (FSC®)-certified forests and other controlled sources. This magazine is printed on FSC®-certified paper. This magazine can be recycled, for use in newspapers and packaging.

Photo: Ben Andrew (rspb-images.com)

In 2021 Wales led the world in declaring a Nature Emergency, but will the Sustainable Farming Scheme help farmers meet this challenge?

Gwanwyn/Haf 2026

Newyddion o RSPB Cymru

Troi’r llanw Y gwarchodfeydd natur sy’n gweld bywyd gwyllt prin yn dychwelyd

Adfer gwlyptiroedd

Natur yn gyntaf

Ailsefydlu cynefin Titw’r Helyg

Uchafbwyntiau Bil yr Amgylchedd newydd i Gymru

Gweithredu dros natur Ein prosiectau

Adfer planhigfa Mae Llyn Efyrnwy’n gartref i boblogaeth bwysig o Ditw’r Helyg, gyda’r arolwg diwethaf yn cofnodi mwy na 30 o barau sy’n bridio. Mae niferoedd Titw’r Helyg wedi dirywio 96% ers 1967 ar draws y DU. Mae’r aderyn pitw ond dygn hwn yn ffynnu mewn coetiroedd llaith llawn prysgwydd, pren marw a phren sy’n pydru. Yn Llyn Efyrnwy, mae’r adar wedi elwa o’r prysgwydd glan afon a’r cylch o lwyrgwympo coed yn y darnau o goedwigaeth fasnachol ar draws yr ystâd, ond mae ychydig o ddarnau o’u cynefin dewisol sef coetir Helyg gwlyb ar gael o hyd.

Hyd yn ddiweddar, planhigfa Sbriws Norwy oedd Coed Belan, a blannwyd ar hen wlyptir a ddraeniwyd. Fel rhan o raglen i adfer darnau o blanhigfeydd conwydd estron yn goetiroedd brodorol, cwympwyd y blanhigfa yn 2021. Er mwyn caniatáu i’r coetir adfywio’n goetir gwlyb addas i Ditw’r Helyg, roedd angen cau’r ffosydd i adfer hydroleg y goedwig.

Hydref diwethaf, rhoddodd cwmni Heartlands Pipelines Ltd, a oedd yn gosod prif bibell dŵr i dai cyfagos, eu hamser a’u hoffer i helpu gyda’r gwaith o adfer Coed Belan. Mewn un diwrnod yn unig, caeodd dau beiriant tyrchu 400 o fetrau o ffosydd a oedd yn draenio’r coetir, a phlannodd tîm y cwmni mwy na 700 o goed Helyg, Gwern, Aethnen a Bedw a fydd yn ategu ac yn amrywio’r broses adfywio naturiol bresennol.

Diolch i waith y cwmni, edrychwn ymlaen at gerdded ar hyd y trac trwy egin ddrysgoed Belan a chlywed cân nodweddiadol “si-si ta ta ta” y Titwod Helyg cyntaf yn sefydlu eu tiriogaethau yn eu mysg.

Ein rhywogaethau

Mae’r Strategaeth Gwarchod Adar Môr wedi cyrraedd Wedi saith blwyddyn o ymgyrchu, mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi Strategaeth Gwarchod Adar Môr Cymru – polisi hollbwysig sydd wedi’i anelu at warchod adar y môr.

Mae Cymru’n gadarnle i nythfeydd adar y môr sydd o bwys byd-eang. Er enghraifft, mae mwy na hanner boblogaeth fridio Adar Drycin Manaw (de) yn nythu mewn tyllau ar ynysoedd yng Nghymru. Er hynny, adar y môr yw’r grŵp adar sy’n wynebu’r bygythiad mwyaf yn y byd. Yma yng Nghymru, maent yn wynebu bygythiadau sy’n tyfu o hyd gan gynnwys effeithiau newid hinsawdd,

2

datblygiadau ar y môr wedi’u lleoli’n wael, colli cynefin ac ysglyfaethwyr estron.

Gan ganolbwyntio ar ddiogelu cynefin, mynd i’r afael â bygythiadau ac annog cydweithredu rhwng rhanddeiliaid, nod y strategaeth newydd yw sicrhau goroesiad hirdymor rhai o adar morol pwysicaf Cymru, sy’n wynebu’r bygythiad mwyaf. Er bod y strategaeth yn dangos yr hyn gall pobl ei wneud trwy godi eu lleisiau dros natur, gallai fod, a dylai fod yn gryfach. Rhaid inni adeiladu ar y cam cyntaf cadarnhaol hwn ar frys os ydym am wrthdroi’r colledion dinistriol i boblogaethau adar y môr.

Prif Straeon

Ein prosiectau Ein lleoedd

Clawr: Ynys Lawd gan Alan Novelli (Alamy Stock Photo). Lluniau: Ben Hall, Jake Stephen, (pob un yn rspb-images.com); Jon Cryer; Alex Falkingham; Greg Morgan

Ailgysylltu’r Coedwigoedd Glaw Celtaidd Ym mherfedd Sir Gaerfyrddin, mae gwarchodfa natur RSPB Gwenffrwd-Dinas yn frithwaith hudolus o goetir derw hynafol a Gwern, afonydd sy’n llifo’n gyflym, dolydd blodau gwyllt a choedwigoedd glaw Celtaidd. Mae’n hafan i adar fel Gwybedogion Brith, Bronwennod y Dŵr a Hebogiaid Tramor.

Fodd bynnag, mae dwy ran o’r warchodfa wedi’u rhannu gan Allt-y-bere (llun), 96ha o dir sydd wedi darnio’r cynefin coetirol gan atal adferiad natur yn y warchodfa.

Hydref diwethaf, cawsom gyfle i brynu Gallt-y-bere trwy fenthyciad dyngarol.

Dyma gyfle gwych i gysylltu Gwenffrwd â Dinas am y tro cyntaf.

Bydd y pryniant hefyd yn rhoi inni

ucheldir ychwanegol a fydd o fudd i Greciau’r Eithin. Yn ei dro, gallai’r ardal gynnal Bodaod Tinwyn yn y dyfodol.

Fodd bynnag, er mwyn gwireddu ein gweledigaeth hirdymor, mae angen arnom godi £520,00 i gwblhau’r pryniant.

Gallai’ch haelioni chi gefnogi pryniant Gallt-y-bere ac, os ydym yn codi mwy o arian na sydd ei angen, bydd eich rhodd yn cefnogi’r gwaith cadwraeth parhaus ar y safle ac mewn gwarchodfeydd natur hanfodol eraill ledled y DU. I roi arian, sganiwch y cod QR neu anfonwch neges ebost at philanthropy@rspb.org.uk

Holl ddiben prosiect Efyrnwy Fywiog yw’r gymuned a sicrhau bod gwirfoddolwyr, grwpiau lleol a’r cyhoedd yn gallu cyrraedd tirwedd hardd Llyn Efyrnwy a’i bywyd gwyllt gwych. Diolch i arian gan Brosiect Moondance, mae’r tîm wedi gallu prynu bws mini trydan – profiad newydd i RSPB Cymru – i helpu mwy o bobl i gysylltu â natur. O blannu coetir cymunedol i ymweld â gwaith adfer mawndir, mae’r cerbyd newydd hwn yn golygu bod y prosiect yn gallu gweithio gyda grwpiau lleol na fyddai’n gallu cyrraedd safleoedd anghysbell fel ein rhai ni fel arfer.

Ein lleoedd

Ein polisïau

Cau’r bwlch llywodraethu o’r diwedd Hir bu’r aros am Ddeddf yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethu a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru) 2026. Roedd diffyg llywodraethu amgylcheddol yng Nghymru ar ôl inni adael yr Undeb Ewropeaidd yn 2020. Yn 2021, cyhoeddwyd Argyfwng Natur gan y Senedd, a galwodd ar y Llywodraeth i fynd i’r afael â’r dirywiad bioamrywiaeth.

Er bod blynyddoedd wedi mynd heibio cyn pasio deddfwriaeth i lenwi’r bylchau hyn, mae’r Ddeddf yn cynnwys yr uchelgais sydd angen arnom ei weld. Ni fyddai hyn wedi bod yn bosibl pe na fyddai’n haelodau wedi cysylltu â’u Haelodau o’r Senedd i bwysleisio pwysigrwydd deddfau amgylcheddol cadarn.

Mae tair rhan i’r Ddeddf, ac mae pob un yn mynd i’r afael ag agwedd gwahanol ar gyfraith amgylcheddol. Mae’r rhan gyntaf yn cynnwys egwyddorion amgylcheddol rhyngwladol yn neddfwriaeth Cymru, fel bod rhaid i bolisïau’r dyfodol ymgorffori ystyriaethau amgylcheddol. Mae’r ail ran yn sefydlu Swyddfa Llywodraethu Amgylcheddol Cymru – corff gwarchod

Croesawu technoleg newydd

Glesyn Cyffredin

amgylcheddol a fydd yn gorfodi endidau i gydymffurfio â deddfwriaeth amgylcheddol.

Mae’r drydedd rhan yn sefydlu fframwaith ar gyfer gosod targedau amgylcheddol rhwymol gyfreithiol, gan sicrhau y bydd Gweinidogion y dyfodol yn atebol am gyflwr natur.

Fodd bynnag, nid dyna ddiwedd ar y gwaith caled. Er yn uchelgeisiol, dim ond fframwaith yw’r ddeddf o hyd. Yn ystod y ddwy flwyddyn nesaf, bydd Llywodraeth Cymru’n datblygu cyfres o dargedau i ysgogi adferiad natur – a bydd RSPB Cymru’n eirioli’n gryf dros y newidiadau y mae natur eu hangen yng Nghymru.

Tymor newydd ar Ynys Dewi Mae Ynys Dewi wedi ailagor ar gyfer 2026. Os ydych yn chwilio am y cyrchfan perffaith i gyfuno tirweddau syfrdanol â bywyd gwyllt anhygoel, dewch am dro i’r ynys y gwanwyn hwn. Hwn yw un o’r lleoliadau gorau i weld aelod picoch teulu’r brain, y Frân Goesgoch, ynghyd â gwledd o adar y môr eraill fel Llursod, Gwylogod ac Adar Drycin Manaw. Mae hefyd yn le da i weld Morloi Llwyd (isod) gan fod yr ynys yn un o’r cytrefi bridio mwyaf pwysig yng Nghymru. Bydd yr ynys ar agor hyd ddiwedd mis Medi.

3

Natur am Byth!

Adfer bywyd gwyllt prinnaf Cymru Dod ag arbenigedd a thargedau a rennir at ei gilydd i adfer byd natur Cymru

Llunio’r dyfodol gyda’n gilydd Gyda 17% o rywogaethau yn wynebu difodiant yng Nghymru, ni yw un o’r gwledydd mwyaf prin ei natur yn y byd. Bydd angen gweithio fel tîm i ddatrys yr argyfwng natur hwn, sy’n dasg fawr. Dyna pam rydym yn falch o fod yn bartner craidd ym mhrosiect Natur am Byth! Mae’r rhaglen flaenllaw hon i adfer rhywogaethau’n uno naw elusen amgylcheddol, ynghyd â Cyfoeth Naturiol Cymru, i gyflawni ymdrech mwyaf uchelgeisiol y wlad hyd yma i achub rhywogaethau o ddifodiant ac i ailgysylltu pobl â natur. Mae’r bartneriaeth yn rhedeg o 2023 i 2027 ac yn cael ei chefnogi gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, gan ganolbwyntio ar ddiogelu’r bywyd gwyllt yng Nghymru sy’n wynebu’r bygythiad mwyaf, ac adfer y cynefinoedd maent yn dibynnu arnynt.

4

Ein rôl Ni sy’n arwain y gwaith o gyflawni prosiectau adfer rhywogaethau ym Mhen Llŷn ac Ynys Môn, tirwedd sy’n llawn cyfoeth naturiol eithriadol. Gyda mwy na 200 o filltiroedd o arfordir dramatig, morfa heli, twyni tywod, rhostir, glaswelltir a ffeniau calchaidd o bwys rhyngwladol, mae’r ardal yn cefnogi 17 o rywogaethau Cymru sydd mwyaf agored i niwed. Mae’r cynefinoedd arfordirol a gwlyptirol hyn yn gadarnleoedd i fywyd gwyllt sy’n dibynnu ar ddŵr glân, lefelau isel o faethynnau a gwaith rheoli gofalus – amodau sy’n wynebu bygythiad cynyddol oddi wrth newid hinsawdd, tynnu dŵr a llygredd.

Darganfyddiadau cyffrous Rydym wedi cyrraedd hanner ffordd drwy’r rhaglen ac rydym eisoes yn cael effaith, yn enwedig yn ffen

Uchod: Y goleudy yng ngwarchodfa natur RSPB Ynys Lawd, Ynys Môn

Wyddoch chi?

Mae pryfed cadys yn eu llawn twf yn mesur 3 i 15mm mewn hyd

Mae eu hôl-adenydd yn aml yn lletach na’u hadenydd pen blaen

Mae eu hadenydd naill ai wedi’u gorchuddio â blew neu mae ganddynt flew ar y gwythiennau

Lluniau: Chelsie Jones, Jake Stephens (holl luniau rspb-images.com); Hanna Baguley

C

yn i rywun ddringo unrhyw fryn neu gerdded ar hyd llwybr arfordirol, tybir bod Cymru’n llawn tirweddau toreithiog sy’n fwrlwm o fywyd. Gwlad o law, gwyrddni ar bob tu, lle mae’r tir yn teimlo’n ddwrlawn yn hytrach na ffrwythlon yn unig.

Ystyrir Cymru’n le llawn natur nad yw’n addurn: lle mae gwrychoedd yn llawn Drain Gwyn a Mieri, ymylon caeau llaith yn fwrlwm o bryfed, waliau cerrig yn ddigon cynnes i gartrefu cen a chwilod, adar yn hedfan yn isel ac yn gyflym, mamaliaid bach yn siffrwd yn anweledig a pheillwyr yn gwibio o gae i gae. Ond nid dyna sut mae pethau mewn gwirionedd.

Oes gennych chi’r sgiliau i gefnogi #NaturAmByth?

Cysylltwch drwy anfon neges ebost at naturambyth@ cyfoethnaturiolcymru. gov.uk

Erthygl Nodwedd

Cors Goch yn Ynys Môn. Mae arolygon a gwaith ar y cynefin wedi datgelu presenoldeb rhywogaethau arbenigol prin, gan gynnwys y pryf milwrol Stratiomys Chamaeleon a Rhawn yr Ebol Bach.

Yn fwyaf hynod oedd ailddarganfod yn ddiweddar rhywogaeth a gredwyd iddo farw allan yn y DU ers 2016 – Limnephilus pati. Yn hydref 2025, ynghyd â chydweithwyr o Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru, cynaliasom arolygon ar y safle i gofnodi’r rhywogaethau o bryfed cadys sy’n byw yn y cynefin gwlyptirol gwerthfawr hwn.

Pryfed tebyg i wyfynod yw pryfed cadys sy’n byw’n agos i lynnoedd neu afonydd ac sy’n cael eu denu gan olau yn ystod y nos. Defnyddiwyd trapiau golau ar y ffeniau y llynedd, gyda’r nod o gofnodi un o rywogaethau targed Natur am Byth! – Limnephilus tauricus. Yn lle hynny, daethom o hyd i’r rhywogaeth Limnephilus pati (llun isod) sy’n brinnach fyth.

Felly mae Cors Goch yn un o dri lleoliad yn unig ym Mhrydain lle cafwyd hyd i’r rhywogaeth hon ers y tybiwyd iddi farw allan deng mlynedd yn ôl. Y ddau safle arall yw ffen Market Weston yn Suffolk ac Eochar, De Uist, yr Alban.

Mae pryfed cadys yn ffynhonnell fwyd hanfodol i lawer o anifeiliaid. Eto i gyd, maent yn rhai o’r pryfed sy’n wynebu’r bygythiad mwyaf yn fyd-eang. Maent yn goroesi trwy fod yn guddwyr arbennig; mae’r oedolion brown yn cymhlithio i’r llystyfiant ac mae’r larfau’n byw mewn plisgyn sy’n cuddliwio â choesynnau, tywod a hadau. Hefyd, mae arnynt angen dŵr glân llawn calsiwm i oroesi. O’r herwydd, maent yn ddangosyddion hollbwysig o iechyd ein hecosystem dŵr. Mae goroesiad y rhywogaeth hon yn cadarnhau ansawdd neilltuol ffen calchaidd Cors Goch, sy’n cael ei fwydo gan ddŵr daear.

yn adfer rhywogaethau trwy waith rheoli, monitro, cydweithredu â rheolwyr tir lleol, ynghyd â phobl trwy ddigwyddiadau cymunedol a hyfforddiant.

Mae rhaglen weithgareddau Natur am Byth! yn pwysleisio pwysigrwydd cynnal arolygon cyson a’r effaith gall gweithredu lleol ei gael. Trwy gasglu data am ein rhywogaethau sy’n wynebu’r risg mwyaf a’u cynefinoedd, rydym mewn gwell sefyllfa i ganolbwyntio ein gwaith lle mae ei angen mwyaf, a sicrhau dyfodol i fywyd gwyllt prin Cymru.

Chwith: Meryw a blannwyd yn Ynys Lawd Isod: Brain Coesgoch yn chwilio am fwyd mewn cynefinoedd fel ffermdir a chlogwyni arfordirol Ynys Lawd

Trawsleoli Meryw Mae’r prosiect hefyd yn adfer planhigyn sydd wedi diflannu bron yn gyfan gwbl o dirwedd Cymru.

Er yn gyffredin ar draws gogledd Cymru ar un adeg, dim ond tri phlanhigyn Meryw ar Fynydd Twr sydd ar ôl yng ngwarchodfa natur RSPB Ynys Lawd. Trwy gydweithredu â Gardd Fotaneg Treborth, yr ecolegydd Meryw Barbara Jones a thîm RSPB Ynys Lawd, epiliwyd 120 o blanhigion Meryw ifanc o’r Ardd Fotaneg a’u plannu yn Ynys Lawd. Gyda’i gwreiddiau’n ddwfn yn etifeddiaeth a llên gwerin Cymru, mae’n gyffrous gweld Meryw’n cael y cyfle i adennill ei lle ar y clogwyni unwaith yn rhagor.

Sut mae hyn yn gweithio Yn ogystal â ffeniau, mae Pen Llŷn ac Ynys Môn yn cefnogi cynefinoedd pwysig eraill, gan gynnwys rhos arfordirol a thwyni tywod. Gan weithio gyda rheolwyr tir, cymunedau lleol a gwirfoddolwyr, rydym yn codi ymwybyddiaeth o gynefinoedd yr holl rywogaethau targed ar y safle, ac yn eu gwella. Rydym

Partneriaid prosiect Natur am Byth!

Cyfoeth Naturiol Cymru Buglife Ymddiriedolaeth Cadwraeth Cacwn Plantlife Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Vincent

Ni fyddai prosiect Natur am Byth! yn bosibl heb gefnogaeth chwaraewyr y Loteri Genedlaethol

Cymdeithas Cadwraeth Forol RSPB Cymru Cadwraeth Gloÿnnod Byw Cadwraeth Amffibiaid ac Ymlusgiaid Ymddiriedolaeth Cadwraeth Ystlumod

5

Pennaeth Polisi ac Eirioli

Natur yn y fantol

Arfon Williams Mae Arfon Williams wedi gweithio i RSPB Cymru ers 15 o flynyddoedd, fel Pennaeth Polisi Tir a Môr i ddechrau ac yn fwyaf diweddar fel Pennaeth Polisi ac Eirioli.

Erbyn ichi ddarllen hwn, bydd Llywodraeth Cymru wedi lansio’i Chynllun Ffermio Cynaliadwy newydd a bydd yn cefnogi ffermwyr i drawsnewid i ddyfodol cynaliadwy. Dyfodol lle bydd ffermwyr yn cynhyrchu bwyd o ansawdd tra’n gofalu am yr amgylchedd ac yn addasu i newid hinsawdd. Os yw’n llwyddiannus, bydd y cynllun hefyd yn helpu ffermwyr Cymru i wneud cyfraniad arwyddocaol i adfer natur a helpu Cymru i gyflawni ei hymrwymiadau bioamrywiaeth 2030.

Rydym yn croesawu’r ymagwedd hon. Mae cynllun sy’n dda i natur yn dda i ni – rydym yn dibynnu ar y byd naturiol bob dydd. Mae’n rhoi inni’r aer glân a anadlwn, y dŵr a yfwn, a’r priddoedd iach i dyfu bwyd maethlon.

Fodd bynnag, mae Cymru’n un o’r gwledydd mwyaf prin ei natur yn y byd, a bydd gwrthdroi hynny’n her enfawr. Os ydym am ateb yr her hon, mae’n hanfodol, o gofio bod mwy na 80% o dir Cymru yn ffermdir, bod gan y ffermwyr gynllun sy’n addas i’r diben.

A fydd y cynllun yn helpu ffermwyr i fynd i’r afael â’r Argyfwng Natur? Er bod gwaith datblygu’r cynllun wedi bod yn mynd rhagddo ers degawd bron, ni wyddom o hyd. Hyd yma, dim ond lefel Cyffredinol (mynediad) y cynllun a lansiwyd. Mae rhan hon y cynllun yn gwobrwyo ffermwyr am ddatblygu 12 cam gweithredu allweddol fel creu cynefinoedd newydd a rheoli iechyd y pridd. Er bod hwn yn gam ymlaen, rhaid i’r Cynllun Ffermio Cynaliadwy fynd ymhellach

i gefnogi ffermwyr Cymru o ddifrif.

Rhaid i’r cynllun ddarparu’r cyfuniadau cywir o gynefinoedd ffermdir er budd rhywogaethau helaeth sy’n dirywio, gan gynnwys cynefinoedd blodeuog a hadog, gwrychoedd wedi’u rheoli’n dda a phyllau dŵr. Rhaid iddo sicrhau y caiff safleoedd natur pwysicaf Cymru eu rheoli’n effeithiol a’u monitro.

Ac mae’n hanfodol iddo wrthdroi dirywiad rhywogaethau dan fygythiad fel y Gylfinir, Britheg y Gors a’r Gardwenynen Feinlais, trwy atal difodiant ac adfer poblogaethau.

I gyrraedd y targedau uchelgeisiol hyn, rhaid i’r cynllun gefnogi ffermwyr i gyflawni’r camau gweithredu cywir, yn y cyfuniadau cywir, yn y lleoedd cywir ac ar y raddfa gywir. Rhaid cefnogi’r cynllun trwy gynnig cyngor da, cydweithredu hirdymor a chyllid digonol. Daeth adolygiad deng mlynedd Llywodraeth Cymru ei hun o gynlluniau blaenorol i’r casgliad nad oeddent ond yn cael effaith cyfyngedig ar amddiffyn yr amgylchedd oherwydd nad oeddent yn llwyddo i gyflawni’r ymagwedd hon a dargedwyd. Mae’n ddealladwy felly bod ffermwyr wedi cael trafferth i ddefnyddio’r cynlluniau hyn i fynd i’r afael â’r heriau difrifol sy’n wynebu natur, er gwaethaf eu hymdrechion gorau.

Rydym yn galw ar Lywodraeth Cymru i sicrhau bod haenau’r cynllun sy’n canolbwyntio’n fwy ar natur ar gael cyn gynted â phosibl.

Cysylltwch â ni I gysylltu â ni, defnyddiwch ein prif gyfeiriad ebost: cymru@rspb.org.uk

I glywed mwy am ddigwyddiadau grwpiau leol yr RSPB, cysylltwch â

Cewch hyd i ni ar-lein a’n dilyn ar y cyfryngau cymdeithasol: rspb.org.uk / @RSPBCymru

Gogledd Cymru group.rspb.org.uk/northwales Abertawe a’r Ardal group.rspb.org.uk/swanseaanddistrict

Mae RSPB Cymru yn rhan o’r RSPB, elusen gadwraeth natur fwyaf y DU. Mae’r RSPB yn elusen gofrestredig yn Lloegr a Chymru 207076, yn Yr Alban SC037654 Mae cwmni Our Media yn gweithio i sicrhau bod ei holl bapur yn dod o goedwigoedd sydd wedi’u rheoli’n dda ac wedi’u hardystio gan yr FSC® a ffynonellau rheoledig eraill. Mae’r cylchgrawn hwn wedi’i argraffu ar bapur ardystiedig Forest Stewardship Council® (FSC®). Gellir ailgylchu’r cylchgrawn hwn, i’w ddefnyddio mewn papurau newydd a phecynnu.

Llun: Ben Andrew (rspb-images.com)

Arweiniodd Cymru’r byd yn 2021 trwy gyhoeddi Argyfwng Natur, ond a fydd y Cynllun Ffermio Cynaliadwy’n helpu i ffermwyr ateb yr her hon?