Het landschap in de Achterhoek is sinds 1900 enorm veranderd. Door economische ontwikkelingen is het van oorsprong kleinschalige landschap veel opener en minder natuurrijk geworden. Hoe kan dit landschap in de toekomst zijn aantrekkelijkheid behouden en nog aantrekkelijker worden gemaakt? Zeker nu de verantwoordelijkheid steeds meer bij de regio ligt. Is er een koppeling te maken tussen economie en het behoud en versterking van het landschap? Dit boek presenteert een breed scala aan ondernemers en particulieren die het lukt hun bedrijfsvoering te koppelen aan behoud en ontwikkeling van een mooi landschap. Van een industriële baksteenfabriek tot een rustieke theetuin. Anne Oosterbaan heeft als onderzoeker vele publicaties geschreven over bos, natuur en landschap. André Kaminski is oprichter van de Stichting Achterhoek weer Mooi. Samen hebben ze gemeenten, ondernemers en particulieren in de Achterhoek bezocht en hun verhalen opgeschreven. Het boek Landschappelijk ondernemen in de Achterhoek laat zien dat ondernemerschap en behoud van een mooi landschap prima samengaan. Hopelijk leveren deze voorbeelden inspiratie op voor een ieder die onderneemt in de Achterhoek! En ver daarbuiten.
landschappelijkondernemen ondernemen landschappelijk in de achterhoek in de achterhoek
Achterhoek
co pr py ot rig ec h te t d
landschappelijk ondernemen in de
Landschappelijk ondernemen in de Achterhoek
ISBN 978-90-8740-135-1
Anne Oosterbaan en André Kaminski 9 789087 401351
Colofon Auteurs Anne Oosterbaan, Alterra (onderdeel van Wageningen UR) André Kaminski, Stichting Achterhoek weer Mooi (StAM) Alterra, Wageningen UR
Stichting Achterhoek weer Mooi
André Kaminski en Anne Oosterbaan
Postbus 47
Houtdreef 31
En verder: Achterhoek FOTO (70), Anna Kemp (44o), Anton
6700 AA Wageningen
7051 SB Varsseveld
Stortelder (94), ECAL (10lo), Future Fun Ballooning (voorzijde, 8,
T 0317 48 07 00 F 0317 4190 00
T 06 50 42 76 62
14b, 18lb, 18rb, 19, 22ro, 23, 24rb, 58lo, 95), Gerrit Jan Liet (66lb, 67),
E info.alterra@wur.nl
E info@achterhoekweermooi.nl
Gep Snippe (42b), Jan Hassink (82ro), Jan Stronks (35ro, 84o),
I www.alterra.nl
I www.achterhoekweermooi.nl
co pr py ot rig ec h te t d
Fotografie
Landschapsbeheer Nederland (82b), Louis-Jan van den Berg (35b), Marc Kocken (84rb), Martine de Graaf | Dreamstime.com (79r),
Marty Seesing (3), Maurits Steverink (78, 79l), Michiel Pöpping (58r), Petra Vervoort (77), RAAP Archeologisch Adviesbureau (84lb),
Rob Geerts (86, 87), Roelof Kuipers (52ro), Rob Wientjes (18lo, 40b),
Stichting Boerderijschool (80, 81), Theo Kock (96o), Ton van Schie (48). l = links, r = rechts, b = boven, o = onder Ontwerp en vormgeving Sandra Derksen grafisch ontwerp Eindredactie Ton van Schie (Roodbont uitgeverij) Met medewerking van
Arend Ligtenberg (Wageningen UR), Wilber Thus (StAM) Met dank aan
Ben Tragter, Gerard ter Heijne en Louis-Jan van den Berg en onze sponsoren (zie pagina 100). © Alterra/Stichting Achterhoek weer Mooi, februari 2013 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Auteurs en uitgever hebben de inhoud van deze uitgave met grote zorgvuldigheid en naar beste weten samengesteld. Auteurs en uitgever aanvaarden evenwel geen aansprakelijkheid door schade, van welke aard dan ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op bedoelde informatie.
2
Foto cover: Landschap bij Westendorp. Foto schutblad voor: De Meuhoek, ten zuiden van Halle. Foto schutblad achter: De Heidenhoekweg, ten zuiden van Zelhem.
voorwoord
Lorem ipsum dolor sita amet nisi
co pr py ot rig ec h te t d
De Achterhoek is in beweging door ingrijpende maatschappelijke ontwikkelingen. Het aantal inwoners neemt af, doordat er minder kinderen geboren worden, terwijl het aandeel ouderen sterk toeneemt. Het landelijk gebied krijgt te maken met een nieuw Europees landbouwbeleid en we gaan de gevolgen van klimaatverandering voelen. Al deze zaken kunnen grote gevolgen hebben voor de toekomst van de Achterhoek. Deze factoren zijn, samen met de economische crisis, direct aanleiding geweest voor de totstandkoming van de beweging Achterhoek Agenda 2020. Daarin werken maatschappelijke organisaties, ondernemers en overheden samen aan een duurzaam vitale, aantrekkelijke en gezonde regio. Een belangrijke vraag hierbij is: op welke economische pijler(s) mikken we? Welke industrie, welke vorm van landbouw, welke recreatietak? Wat het ook wordt, ĂŠĂŠn ding is zeker, we moeten ervoor zorgen dat we onze leefomgeving op orde houden. Dit betekent dat er voldoende aandacht moet zijn voor landschap en natuur. En wat is er nou mooier dan dit te combineren met bedrijfsmatige activiteiten? Ik spreek de wens uit dat dit boek veel Achterhoekse ondernemers inspireert om in hun bedrijfsexploitatie landschap en natuur op te nemen. Dat is de beste garantie om hun onderneming en ook de Achterhoek mooi en vitaal te houden.
Herman Kaiser voorzitter stuurgroep Achterhoek2020
3
4
co pr py ot rig ec h te t d
INHOUD 1 Inleiding
6 9
De ontwikkeling van 1900 tot 1960
11
De ontwikkeling van 1960 tot heden
13
3 Het landschap van de Achterhoek in 2012
21
Verscheidenheid aan landschapstypen
23
Natuur
25
Beleving
69
De kracht van de Achterhoek is nauwe samenwerking Wim Beijer, Plattelandsraad
71
Waterverdienlandschap in de 8erhoek Henk Wubbels, Waterschap Rijn en IJssel
73
Stoken op streekhout Petra Vervoort, Stoken op Streekhout Het landschap gaat door de maag Maurits Steverink, True Food Projects
77
co pr py ot rig ec h te t d
2 Het veranderende landschap vanaf 1900
5 Nieuwe kansen voor landschap en natuur
79
37
4 Economische verbondenheid met het landschap
39
Relatie bedrijven met landschap
41
Zand- en kleiwinning versterkt het landschap in het Azewijnse Broek 43 Theeschenkerij met landschapsvoorlichting
45
Veehouderij met kruidenrijk gras en heuvelstal
47
Groenteteelt tussen de heggen
51
Landschapsonderhoud met schapen
53
Zorg in het landschap
55
Particuliere natuurontwikkeling werkt aanstekelijk
57
Sporten in het landschap
59
Paden binnendoor
61
Akker- en tuinbouw, puur natuur
63
Wijn en andere streekproducten
65
Landgoed met nieuwe economische dragers
67
Kinderen en het Achterhoekse landschap Ronald Heusschen, Stichting Boerderijschool
81
Zorg voor het landschap Jan Hassink, Plant Research International WUR
83
Cultuurhistorie is het vertellen waard! Marc Kocken, Regio Achterhoek
85
Kruidenrijk grasland, meer biodiversiteit Rob Geerts, Plant Research International WUR
87
Buitenlui vormen cement voor de ecologische verbindingen 89 AndrĂŠ Kaminski, Stichting Achterhoek weer Mooi Bomen voor meerdere functies Anne Oosterbaan, Alterra WUR
91
Landbouw en natuur: natuur- en landschapsnorm Anton Stortelder, Alterra WUR
93
Buur maakt natuur Herman Nijhof, Stichting Buur maakt Natuur
97
5
 
1
co pr py ot rig ec h te t d
Inleiding
Het Achterhoeks landschap is de afgelopen eeuw sterk veranderd. De ‘woeste gronden’ zijn goeddeels verdwenen en veel grond is in cultuur gebracht. Desondanks trekt het gebied vele toeristen om te fietsen of te wandelen. In 2012 is de Achterhoek door het landelijk Fietsplatform zelfs uitgeroepen tot het mooiste fietsgebied van Nederland. Het karakter van het geroemde coulisselandschap is namelijk altijd gebleven. Op veel plekken zie je nog de geschiedenis, verbanden en relatie met het landschap. De kunst is om bij nieuwe ontwikkelingen en dragers in het landschap in te zetten op deze kwaliteit en variatie. Dan kan de Achterhoek zo aantrekkelijk blijven dat ze opnieuw als winnaar uit de bus zal komen.
6
in een nieuwe zak. Een voorbeeld is hout uit landschapselementen dat voor het opwekken van groene energie weer een nieuwe waarde heeft gekregen. Maar het gaat uiteraard om meer. Een mooi landschap is de kip met de gouden eieren voor de regio. Als de kip niet gevoerd wordt of de eieren niet beschermd zijn, is het snel gebeurd. Zo is het ook met ons landschap. Hiervoor is een modus nodig waardoor het landschap onderhouden wordt door of met geld van degene die profiteert. Dat kan de ondernemer zijn die (meer) klanten krijgt, maar ook de samenleving die geniet.
co pr py ot rig ec h te t d
De landschapsveranderingen ontstonden door nieuwe economische activiteiten van de bewoners om voldoende inkomen te verdienen. De grondgebonden landbouw heeft een schaalsprong gemaakt, de infrastructuur is aangepast aan het verkeer en efficiĂŤnt transport, het waterbeheer is afgestemd op drogere voeten en dus op meer landbouwproductie. Hierdoor zijn de landschappelijke variatie en streekeigenheid afgenomen. Een groot deel van de vele singels, bosjes en andere landschapselementen is opgeruimd. Het zeer kleinschalige, afwisselende landschap van een eeuw geleden is geworden tot wat het nu is. Nog wel mooi, maar sterk onder druk door voortschrijdende ontwikkelingen. Het landschap is voor iedereen van belang, het is onze leefomgeving. Dit boek gaat in op de mogelijkheid om een koppeling tussen economische activiteiten en het landschap te maken, waarbij beide elkaar versterken. De overheid heeft steeds minder geld om onze natuuren cultuurwaarden te behouden en goed te beheren. Er zal daarom meer en meer gezocht moeten worden naar nieuwe economische dragers voor het landschap. Nieuwe economische dragers komen soms als oude wijn
Landschappelijk ondernemen in de Achterhoek geeft een aantal voorbeelden, waarbij behoud en ontwikkeling van landschap en natuur zijn gekoppeld aan economische activiteiten. Vervolgens zijn ook enkele visies op de toekomst opgenomen vanuit verschillende invalshoeken. Onder Achterhoek worden in dit boek overigens de acht gemeenten van de Regio Achterhoek verstaan. Hopelijk inspireert het anderen om ook met het landschap aan de slag te gaan. In de Achterhoek, maar ook in de rest van ons land.
7
8
co pr py ot rig ec h te t d
2
co pr py ot rig ec h te t d
Het veranderende landschap vanaf 1900 Algemeen wordt aangenomen dat de variatie in landschappen en de soortenrijkdom rond 1900 het grootst was, ook in de Achterhoek. Want in de eerste helft van de vorige eeuw heeft een aantal ontwikkelingen gezorgd voor grote veranderingen in het landschap in de Achterhoek. In de eerste plaats de grootschalige ontginning van de ‘woeste gronden’ naar landbouwgrond. Na de verdeling van de gemeenschappelijke markegronden in de 19e eeuw, brachten de nieuwe eigenaren in de loop van de 19e, maar vooral begin 20e eeuw de grond in cultuur. De afwatering verbeterde door vele nieuwe sloten. Mede door de uitvinding van kunstmest waren de boeren niet langer afhankelijk van stalmest en konden ze veel meer land bewerken en dus veel meer produceren. Dit bracht ook weer nieuwe industrie en handel met zich mee. Naast de bestaande textiel- en ijzerindustrie kwamen er onder andere zuivelen meelfabrieken en houtverwerkingsbedrijven. Meer bedrijvigheid betekent meer transport, wat vraagt om uitbreiding van het wegenstelsel. Het stelsel van zandwegen werd langzamerhand grotendeels geasfalteerd. En zo veranderde het landschap ingrijpend.
Het landschap in de Binnenheurne.
9
10
co pr py ot rig ec h te t d
landschappelijk ondernemen in de
Landschappelijk ondernemen in de Achterhoek Het landschap in de Achterhoek is sinds 1900 enorm veranderd. Door economische ontwikkelingen is het van oorsprong kleinschalige landschap veel opener en minder natuurrijk geworden. Hoe kan dit landschap in de toekomst zijn aantrekkelijkheid behouden en nog aantrekkelijker worden gemaakt? Zeker nu de verantwoordelijkheid steeds meer bij de regio ligt. Is er een koppeling te maken tussen economie en het behoud en versterking van het landschap? Dit boek presenteert een breed scala aan ondernemers en particulieren die het lukt hun bedrijfsvoering te koppelen aan behoud en ontwikkeling van een mooi landschap. Van een industriële baksteenfabriek tot een rustieke theetuin.
co pr py ot rig ec h te t d
Anne Oosterbaan heeft als onderzoeker vele publicaties geschreven over bos, natuur en landschap. André Kaminski is oprichter van de Stichting Achterhoek weer Mooi. Samen hebben ze gemeenten, ondernemers en particulieren in de Achterhoek bezocht en hun verhalen opgeschreven.
Het boek Landschappelijk ondernemen in de Achterhoek laat zien dat ondernemerschap en behoud van een mooi landschap prima samengaan. Hopelijk leveren deze voorbeelden inspiratie op voor een ieder die onderneemt in de Achterhoek! En ver daarbuiten.
landschappelijkondernemen ondernemen landschappelijk in de achterhoek in de achterhoek
Achterhoek
ISBN 978-90-8740-135-1
Anne Oosterbaan en André Kaminski 9 789087 401351