Gas
11 oktober
Gas
1
Een bijna ouderwetse zondagmiddag. Het is regenachtig met af en toe zon en we zitten in een kerk. De prachtige eeuwenoude Petrus en Pauluskerk in Loppersum. Afgepast, 30 mensen. Er zijn lezingen. Er is muziek. En er staat een boek centraal. Volop gelegenheid dus voor diepe gedachten over de tijd waarin we leven. En over onze eigen rol daarin.
Historische tijden Het kost weinig moeite om onder de indruk te raken van alles wat in deze tijd radicaal verandert. De klimaatverandering die in deze jaren waarschijnlijk onomkeerbaar wordt. De fragmentatie van de samenleving, onder invloed van ‘social media’. De grote politieke verschuivingen en de middelpuntvliedende krachten die ogenschijnlijk stabiele samenlevingen uit het lood slaan. Er verandert zoveel tegelijk. En het verandert zo snel. We worstelen om overzicht te krijgen. En we realiseren ons: we leven in historische tijden.
Grimmig en ontluisterend Emiel Hakkenes houdt hier vandaag zijn boek ‘Gas’ ten doop. Het verhaal over een Nederlandse bodemschat. Zijn boek is niet het eerste over het Nederlandse aardgas. En het zal ook niet het laatste zijn. Dat is niet verwonderlijk. ‘The story is a sad one, told many times’, citeert hij in zijn boek, een songtekst van de Amerikaanse band R.E.M. Ik vind dat een rake samenvatting. De geschiedenis van het aardgas die hij beschrijft, is ‘grimmig’ en ‘ontluisterend’ zo lezen we op de achterkant van het boek.
Of dat zo is, moet overigens nog maar blijken. De eerder dit jaar overleden socioloog Jib Fowles vond in de jaren zeventig van de vorige eeuw de term ‘chronocentrisme’ uit. Daarmee bedoelde hij dat mensen over het algemeen hun eigen tijd als belangrijker en historischer zien dan veel andere tijden. Op de wierde in Loppersum, waar we vandaag zijn, staat al duizend jaar een kerk. Al duizend jaar hebben hier kerkgangers zeker geweten dat het einde der tijden nabij is. Toch zijn we er nog steeds.
En inderdaad, het aardgas is een verhaal dat continu schuurt. Want het Groningse gas is een Januskop, een hoofd met twee gezichten. Het ene gezicht straalt van blijdschap en trots over een bodemschat die warmte, luxe en welvaart bracht. Aan de andere kant is er het verdriet van de schade door de gaswinning.
Historici zullen later bepalen wat er zo historisch was aan de tijd waarin we nu leven. Maar dat er van alles verschuift, staat vast. En dat er een eind komt aan een tijdperk staat ook vast. Het tijdperk van de gaswinning. Dat is de historie, waar we middenin zitten. Waarvan we onderdeel uitmaken.
Ook de optimistische kant heeft trouwens een rafelrand. Ruim 400 miljard aan aardgasbaten becijferde het Centraal Planbureau. Dat Groningen daar maar één procent van kreeg, is een mythe. Dat was alleen het geval bij het infrastructuurfonds dat een tijd lang van de aardgasbaten werd aangelegd. Het overgrote deel verdween ‘gewoon’ in de schatkist en werd vervolgens even gewoon weer uitgegeven. Aan alles wat de staat belangrijk vond. Ook in Groningen. →
11 oktober 2020
Een boek in ontvangst nemen in coronatijd
2
Het andere gezicht is nog somberder
11 oktober 2020
‘Gronocentrisme’ Emiel Hakkenes beschrijft in zijn boek CPN-leider Fré Meis. Meis eiste een groter deel van de aardgasbaten voor de ontwikkeling van de provincie Groningen. En dat is maar heel beperkt gelukt. Natuurlijk leidde de gaswinning tot banen. Volgens het wetenschappelijk bureau van de Europese Unie verliest Noord Nederland 20.000 banen door het stoppen van de gaswinning. Die werkgelegenheid heeft de gaswinning ons dus ook gebracht. Maar vast staat dat de welvaart van de gaswinning dat andere verdriet van Groningen niet heeft doorbroken. Het verdriet van boeren die geen landarbeiders meer nodig hadden. Het verdriet van het einde van de turfwinning en van de strokartonindustrie in Oost-Groningen. Het verdriet van werkloosheid en armoede die generaties Groningers naar beneden haalde. Een beetje meer ‘Gronocentrisme’, waarin we de belangen van Groningers centraal stellen, is dus gepast. Professor Tom Postmes citeert in zijn lezing de Volkskrant van gisteren. ‘Kansarm kind klimt moeilijk op’, staat daarin. De plek waar je wieg staat, voorspelt in hoge mate het inkomen dat je als volwassene verdient. Vijf van de tien kansarmste gemeenten in Nederland bevinden zich in de Provincie Groningen. Aardgas, of geen aardgas. Reikhalzend kijkt hij uit naar de mogelijkheden van de gasbel boven Schiermonnikoog. Ook daaruit kan een deel van de genoegdoening van Groningen komen. Tot zo ver het vrolijke beeld van de januskop, dat voor Groningen dus tot nu toe maar een beperkte vreugde opleverde. Het andere gezicht is nog somberder. Het is getekend door wanhoop en verdriet, vanwege het spoor van vernieling dat zestig jaar gaswinning in Groningen achterlaat als gevolg van aardbevingen. En dat is nog steeds niet rechtgezet. Zelfs vandaag op deze prachtige plek is aardbevingsschade nooit ver weg. Want ook deze monumentale kerk en het historische Hinz-orgel moesten gerestaureerd worden vanwege de bevingen. En wie goed om zich heen kijkt op het zo vredige Hogeland, ziet schade en ook nog steeds de stutten en de steunen rond de huizen. De geschiedenis trekt sporen. En vaak hardhandig.
4
Persoonlijk De verschillende gezichten van de gaswinning komen in het boek van Emiel indringend naar voren. Omdat hij het verhaal vertelt vanuit het perspectief van negentien mensen, ieder op hun eigen manier verbonden met de geschiedenis van het aardgas. Van mijnbouwkundig ingenieur Jan Koster tot aan Tweede Kamerlid Tom van der Lee. Koster ontdekte in de eerste helft van de vorige eeuw de enorme potenties van het boren naar aardgas voor ons land. En Van der Lee is sinds kort voorzitter van de commissie die de parlementaire enquête naar de aardgaswinning gaat voorbereiden. Wat zo hoopvol begon, krijgt een bitter einde. Dwars door de overige verhalen heen, kondigt die kentering zich in het boek steeds onafwendbaarder aan. Het biedt inzicht om het verhaal van het Groningse gas keer op keer te vertellen en te ontleden. Of het nu is in dit boek, of via een parlementaire enquête. We kunnen daarmee het leed van de slachtoffers niet ongedaan maken. We kunnen het wel erkennen. En de geschiedenis leert dat dat belangrijk is. En we kunnen er van leren voor de toekomst. Deze verhalen bieden een basis waarop we verder kunnen bouwen. Concrete acties Dat laatste lukt alleen als we die verhalen combineren met concrete acties en maatregelen. De meest concrete is misschien wel het besluit om zo snel mogelijk te stoppen met de winning van Gas uit Groningen. We drongen er op aan dat er minder gas zou worden gewonnen, vanwege de veiligheid. De leuze bij de demonstraties was ‘Gas terug!’. En onze inzet bij de Raad van State (die herhaaldelijk gaswinningsbesluiten vernietigde) was dezelfde. Het besluit van het kabinet werd radicaler dan we dachten. De kraan gaat dicht. De beslissing is nog maar twee jaar oud. En het gaat sneller dan we dachten. Je moet terug naar de jaren ’60 voor een niveau van gaswinning dat zo laag is als dat van komend jaar. Stoppen met gaswinning in Groningen: dat markeert het einde van een tijdperk. Historische tijden. Maar met het beëindigen van het tijdperk van gaswinning is het niet klaar. We weten niet hoe lang de winning van Gronings gas nog gevolgen heeft. Hoe lang er nog schade ontstaat. Hoe lang er nog banen verloren gaan door het beëindigen van de gaswinning. En hoe lang Groningers minder veilig wonen dan andere Nederlanders. →
Gas
Kansen Daarom is de afhandeling van schade in onafhankelijke handen gelegd. Dat is een enorme stap en een enorme opgave. En er is veel werk verricht. Jazeker, er zijn nog mensen die te lang wachten. Maar alles wijst erop dat mensen vertrouwen hebben in de afhandeling van hun schade door het Instituut Mijnbouwschade Groningen. Daarom mogen we niet met herstel van scheuren volstaan. Ook verdriet en pijn is schade. En ook die ‘immateriële schade’ moet worden vergoed. Ook waardevermindering van je huis - los van de versterking en de scheuren - moet worden vergoed. Want ook dat is schade. De ‘waardeverminderingsregeling’ komt nu op gang. En het levert al gauw duizenden euro’s compensatie op. Hier in Loppersum het meeste. Daarom is er het project ‘Toukomst’, een initiatief van het Nationaal Programma Groningen, waarin mensen zelf de kans krijgen vorm te geven aan hun eigen toekomst. Er staat honderd miljoen euro voor klaar. Voor de vormgeving van hun toekomst. De toekomst van hun dorp, hun land, hun gemeenschap. De toekomst van hun Groningen. Daarom maken we als provincie werk van hernieuwbare energie, zodat onze provincie schwung krijgt als het groene stopcontact van Nederland. Er zijn prachtige kansen, met wind op zee en waterstof. En ze zijn van levensbelang voor Groningen. Groningen is al decennia lang de provincie met de hoogste werkloosheid. Hier liggen grote kansen voor ons. Laten we ze maken. Laten we ze grijpen.
5
Concrete acties En daarom blijven we ons inzetten voor versterking van woningen in het aardbevingsgebied. Groningers hebben recht op veilige huizen. Het is mooi dat wonen in dit gebied geleidelijk veiliger wordt. Het is prima om huizen te beoordelen aan de hand van de meest recente inzichten. Het is goed nieuws dat steeds lichtere versterking volstaat om huizen veilig te krijgen. Maar het is onaanvaardbaar om zo maar te stoppen met versterken. Versterking gaat door zo lang die nodig is. Mensen zitten jaren in onzekerheid. Mensen zien dat het huis van de buren wél wordt aangepakt. Mensen hebben vaak jarenlang ervaren dat hun leven op slot werd gezet door de versterking. Daarom zetten wij ons er voor in dat alle overheden samen er voor zorgen dat alle Groningers een veilig huis hebben. Dat beloften worden nagekomen. Gewekte verwachtingen ingelost. Dat scheve ogen tussen buurtgenoten worden voorkomen. En daarom willen we ook dat iedereen in die woont in het gaswinningsgebied vooruitgang kan ervaren. In zijn huis. In zijn werk. In zijn leven. Geschiedenis moet je achteruit beschrijven. Het leven moet je vooruit leven. In een veilig huis. En met werk voor jezelf en voor je kinderen. Blijven vertellen Het Groningse aardgas zal de geschiedenis ingaan als verhaal met twee gezichten. Om die conclusie kunnen wij ook op deze mooie middag, tussen de allermooiste wolkenluchten van het Hogeland niet heen. Juist daarom moeten we dat verhaal steeds blijven vertellen. Om recht te doen aan de slachtoffers, ook al kunnen we hun pijn niet wegnemen. En om ervan te leren. Ook het boek van Emiel Hakkenes draagt daaraan bij. Ik hoop dat zijn boek de weg naar de lezer zal vinden. Naar de leden van de parlementaireenquêtecommissie, voor wie het natuurlijk verplichte kost is. En naar vele anderen, om dat het boek het verdient. ·
11 oktober 2020
67