De zapl en de gnom
20 maart
De zapl en de gnom
1
Als iemand me zou zeggen dat ‘De Bovenbazen’ dit jaar voor het eerst is uitgebracht, zou ik dat moeiteloos geloven. Want Ollie B. Bommel bevindt zich in een wereld die in de greep is van de energietransitie. En van het kapitalisme in een van zijn uiterste vormen, een waarin een gering aantal mensen het voor het zeggen heeft en elkaar onderling topposities en aandelen toespeelt.
Solium Toch verscheen dit verhaal als in 1963, als feuilleton in NRC Handelsblad. Bijna 60 jaar geleden dus en in de maatschappij waarin de heer Bommel in ‘De Bovenbazen’ zijn eigen eenzame weg moet vinden, hebben mensen grote verwachtingen van solium. Op een geringe hoeveelheid van die energiebron kan heel Rommeldam bijvoorbeeld wel een jaar draaien. Zie hier de analogie met onze tijd. We schakelen vandaag de dag over op elektrische auto’s. Daarvan zeggen criticasters dat de elektriciteit weliswaar schoon is, maar de manier van elektriciteit produceren zelf nogal schadelijk is voor het milieu. Toonder schreef het in 1963 eigenlijk al eens op. Ook onze moeizame verhouding met de natuur komt volop tot uiting in ‘De Bovenbazen’. Waar protesterende boeren vandaag de dag waarschuwen voor de agro-industrie die overal wat aan verdient in het productieproces van het land tot aan de winkel en weinig overlaat voor de boer zelf, daar doet Toonder er een schepje bovenop. ‘De natuur is de vijand van het kapitaal’, zegt een grootaandeelhouder. ‘De natuur werkt gratis! En gratis is een vloek! Een gruwel! Niet de natuur moet produceren! Wij moeten produceren! Wij! Wijzelf!’ Toonder was dus, wat je zegt, met ‘De Bovenbazen’ zijn tijd ver vooruit. →
20 maart 2020
2
Soms zelfs haalt fictie van Toonder de werkelijkheid in.
4
20 maart 2020
Minkukels Ons gezin bestond uit trouwe fans. De soort mensen die de schrijver ‘oplettende lezertjes’ placht te noemen. ‘De Bovenbazen’ stond op eenzame hoogte. Het hoorde vroeger bij ons thuis bij de favoriete deeltjes. De tijdloosheid van het verhaal zal er vast mee te maken hebben; tijdloos vanwege de centrale thema’s geld, intrige en macht. Ook speelt denk ik mee de liefde voor de taal die er van afspat. De lol van het spelen met woorden, het zoeken naar het juiste woord. Inmiddels is het gebruik van het woord ‘bovenbazen’ geloof ik overal wel in onze samenleving ingeburgerd. Zoals ook woorden als ‘minkukel’ en ‘denkraam’ niet meer weg te denken zijn. Allemaal vintage Toonder. Soms zelfs haalt fictie van Toonder de werkelijkheid in. Althans, soms duiken er om ons heen ineens woorden op die in alle ernst worden gebruikt. Maar je vermoedt dat Toonder er de hand in heeft. Zoals het geval is met ‘hernieuwbaar’, in combinatie met energie. Hernieuwbare energie: het zou zo maar een aanbieding van de heer Grootgrut kunnen zijn. Ragfijne manipulaties Kortom, het is heel mooi dat dit verhaal nu ook in het Gronings verschijnt. Net als elke lezer ben ik benieuwd welke woorden het Gronings er rijker van wordt. Ik ben benieuwd hoe de ‘ragfijne manipulaties’ van de heer Bommel in het Gronings klinken. Nu al weet ik dat ik de vertaling van de volgende zinnen echt wel meerdere keren zal lezen: ‘Je doet gewoon een slangetje aan de gnom en dan steek je het in de grond. Dan trekt de zapl vanzelf omhoog, zodat het wiel gaat draaien.’ Hoewel, de zapl en de gnom: misschien hoef je dat niet eens te vertalen! · Mijn voorwoord in de Groningse editie van Marten Toonders De Bovenboazen.