Omslag Klauwen Basis DICK
08-02-2005
14:49
Pagina 1
‘Meer managementaandacht voor klauwen merk je direct in je portemonnee. En in de werkdruk.
Koe
Klauwen Praktijkgids voor klauwgezondheid
SIGNALEN ®
co pr py ot rig ec h te t d
Kreupel lopende koeien geven het signaal dat de preventieve klauwenzorg beter kan, of dat te laat wordt gereageerd op koesignalen. Goed klauwmanagement bespaart u en de koe een hoop tijd, geld en ongemak. Klauwen biedt praktische handreikingen voor een goede klauwgezondheid van uw dieren.
Klauwen Klauwen
De verbetering begint bij heel vroeg reageren op signalen.’
Klauwaandoeningen maken dat de koe pijn heeft, te weinig rust, eet en drinkt, en vatbaar wordt voor allerlei aandoeningen. Gevolg kan zijn dat de productie daalt en het dier moeilijk drachtig wordt. Slepende melkziekte, voerstoornissen en mastitis slaan gemakkelijk toe.
Klauwen
Deze gids leert u risico’s te beperken vóórdat de eerste symptomen ontstaan. En helpt u vroeg en doeltreffend te reageren op de eerste tekenen van klauwproblemen en verhoogde risico’s. Met Klauwen verbetert u de klauwgezondheid van uw dieren en laat u klauwproblemen op uw bedrijf niet uit de klauwen lopen! Klauwen is een uitgave in de reeks Koesignalen®. Koesignalen® presenteert op toegankelijke wijze zeer praktische kennis van diergericht rundveehouden. IS BN 9 0 - 7 52 8 0 - 5 6 - 4
Praktijkgids voor klauwgezondheid Jan Hulsen
www.roodbont.nl
www.vetvice.nl
9 78 9075 2 8056 2
*Klauw binnen jan-11:*Klauw binnen sept '05 10-01-11 11:44 Page 2
Auteur Jan Hulsen, Vetvice® Redactie Ton van Schie
Met medewerking van: • Menno Holzhauer (Gezondheidsdienst voor Dieren) • Joep Driessen (Vetvice) • Piet Kloosterman (PTC+, Oenkerk) • Lucas Talsma (Agrifirm)
Tekstcorrectie Maud van der Woude Fotografie Jan Hulsen Tevens bijdragen van: Joep Driessen (p. 26, 27, 28) Anneke Hallebeek (p. 6) Menno Holzhauer (p. 34, 35) Paul Hulsen (p. 30) PTC+ (p. 16, 17, 34, 35)
Telefoon: (0575) 54 56 88 Fax: (0575) 54 69 90 www.roodbont.nl
Met dank aan: Gerard Cramer, Dick de Lange, Jos Noordhuizen, Kees Peeters, Jan Rietjes, Nico Vreeburg, Bertjan Westerlaan, honderden veehouders, vele dierenartsen, bedrijfsadviseurs en voervoorlichters.
Tekeningen Marleen Felius Dick Rietveld
Vormgeving Erik de Bruin, Varwig Design
Postbus 4103, 7200 BC Zutphen
info@roodbont.nl
co pr py ot rig ec h te t d
Colofon
Moerstraatsebaan 115 4614 PC Bergen op Zoom Telefoon: (0165) 30 43 05 Fax: (0165) 30 37 58 info@vetvice.nl www.vetvice.nl
© Jan Hulsen, 2011
Koesignalen® is een gedeponeerd merk van Vetvice.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd
Auteur en uitgever hebben de inhoud van deze
en/of openbaar worden gemaakt door middel van
uitgave met grote zorgvuldigheid en naar beste
druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook,
weten samengesteld. Auteur en uitgever aan-
zonder voorafgaande schriftelijke toestemming
vaarden evenwel geen aansprakelijkheid door
van de uitgever.
schade, van welke aard dan ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op bedoelde informatie. ISBN 978-90-75280-56-2 NUR 940
*Klauw binnen jan-11:*Klauw binnen sept '05 10-01-11 11:44 Page 3
Samenvatting
Inhoud
4
1 De basis Succesfactoren 1, 2 en 3 Succesfactor 4: Vroeg effectief ingrijpen Resultaat en controle De koe maakt de klauw Bouw en functie Het ideaal Voorwaarden voor goede klauwen Klauwbloedingen/bevangenheid Klauwbelasting Aanvallen van buitenaf Aanpakken bij de bron De belangrijkste infectieuze aandoeningen Aandoeningen door belasting, voeding en stofwisseling
6 6 6 6 7 8 9 10 11 12 14 15 16
3 Klauwbehandelingen Preventie is de moeite waard Ingrijpen Preventief bekappen Bekappen in drie stappen Behandelend bekappen Blokje plaatsen
4 Controle
2 De dagelijkse praktijk Pinken Vaarzen Koeien in hun lactatie Droogstandmanagement De koe in de koppel Rangorde en huisvesting
17
18 18 19 20 21 22 23
24 24 25 26 27 28 29
Gebruik van informatie Blijven verbeteren De economische kant Kijken in de melkput Managementaandacht Controleer risico’s Controleer klauwgezondheid Noteer klauwgegevens Controleer kreupelheid Voorkom bedrijfsblindheid
30 30 31 31 32 33 33 34 35 36 38
Nuttige informatie Trefwoordenlijst Agrarische uitgaven van Roodbont
39 40 40
co pr py ot rig ec h te t d
Inhoud
3
*Klauw binnen jan-11:*Klauw binnen sept '05 10-01-11 11:44 Page 4
Samenvatting
De klauwen van onze koeien zullen nooit vanzelf gezond blijven. Elke veehouder zal elke dag tijd moeten besteden aan het werken aan gezonde klauwen. De goede manager plant dit dagelijks in. En streeft naar preventie, zodat er niet voort-
1. Zorg voor een goede kwaliteit van de klauwen. Bekap 2 à 3 keer per jaar preventief, zodat de klauwen de juiste vorm hebben. Organiseer de juiste voeding en voeropname, zodat het hoorn de beste samenstelling heeft. Gebruik voetbaden, op de juiste wijze. En kies goede stieren.
co pr py ot rig ec h te t d
durend kreupele koeien behan-
Werken aan klauwgezondheid omvat de volgende taken:
deld móeten worden.
2. Zorg dat de klauw evenredig wordt belast. Evenredig wil zeggen een belasting die niet groter is dan de klauw aankan. Voorkom te hoge druk. Dus haal oneffenheden, steentjes en uitsteeksels op de bodem weg. Zorg voor een zachte ondergrond en voor rust in de koppel. Laat de koeien voldoende liggen. Vermijd overmatige slijtage door een ruwe ondergrond en te lange looppaden.
De koe maakt zelf haar klauwen, maar zelf bekappen is te veel gevraagd. De veehouder speelt een onmisbare rol bij haar klauwgezondheid. 4
3. Maak de aantasting vanuit de omgeving zo klein mogelijk. Bestrijd ziektekiemen en vocht. Houd klauwen schoon. 4. Grijp vroeg en doeltreffend in. Reageer bij het eerste signaal dat een koe (mogelijk) iets mankeert. En grijp direct in als in de voeding, de huisvesting, het klimaat of het management iets niet lijkt te kloppen. 5. Controleer wat u doet en controleer de klauwgezondheid. Wees voortdurend alert op managementfouten en op de gezondheid van jongvee, droge koeien en melkkoeien. Meet wat er op uw bedrijf gebeurt en controleer en gebruik deze metingen. ‘Alles gezond en onder controle’ is het beste nieuws dat u kunt krijgen.
*Klauw binnen jan-11:*Klauw binnen sept '05 10-01-11 11:44 Page 5
Zo ga ik het doen plan
Doorgaan of de aanpak veranderen beslissen
Uitvoering van het plan doen
Wat zijn de resultaten? Hoe gaat het? controleren
co pr py ot rig ec h te t d
Klauwmanagement Deze gids gaat uit van de zaken die u voor elkaar moet hebben om tot gezonde klauwen te komen: de succesfactoren. Hierbij krijgen de meestvoorkomende fouten veel aandacht: dit zijn de oorzaken van problemen. Stel allereerst de oorzaken van problemen en de knelpunten vast. Kijk vervolgens naar mogelijkheden voor verbetering. Kies een van deze mogelijkheden en voer deze nauwgezet uit. Vervolgens controleert u of de verandering inderdaad verbeteringen heeft opgelevert. Een tip: laat u in dit proces ondersteunen door deskundigen en zorg dat u zelf de regie houdt. Hopelijk heeft u daarbij veel hulp van dit boek.
Inleiding
Het een versterkt het ander Bij klauwgezondheid zijn er veel factoren die elkaars effecten versterken, in positieve en negatieve richting. Als de klauwgezondheid goed is, kost het weinig moeite om de klauwen gezond te houden. Klauwproblemen en bijkomende gevolgen versterken de negatieve situatie. Hierdoor moet u een grote inspanning leveren over langere tijd, om weer tot een gezonde situatie te komen. Twee voorbeelden: 1. Infectiedruk. Een hoge infectiedruk van stinkpoot leidt tot veel stinkpootinfecties, die op hun beurt de hoge infectiedruk versterken. Weinig stinkpootinfecties betekent een lage infectiedruk en minder kans op stinkpootinfecties. 2. De pasgekalfde koe die zachte klauwen heeft. En haar klauwen moet ontzien. Zij moet veel eten van een uitgebalanceerd rantsoen met voldoende structuur. Maar haar gevoelige klauwen en kwetsbare gestel bemoeilijken het lopen naar het voer. Bovendien heeft ze moeite om te gaan liggen en op te staan in een ligbox. Hierdoor is juist zíj extra kwetsbaar voor voerstoornissen en klauwkneuzingen.
Managen betekent dat je een planmatige en doelgerichte aanpak volgt. Daarbij hoort regelmatige controle (monitoring). Je toetst de resultaten aan de doelstellingen. Goed is goed. Niet goed betekent onmiddellijk actie. En daartussen zit een schemergebied: geef het meer aandacht.
De achterste koe is kreupel. Haar pens is erg leeg. Ze heeft veel minder gegeten dan de andere twee koeien. Door de pijn vreet een kreupele koe minder dan haar gezonde collega’s, zelfs als ze in de wei loopt.
’Driekwart van de melkkoeien heeft één of meer klauwaandoeningen. Dit is in deze tijd het belangrijkste knelpunt in hun welzijn, g e z o n d h e i d e n p ro d u c t i e . ’ 5
*Klauw binnen jan-11:*Klauw binnen sept '05 10-01-11 11:44 Page 6
H O O F D S T U K
1
De basis
Klauwgezondheidsmanagement is een vast onderdeel van het dagelijks werk. Hierbij gaat het om succesfactoren zeker te stellen en risico’s weg te van-
Een klauw moet voldoen aan dezelfde eisen als een goede schoen: goede pasvorm, stevig, duurzaam en een schokabsorberende zool. Met het verschil dat een mens andere schoenen kan aantrekken en de koe het moet doen met haar zelfgemaakte klauwen.
6
co pr py ot rig ec h te t d
gen. Hiervoor is kennis van de
Succesfactoren 1, 2 en 3 Factoren die de klauwgezondheid bepalen, laten zich groeperen in drie onderdelen: klauw, belasting en aantasting uit de omgeving. De succesfactoren (doelen) luiden dan: 1. De koe maakt een goede kwaliteit schoen (klauw). 2. De klauw ondergaat een evenredige belasting. 3. Er is geen schadelijke aantasting vanuit de omgeving. Het onderscheid tussen deze doelen is kunstmatig, maar biedt goede handvatten om greep te krijgen op het management van klauwgezondheid.
Succesfactor 4: vroeg effectief ingrijpen Klauwgezondheid is een voortdurend proces van groei en belasting, aantasting en genezing. Continu zullen oude en nieuwe bedreigingen toeslaan. Denk aan insleep van ziektekiemen, rantsoenwijzigingen, of een nieuwe dierverzorger. De vierde succesfactor van gezonde klauwen is dan ook een snelle herkenning van gezondheid, problemen en veranderingen. Hij heet: vroeg effectief ingrijpen. Hoe eerder je een klauwaandoening herkent, hoe groter de kans op een succesvolle behandeling.
klauw en alles wat hierop effect heeft, onmisbaar. Alleen door inzicht kun je vroeg effectief ingrijpen.
Resultaat en controle De opbrengst van alle inspanningen moeten gezonde klauwen zijn. Controleer dit door tijdens het bekappen de klauwen te scoren op aandoeningen (pag 34). De score-gegevens vertellen ook welke succesfactoren verbeterd kunnen worden. Als de koeien kreupel lopen heeft een klauwaandoening zich verslechterd tot kreupelheid. Noteer alle kreupelheden en klauwaandoeningen als maat voor de klauwgezondheid van de veestapel. Hiermee kunnen doelgericht verbeteringen worden doorgevoerd.
*Klauw binnen jan-11:*Klauw binnen sept '05 10-01-11 11:44 Page 7
Om te genezen van haar kreupelheid moet deze koe veel eten. Maar de drempel om naar het voerhek en de drinkbak te gaan, is hoog. Hoe lost u dit op?
De basis
co pr py ot rig ec h te t d
Wat zegt deze foto u?
Klauwgezondheid = klauwkwaliteit x belasting x aantasting
Bij deze klauw zit een infectiehaard in de tussenklauwspleet (gele pijl). Hierdoor is de schede van de buigpezen boven de kogel gezwollen (rode pijl).
Erfelijkheid Erfelijke aanleg heeft invloed op stand en gebruik van de klauwen, op grootte en vorm, op hardheid, en mogelijk ook op de mate waarin de koe reageert op pijn en ongemak. Uw fokkerijcriteria moeten leiden tot een koe die tot op hoge leeftijd vlot en gezond kan lopen. Hoe hoger de exterieurbeoordeling voor benen, hoe duurzamer de koe. 24 Procent van de verschillen in klauwgezondheid wordt bepaald door erfelijke aanleg, de rest is management. Klauwgezondheid hangt voor meer dan 90 procent samen met management en huisvesting. Beengebruik biedt een indirect selectiecriterium voor minder klauwaandoeningen.
Ingrijpen
Vroeg signaleren
Neem allereerst de pijn weg: geef een pijnstiller, bekap de klauw en zet er eventueel een blokje onder. Breng de koe naar een plaats dicht bij het voer: de wei, een voerligplaats (bindstal), een ziekenhok. Drijf haar desnoods elke drie uur naar het voerhek, dan naar de drinkbak en terug naar haar ligplaats. De koe moet voldoende liggen (uitrusten). Bied daarom een ruime en zachte ligplaats aan. Zo loopt de koe ook geen extra kneuzingen op van de bodem of van de ligboxpijpen. De ligplaats moet droog zijn en beschut tegen warmte en kou.
De koe maakt de klauw Het verhaal van de klauwen begint bij de koe. Zij maakt de klauw. Wat ze eet, in welke toestand ze zich bevindt (groei, dracht, lactatie), erfelijkheid, belasting, en slijtage zijn zaken die hierbij meespelen. Management in al zijn aspecten heeft veruit de meeste invloed op de klauwkwaliteit. Goed management en optimale huisvesting mogen evenwel niet leiden tot verminderde nadruk op fokkerijkenmerken. Want genetica legt de basis.
Gewicht Afzetten
Legenda Klauwkwaliteit Belasting Aantasting
Erfelijkheidsgraden Beengebruik Klauwhoek Ziekte van Mortellaro Tyloom Stinkpoot Zoolbloeding Wittelijndefect Bron: Veeteelt, 1 aug. 2004
12% 23% 10% 10% 8% 5% 2%
Aangroei Stevigheid hoorn
Genezing
Slijtage BacteriĂŤn Vocht Drukplekken bodem
Droogte Vorm 7
*Klauw binnen jan-11:*Klauw binnen sept '05 10-01-11 11:44 Page 8
Het klauwbeen zit vast aan de wand van de klauw. Hierdoor draagt de wand (groene pijlen) een belangrijk deel van het gewicht van de koe (zwarte pijlen). De klauwwand draagt het grootste deel van de kracht bij het afzetten van de klauw.
co pr py ot rig ec h te t d
Bouw en functie Onder het zichtbare deel van de klauw zit een bouwwerk van botten, pezen en weefsels. Gezamenlijk dragen deze onderdelen de belasting van lichaamsgewicht en afzetten. Een paar aandachtspunten: De voorpoten staan recht onder het lichaam en dragen 50 tot 60 procent van het gewicht van een volwassen koe. Bij jonge dieren is de gewichtsverdeling 50:50. Achterpoot en voorpoot verschillen in het gebruik. Achterpoten zorgen voor de stuwing, de sprong naar voren. Voorpoten maken de sprong opzij, de vluchtreactie.
Scharnierpunt Denkbeeldige belastingas Gewicht koe Krachten op het klauwhoorn Ook de zool draagt een deel van het gewicht van de koe. Het kroonbeen en het straalbeen kunnen doorveren, het vetkussen dient als stootkussen. De buigpees werkt hierbij als een veer die de schokken opvangt tijdens het neerzetten en afzetten.
Aanhechting hoorn-leven Het weefsel van de overgang tussen het leven en het hoorn, lederhuid of corium, produceert het hoorn ĂŠn zorgt voor de aanhechting van hoorn aan leven. De cellen in dit weefsel werken hard. Hun stofwisseling is kwetsbaar wat betreft de aanvoer van voedingsstoffen, afvoer van restproducten, en voor gifstoffen (toxines). Deze aan- en afvoer loopt via haarvaten, heel veel kleine bloedvaatjes. Overbelasting, trauma, van de klauw leidt tot kneuzing van deze kwetsbare laag. Met als gevolg bloedingen en weefselbeschadigingen.
strekpees
pijpbeen
sesambeen
kogel = kootgewricht
kroonrand
buigpezen
kootbeen
bijklauwtje
kroongewricht kroonbeen
peesschede
klauwgewricht
straalbeen
klauwbeen wandhoorn klauwhoek toon
vet (stootkussen)
witte lijn
8
zool (zoolhoorn)
bal
*Klauw binnen jan-11:*Klauw binnen sept '05 10-01-11 11:44 Page 9
100%
% afvoer
60 50 40 30 20 1
2
1. recht
3
4
5
6
5.
7 8 9 Stand achterbenen
9. krom
De lichaamsdelen van een koe hangen met elkaar samen. Een kleine klauwhoek en kromme benen komen vaak in combinatie voor, net als een steile beenstand en een grote klauwhoek. Steile benen leiden tot hoge afvoer, waarschijnlijk doordat het veermechanisme van de pezen niet goed werkt. Kromme benen geven een hoge belasting in het balgebied, wat ook een hoog afvoerpercentage veroorzaakt.
50% 50%
25% 25% 25% 25%
ideaal
70
co pr py ot rig ec h te t d
Beeld bij pijn Klauwpijn maakt dat de koe haar lichaamsgewicht gaat verplaatsen naar de gezonde poten, waardoor ze deze zwaarder belast. Ze plaatst de gezonde benen onder het lichaam en ontlast de zere ondervoet. Bij langdurige kreupelheid kromt ze de rug. Herstel van de klauwgezondheid leidt tot herstel van de gewenste pootstanden. Snel ingrijpen is geboden.
Beenstand
(Bron: NRS)
100%
50%
en klauwbevangenheid beïnvloeden dit. De pootstand in achteraanzicht bepaalt de belasting van de binnen- en buitenklauw. Klauwgrootte (bekappen), klauwgebruik (vorm, pijn, ongemak), gladheid van de bodem en genetica spelen een rol.
De basis
Het ideaal Als een koe goed staat en loopt, is er minder kans op overbelasting van gewrichten, pezen en klauwen. De ideale koe gebruikt haar benen en klauwen op optimale wijze: haar lichaamsgewicht wordt gelijkelijk verdeeld over de poten, beide klauwen van een poot dragen ongeveer evenveel kilo’s, en de zool en wand van de klauw worden evenredig belast. De koe beweegt op natuurlijke wijze: grote passen, ruime draaien, vreten zonder schrap zetten, comfortabel gaan liggen en staan. De stand van de poten in zijaanzicht heeft invloed op de belasting van de gewrichten en op de druk op voorkant en achterkant van de klauw. Fokkerij, klauwgebruik (vorm, pijn, ongemak)
35%
50%
15%
15%
koehakkig
De ideale gewichtsverdeling bij een vierkant staande koe. Bij de meeste runderen dragen de voorbinnenklauwen en de achterbuitenklauwen de grootste last. Hier is de kans op klauwaandoeningen relatief groter.
De ideale vorm van een klauw. De klauwhoek klopt (45-50º) en de tussenklauwspleet staat een beetje open. Standsverandering leidt tot overbelasting van bepaalde klauwonderdelen. Rafels, gaten en randen aan de onderzijde doen hetzelfde.
35%
9
*Klauw binnen jan-11:*Klauw binnen sept '05 10-01-11 11:44 Page 10
10
Zorg daarom voor voldoende structuur in het rantsoen, samen met een geleidelijk aanbod van snel fermenteerbare producten (met name koolhydraten). Abrupte voerwisselingen zijn taboe, evenals bedorven en verschimmeld voer. De vorming van gezond klauwhoorn vereist een voldoende aanbod van specifieke voedingstoffen, zoals calcium/fosfor, biotine (vitamine B12), zink, koper, mangaan en de vitamines A, D en E. Een gezonde pens(flora) maakt biotine in overmaat.
co pr py ot rig ec h te t d
U ziet hier natuurlijk gevormde, stevige klauwen die veel belasting kunnen dragen. Het hoorn is hard en de klauwen hebben een duidelijke draagrand. Het balgebied is gaaf en draagt mee. Het zachte zoolhoorn slijt gemakkelijk af, waardoor een kuiltje ontstaat. Nietgepigmenteerd, gezond zoolhoorn is wit van kleur.
Voorwaarden voor goede klauwen De combinatie van hardheid van het hoorn en de vorm van (onderdelen van) de klauw bepalen de kwaliteit ervan. Doordat de koe de klauw continu zelf aanmaakt, ziet u haar voedingstoestand, lactatiestadium en gezondheid terug in de hoornkwaliteit. Hoorn groeit 1 tot 2 mm per week. De zool is ongeveer een centimeter dik, dus bloedingen worden pas na twee maanden zichtbaar. Jaarlijks terugkerende risicomomenten zijn afkalven en het begin van de lactatie. Als de stofwisseling van de koe zich instelt op een hoge melkproductie, zijn haar klauwen zachter. Goede voeding Voeding heeft veel invloed op de klauwkwaliteit. De belangrijkste factor lijkt een gezonde penswerking te zijn.
Weerstand Ook de weerstand van de klauw bepaalt de klauwkwaliteit. Dit hangt samen met de algehele weerstand van de koe. Die is laag met name laag begin lactatie (negatieve energiebalans) en bij ziekte. De samenhang en stevigheid van het hoorn is eveneens van belang voor de weerstand.
Hardheid De hardheid van het hoorn bepaalt de sterkte van de klauw. Dit begint op het moment van aanmaak van hoorn, in de kiemlaag van de lederhuid. Later zijn ook omgevingsfactoren van invloed, zoals verweking door vocht of scheurtjes door droogte. Gezond zoolhoorn is niet met de duim in te drukken.
Ook deze klauw is goedgevormd. In de stal verloopt de slijtage van het hoorn vaak anders dan op een zandbodem, vanwege zachter klauwhoorn in de stal en andere bodemeigenschappen. Hierdoor is de zool van deze klauwen nauwelijks hol.
Omslag Klauwen Basis DICK
08-02-2005
14:49
Pagina 1
‘Meer managementaandacht voor klauwen merk je direct in je portemonnee. En in de werkdruk.
Koe
Klauwen Praktijkgids voor klauwgezondheid
co pr py ot rig ec h te t d
Kreupel lopende koeien geven het signaal dat de preventieve klauwenzorg beter kan, of dat te laat wordt gereageerd op koesignalen. Goed klauwmanagement bespaart u en de koe een hoop tijd, geld en ongemak. Klauwen biedt praktische handreikingen voor een goede klauwgezondheid van uw dieren. Klauwaandoeningen maken dat de koe pijn heeft, te weinig rust, eet en drinkt, en vatbaar wordt voor allerlei aandoeningen. Gevolg kan zijn dat de productie daalt en het dier moeilijk drachtig wordt. Slepende melkziekte, voerstoornissen en mastitis slaan gemakkelijk toe.
Klauwen Klauwen
De verbetering begint bij heel vroeg reageren op signalen.’
SIGNALEN ®
Klauwen
Deze gids leert u risico’s te beperken vóórdat de eerste symptomen ontstaan. En helpt u vroeg en doeltreffend te reageren op de eerste tekenen van klauwproblemen en verhoogde risico’s. Met Klauwen verbetert u de klauwgezondheid van uw dieren en laat u klauwproblemen op uw bedrijf niet uit de klauwen lopen!
Klauwen is een uitgave in de reeks Koesignalen®. Koesignalen® presenteert op toegankelijke wijze zeer praktische kennis van diergericht rundveehouden. IS BN 9 0 - 7 52 8 0 - 5 6 - 4
Praktijkgids voor klauwgezondheid Jan Hulsen
www.roodbont.nl
www.vetvice.nl
9 78 9075 2 8056 2