30 oktober 2019
Foto: Oldambt.nu
2
Twitter is geen subtiel medium. Dus wie op
Twitter actief is, is wel wat gewend. Maar begin deze maand, werd ik geraakt door een foto. Ik
zag een zwartwit foto van een klein jongetje. Hij is gekleed in een Lederhosen, dus korte broek,
sokken en sandalen en een bijpassend overhemd met jasje. De foto is waarschijnlijk genomen
op een feestdag. Het jongetje heeft een vrolijk
gezicht, een flinke bos haar met daaronder twee
30 oktober / Monumenten zijn niet makkelijk
iets uitstaande oren die deze vrolijkheid extra aanzetten.
Zeven jaar oud De lach op zijn gezicht is aanstekelijk. De jongen heet Joachim Hirsch. Volgens het tekstje onder de foto werd hij geboren op 13 mei 1937 in Breslau. Joachim werd op 6 oktober vermoord in één van de gaskamers van Auschwitz. Hij was toen zeven jaar oud. Dit twitterbericht kwam hard bij me binnen. Een foto van zo’n vrolijk jongetje, gevolgd door een zakelijke opsomming van de feiten daar kort op volgden. De tweet van het Holocaustmuseum In Washington vertelt dat hij de dramatische zeereis meemaakte aan boord van de St Louis. De 900 Joodse opvarenden bereikten Amerika, maar moesten terug naar Europa. Nederland, in het geval van Joachim. Met de bekende rampzalige gevolgen.
Als je naar de foto kijkt, vliegt de willekeurige en wrede zinloosheid van een oorlog je aan. Joachim werd vergast omdat hij Joods was. Een lot dat veel leden van de Joodse gemeenschap in Europa ondergingen. Niet alleen in Breslau, maar in talloze andere dorpen, steden en streken in Europa. Ook hier in Winschoten en in de omliggende dorpen. →
3
Met de foto van Joachim krijgen mensen waarvan de naam in steen is gebeiteld weer even een gezicht. Het deed me denken aan die andere foto van een kind. In 2015, toen we allemaal met ontzetting op onze mobieltjes een kleurenfoto zagen voorbij komen van een dood jongetje, aangespoeld op het strand van de Turkse badplaats Bodrum. We leerden in de dagen erna dat de jongen Aylan Kurdi heette, waarschijnlijk drie jaar oud was en vermoedelijk met zijn ouders uit Kobani (Syrië) was gevlucht. Op de foto ligt Aylan op zijn buik, zijn gezicht iets naar links gedraaid. Aylan had een rood T-shirt aan en droeg versleten schoentjes met klittenband. Gedenkstenen De Joodse historicus Jaap Meijer werd ruim een eeuw geleden hier in Winschoten geboren. Hij publiceerde Groningse gedichten onder zijn pseudoniem Saul van Messel. In mijn studietijd kwam ik een klein gedichtje van hem tegen dat me tot vandaag is bijgebleven. Het heet ‘Onverteerbaar’: “herinnerens / lign mie / as gedinkstainn / swoar op moage” Zo is het precies. Ook vandaag, een mensenleven na de Shoah, bij het Joods Monument in Winschoten. Het is goed dat we ook dit jaar stilstaan bij een zwarte bladzijde in onze geschiedenis. Maar het monument is wat mij betreft meer dan alleen een eerbetoon aan de Joodse slachtoffers van Winschoten en omstreken in de Tweede Wereldoorlog. Het is niet alleen een verwijzing naar het verleden. Dat zou te makkelijk zijn. En monumenten zijn niet makkelijk. ‘Opdat wij niet vergeten’, heet het. Maar de meesten van ons hebben het niet meegemaakt. En herinneringen zijn zware kost. Ze liggen zwaar op de maag. Ze moeten een betekenis krijgen in onze eigen tijd. Want gedenktekens krijgen vooral kracht en betekenis, als ze ons aanzetten om niet onverschillig te blijven. Dat ze als effect hebben, dat wij ons allemaal bij onszelf te rade gaan: waar sta ik? Wat doe ik? Wat kan ik? 4
Het glas kan nog halfvoller Als je er zo naar kijkt, dringt al snel de vraag zich op: doen we het dan goed? Doen we genoeg? Hebben we vandaag de dag voldoende oog voor de noden van mensen die verschrikkelijke dingen hebben meegemaakt? Iedereen kan voor zichzelf een antwoord geven op die vragen. Persoonlijk denk ik dat het glas halfvol is. Ik ben niet geneigd om de nadruk te leggen wat er niet goed gaat. Maar op wat er al wel gebeurt. Noaberschap is een kunst. Ik hoorde vorige week het verhaal van een buurvrouw die de puberkinderen van haar nieuwe buren een handje hielp. Ze waren vluchtelingen en ze konden wel een beetje hulp gebruiken. Dezelfde pubers haalden in de afgelopen weken van de Hanzehogeschool hun propedeuse-certificaat Bouwkunde. Dat is letterlijk: bouwen aan een nieuwe toekomst. Op weg geholpen door een buurvrouw die mensen in haar straat zag die hulp nodig hadden. Die noaberschap en medemenselijkheid hoger had staan dan angst voor mensen uit verre landen. Al is het glas halfvol, het kan nog wel wat halfvoller. En wij, zoals we vandaag bij het monument staan, kunnen dat veroorzaken. • Toespraak, gehouden bij de herdenking van de Holocaust / Shoah op 30 oktober 2019 in Winschoten.