07-09-2007
15:08
Pagina 1
‘Het mooiste paard van de wereld’ Het trekpaard heeft een rijke historie en spreekt nog altijd tot de verbeelding. Hoewel het dier zijn functie als werkpaard grotendeels heeft verloren, is de belangstelling voor deze krachtpatser nog altijd groot. De combinatie van zijn kracht en vriendelijke karakter wordt alom geprezen. Het trekpaard is het eerste naslagwerk dat alle facetten van dit indrukwekkende dier weergeeft. In dit prachtige boek komen geschiedenis en huidige rol van het trekpaard aan de orde. De mechanisatie betekende niet het einde van het trekpaard. Het dier wordt nu nog steeds ingezet in de landbouw en bosbouw, naast het recreatieve gebruik tijdens tentoonstellingen en traditionele evenementen. Wat komt er allemaal kijken bij het houden van trekpaarden in de praktijk? Ook dit komt uitgebreid aan de orde. Zo tonen drie fotoreportages het betuigen, de hoefverzorging en het invlechten van staart en manen. Verder worden zestien bijzondere verwanten van het Nederlands en Belgisch trekpaard beschreven, zoals de adellijke Boulonnais, de temperamentvolle Noriker en de ‘gentle giant’ Shire, ’s werelds grootste trekpaard. Het trekpaard wordt afgesloten door een uniek schema van de Belgische en Nederlandse kampioenshengsten met hun afstamming. De auteurs zijn échte liefhebbers: Jos Peerlings, Ton van der Weerden en Will van Hoof hebben jarenlang ervaring met trekpaarden. In deze uitgave hebben zij hun zorgvuldig opgebouwde kennis gebundeld. De 450 foto’s en sfeervolle illustraties maken Het trekpaard een múst voor iedere paardenliefhebber.
co pr py ot rig ec h te t d
Htp omslag
Jos Peerlings, Ton van der Weerden, Will van Hoof
www.roodbont.nl
Htp vw+h1
24-04-2008
14:38
Pagina 2
Colofon Het trekpaard Auteurs
Illustraties
Jos Peerlings, Ton van der Weerden, Will van Hoof
Ton van der Weerden
Redactie
Tekstredactie
Will van Hoof
Teksbureau Regelwerk, Loppersum
Eindredactie
Vormgeving
Ton van Schie
Sandra Derksen grafisch ontwerp Dedoc ontwerpers, Zutphen
co pr py ot rig ec h te t d
Met dank aan Alle trekpaardenmensen, -liefhebbers, -fokkers, -eigenaren, hengstenhouders, in
Nederland en België, waar we hebben mogen aankloppen voor deskundig advies, goede raad, een mooi verhaal of voor een goede fotolocatie: enorm bedankt!
In het bijzonder: André van der Heijden, Antoine Hallet (†), Arjan Wijnstra, Bart Nijssen, Bert Jambon, Björn Sustronk, Eva de Smidt, Francoise Divanach, Frans de Dobbelaere,
Roodbont Uitgeverij
Frans van der Heijden, Geert de Bruijn, Harry Kuypers, Harry van Rossum, Henk ter Agter,
Postbus 4103
Henny Bloom, Herman Prüst, secretariaat KMBT, Leo Suls, Lex van der Weerd, Louis
7200 BC Zutphen
Reeckmans, Lutgarde de Greeff, Marc Verboomen, Maurice de Dobbeleer, Peter van
T (0575) 54 56 88
Oijen, Peter Verdurmen, Philip Tijdink, Richard en Theo van Bommel, Robert Piessens,
F (0575) 54 69 90
Thijs Roumen, Willy Leenders, Willy Mertens en Wim van de Loo.
E info@roodbont.nl I www.roodbont.nl
Fotografie Ton van der Weerden
© Roodbont B.V., tweede druk, juni 2008
Roodbont Uitgeverij is onderdeel van Tirion Uitgevers.
Fotoverantwoording overig beeldmateriaal
Adrie Mennen (p. 54), ANP (p. 56), Antoine Hallet (p. 65), Archief KVTH (p. 19, 31, 33, 34, 35
ro, 42-3x, 44-2x, 45, 58, 59-4x, 60, 143 b+o, 208), Archief ZLTO (p. 29 b, 55), Arjan Wijnstra (p. 166, 167,169), Brouwerij Lich (p. 170), Eli Hutois (p. 139 ro), Elly van der Molen (p. 7), Erhard Schroll Starke Pferde (p. 215), Eva de Smidt (p. 73), Ghitta Kleijkers (p. 173,176),
Hubert Peffer (p. 23 rb, 146, 168, 171 b, 178 b, 180 rb), Jan Bosmans (p. 70), Jan Pierre Ruelle (p. 175), John Verlinden (p. 61, 62, 57, 71), Jos Peerlings (p. 32, 53, 206, 227), Julien Cocquyt (p. 11), Marijke Folkertsma (p. 186), Maurice de Dobbeleer (p. 13, 21, 26, 27, 28, 29 m, 30, 32 b, 34 lo, 36, 37, 38-2x, 39, 40, 41, 46 lb+o, 58, 63, 68, 98 lo, 129 lb, 202 lo, 203), Robert
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgever en auteur hebben de inhoud van deze uitgave met grote zorgvuldigheid en naar beste weten samengesteld. Uitgever en auteur aanvaarden evenwel geen aansprakelijkheid voor schade, van welke aard dan ook, die het gevolg is van handelingen en en/of beslissingen die gebaseerd zijn op bedoelde informatie. Uitgever en auteurs hebben alles in het werk gesteld om de rechthebbenden van beeldmateriaal in dit boek te achterhalen. Meent u echter aanspraak te kunnen maken op de rechten van gebruikt beeldmateriaal, dan kunt u zich wenden tot de uitgever.
Piessens (p. 18, 25, 179, 180 lo, 181, 183), Simone van der Weerden (p. 148, 238) Stal Bleijkmeer (p. 172 lo), Studiopress Fotoproducties BV M’stricht (p. 184), Theo Manders (p. 139 lb), Ton van Schie (p. 79-jacobskruiskruid, 193), Valentin Meuwissen (p. 174),
ISBN 978-90-8740-000-2
Will van Hoof (p. 102), Willy Mertens (p. 233), www.poitevin-mulassier.fr (p. 225), Zeeuws Archief (p. 50).
NUR 430
Dreamstime.com: Brian Daly (p. 83-aardappel), David Brockmeyer (p. 223), Eline Spek (p. 79-boterbloem), Holger Wulschlaeger (p. 83-stro), Katseyephoto (p. 221), Marc Marien (p. 79-buxus), Stocksnapper (p. 82-gerst), Tadija Savic (p. 83-wortel), Vasiliy Koval (p. 82tarwe), Wessel Cirkel (p. 83-biet). Istockphoto.com: David Acosta Allely (p. 79-nachtschade)
2
Htp vw+h1
07-09-2007
14:10
Pagina 3
Inhoudsopgave 1
Vriendelijke krachtpatsers
4
Succesfactoren van het trekpaard
2
Geboren op vruchtbare grond
16
Opkomst en bloei van het trekpaard (1860-1940)
3
Pure liefde houdt trekpaard springlevend
48
Neergang en hernieuwde belangstelling (1940-heden)
Gezonde voeding begint bij goede beweiding
74
co pr py ot rig ec h te t d
4
Voeding van het trekpaard
5
Zware kolossen, eigen kwalen
90
Gezondheidszorg en voortplanting
6
Benen gebouwd om te trekken Hoefverzorging
7
Drie basiskleuren, zeven variĂŤteiten
108
122
Kleurvererving bij het trekpaard
8
Opleiding en training
144
Betuigen van het trekpaard
9
Werk en vrije tijd
162
Het huidige gebruik van het trekpaard
10
Keuringen zijn uitgegroeid tot een sport
190
Tentoonstellingen en trekpaardenkeuring
11
Buren en verwanten van het Belgisch trekpaard
206
Trekpaardenrassen in West-Europa en Amerika
Adressen en informatie
234
Kampioenenschema
235
De auteurs
238
Trefwoordenlijst
239
07-09-2007
14:11
Pagina 4
co pr py ot rig ec h te t d
Htp vw+h1
Vriendelijke krachtpatsers
Succesfactoren van het trekpaard 4
07-09-2007
14:11
Pagina 5
co pr py ot rig ec h te t d
Htp vw+h1
Een zware hals, stevige billen, forse benen met ruwe beharing en grote ronde hoeven: trekpaarden zijn ware krachtpatsers. Het uiterlijk, dat angst inboezemt, staat in schril contrast met het rustige en vriendelijke karakter. Het trekpaard ontleed.
5
Htp vw+h1
07-09-2007
14:11
Pagina 6
T
rekpaarden vormen een afzonderlijk ras binnen de soort paarden. Het trekpaard is een absolute specialist dankzij een selectie van generaties lang, niet alleen op geschikt-
heid voor het langdurig trekken van zware landbouwmachines en vrachten, maar ook op het karakter. Alleen trekpaarden met een goed karakter mochten op de boerderij blijven en werden ingezet voor de fokkerij. Het trekpaard is dan ook befaamd om zijn werkwilligheid, gehoorzaamheid en vriendelijke karakter. Een trekpaard trekt een last door zich naar voren te duwen. Daarvoor is naast spierkracht vooral ook voldoende eigen gewicht nodig. Uiteindelijk ontstond zo een zwaargebouwd paard met zware en
co pr py ot rig ec h te t d
sterke botten en spieren. Bij het ontstaan van de stamboeken werden deze kenmerken als ideaal beschreven. In de loop van de jaren veranderde het gebruik van de trekpaarden en werden er andere eigenschappen gevraagd. Daarmee veranderde ook het fokdoel. Tegenwoordig worden voor de recreatie minder zware trekpaarden gevraagd, die vlot kunnen draven, zowel aangespannen als bereden. Hengsten zijn over het geheel forser en steviger gebouwd en moeten oprichting en uitstraling hebben. De merries zijn lichter gespierd en daardoor vrouwelijker en hebben een lichtere hals. Ook zijn merries meestal wat langer dan hengsten. Een volwassen trekpaardhengst weegt 800 tot 1.000 kg. Er zijn hengsten die in showconditie 1.200 kg wegen. Merries wegen 600 tot 800 kg met uitschieters tot 1.000 kg.
De 22-jarige merrie ChloĂŠ d'Oha is oud voor een trekpaard.
Tot 2002 was het gebruikelijk dat trekpaarden, die in het Nederlandse keurstamboek werden in geschreven, een brandmerk kregen. Het brandmerk was een afbeelding van een hoefijzer. Ook bij buitenlandse trekpaardstamboeken was brandmerken gangbaar.
6
Htp vw+h1
07-09-2007
14:11
Pagina 7
Trekpaarden kunnen ruim 20 jaar oud worden. Gemiddeld worden ze daarmee minder oud dan bijvoorbeeld pony’s of warmbloedpaarden die 30 jaar en ouder kunnen worden. Overigens halen veel trekpaarden deze hoge leeftijden niet, omdat zij al eerder worden verkocht als gevolg van lichamelijke ongemakken of omdat de eigenaar eisen stelt waaraan het (oudere) paard niet meer kan voldoen. Gemiddeld worden trekpaarden zo’n 12 tot 15 jaar oud.
Aftekening Een belangrijk raskenmerk is de kleur. Driekwart van de tegenwoor-
co pr py ot rig ec h te t d
dige trekpaarden is bruinschimmel. Het trekpaard heeft, vergeleken met veel andere trekpaardrassen, slechts bescheiden aftekeningen. Aftekeningen, mits aanwezig, zijn voor de stamboeken een handig hulpmiddel om trekpaarden te identificeren. De kans dat twee
paarden exact dezelfde aftekening hebben is natuurlijk niet zo groot.
Hoofdaftekeningen
kleine kol
kol
druipkol
sneb
smalle bles
brede bles
Beenaftekeningen
witte kroonrand
sok
witte kroonrand, achter oplopend
Het trekpaard 1 Succesfactoren van het trekpaard
witte voet sok, achter oplopend
half witbeen witte voet, voor oplopend
half witbeen, voor oplopend
7
07-09-2007
14:12
Pagina 8
co pr py ot rig ec h te t d
Htp vw+h1
Brillant, geboren 1868
Lars van de Smidse, geboren 1997
8
Htp vw+h1
07-09-2007
14:12
Pagina 9
Honderd jaar gericht fokken Aanpassingen hebben steeds plaatsgevonden door selectie binnen het ras. De bestaande variatie binnen het ras maakte dit mogelijk. Kruisingen met andere rassen zijn sinds de oprichting van de stamboeken (België 1886, Nederland 1914) niet meer toegepast. Daarmee is het trekpaard al vele generaties lang raszuiver. De evolutie in het uiterlijk van het trekpaard is duidelijk te zien door twee trekpaarden uit verschillende tijdperken te vergelijken. Van de hengst Brillant (geboren in België in 1868) zijn meetgegevens bewaard gebleven. Om dit trekpaard te vergelijken met de huidige dieren is een van de beste vaderpaarden van deze tijd, Lars van de gemeten.
co pr py ot rig ec h te t d
Smidse (geboren in Nederland in 1997), op vergelijkbare wijze De voshengst Brillant werd destijds gezien als de ideale hengst. Het was een echt showpaard met een mooi uiterlijk, energieke
bewegingen en een levendig temperament. Brillant werd internationaal kampioen op diverse internationale tentoonstellingen.
Bruinschimmel Lars van de Smidse, zelf een veelbekroond paard,
heeft veel faam verworven in Nederland en België. Zijn grootste prijs
Vergelijking afmetingen van Brillant en Lars van de Smidse
is de verkiezing tot hengst met de beste afstammelingen op de Nationale Tentoonstelling van 2006.
Brillant
Tussen Brillant en Lars van de Smidse zit een periode van 129 jaar,
Schofthoogte
over 17 trekpaardgeneraties. Het aantal overeenkomsten is deson-
danks opvallend. Lars van de Smidse is iets groter, is meer bespierd en
Lars van de
Verschil
Smidse 1,67 m
1,70 m
Hoogte van de rug
1,55 m
1,59 m
+3%
Kruishoogte
1,67 m
1,70 m
+2%
heeft meer buikomvang. Het grote verschil zit in het beenwerk.
Hoogte heup
1,52 m
1,55 m
+2%
De omtrek van de pijp, van de knie en van het spronggewricht is bij de
Hoogte achterknie
1,08 m
1,08 m
-
huidige trekpaarden forser en groter dan bij de paarden ten tijde van
Hoogte spronggewricht
0,63 m
0,64 m
+2%
het ontstaan van het ras. Het is het resultaat van jarenlang fokken op
Hoogte borst
1,18 m
1,20 m
+2%
trekpaarden met zware, sterke benen. Kijkend naar de tekeningen
Hoogte borstbeen
0,82 m
0,84 m
+2%
valt op dat ook de overgangen tussen diverse onderdelen verschillen.
Lengte Voorbeen
0,99 m
1,01 m
+2%
Dit verschil in lijnenverloop geeft een ander totaalbeeld.
Omtrek buik
2,10 m
2,20 m
+5%
Omtrek voorknie
0,40 m
0,51 m
+28%
Omtrek pijp
0,25 m
0,43 m
+72%
Omtrek spronggewricht
0,50 m
0,65 m
+30%
Lengte Hoofd
0,66 m
0,67 m
+2%
Breedte tussen de ogen
0,25 m
0,28 m
+12%
Het trekpaard 1 Succesfactoren van het trekpaard
9
+2%
Htp vw+h1
07-09-2007
14:12
Pagina 10
hals borstkas met ribben
nek oren
manen heupknobbel kruis/croupe
rug
maantop
schoft
lendenen
kaak
flank
keel
schouder boeg
broek
schouder- of boeggewricht borst lies
onderarm
achterknie schenkel hak spronggewricht
elleboog zwilwrat voorknie
co pr py ot rig ec h te t d
buik
zwilwrat
pijp
kogel
kroon(rand)
behang
hoef
koot
onderdelen van het trekpaard
achterhand
middenhand
voorhand
bekken, achterbeen
rug, borstkas, buik
hoofd, hals, voorbeen
Het exterieur
Het huidige ideaalbeeld
Het uiterlijk van een trekpaard wordt ook wel exterieur genoemd.
Hoofd
Over hoe een trekpaard eruit moet zien verschillen smaken en
Het hoofd van een trekpaard is verhoudingsgewijs klein, breed tussen
inzichten. Er blijft dus ook altijd discussie over de meest ideale bouw.
de ogen en met een rechte profiellijn. De ogen zijn mooi en groot,
Naast bruikbaarheid en duurzaamheid is ook schoonheid bepalend
de oren kort en spits.
voor het ideaalplaatje. Bij de beschrijving van het exterieur van een trekpaard wordt allereerst gekeken naar de algemene indruk:
Hals
kloppen de verhoudingen en zijn er geen storende fouten of
De hals is tamelijk kort en goed gespierd en gaat geleidelijk over in
gebreken? Daarna wordt de bouw beoordeeld. Per onderdeel worden
schoft en schouders. De hals is iets opgericht zodat het hoofd goed
de correctheid en de kwaliteit bepaald. Ten slotte volgt de beoor-
gedragen wordt. Wanneer de hals en nek te kort zijn zal het paard
deling van de bewegingen. Als een paard voldoet aan het ideaalbeeld
minder ruim stappen en draven.
is er sprake van een rastypisch paard. De beoordeling van het type is direct gekoppeld aan de rasstandaard en daarmee onderhevig aan
Schoft
veranderingen en persoonlijke voorkeuren.
De schoft is de plek waar de schouderbladen samenkomen; hier wordt ook de hoogte van het paard gemeten. De schoft moet lang en breed zijn, met een brede borstkas. De schouders moeten lang zijn en schuin naar achter liggen. Een lange schoft en schuine schouders zorgen dat het paard zijn voorbenen gemakkelijk kan bewegen.
10
Htp vw+h1
24-04-2008
14:38
Pagina 11
Rug en lendenen De rug is kort, recht, breed en goed gespierd. Een korte rug brengt de kracht vanuit de achterhand beter over op de voorhand van het paard, is sterker en heeft meer draagkracht dan een lange rug. Bij merries is de rug meestal wat langer. De rug, die bij de schoft begint, gaat in een rechte lijn via de gespierde lenden in het kruis.
Kruis Het kruis moet lang en breed zijn en iets hellend. Hierdoor worden rug en lendenen voldoende gesteund en verloopt het overbrengen van de kracht vanuit de achterhand beter. Een lang, licht hellend
Hepper Sam was een reus van een kampioen.
kruis geeft ook ruimte voor royale bewegingen van de achterbenen.
co pr py ot rig ec h te t d
Van achteren gezien is het kruis gespierd en gespleten. Een goede kruisvorm maakt een paard anatomisch mooier.
Hoogtemaat
Bij de hoogtemaat wordt uitgegaan van de schofthoogte (stokmaat).
Broek
Trekpaarden worden onderverdeeld in grote maat, middenmaat en
De broek is stevig gespierd met van achteren gezien brede, bol-
kleine maat. Afhankelijk van de leeftijd en het geslacht horen daar
vormige broekspieren. Deze forse bespiering is een raskenmerk.
bepaalde schofthoogtes bij.
Hengsten kunnen tot 1,80 meter of groter worden. Zo had de Belgisch
Schenkel
De schenkel is rondom breed, zwaar gespierd en voldoende lang.
kampioen van 2001, Hepper Sam, een schofthoogte van 1,80 meter. Bij volwassen hengsten varieert de schofthoogte van 1,60 m tot 1,75 m. Volwassen merries zijn gemiddeld kleiner dan hengsten, waarbij de
Staart
schofthoogte van 1,55 m tot 1,70 m varieert.
De staart is meestal gecoupeerd. Couperen van de staart gebeurt uit
Volgens Guinness World Records is het grootste nog levende trekpaard
praktische overwegingen. Het is moeilijk en zelfs gevaarlijk om
de Belgian ruin Radar. Hij meet bijna 1,99 m. en weegt meer dan
paarden te besturen op kordeel (met een leidsel) wanneer de staart
1.200 kg. Radar is geboren in 1998 in de staat Iowa (VS). Een andere
niet gecoupeerd is. Een korte staart versterkt het totaalbeeld van
grootheid was de Belgian Brooklyn Supreme: 1,92 m hoog, 1.600 kg.
kracht en massa en is daarmee een rasstandaard geworden.
Voor het maken van een hoefijzer was een ijzeren staaf nodig van 75 cm, waar normaliter 40 cm volstaat.
Voorborst
De voorborst is voldoende breed en gespierd. De borst is aan de zij-
kanten lang, breed en diep. Als de borst te breed is, belemmert dat de bewegingen. Een smalle borst komt vaak door te weinig bespiering.
Ribben
Eén trekpaard is 15 pk
Lange en gewelfde ribben zorgen voor voldoende inhoud van de
Een pk is het vermogen, nodig om 75 kg gewicht in één seconde één
borstkast. Daardoor hebben hart en longen ruimte om een goede
meter omhoog te tillen. Een trekpaard is veel sterker dan één pk. Naar
prestatie mogelijk te maken. Veel inhoud van de borstkast laat ruime
schatting kan een trekpaard gedurende kortere tijd een vermogen
ademhalingsbewegingen toe.
ontwikkelen dat overeenkomt met 15 pk.
Buik De buik is rond met veel volume om ruimte te bieden aan het spijsverteringsstelsel en daarmee een goede ruwvoeropname mogelijk te maken.
Het trekpaard 1 Succesfactoren van het trekpaard
11
07-09-2007
14:12
Vaktaal
Pagina 12
co pr py ot rig ec h te t d
Htp vw+h1
Bewegingen
De bewegingen van een paard moeten functioneel zijn en geschikt
Ieder beroep heeft zijn eigen taal, zo ook trekpaardmensen. Wat te
om bepaalde taken uit te voeren. De mogelijke bewegingen zijn de
denken van de volgende beschrijving:
stap, de draf en de galop. Het trekpaard is geselecteerd op het
‘Het is een mooi bruin paard, wel nog wat groen. Het beenwerk is
stappend trekken van zware lasten. Kracht stond voorop, de ruimte
hard en droog met veel behang. De bewegingen zijn ruim en vierkant.
in de stap was ondergeschikt. Toen de landbouwwerktuigen lichter
De stand voor is een tikkeltje Frans.’
werden, werd een ruime stap gevraagd om snel en efficiënt meters te
Het groene duidt op jeugdigheid. Hard en droog beenwerk betekent
maken. Een ruime, correcte, krachtige stap is ook tegenwoordig
een goede kwaliteit zonder slijtage. Het behang duidt op de beharing.
gewenst, vooral bij het aangespannen rijden.
Correcte bewegingen worden vierkant genoemd. Een Franse stand
Toen trekpaarden meer werden gebruikt voor transport en het
voor geeft aan dat de hoeven iets naar buiten staan.
wegennet verbeterde, werd vaker gedraafd. Een ruime en krachtige draf met veel stuwing vanuit de achterhand maakt het mogelijk om het paard in een vlot tempo te laten bewegen. Hoewel het trekpaard geen gespecialiseerde draver is, zijn er trekpaardfamilies die juist bekend staan om hun uitstekende draf. De galop is voor het trekpaard minder functioneel: hierop is nauwelijks geselecteerd.
12
Htp vw+h1
07-09-2007
14:12
Pagina 13
Trekpaard van de toekomst
Op alfabet
Het trekpaard van de toekomst zal vooral worden gebruikt voor de
Op grotere fokstallen werden jaarlijks meerdere veulens geboren.
recreatie en voor een deel van de gebruikers blijft deelname aan
Om enig overzicht te houden begon ieder jaar de voornaam met
keuringen belangrijk. Het oorspronkelijke fokdoel komt niet meer
een andere beginletter. De beroemde Belgische fokstal ‘Le Fosteau’
volledig overeen met het huidige gebruik. Er ligt een uitdaging om
hanteerde ook dit systeem. In 1902 was de letter I aan de beurt.
het huidige trekpaard geschikt te maken voor recreatie mét behoud
Dat leverde onder andere Indigène du Fosteau. Het jaar daarop
van de rastypische kenmerken. Dat betekent onder andere een wat
volgde de J met Jupiter du Fosteau enzovoort. Ook in Nederland werd
minder massaal paard, meer atletisch en met een levendig maar
dit systeem toegepast.
gehoorzaam karakter. Het moderne trekpaard zal wendbaar moeten zijn en vlot kunnen bewegen. Een goede gezondheid en lange levensduur zijn gewenst. Naast aandacht voor prestatie zal het fok-
Justicier du Haut-Bois
co pr py ot rig ec h te t d
ken van trekpaarden vooral een rasfokkerij blijven.
Schitterende namen
Bella du Haut-Bois was in 1931 serieus kandidaat voor het kampioen-
Alle geregistreerde trekpaardveulens krijgen bij hun geboorte een
schap bij de merries. Ze werd echter door de jury gepasseerd.
naam: een voornaam en meestal ook een achternaam. Iedere fokker
Zowel het publiek als de eigenaar voelde dat er onrecht was gedaan.
is vrij om zelf een naam te kiezen. Het stamboek houdt wel enig toe-
Het veulen dat zij het volgende jaar kreeg werd Justicier genoemd,
zicht. Een paardennaam mag niet aanstootgevend of kwetsend zijn.
wat ‘de rechtsvoltrekker’ betekent. Met Justicier naast haar lukte
De oorsprong van de trekpaardenfokkerij lag voor een belangrijk deel
het Bella wel om nationale kampioensmerrie te worden. Justicier zelf
in Wallonië. Veel historische trekpaarden hebben daarom een Franse
groeide uit tot een prachtige hengst en werd grootvader van Costaud
naam. Frans bleef lang gehandhaafd, dat was chique: ‘La Basse Cour’
de Marche, de grote vernieuwer na de Tweede Wereldoorlog.
klinkt beter dan ‘Hoenderhof’. Na de Tweede Wereldoorlog werden in
België ook Nederlandstalige namen meer algemeen. Tegenwoordig is er meer variatie. De achternaam verwijst meestal naar de stalnaam van de fokker. Vrijwel alle fokkers hebben zo’n stalnaam die ze
officieel hebben laten registreren bij het stamboek. Hiermee is het gebruik beschermd. Een veulen draagt zijn hele leven lang de stalnaam van de fokker als een soort merknaam.
Meest gebruikelijk voor een stalnaam is een verwijzing naar streek,
dorp, polder, gehucht, straat of buurtschap waar het paard is geboren (van Boekel, van Melo, van Brandevoort). Ook verwijzingen naar een kenmerkende omgeving zoals steengroeve, heide en moeras zijn veel gebruikt. Heel oude stalnamen komen vaak van een historische hoeve, kasteel of boerderij (Wassenhove, Fosteau, Hooghof ). De voornaam van merrieveulens is meestal kort en krachtig. Wel zo gemakkelijk bij het roepen van het paard of het geven van een commando tijdens het werken. Anders dan bij koeien worden geen
Met Justicier naast zich werd Bella alsnog kampioene.
volgnummers gebruikt. Een paard is veel persoonlijker en verdient daarom een eigen naam. Hengstveulens krijgen meestal een stoere voornaam, die ze een zekere status geeft. Soms wordt verwezen naar een beroemde vader (Nico, Avenir, Gamin) of moeder (Nico van Annie) of beroemde voorvader. Ook veel voorkomend zijn namen van bekende personen en figuren (Churchill, Tarzan, Rambo).
Het trekpaard 1 Succesfactoren van het trekpaard
13
Htp vw+h1
07-09-2007
14:12
Pagina 14
Diepvriessperma Het Nederlandse ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft in 2001 het sperma verzameld van een vijftal bekende trekpaardhengsten. De 35 doses sperma per hengst worden door het Centrum voor Genetische Bronnen Nederland diepgevroren bewaard. Het betreft sperma van Zéphir van Waardzicht, Otto van Brandevoort, Eugène van de Veldvoort, Favoriet J. van de Ruif en Oscar van Wiene. Hierdoor kunnen later, als de bloedspreiding te smal dreigt te worden, gericht veulens worden gefokt met ‘vers bloed’
Inteelt
co pr py ot rig ec h te t d
om inteelt te omzeilen. Een vorm van terugkruisen.
Inteeltcoëfficiënt bij enkele paringsmethoden Paring van:
Inteeltcoëfficiënt
Doordat er ruim honderd jaar geen vreemde rassen zijn ingefokt en
Ouder x nakomeling
25%
het aantal dieren fors is afgenomen, bestaat er binnen het trek-
Volle broer x volle zus
25%
paardenras gevaar van inteelt. Inteelt is het paren van dieren die, via
Halfbroer x halfzus
12,5%
gemeenschappelijke voorouders, familie zijn van elkaar. Hoe groter
Ouder x kleinkind
12,5%
de inteelt, des te groter het risico op een verminderde vitaliteit,
Neef x nicht
6,25%
slechtere vruchtbaarheid en erfelijke afwijkingen. De mate van
Zoon x kleindochter
6,25%
inteelt wordt uitgedrukt in de inteeltcoëfficiënt, die wordt berekend
Kleinzoon x kleindochter
3,13%
aan de hand van de stamboom. Hierbij wordt nagegaan of de vader en de moeder gemeenschappelijke voorouders hebben en zo ja,
welke. Een recente gemeenschappelijke voorouder veroorzaakt meer
Goede en slechte inteelt
inteelt dan een generatie verder. Na iedere generatie halveert de
De hengst Bloc van Oombergen is een van de meest invloedrijke
invloed van een voorouder.
stamvaders binnen de fokkerij. Hij is een voorbeeld van succesvolle vergaande inteelt. In zijn geval waren het de goede eigenschappen
Wat is acceptabel?
die sterk zijn vastgelegd. Een ander voorbeeld van geslaagde inteelt is
Als een merriehouder een hengst uitzoekt, zal hij vooraf de mate
Avenir d’Herse, de Belgische stamvader. Avenir was het product van
van inteelt van het te verwekken veulen willen weten. Hoewel de
de paring van een halfbroer (Albion d’Hor) met een halfzus (Carmen
meningen verdeeld zijn lijkt maximaal 8% acceptabel. De computer
d’Herse). Maar er zijn talrijke gevallen van minder geslaagde en zelfs
kan, aan de hand van de stamboom van hengst en merrie, snel
compleet mislukte inteelt. Dat wordt liever verzwegen.
berekenen hoe groot de inteelt wordt bij een paring. Meestal wordt
In de huidige trekpaardenfokkerij domineren twee vaderlijnen:
uitgegaan van zes generaties. Het stamboek biedt het berekenen van
Idéal de Wassenhove en Junior van ‘t Hooghof. Door in de topfokkerij
de inteeltcoëfficiënt als service aan, wat het maken van een gerichte
hengsten en merries te gebruiken die ander bloed voeren, wordt meer
keuze mogelijk maakt.
bloedspreiding verkregen. Bij het goedkeuren van jonge hengsten is
De inteeltcoëfficiënt van een ouderdier op zich is niet interessant.
er – terecht – steeds meer aandacht voor de afstamming: hengsten
Als een hengst die zelf sterk is ingeteeld (zie Bloc van Oombergen)
met een andere bloedvoering krijgen eerder een kans. Het beperken
een merrie dekt die helemaal geen familie is, wordt de inteelt-
van het aantal zonen per hengst of het aantal dekkingen is eveneens
coëfficiënt van de nakomeling nul. Er is dan geen sprake van inteelt.
een middel om bloedspreiding te houden. Als stamboekorganisaties
Het gaat dus om de inteeltcoëfficiënt van een veulen dat wordt
bloedspreiding serieus oppakken wordt inteelt een beheersbaar
geboren.
probleem.
14
Htp vw+h1
24-04-2008
14:38
Pagina 15
Voorbeeld 1 Belgische hengst Bloc van Oombergen
Voorbeeld 2 Nederlandse hengst Lord van de Klaverhoeve
Vader Souvenir en moeder Yorkaise hebben beide Idéal de Wassenhove
Kampioenshengst Lord van de Klaverhoeve is ingeteeld op Junior van
als vader. Zij zijn dus halfbroer en -zus. Bloc is daarmee het resultaat
‘t Hooghof én Vera van Popkensburg. De inteeltcoëfficiënt wordt
van sterke inteelt op Idéal de Wassenhove. De inteeltcoëfficiënt is
berekend door steeds het aantal paarden te tellen tussen de gemeen-
snel te berekenen door het aantal paarden te tellen in de denkbeel-
schappelijke voorouders. In dit geval zijn er drie denkbeeldige
dige lijn tussen de gemeenschappelijke voorouder Idéal de
inteeltlijnen.
Wassenhove. In deze lijn (in het schema rood) zitten Souvenir van
• In de rode lijn van gemeenschappelijke voorouder Junior zitten achtereenvolgens Udo van Brandevoort (1), Udo van den Houwen-
Bij iedere tussenstap wordt de invloed van de gemeenschappelijke
berg (2), Lord van de Klaverhoeve (3), Irma van de Klaverhoeve (4) en
voorouder Idéal gehalveerd. De kans op gemeenschappelijke eigen-
Junior van de Lanshoeve (5).
schappen (inteelt) is driemaal een halvering en dus 1/2 x 1/2 x 1/2 = 1/8.
Er zijn vijf tussenstappen met steeds een halvering en dus is de bij-
De inteeltcoëfficiënt wordt daarmee 12,5%.
drage aan de inteelt: 1/2 x 1/2 x 1/2 x 1/2 x 1/2 = 1/32.
paard
co pr py ot rig ec h te t d
Boekel (1), Bloc van Oombergen (2) en Yorkaise van Hazelbeek (3).
ouders
grootouders
Idéal de Wassenhove
Souvenir van Boekel
Udo van Brandevoort (1), Udo van den Houwenberg (2), Lord van de Klaverhoeve (3), Irma van de Klaverhoeve (4) en Irma van Brandevoort (5). Ook hier vijf tussenstappen, dus inteeltbijdrage 1/32.
• De tweede, zwarte lijn van Vera heeft als tussenstappen
Polly van Stuivenberge
Bloc van Oombergen
• In de blauwe lijn van gemeenschappelijke voorouder Vera zitten
Guido van Brandevoort (1), Sandra van den Houwenberg (2), Udo van den Houwenberg (3), Lord van de Klaverhoeve (4), Irma van de Klaverhoeve (5) en Irma van Brandevoort (6).
Idéal de Wassenhove
Dit geeft zes tussenschakels: 1/2 x 1/2 x 1/2 x 1/2 x 1/2 x 1/2 = 1/64.
De totale inteeltcoëfficiënt wordt: 1/32 + 1/32 + 1/64 = 5/64 = 7,8%
Yorkaise van Hazelbeek
Tosca de Lomprés
paard
ouders
grootouders
overgrootouders
bet-overgrootouders
Junior van ‘t Hooghof
Udo van Brandevoort Vera van Popkensburg
Udo van den Houwenberg
Lord van de Klaverhoeve
Sandra van den Houwenberg
Guido van Brandevoort
Junior van de Landshoeve
Junior van ‘t Hooghof
Irma van Brandevoort
Vera van Popkensburg
Irma van de Klaverhoeve
Het trekpaard 1 Succesfactoren van het trekpaard
15
Vera van Popkensburg
07-09-2007
15:08
Pagina 1
‘Het mooiste paard van de wereld’ Het trekpaard heeft een rijke historie en spreekt nog altijd tot de verbeelding. Hoewel het dier zijn functie als werkpaard grotendeels heeft verloren, is de belangstelling voor deze krachtpatser nog altijd groot. De combinatie van zijn kracht en vriendelijke karakter wordt alom geprezen. Het trekpaard is het eerste naslagwerk dat alle facetten van dit indrukwekkende dier weergeeft. In dit prachtige boek komen geschiedenis en huidige rol van het trekpaard aan de orde. De mechanisatie betekende niet het einde van het trekpaard. Het dier wordt nu nog steeds ingezet in de landbouw en bosbouw, naast het recreatieve gebruik tijdens tentoonstellingen en traditionele evenementen. Wat komt er allemaal kijken bij het houden van trekpaarden in de praktijk? Ook dit komt
co pr py ot rig ec h te t d
Htp omslag
uitgebreid aan de orde. Zo tonen drie fotoreportages het betuigen, de hoefverzorging en het invlechten van staart en manen.
Verder worden zestien bijzondere verwanten van het Nederlands en Belgisch trekpaard beschreven, zoals de adellijke Boulonnais, de temperamentvolle Noriker en de ‘gentle giant’ Shire, ’s werelds grootste trekpaard. Het trekpaard wordt afgesloten door een uniek schema
van de Belgische en Nederlandse kampioenshengsten met hun afstamming. De auteurs zijn échte liefhebbers: Jos Peerlings, Ton van der Weerden en Will van Hoof hebben jarenlang ervaring met trekpaarden. In deze uitgave hebben zij hun zorgvuldig opgebouwde kennis gebundeld. De 450 foto’s en sfeervolle illustraties maken Het trekpaard een múst voor
iedere paardenliefhebber.
Jos Peerlings, Ton van der Weerden, Will van Hoof
www.roodbont.nl