En daarom zijn we hier!
17 septem
En daarom zijn we hier!
1
Een grote bijeenkomst in corona-opstelling. Ik zie een enkeling in de zaal zich afvragen waarom de commissaris van de Koning hier is. Er is toch geen feestelijke opening? Geen koninklijk bezoek? En met alle respect: de provincie is toch niet één van de organisaties die het convenant ‘Huisvesting (ex)-cliënten Beschermd Wonen & Opvang’ heeft ondertekend? Moeten we oppassen dat de provincie deze taak naar zich toetrekt? Is het soms een nieuwe rijkstaak voor de commissaris? Heeft die Paas het wel druk genoeg? Waarom is hij hier?
Waarom ben ik hier? Eerlijk gezegd: uit liefde. Het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Wethouder zorg. Federatie Opvang. Divosa... Ik denk nog steeds ontroerd terug aan mijn vijftigste verjaardag, vandaag precies vier jaar geleden. Toevallig stond er een werkbezoek gepland aan Werkpro. Hier aan Eemskanaal Noordzijde. Ik hoorde weer de verhalen uit de tijd dat ik hier wethouder was - onder andere van maatschappelijke opvang. Ik trof mensen die vette pech hadden in hun leven. Ik herkende er zelfs een paar. Soms te dom om slimme keuzes te maken. Soms te gestoord om niet te storen. Te verslaafd om zich te kunnen handhaven. Ik at stamppot met ze. Het voelde als een groot cadeau. Een onvergetelijke verjaardagslunch. Dus in de huidige corona-tijden, waarin je niet te veel mensen mag uitnodigen, voorkomt voorkomen de vertegenwoordigers van corporaties, zorgaanbieders en gemeenten voor mij een eenzame verjaardag. Ik voel me welkom op hun feestje. ‘Maar ik beloof niet dat het gezellig wordt’, waarschuw ik de aanwezigen. Het kan zo’n verjaardagsfeest zijn, waarop het nog lang onrustig blijft.
Waarom zijn we hier? Toen ik voor vakbond CNV ging werken, kwam onvermijdelijk het moment dat ik voor het eerst een actiebijeenkomst moest toespreken. Bij mijn afscheid uit Groningen betwijfelden gemeenteraadsleden of ik dat wel zou kunnen: ‘op de barricaden’. Het viel reusachtig mee. Het lijkt moeilijk, maar dat is het niet. De truc is: korte zinnen. Heldere boodschappen. Korte alinea’s. En aan het eind van elke alinea omhoog met je volume en toonhoogte. Daarna even wachten voor applaus en gejuich. Het eind van zo’n toespraak kan op allerlei manieren. Maar ik leerde al snel dat er één hit was, die betekenis geeft aan elke actiebijeenkomst. Aan het slot van je korte toespraak roep je de menigte toe: ‘En daarom zijn we hier!’ Wie beelden terugziet van de demonstraties op de Vismarkt (‘gas terug’) zien dat de commissaris van de Koning die ervaring meenam. Mijn toespraak eindigde dus stijlvast met ‘En daarom zijn we hier!’. Ook hier werkte het. De roep om actie was in Groningen net zo sterk als bij de vakbond. En de ironie is dat die actie daar, net als hier, je uiteindelijk weer aan een vergadertafel brengt. Revoluties zijn schaars in Nederland. Vergadertafels zijn talrijk. Die zijn er om afspraken te maken. En om daarna de vraag te beantwoorden: ‘wat hebben we aan afspraken?’ Actiebijeenkomsten zijn in Nederland bedoeld om sterker aan een vergadertafel te verschijnen. →
17 september 2020
Dakloze Erwin de Hoop voor het Provinciehuis. Foto: Martin Drent RTV Noord
2
Een zus vertelt na zijn dood over een leven vol agressie.
4
17 september 2020
Waarom was u daar? Vergadertafels als die in Slochteren, op 28 juni 2018. De mensen in de zaal, of misschien hun voorgangers, ze waren er bij. Ik zeg gewoon ‘u was er bij’. Want er bestaat continuïteit van bestuur. Ik durf het hardop te raden en vertel het de aanwezigen: ‘Omdat u weet dat dakloosheid onrecht is.’ Het berooft je van je zijn. En omdat we weten dat we er alleen maar samen iets tegen kunnen doen. Daarom maakten corporaties, gemeenten en zorginstellingen twee jaar geleden afspraken. Ze sloten een verbond. Ze tekenden een convenant. Het staat er wat anders. Maar het ging erom dat ze samen kwetsbare inwoners - in de war, verslaafd wilden helpen om zo goed en zo lang mogelijk zelfstandig te wonen. En zo weer een plek te geven in de samenleving. Ik was er niet bij, maar als ik er was geweest, had ik hard voor ze geklapt. Blij dat het al bijna was gelukt. Nu alleen de afspraken nog maar even uitvoeren! Voor wie doen we het? Ik wil kort een uitstapje maken naar de stichting De Eenzame Uitvaart. Als niemand voor je uitvaart zorgt, dan regelt de gemeente je begrafenis. En vaak is er dan niemand bij. Er zijn dichters die op verzoek van gemeenten gedichten schrijven voor de uitvaart waar anders niemand heen zou gaan. Ze lezen een gedicht voor. En dat gedicht is gemaakt met het weinige dat bekend is over de overleden persoon. Ik neem de aanwezigen mee naar uitvaart van meneer Van D, in 1961 geboren in Winschoten en in mei 2016 overleden in Amsterdam. Dood gevonden in een loods, zonder vaste woon- of verblijfplaats. Stond nergens ingeschreven. Wel bekend was dat Van D. een tijdje terug nog een uitkering had aangevraagd. Daar zijn aantekeningen van: de aanvraag was afgewezen. Meneer Van D. gedroeg zich toen niet netjes. Ook bekend over meneer Van D: een drank- en drugsverleden, bekend bij de reclassering. Er was een zoon, die hij nooit heeft gekend. De relatie werd tijdens de zwangerschap verbroken. Een zus vertelt na zijn dood over een leven vol agressie.
Het gedicht is van Marieke Lukas Rijneveld, inmiddels bekend van de roman ‘De avond is ongemak’. De Engelse vertaling ontving onlangs de Booker International Prize. Marieke Lukas Rijneveld was de eerste Nederlandse schrijver die die eer te beurt viel. Het gedicht heet ‘Een kwartet van eenzaamheid’. En de dichter vergelijkt daarin het leven van meneer Van D. met de cake die ze staat te bakken: Een kwartet van eenzaamheid Hersenvlies is als krimpfolie waar met een vork luchtgaatjes in geprikt werden waardoor je neerviel die maandag in andermans loods, ik spande op dat moment folie over de rug van een cake, wilde weten of je met je gezicht naar de grond of naar de sterren, ging op een keukentrapje staan en liet de cake die ik tussen mijn ovenwanten klemde, vallen: op de rug geëindigd nam ik me voor je te herdenken, zocht wat mensen bij elkaar, legde de kaarten klaar en zag wie er allemaal op jou leken, een kwartet van eenzaamheid. Even later schroefde ik een blik met mandarijntjes op siroop open, hield een partje tussen mijn vingers vast, ze waren ontveld en net als jij van hun huis ontdaan, je had nog geprobeerd om een uitkering te krijgen maar was niet netjes gebleven toen je voor de derde keer het wachtmuziekje te horen kreeg, iets met piano en viool maar je ongeduld walste er als een fanfare doorheen zonder ritme te kunnen houden, ik snap dat wel van het wachtmuziekje en van het kwartet Katachtige hoe graag je dat compleet wilde en je alleen de leeuw nog moest, en hoe je ook jezelf langer houdbaar probeerde te maken door jezelf op sterk water te zetten, de fles binnen handbereik net als de scherven, de maffia van het verstand die gewoonlijk onder een laagje potgrond verborgen lag kon bij jou ineens fel tot bloei komen. Ik zag je nog eenmaal voor me in de loods terwijl je het leven uit je voelde drukken, zoals ik de slagroomspuit met mascarpone vulde en uitkneep boven de rug van de cake tot hij leeg en slap in mijn handen lag. →
En daarom zijn we hier!
Waarom was hij daar? Meneer van D. kwam uit Winschoten en had maar zo in Groningen kunnen zwerven. En dan was hij een van de mogelijke inwoners geweest, cliënten is misschien een beter woord, die het onderwerp - het doelwit - zijn van de nota die het College van B&W op 27 november 2013 aan de raad voorlegde. Op die dag vroeg het College aan de raad om met de nota ‘Actief onder dak’, in te stemmen met als eerste verleidelijke zin: ‘In het kader van de WMO (prestatievelden 7, 8 en 9) zijn gemeenten verantwoordelijk voor de Maatschappelijke opvang, de Openbare Geestelijke Gezondheidszorg (OGGz) en de Verslavingszorg. Ik weet niet of de genummerde prestatievelden nog bestaan. Maar de bedoelingen zijn nog springlevend. En de gevraagde prestatie is dat ook. De nota heet ‘Actief onder dak’. Een stuwende titel, die me doet denken aan een nota die ik eerder op mijn geweten had: ‘Onder dak’. De opvolger van een even ambitieuze titel: ‘Uit de goot!’. ‘Uit de Goot’ en ‘Actief onder dak’ zijn inmiddels geschiedenis. En toch krijgen de aanwezigen allemaal mensen als meneer Van D. langs tijdens hun wekelijkse portefeuille-overleggen en gesprekken met de GGD en GGZ. En ook het onderwerp van onze bijeenkomst vanmiddag, het convenant, staat bol van de beste bedoelingen. Waarom was hij daar? In dezelfde tijd dat al deze nota’s het licht zagen, vertoonde Discovery Channel de serie ‘Seconds from Disaster’ (Nederlands: Seconden voor de Ramp). Het werd vaak vertoond als ik laat thuis kwam en ik heb zo heel wat beroemde rampen geanalyseerd zien worden. Waardoor crashte de Concorde? Hoe ontstond de brand in de Mont Blanctunnel? Wat gebeurde er op de startbaan in Tenerife? Hoe kon Tsjernobyl gebeuren? De analyse was steevast dezelfde. Vliegtuigen, treinen en tunnels hebben allerlei beveiligingsmechanismes. Het kon alleen misgaan doordat ze allemaal niet werkten. En dan was er nog de ‘human factor’. Steevast had één oplettende mens een ramp kunnen voorkomen. Maar er was geen oplettend mens.
5
Een huisuitzetting heeft een voorgeschiedenis. En het is een ‘disaster’ dat we kunnen voorkomen. Door goede afspraken en mensen die opletten. Waarom was Van D. daar? Omdat het bij hem was misgegaan. Voor herstel geldt eigenlijk hetzelfde, maar dan omgekeerd. Om iemand met stevige problemen weer een huis en een plek in de samenleving te geven, moet er enorm veel tegelijk goed gaan. En dat vergt enorm veel stevigheid en vastberadenheid. En onderlinge afstemming. Hoe kwamen we hier? Het overkomt ons allemaal. Dat je vol goede moed begint. Maar op een dag merk je, dat als het even niet uitkwam en je wat minder deed - of misschien wel: helemaal niets dat de wereld daar niets van zegt. De gemeente Stadskanaal houdt zich stil. De Omega Groep laat zich niet horen. Acantus of Lefier - stilte alom. (Ik noem deze namen toevallig; ik had ook andere organisaties kunnen noemen, denk ik.) En voor je het weet, gebeurt er niets meer. Is het convenant een dode letter. Help je je cliënten op de oude manier. Dat wil zeggen: je doet binnen uw eigen mogelijkheden je uiterste best en dat gaat vaak best goed. Maar om nou te zeggen dat je dagelijks - of laten we het iets makkelijker maken: maandelijks - een keertje over je schaduw heen springt, uit je comfortzone treedt om iemand die in sommige opzichten net even iets andere hulp nodig heeft dan je normaliter verleent - nou nee. Zoals gezegd: dat kun je doen zonder dat iemand een keer na een vergadering voorzichtig zegt: he joh, niet om het een of ander, maar…. Laat staan dat zoiets rechtstreeks in een vergadering gebeurt. En als ik het convenant er bij pak, dan is dat ook volstrekt logisch. Want in de derde en laatste bepaling van deze afspraken staat netjes dat er - en ik citeer: géén verplichtingen en of aansprakelijkheden uit voortvloeien jegens elkaar. Met het woordje géén cursief gedrukt. Als jurist verbaast me dat niet. Het is een convenant, geen contract. Als betrokken burger denk ik: Ja, zo kan ik het ook! Hoe mooi is dit! We spreken af dat we de wereld een stukje mooier gaan maken maar hé, als het niet lukt: no hard feelings hè? Met een zelfbedachte variatie op een bekend spreekwoord: “De weg naar de hel is geplaveid met convenanten”.
67
17 september 2020
Waarom zijn we hier? We zijn hier vandaag bij elkaar, omdat we ons zorgen maken. Over een convenant dat de wereld niet heeft veranderd. Nog niet. Het is nooit te laat om dingen te veranderen, maar het vergt gerichte actie. ‘Niemand wil zomaar leven’, zegt Marjoleine de Vos in haar bundel essays ‘Doe je best’. En niemand wil zomaar een convenant ondertekenen. Dat doe je met de beste intenties. Je wil er echt iets van maken. Je steentje bijdragen. Uit je comfortzone stappen Over je schaduw heen springen. Verschil maken …. Om er maar een paar managementclichés aan te wijden.
En daarom zijn we hier! Convenanten zijn de dragers van idealen. Maar ze zijn van papier. En ik gun iedereen in de zaal het grote plezier dat hij zijn doelen haalt. En dat er iemand gemeen genoeg en gemotiveerd is om de afspraken te bewaken. Koorddansen vergt een strak touw. Dat zou voor mij een ultiem verjaardagscadeau zijn, over een jaar, op mijn 55ste. Ik kom het begin van succes dan graag met iedereen hier vieren. En vanzelfsprekend is dat bijzaak. De hoofdzaak waarvoor we bij elkaar zijn is veel groter. En daarom zijn we hier! ·
Wat daarvoor nodig is, is meer dan tekst. Is meer dan goede bedoelingen. De aanwezigen hebben het er ook met elkaar over. We zijn nu twee jaar verder en als ik er van een afstandje naar kijk, zijn ze waarschijnlijk te aardig voor elkaar. En als dat zo blijft, wordt het niks. Ik gun de corporaties, de gemeenten en de zorginstellingen vastberadenheid en discipline. Ik gun het de mensen die ze willen helpen ook. En ik uit mijn vermoeden: ‘U moet met elkaar een resultaatverplichting aangaan.’ Oeps! Als oud-wethouder ken ik de reflex. Ja, dat is doodeng. Want stel dat je het resultaat niet haalt. Of net even anders. Dan heb je wat uit te leggen aan de raad. Of aan de raad van commissarissen. Maar er zit niks anders op. ‘Wie dik in de problemen zit, heeft geen alternatief voor uw vastberadenheid.’
Bij de bijeenkomst Implementatie convenant ‘Huisvesting (ex)-cliënten Beschermd Wonen & Opvang’ op 16 september 2020. In de discussie die op mijn inleiding volgde, werd duidelijk dat de door mij benoemde vrijblijvendheid van de afspraken niet het enige probleem was waar de samenwerking tussen gemeenten, corporaties en zorgaanbieders mee kampt. Hoe langer de aanwezigen ervaringen uitwisselden, hoe meer problemen er leken te komen. Maar het werkt nu niet goed genoeg. En wat de problemen ook zijn: het is van groot belang om ze één voor één op te lossen.