MASTACTVA Magazine 11/2019

11 /2019 ЛІСТАПАД

• ШОСТАЕ ВЯРТАННЕ ІГАРА • ФАТАГРАФІЯ ДАЎЖЫНЁЮ Ў МЕСЯЦ • «ЛІСТАПАД-2019»: ЗДЫМАЮЧЫ ТАБУ

16+

Праект «Napoleon cake», або «Пластаваны торт», прадстаўлены ў галерэі A&V, – гэта сем палотнаў, першае з якіх дакладна паўтарае карціну Энгра «Напалеон на імператарскім троне» 1806 года, а астатнія шэсць дэкампазіруюць героя, пласт за пластом, нібы вядомы дэсерт «Напалеон».

Аляксандр Некрашэвіч.

Napoleon cake. Поліптых. Фрагмент.

2019.

­

­ ­

­

Арт­да­йджэст

Ві­зу­аль­ныя­мас­тац­твы якую­арга­ні­зуе­па­рыж­скі­ Му­зей­Пі­ка­са.­Пер­шай­у­ёй­ ста­не­экс­па­зі­цыя­кас­цю­маў­ і­дэ­ка­ра­цый,­ство­ра­ных­мас­ та­ком­для­ба­ле­та­«Па­рад»­ тру­пы­Сяр­гея­Дзя­гі­ле­ва,­яна­ ад­кры­ецца­ў­кра­са­ві­ку­ў­ не­апа­лі­тан­скім­му­зеі­Ка­па­ дзі­мон­тэ.­Вы­ста­ву­«Спа­га­да­ і­жах.­Пі­ка­са­на­шля­ху­да­ “Гер­ні­кі”»­мож­на­бу­дзе­ ўба­чыць­з­кра­са­ві­ка­ў­Му­зеі­ ка­ра­ле­вы­Са­фіі­ў­Мад­ры­дзе.

●

7­е­Мас­коў­скае­бі­ена­ле­ су­час­на­га­мас­тац­тва­ад­кры­ ецца­19­ве­рас­ня­ў­Но­вай­ Трац­ця­коў­цы­на­Крым­скім­ Ва­ле­і­пра­цяг­нец­ца­да­18­ сту­дзе­ня.­Ку­ра­тар­кай­асноў­ на­га­пра­екта­«За­воб­лач­ныя­ ля­сы»­ста­ла­Юка­Ха­сэ­га­ва,­ га­лоў­ная­ку­ра­тар­ка­Му­зея­ су­час­на­га­мас­тац­тва­ў­То­кіа.­ Згод­на­з­яе­кан­цэп­цы­яй,­ лес­з’яўля­ецца­ме­та­фа­рай­ зям­лі­і­ку­ль­тур­ных­ка­ра­нёў,­ у­той­час­як­аб­ло­кі­звя­за­ныя­ з­маг­чы­мас­ця­мі­су­час­ ных­тэх­на­ло­гій­у­аб­ме­не­ інфар­ма­цы­яй­і­зно­сін­без­ меж­аў.­Ся­род­за­про­ша­ных­ зор­ных­удзе­ль­ні­каў­бі­ена­ле­ мож­на­адзна­чыць­спя­вач­ку­ і­мас­тач­ку­Б’ёрк,­якая­прад­ ста­віць­на­вы­ста­ве­сваю­ ві­дэ­аін­ста­ля­цыю­аль­бо­ digital­пра­ект.­

1.­Пол­Фус­ко.­Аген­цтва­ Magnum.­Фа­таг­ра­фія­зроб­ ле­ная­з­жа­лоб­на­га­цяг­ні­ка­ Ро­бер­та­Фрэн­сі­са­«Бо­бі»­ Ке­нэ­дзі.­1968.

2.­Жан­Мі­шэль­Бас­кія.­Без­

эксперыментальны дызайн і візуальная айдэнтыка

і­ е.

­

­ я­

.­

­ я­

е­

●

Лон­дан,­Нью­Ёрк»,­пры­све­ ча­ны­юбі­лею­ўзнік­нен­ня­ мас­тац­ка­га­кі­рун­ку­De­Stijl.­ Му­зей­ва­ло­дае­най­буй­ней­ шай­ка­лек­цы­яй­ра­бот­Пі­та­ Ман­дры­яна —­300­тво­раў,­ якія­і­пла­нуе­па­ка­заць.­ Га­ра­ды,­пе­ра­лі­ча­ныя­ў­наз­ ве,­Ман­дры­ян­лі­чыў­сва­ім­ до­мам,­па­куль­не­пе­ра­ехаў­ у­Нью­Ёрк,­дзе­пра­жыў­да­

46

Плакат Сяргея Саркісава да Трэцяга беларускага трыенале графiчнага дызайну быў адабраны да ўдзелу ў IV Міжнародным конкурсе плаката ў Хожаве, Польшча.

4 • Арт-да­йджэст Крэ­атыў­ная індус­трыя 5 • Ма­ры­на Га­еўская Арт- рэ­зі­д эн­цыя UP & MoHa «Стан рэ­чаў» з Лю­бай Гаў­ры­люк 6 • АЛЯК­СЕЙ ЛУ­НЁЎ: «УСЕ ТВАЕ ПРА­ЦЫ ЎЖО ЁСЦЬ. ЗНАЙ­ДЗІ ІМ ФОР­МУ!» Агля­ды, рэ­цэн­зіі 10 • Па­вел Вай­ніц­кі Грыб­ны се­зон у ку­ль­тур­ным ха­бе Арт-рэ­зі­дэн­цыя Чай­на­га гры­ба Кам­бу­чаДа­ста­еўскі ў «Ок16» 14 • Лю­боў Гаў­ры­люк АЗІР­НУЦ­ЦА НА ЎЯЎ­НАЕ Ме­сяц фа­таг­ра­фіі ў Мін­ску 18 • Свят­ла­на Пра­ко­п’е­ва ПА­СІ­ЯНА­РЫЙ «Надзя. Да 115-год­дзя з дня на­ра­джэн­ня Надзеі Ха­да­се­віч» у На­цы­яна­ль­ным мас­тац­кім му­зеі

­

ва­пры­све­ча­ная­зна­ка­мі­та­ му­аген­цтву,­за­сна­ва­на­му­ не­ўза­ба­ве­па­сля­за­кан­чэн­ня­ Дру­гой­сус­вет­най­вай­ны­ та­кі­мі­зна­ка­мі­ты­мі­май­стра­ мі,­як­Ро­берт­Ка­па,­Анры­ Кар­цье­Брэ­сон,­Джордж­ Ро­джар­і­Дэ­від­Сей­мур.­Для­ аген­цтва­бы­ла­ство­ра­ная­ ве­лі­зар­ная­ко­ль­касць­куль­­ та­вых­фа­таг­ра­фій.­У­ро­лі­

34

.

3

ва­пі­су —­ад ува­гі­да­ко­ле­ру­ і­на­зі­ран­няў­за­рэ­аль­нас­цю­ да­падзен­ня­тэх­ніч­на­га­май­ стэр­ства­ў­по­зніх­ра­бо­тах­ аўта­раў.­Ве­не­цы­янская­шко­ ла­ў­пе­ры­яд­Рэ­не­сан­су­вы­ лу­ча­ла­ся­сва­імі­вы­ключ­ны­мі­ ка­ла­рыс­тыч­ны­мі­якас­ця­мі.

●

У­ні­дэр­лан­дскай­ла­ка­цыі­ Foam­пра­хо­дзіць­вы­ста­ва­

© «Мас­тац­тва», 2019.

У­Му­зеі­Гу­ген­хай­ма­ў­іспан­ скім­Бі­ль­баа­па­17­ве­рас­ня­ пра­цуе­вы­ста­ва­«Па­рыж,­ ка­нец­ста­год­дзя:­Сі­нь­як,­ Рэ­дон,­Ту­луз­Лат­рэк­і­іх­ су­час­ні­кі».­Як­вы­ні­кае­з­ на­звы —­пра­ект­пра­эпо­ху­ па­лі­тыч­ных­ка­так­ліз­маў­і­ мас­тац­кіх­пе­ра­ўтва­рэн­няў,­ у­вы­ні­ку­ча­го­з’яві­лі­ся­но­ выя­плы­ні,­якія­вы­зна­чы­лі­ раз­віц­цё­арту­на­пра­ця­гу­ ўся­го­ХХ­ста­год­дзя.­Вы­ста­ва­ ўні­ка­ль­ная­га­лоў­ным­чы­нам­ та­му,­што­экс­па­на­ва­ныя­ра­ бо­ты —­з­пры­ват­ных­ка­лек­ цый:­120­кар­цін,­ма­люн­каў,­ аква­рэ­лей.­Ку­ра­тар­ка­Віў­ен­ Грын­за­ся­ро­дзі­ла­ся­на­неа­­ ім­прэ­сі­яніз­ме,­сім­ва­ліз­ме­ і твор­час­ці­гру­пы­«На­бі».

● У­лон­дан­скай­Barbican­ Art­Gallery­да­21­ве­рас­ ня­прэ­зен­ту­юць­спад­чы­ну­ зна­ка­мі­та­га­аме­ры­кан­ска­га­ са­ма­ву­ка­Жа­на­Мі­шэ­ля­ Бас­кія —­гра­фі­ціс­та­(пі­яне­ра­ нью­ёрска­га­стрыт­арту­ 1980­х)­і­ня­ўрым­слі­ва­га­ не­аэк­спрэ­сі­яніс­та.­Да­сва­ёй­ ран­няй­смер­ці­ў­27­га­доў­ён­ па­спеў­ства­рыць­бо­льш­за­ тры­ты­ся­чы­ра­бот,­якія­сён­ ня­рас­кі­да­ныя­па­пры­ват­ ных­ка­лек­цы­ях,­з іх­і­бы­лі­ ад­абра­ныя­ка­ля­ста­прац­ для­прэ­зен­та­цыі­ў Бар­бі­кан­ цэн­тры.­Бас­кі­еўская­«Boom­ for­Real» —­пер­шая­по­ўна­ маш­таб­ная­яго­вы­ста­ва­ў­ Англіі,­яна­пла­на­ва­ла­ся­як­ сво­еа­саб­лі­вая­рэ­кан­струк­ цыя­пер­шай­вы­ста­вы­Бас­кіі,­

3

1

змест мастацтва № 11 (440) Лістапад 2019

Art-ту­рызм

3 • КЛУБ-МУ­ЗЕЙ ЧЭС­ЛА­ВА НЕ­МЭ­НА Ў СТА­РЫХ ВА­СІ­ЛІШ­КАХ

Ві­зу­аль­ныя мас­тац­твы

ва­пі­су —­ад ува­гі­да­ко­ле­ру­ і­на­зі­ран­няў­за­рэ­аль­нас­цю­ да­падзен­ня­тэх­ніч­на­га­май­ стэр­ства­ў­по­зніх­ра­бо­тах­ аўта­раў.­Ве­не­цы­янская­шко­ ла­ў­пе­ры­яд­Рэ­не­сан­су­вы­ лу­ча­ла­ся­сва­імі­вы­ключ­ны­мі­ ка­ла­рыс­тыч­ны­мі­якас­ця­мі.

ва­пры­све­ча­ная­зна­ка­мі­та­ му­аген­цтву,­за­сна­ва­на­му­ не­ўза­ба­ве­па­сля­за­кан­чэн­ня­ Дру­гой­сус­вет­най­вай­ны­ та­кі­мі­зна­ка­мі­ты­мі­май­стра­ мі,­як­Ро­берт­Ка­па,­Анры­ Кар­цье­Брэ­сон,­Джордж­ Ро­джар­і­Дэ­від­Сей­мур.­Для­ аген­цтва­бы­ла­ство­ра­ная­ ве­лі­зар­ная­ко­ль­касць­куль­­ та­вых­фа­таг­ра­фій.­У­ро­лі­ арга­ні­за­та­ра­гэ­тай­вы­ста­вы­ вы­сту­піў­Кле­ман­Шэ­ру­з­ Му­зея­су­час­на­га­мас­тац­ тва­Сан­Фран­цыс­ка,­які­ ра­ней­пра­ца­ваў­у­Цэн­тры­ Па­мпі­ду.­Фа­таг­ра­фіі­аген­ц­ тва­бу­дуць­прад­стаў­ле­ны­ў­ тым­вы­гля­дзе,­як­яны­бы­лі­ апуб­лі­ка­ва­ныя­пер­ша­па­чат­ ко­ва —­у­га­зе­тах,­ча­со­пі­сах­і­ мас­тац­кіх­кні­гах.

Лон­дан,­Нью­Ёрк»,­пры­све­ ча­ны­юбі­лею­ўзнік­нен­ня­ мас­тац­ка­га­кі­рун­ку­De­Stijl.­ Му­зей­ва­ло­дае­най­буй­ней­ шай­ка­лек­цы­яй­ра­бот­Пі­та­ Ман­дры­яна —­300­тво­раў,­ якія­і­пла­нуе­па­ка­заць.­ Га­ра­ды,­пе­ра­лі­ча­ныя­ў­наз­ ве,­Ман­дры­ян­лі­чыў­сва­ім­ до­мам,­па­куль­не­пе­ра­ехаў­ у­Нью­Ёрк,­дзе­пра­жыў­да­ са­май­смер­ці.

●

Ад­рас выдавецтва і рэ­дак­цыі: 220013, г. Мінск, пра­спект Не­за­леж­нас­ці, 77, пакоі 9, 10, 4 паверх. ­ Тэлефон 292-99-12, тэлефон/факс 334-57-35 (бух­гал­тэ­рыя). E-mail: art_mag@tut.by.­ www.kimpress.by/mastactva. Аў­тар­скія ру­ка­пі­сы не рэ­цэн­зу­юц­ца і не вяр­та­юц­ца. Аўта­ры над­ру­ ка­ва­ных ма­тэ­ры­ялаў ня­суць ад­каз­насць за пад­бор пры­ве­дзе­ных фактаў, а так­са­ма за змеш­ ча­ныя да­ныя, якія не пад­ля­га­юць ад­кры­тай пуб­лі­ка­цыі. Рэ­дак­цыя мо­жа дру­ка­ваць арты­ку­лы ў па­ра­дку аб­мер­ка­ван­ня, не падзя­ля­ючы пун­кту гле­джан­ня аўта­раў. Пад­пі­са­на ў друк 14.11.2019. Фармат 60х90 1/8. Па­пе­ра ме­ла­ва­ная. Друк афсет­ны. Гар­ні­ту­ра «PT Sans Narrow». ­ Ум. друк. арк. 6,0. Ум.-выд. арк. 10,1. Ты­раж 591. Заказ 4052. Надрукавана ў ТАА «Альтиора Форте». Ліц. №02330/471 ад 29.12.14. 220072, г. Мінск, вул. Сурганава, д.11.

Трац­ця­коў­цы­на­Крым­скім­ Ва­ле­і­пра­цяг­нец­ца­да­18­ сту­дзе­ня.­Ку­ра­тар­кай­асноў­ на­га­пра­екта­«За­воб­лач­ныя­ ля­сы»­ста­ла­Юка­Ха­сэ­га­ва,­ га­лоў­ная­ку­ра­тар­ка­Му­зея­ су­час­на­га­мас­тац­тва­ў­То­кіа.­ Згод­на­з­яе­кан­цэп­цы­яй,­ лес­з’яўля­ецца­ме­та­фа­рай­ зям­лі­і­ку­ль­тур­ных­ка­ра­нёў,­ у­той­час­як­аб­ло­кі­звя­за­ныя­ з­маг­чы­мас­ця­мі­су­час­ ных­тэх­на­ло­гій­у­аб­ме­не­ інфар­ма­цы­яй­і­зно­сін­без­ меж­аў.­Ся­род­за­про­ша­ных­ зор­ных­удзе­ль­ні­каў­бі­ена­ле­ мож­на­адзна­чыць­спя­вач­ку­ і­мас­тач­ку­Б’ёрк,­якая­прад­ ста­віць­на­вы­ста­ве­сваю­ ві­дэ­аін­ста­ля­цыю­аль­бо­ digital­пра­ект.­

«Мастацтва» № 11 (440)

●

На першай старонцы вокладкі: Аліна Блюміс. З праекта «Узоры класіфікацыі: Крысціян, Мухамед, Лі».

●

●

46 • Ала Пі­га­льс­кая ВІ­ЗУ­АЛЬ­НАЯ АЙДЭН­ТЫ­КА І ЭКС­ПЕ­РЫ­МЕН­ТА­ЛЬ­НЫ ДЫ­ЗАЙН ІІІ Бе­ла­рус­кае тры­ена­ле гра­фіч­на­га ды­зай­ну

Рэдакцыя: Галоўная рэ­дак­тарка алена андрэеўна каваленка Намеснік галоўнай рэ­дак­таркі Дзмітрый Падбярэзскі, рэдактары аддзелаў Алеся Белявец, Тац­ця­на Му­шын­ская, Жа­на Лаш­ке­віч, Антон сідарэнка, мас­тац­кі рэ­дак­тар вячаслаў ПАЎЛАВЕЦ, літаратурная рэдактарка Лідзія НаліўКА, фо­та­ка­рэс­пан­дэнт сяргей ждановіч, на­бор: іна адзі­нец, вёр­стка: акса­на кар­та­шо­ва.

1.­Пол­Фус­ко.­Аген­цтва­ Magnum.­Фа­таг­ра­фія­зроб­ ле­ная­з­жа­лоб­на­га­цяг­ні­ка­ Ро­бер­та­Фрэн­сі­са­«Бо­бі»­ Ке­нэ­дзі.­1968.

2.­Жан­Мі­шэль­Бас­кія.­Без­ на­звы.­Зме­ша­ная­тэх­ні­ка.­ 1982.

3.­П’ер­Ба­нар.­Лю­дзі­на­ву­лі­ цы.­Алей.­1894.

4.­Піт­Ман­дры­ян.­Пе­ра­мо­га­ бу­гі­ву­гі.­Алей.­1942—1945.

5.­Па­бла­Пі­ка­са.­Ку­па­льш­ чы­цы.­Алей.­1937.

6.­Поль­Сі­нь­як.­Сэн­Тра­пэ.­ Фан­тан­дэ­Ліс.­Алей.­1895.

7.­Джа­ко­ма­Па­ль­ма­Ста­ рэй­шы.­Парт­рэт­дзяў­чы­ны. Алей.­1520.

8.­Гор­дан­Паркс.­Му­ха­мед­ Алі,­Ма­ямі,­Фло­ры­да.­Фа­та­ гра­фія.­1966.

In Design

Рэ­д ак­ц ый­н ая рада: На­тал­ля ГА­НУЛ, Свят­ла­на ГУТ­КОЎ­СКАЯ, Ка­ця­ры­на ДУ­ЛА­ВА, Анта­ні­на КАР­ПІ­ЛА­ВА, Аляк­сей ЛЯ­ЛЯЎ­СКІ, Мі­ка­лай ПІ­НІ­ГІН, Ула­дзі­мір РЫ­ЛАТ­КА, Антон СІ­ДА­РЭН­КА, Ры­гор СІТ­НІ­ЦА, Дзміт­рый СУР­СКІ, Ры­чард СМО­ЛЬС­КІ, На­тал­ля ША­РАН­ГО­ВІЧ, Ні­на ФРА­ЛЬ­ЦО­ВА, Кан­стан­цін ЯСЬ­КОЎ.

Тэ­ма­тыч­ная­вы­ста­ва­«Пі­ка­са­ на­пля­жы»­бу­дзе­па­ка­за­ ная­ў­Ве­не­цыі.­Экс­па­зі­цыя­ вы­бу­да­ва­ная­ва­кол­кар­ці­ны­ Па­бла­Пі­ка­са­«Ку­па­льш­чы­ цы»­(1937)­з­ка­лек­цыі­Пе­гі­ Гу­ген­хайм,­а­сам­пра­ект­ пры­све­ча­ны­тэ­ме­пля­жа­ як­лей­тма­ты­ву­твор­час­ці­ мас­та­ка­пад­час­яго­жыц­ця­ў­ Пра­ван­се.­Сё­ле­та­па­чы­ на­ецца­се­рыя­з­40­вы­стаў­ пра­су­вя­зі­вы­на­ход­ні­ка­ ку­біз­му­з­Між­зем­на­мо­р’ем,­

41 • Арт-да­йджэст Агляд 42 • Антон Сі­да­рэн­ка « Ліс­та­пад -2019»: Пункт ад ­лі­ку ХХVI Мін­скі між­на­род­ны кі­на­фес­ты­валь

У­Му­ні­цы­па­ль­ным­му­зеі­ў­ Га­азе­да­24­ве­рас­ня­пра­цуе­ пра­ект­«Ад­крыц­цё­Ман­ дры­яна.­Амстэр­дам,­Па­рыж,­

Кі­но

Вы­д а­вец — Рэ­дак­цый­на-вы­да­вец­кая ўста­но­ва «Ку­ль­ту­ра і мас­тац­тва» Дырэктарка Ірына Аляксееўна Слабодзіч Першая намесніца дырэктаркі Людміла Аляксееўна Крушынская

3

33 • Арт-да­йджэст Агля­ды, рэ­цэн­зіі 34 Ка­ця­ры­на Яро­мі­на КАН­ЦЭН­ТРАТ ПА­РА­ЎНАН­НЯЎ Між­на­род­ная пра­гра­ма фо­ру­му тэ­атра­ль­на­га мас­тац­тва «Тэ­арт» 37 • Дзміт­рый Ерма­ло­віч-Да­шчын­скі БАЛ­ТЫЙ­СКАЕ АД­АЖЫА «Ка­лі мы, мёр­твыя, аб­уджа­емся» ў Гро­дзен­скім аб­лас­ным дра­ма­тыч­ным тэ­атры 38 • Юрый Іва­ноў­скі ПРА­ЯВЫ РЭ­АЛЬ­НА­ГА ЖЫЦ­ЦЯ «Ба­ль­ні­ца на краі све­ту» ў На­цы­яна­ль­ным тэ­атры імя Яку­ба Ко­ла­са 40 • Свят­ла­на Кур­га­на­ва СХОП­ЛЕ­НЫЯ Ў МО­МАНТ ЗМЯ­НЕН­НЯ «Арчы і Кэт» у пра­сто­ры «Ок16»

Між­на­род­ны­цэнтр­фа­та­ гра­фіі­ў­Нью­Ёрку­па­каз­вае­ «Ма­ні­фест­Magnum».­Вы­ста­

Тэ­атр

У­ні­дэр­лан­дскай­ла­ка­цыі­ Foam­пра­хо­дзіць­вы­ста­ва­ ле­ген­дар­на­га­фа­тог­ра­фа­ Гор­да­на­Па­ркса.­Ён­стаў­ пер­шым­рэ­жы­сё­рам­афра­ аме­ры­кан­цам­у­Га­лі­ву­дзе,­ які­зняў­по­ўна­мет­раж­ны­ мас­тац­кі­фі­льм.­Паркс­на­ зы­ваў­сваю­ка­ме­ру­«збро­яй­ вы­ба­ру»­і­праз­фо­та­здым­кі­ звяр­таў­агу­ль­ную­ўва­гу­на­ сег­рэ­га­цыю,­мар­гі­на­лі­за­ цыю,­не­спра­вяд­лі­васць­і­ бед­насць.

За­сна­ва­ль­н ік часопіса — Мі­ніс­тэр­ства ку­ль­ту­ры Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь. Вы­даецца са сту­дзеня 1983 года. Рэ­гіс­тра­цый­нае па­свед­чан­не № 638 выдадзена Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Спецыялізацыя (тэматыка) — грамадска-палітычная, літаратурна-мастацкая.

Му­зы­ка 21 • Арт-да­йджэст Рэ­цэн­зія 22 • На­тал­ля Га­нул ШЧАС­ЛІ­ВАЕ ВЯР­ТАН­НЕ ІГА­РА Но­вая вер­сія опе­ры «Князь Ігар» у Вя­лі­кім тэ­атры In Memoriam 24 • На­тал­ля Га­нул ІМПУ­ЛЬС БЛІ­НО­ВА У гры­мёр­цы 26 • Во­ль­га Са­віц­кая ГАМ­БУРГ, БУ­ДА­ПЕШТ, МІ­ЛАН. ДА­ЛЕЙ — УСЮ­ДЫ… Опер­ны спя­вак Аляк­сандр Рос­ла­вец Ку­ль­тур­ны пласт 28 • Іры­на Мі­ль­то, Аляк­сандр Мі­ль­то МУ­ЗЫЧ­НАЯ СПАД­ЧЫ­НА ІРЫ­НЫ ЦВЯ­ТА­ЕВАЙ 31 • Пра­слу­ха­нае Дзміт­ры­ем Пад­бя­рэз­скім 32 • Аса­біс­ты ка­бі­нет Дзміт­рыя Пад­бя­рэз­ска­га

20­кар­цін,­ма­люн­каў,­ э­лей.­Ку­ра­тар­ка­Віў­ен­ а­ся­ро­дзі­ла­ся­на­неа­­ сі­яніз­ме,­сім­ва­ліз­ме­ час­ці­гру­пы­«На­бі».

дан­скай­Barbican­ llery­да­21­ве­рас­ э­зен­ту­юць­спад­чы­ну­ мі­та­га­аме­ры­кан­ска­га­ у­ка­Жа­на­Мі­шэ­ля­ —­гра­фі­ціс­та­(пі­яне­ра­ рска­га­стрыт­арту­ х)­і­ня­ўрым­слі­ва­га­ спрэ­сі­яніс­та.­Да­сва­ёй­ й­смер­ці­ў­27­га­доў­ён­ ў­ства­рыць­бо­льш­за­ ы­ся­чы­ра­бот,­якія­сён­ ­кі­да­ныя­па­пры­ват­ а­лек­цы­ях,­з іх­і­бы­лі­ а­ныя­ка­ля­ста­прац­ рэ­зен­та­цыі­ў Бар­бі­кан­ ы.­Бас­кі­еўская­«Boom­ al» —­пер­шая­по­ўна­ б­ная­яго­вы­ста­ва­ў­ ­яна­пла­на­ва­ла­ся­як­ саб­лі­вая­рэ­кан­струк­ ер­шай­вы­ста­вы­Бас­кіі,­ ­дзе­най­у­1981­го­дзе,­ ­і­па­ча­ла­ся­яго­сус­ я­сла­ва.­Лон­дан­ская­ зі­цыя­па­чнец­ца­сё­ле­та­ рас­ня­і­пра­цяг­нец­ца­ сту­дзе­ня­2018.

Змест

ва­«Рэ­не­санс­у­ ыі.­Тры­умф­пры­га­ і­крах­жы­ва­пі­су»­ў­ Ці­сэ­на­Бор­не­мі­сы­ н­туе­май­строў­XVI­ ­дзя,­та­кіх­як­Ты­цы­ ра­не­зэ,­Цін­та­рэ­та­і­ Пра­цы­свед­чаць­пра­ ­цыю­та­га­час­на­га­жы­

нь,­2017

2

SUMMARY The eleventh issue of Mastactva magazine greets its readers with the ART TOURISM section. It invites to places unfamiliar, though worthy of attention: museums and galleries in the cities and towns of our country. In November, we present Czeslaw Niemen’s Museum Club in Staryia Vasilishki (p. 3).

Then comes the VISUAL ARTS set, which opens with Art Digest — an extensive survey of notable foreign art events recommended by Mastactva’s knowledgeable authors (p. 4). After that, in Creative Industry, Maryna Gayewskaya, the founder and chairperson of the ABC of Business Youth Association, coordinator of the projects Business Development in Creative Industries for the Prosperity of Belarus and The Voice of Culture, talks about the creation and development of one’s own business in the sphere of culture as well as grants and internships for Belarusian artists (p. 5). Then follow a number of other materials of the set: State of the Art with Liubow Gawryliuk helps to make a closer acquaintance with the artist Aliaksey Luniow and his philosophy of art (Aliaksey Luniow: «All Your Works Already Exist. Find a Form for Them!» p. 6) and Reviews and Critiques by Pavel Vainitski (Art Residence of the Kombucha-Dostoyevsky Tea Fungus at Ok16, p. 10), Liubow Gawryliuk (Month of Photography in Minsk, p. 14), Sviatlana Prakopyeva (Nadzia. For the 115th Birthday Anniversary of Nadzieya Khadasievich at the National Art Museum, p. 18).

After the panorama of Foreign Art Events Digest in its field (p. 21), the MUSIC section introduces Reviews and Critiques: Natallia Ganul (new version of the opera Prince Igor at the Bolshoi Theatre, p. 22); In Memoriam — an article in memory of Yury Blinow by Natallia Ganul (The Blinow Impulse, p.

24); Volha Savitskaya visited the opera singer Aliaksander Roslaviets In the Dressing-room (Hamburg, Budapest, Milan. Next — Everywhere…, p. 26). Then the November Cultural Layer carries, to the readers delight, a substantial interview by Iryna and Aliaksander Milto with the pupils of Iryna Tsviatayeva, an outstanding music teacher (Iryna Tsviatayeva’s Music Heritage, p. 28). A Review of the Music Dzmitry Padbiarezski Listened to can be read on page 31 and his Personal Study is on p. 32.

The November THEATRE rubric carries a series of materials worthy of attention. First, the reader can see the Foreign Theatre Art Events Digest (p. 33) followed by Reviews and Critiques of world theatre highlights: Katsiaryna Yaromina (International programme of the Theart Forum of Theatre Art, p. 34), Dzmitry Yermalovich-Daschynski (When We Dead Awaken at the Grodna Regional Drama Theatre, p. 37), Yury Ivanowski (District Hospital at the Yakub Kolas National Theatre, p. 38), Sviatlana Kurganava (Arche & Ket in the Ok16 Space, p. 40).

After the introductory Foreign Cinema Events Art Digest (p. 41), the CINEMA section offers to the pleasure of its followers a substantial review of November’s brightest event in the cinema life of Belarus — the 26th Listapad Minsk International Film Festival (p. 42).

The issue is concluded with IN DESIGN rubric about design and its remarkable names in the world and in Belarus: Ala Pigalskaya describes the 3rd Belarusian Triennale of Graphic Design (Visual Identica and Experimental Design, p. 48).

Ar t-турызм

Матэрыял створаны на замову Нацыянальнага агенцтва па турызме (www.belarustourism.by, www.belarus.travel)

3

клуб-му­зей Чэс­ла­ва Не­мэ­на ў Ста­рых Ва­сі­ліш­ках

С

та­рыя Ва­сі­ліш­кі зда­лёк звяр­та­юць на ся­бе ўва­гу дву­ма шпі­ля­мі не­ага­тыч­на­га кас­цё­ла Свя­тых Пят­ра і Па­ўла. Храм з чыр­во­най цэг­лы ў ата­чэн­ні вя­лі­кіх дрэ­ваў за­хоў­вае мнос­тва ле­генд пра за­сна­ван­не ды існа­ван­не, а так­са­ма ўтрым­лі­ вае ці не адзі­ную ў Бе­ла­ру­сі са­ля­ную пя­чо­ру ды ба­роч­ны арган — на па­чат­ку мі­ну­ла­га ста­год­дзя на ім граў Антон Вы­джыц­кі. Мясц­овы ксёндз — вя­лі­ кі ама­тар рок-му­зы­кан­та Чэс­ла­ва Не­мэ­на. Як і ўсе, хто жы­ве ў Ста­рых Ва­сі­ліш­ках. Хоць тут і за­ста­ло­ся ўся­го трыц­цаць два ча­ла­ве­кі (у 1940 го­дзе па­вод­ле пе­ра­пі­су на­ліч­ва­ла­ся 318 жы­ха­роў), але вы­гля­дае на тое, што вёс­ка па­тро­ху ад­ра­джа­ецца. За апош­ні год бы­ло па­бу­да­ва­на во­сем но­вых да­моў, па­ча­ла пра­ца­ваць агра­ся­дзі­ба, вось-вось ад­кры­юць ка­вяр­

ню… Што за цуд зда­рыў­ся ў гэ­тым мес­цы? У чым пры­чы­на ці­ка­вас­ці ты­сяч ту­рыс­таў, якія з’язджа­ юцца сю­ды цэ­лы­мі аўто­бу­са­мі з усёй Еўро­пы, Індыі, Кі­тая, ЗША, Аўстра­ліі і Афры­кі? …Аку­рат­ны шэ­ры да­мок сха­ва­ны ў во­се­ньс­кай кве­ це­ні, на яго­най сця­не, по­бач з парт­рэ­там ба­ра­да­та­ га пры­га­жу­на ў ка­пе­лю­шы, — эле­ган­тная таб­ліч­ка «У гэ­тым до­ме ў 1939—1958 га­дах жыў му­зы­кант, спя­вак, кам­па­зі­тар Чэс­лаў Не­мэн». За­ча­ра­ва­нае мес­ца на ма­пе, ку­ды ён імкнуў­ся вяр­нуц­ца хоць бы і на па­ру га­дзін ды пры­ха­піць з са­бой во­дар ра­дзі­ мы (лі­та­ра­ль­на: Не­мэн вы­ка­паў мясц­овую ча­ром­ху ды па­са­дзіў ля свай­го до­ма ў Вар­ша­ве). Дзед Чэс­ла­ва збу­да­ваў ха­ту бо­льш за сто га­доў та­­ му для сва­іх сы­ноў Вік­та­ра і Анто­на Вы­джыц­кіх. У 1958 го­дзе, ка­лі Вы­джыц­кія вы­еха­лі ў Поль­шчу, дом за­ня­ла іншая сям’я ды зра­бі­ла ра­монт — па­ кла­лі шы­фер, за­мя­ні­лі пад­ло­гу (ары­гі­на­ль­ная за­ ха­ва­ла­ся то­ль­кі ў сен­цах). Па­сля тут пра­ца­ва­ла сель­ская кра­ма, і з тых ча­соў за­ста­лі­ся кра­ты на вок­нах. У ча­сы пе­ра­бу­до­вы кра­му за­чы­ні­лі, ха­ту ніх­то не да­гля­даў. Па­ва­ліў­ся плот, пад­во­рак за­рос бур’янам вы­шэй за студ­ню... Дом ха­це­лі зніш­чыць, але па­сля смер­ці ле­ген­дар­на­га му­зы­кан­та ў сту­дзе­ ні 2004-га ў Ста­рыя Ва­сі­ліш­кі па­ча­лі на­язджаць на­ тоў­пы поль­скіх фа­наў Чэс­ла­ва Не­мэ­на. Усіх рап­там за­ці­ка­ві­ла пы­тан­не: ад­куль ро­дам та­кі му­зыч­ны

фе­но­мен? Ідэя ад­крыць му­зей лу­на­ла ў па­вет­ры, вось то­ль­кі па­трэб­на бы­ло не ад­но жа­дан­не, але і сі­лы для ба­ра­ць­бы з бю­рак­ра­тыч­ны­мі пра­цэ­ду­ра­мі ды на­яўнасць ары­гі­на­ль­ных экс­па­на­таў. На шчас­це, пры­язнасць мясц­овых ула­даў і вы­сіл­кі бе­ла­рус­кіх ама­та­раў твор­час­ці му­зы­кан­та (не­ль­га не зга­даць, на­прык­лад, жур­на­ліс­тку і сцэ­на­рыс­тку Ве­ру Са­ві­ну) зра­бі­лі сваю спра­ву. У 2010-м у Ста­рых Ва­сі­ліш­ках у за­кі­ну­тай кра­ме за­пра­ца­ваў Клуб-му­зей Чэс­ла­ва Не­мэ­на. У свой час бра­ты Вы­джыц­кія падзя­лі­лі ха­ту на дзве сям’і. Ця­пер у па­ло­ве, што на­ле­жа­ла дзя­дзь­ку му­зы­ кан­та, Вік­та­ру, — імпра­ві­за­ва­ны ўмоў­ны му­зей на­ род­на­га по­бы­ту, а вось інтэр’ер па­ко­яў ды ку­ха­нь­кі, дзе жы­лі Антон і Ган­на Вы­джыц­кія раз­ам з да­чкой Ядві­гай і сы­нам Чэ­сі­кам, ад­ноў­ле­ны па­вод­ле фо­та­ здым­каў ды ўспа­мі­наў сяб­роў сям’і — ад­па­вед­ныя ча­су мэб­лю, рэ­чы, по­суд збі­ра­лі ўсёй гра­ма­дою. Ся­мей­ны­мі фо­та­здым­ка­мі, ары­гі­на­ль­ны­мі ды ка­пі­ ява­ны­мі, за­ве­ша­ны сце­ны бо­ль­ша­га па­коя, умоў­ най гас­цёў­ні, дзе су­сед­ні­ча­юць ста­рое пі­яні­на і па­тэ­фон, укры­ты вя­за­най сур­вэт­кай, а ў дру­гім па­ коі пры­та­іла­ся ман­да­лі­на (усё на­гад­вае пра не­звы­ чай­ную му­зы­ка­ль­насць Вы­джыц­кіх, дзе ся­мей­ні­кі раз­ам спя­ва­лі ў мясц­овым хо­ры і гра­лі на му­зыч­ ных інстру­мен­тах). У кож­ным па­коі іко­ны, рас­пяц­ці, ру­жан­цы і квет­кі — све­жыя ў ва­зах і штуч­ныя, на ма­ля­ва­ных ды­ван­ках ды по­сціл­ках. На­вед­нік з За­ ход­няй Бе­ла­ру­сі на­пат­кае ў до­ме Вы­джыц­кіх рэ­чы, доб­ра зна­ёмыя па ха­це ўлас­най ба­бу­лі. Тыя ж люс­ тэр­кі ў драў­ля­ных ра­мах, тыя ж арна­мен­ты… Сэр­ца сціс­ка­ецца між­во­лі ад па­яднан­ня яскра­вых ко­ле­ раў, чыс­ці­ні па­бе­ле­ных сце­наў, яблыч­на­га во­да­ру з са­ду ды гу­чан­ня мясц­овай га­вор­кі, у якой так мяк­ка пе­ра­пля­та­юцца бе­ла­рус­кая і поль­ская мовы.

Ра­ім на­ве­дац­ца сю­ды ме­на­ві­та на­па­чат­ку во­се­ні і па­ўдзе­ль­ні­чаць у «Свя­це му­зы­кі Чэс­ла­ва Не­мэ­ на» — яно ста­ла ту­тэй­шай тра­ды­цы­яй. Мес­ці­чы спа­бор­ні­ча­юць у вы­ка­нан­ні хі­тоў свай­го зем­ля­ка (дзе яшчэ па­слу­ха­еш сто­ль­кі ва­ры­яцый «Сна пра Вар­ша­ву» і «Дзіў­на­га гэ­та­га све­ту...»?) і пя­куць без­ліч яблыч­ных пі­ра­гоў і тру­ба­чак з ма­лі­най. Да­ рэ­чы, у Клу­бе-му­зеі вас ча­ка­юць ка­нап­кі ды гар­ба­ та з са­ма­ва­ра на кух­ні са­мо­га Не­мэ­на. Вар­та па­слу­хаць (акра­мя шы­ро­ка­вя­до­мых ці­ ка­вос­так пра тое, як жа Вы­джыц­кі стаў Не­мэ­нам, ды пра так­соў­ку з Мас­квы да Ста­рых Ва­сі­лі­шак): мі­лую гіс­то­рыю ка­хан­ня Чэс­ла­ва з Ма­ры­сяй Кляў­ зу­нік (пры ўдзе­ле ма­та­цык­ла), дра­ма­тыч­ную гіс­то­ рыю ка­хан­ня Чэс­ла­ва са спя­вач­кай Фа­ры­дай (пры ўдзе­ле сі­цы­лій­скай ма­фіі), кры­ва­вую гіс­то­рыю зма­ган­ня з кры­ва­душ­ны­мі жур­на­ліс­та­мі ды міс­ тыч­ную гіс­то­рыю па­ха­ван­ня (з удзе­лам бліс­ка­ві­цы ды за­ві­ру­хі па­ся­род ясна­га со­неч­на­га дня). Мес­ца для сэл­фі: у до­ме — на фо­не шко­ль­ных ма­ люн­каў ма­ло­га Чэ­сі­ка (сал­да­ці­кі) і шмат­лі­кіх парт­ рэ­таў му­зы­кан­та (на­ша сэр­ца за­браў сты­лі­за­ва­ны Чэс­лаў-ко­цік) аль­бо ў са­дзе — на тым са­мым ва­ лу­не, на якім Не­мэн лю­біў ад­па­чы­ваць на са­мо­це ў дзя­цін­стве.

i

Ста­рыя Ва­сі­ліш­кі, Шчу­чын­скі ра­ён, Гро­дзен­ская воб­ласць Час на­вед­ван­ня: се­ра­да—ня­дзе­ля: 10:00—19:00 (пе­ра­пы­нак 14:00—15:00) З пы­тан­ня­мі пра­цы Клу­ба-му­ зея і арга­ні­за­цыі экс­кур­сій: +375447763477 лістапад, 2019

­ ў­ с­

а­

«Мастацтва» № 11 (440)

­ а­

Спад­чы­на ка­рэй­ска-аме­ры­кан­ска­га мас­та­ка Нам Джун Па­йка, пі­яне­ра элек­трон­на­га мас­тац­тва і «ба­ць­кі ві­дэаарту», прад­стаў­ле­на на вя­лі­ кай рэ­трас­пек­ты­ве ў Тэйт Мо­дэрн. Вы­ста­ва аб’­ядноў­вае бо­льш за 200 ра­бот твор­цы, у тым лі­ку мнос­тва яго «ві­дэ­аску­льп­тур» і за­хап­ля­ль­ных інста­ля­цый. Пайк вы­ву­чаў кла­січ­ную му­зы­ку, перш чым пе­ра­ехаць у За­ход­нюю Гер­ма­нію ў 1954 го­дзе, дзе ён

еі­ е.

пра­цяг­ва­юць скі­роў­ваць і на­тхняць нас. З улі­кам та­ко­га спе­цы­фіч­на­ га кан­тэк­сту ку­ра­та­ры за­пра­сі­лі прад­стаў­ні­коў роз­ных рас і этніч­ных груп, каб раз­гар­нуць дыс­ку­сію пра ісці­ну і пры­мі­рэн­не, а так­са­ма рас­ пра­ца­ваць но­выя спо­са­бы ба­чан­ня і ўспры­ман­ня. Маг­чы­ма, ме­на­ві­та та­му на бі­ена­ле шмат сім­ва­ліч­ных жэс­таў, на­кшталт су­мес­на­га пра­екта, зроб­ле­на­га праў­ну­ка­мі ка­ла­ні­за­та­ра і прад­стаў­ні­ка ка­рэн­на­га на­ро­да, у ім фі­гу­ру­юць та­лер­кі з бі­зо­на­мі, жы­вё­ла­мі, якія мэ­та­на­кі­ра­ва­на вы­ ніш­ча­лі­ся. З гэ­та­га шэ­ра­гу — парт­рэ­ ты вуч­няў школ-інтэр­на­таў, уста­ноў, ство­ра­ных ад­мыс­ло­ва для пры­му­со­ вай вес­тэр­ні­за­цыі мясц­овых дзя­цей.

­

Візуальныя мастацтвы

Арт-дайджэст

«Ды­ле­ма бе­ра­га­вой лі­ніі» — да­во­лі не­ча­ка­ная на­зва для арт-бі­ена­ле, пер­ша­га ў Та­рон­та. Ку­ра­та­ры Кэн­ дзіс Хоп­кінс и Тай­ран Бас­ці­ен вы­ра­ шы­лі пра­ана­лі­за­ваць ад­да­ле­насць су­час­ных жы­ха­роў го­ра­да ад та­го, што бы­ло гіс­та­рыч­най кры­ні­цай яго з’яўлен­ня, — ма­сы прэс­най ва­ды, у якой во­дзіц­ца вя­лі­кая ко­ль­касць ры­бы. Гэ­та зму­сі­ла іх звяр­нуц­ца да гіс­то­рыі на­се­ль­ні­каў — ад ка­рэн­ных на­ро­даў да ка­ла­ні­за­та­раў і мі­гран­ таў, што зра­бі­лі Та­рон­та ад­ным з раз­на­стай­ных га­ра­доў све­ту (тут жы­ве бо­льш за 250 этніч­ных груп). У да­вед­ні­ку бі­ена­ле па­ве­дам­ля­ецца, што гэ­тая мясц­овасць з’яўля­ецца тэ­ры­то­ры­яй роз­ных ка­рэн­ных на­ро­даў, і іх гіс­то­рыі, пе­ра­ка­нан­ ні і ўяў­лен­ні пра зям­лю і ва­ду

ы­

ў­ я­ ­

а.­

ў,­ ыя­

е­ у­ ­

­ ­

і­

а­ 5.

­

3

4

сус­трэў без­ліч экс­пе­ры­мен­та­ль­ных мас­та­коў і кам­па­зі­та­раў, та­кіх як Джон Кейдж і Джордж Ма­чу­нас, і ў 1962-м да­лу­чыў­ся да іх аван­­ гардна­га ка­лек­ты­ву Fluxus. Ме­ на­ві­та та­ды Пайк па­чаў раз­ві­ваць

Фрэйд звы­чай­на па­чы­наў свае парт­рэ­ты з но­са, пра­бі­ра­ючы­ся вон­ кі, што мож­на ўба­чыць у не­ка­ль­кіх пры­кла­дах. Май­стра ата­ча­юць дзі­кія гіс­то­рыі аб азар­тных гу­ль­нях, ку­лач­ ных ба­ях, ту­соў­ках з ган­гста­ра­мі і

свой між­дыс­цып­лі­нар­ны стыль, што ахоп­лі­ваў гу­ка­выя і аўды­яві­зу­аль­ ныя эле­мен­ты. І на­ват прад­ба­чыў бу­ду­чы­ню з ліч­ба­вым кі­ра­ван­нем, у якім тэ­ле­ка­му­ні­ка­цый­ныя пры­ ла­ды злу­ча­лі б усіх лю­дзей ва ўсім све­це праз «элек­трон­ную су­пер­ма­ гіс­траль». Да 9 лю­та­га. Вы­ста­ва «Люсь­ен Фрэйд: Аўта­ пар­трэ­ты» ў Ка­ра­леў­скай ака­дэ­міі мас­тац­тваў у Лондане ахоп­лі­вае як ран­нія ма­люн­кі аўта­ра, так і по­знія кар­ці­ны. Пра­цы гэ­та­га май­стра псі­ха­ла­гіч­на­га парт­рэ­та ад­но­сяць да на­ту­ра­ліз­му, хоць яго сты­ля­выя по­шу­кі раз­ві­ва­лі­ся ад ня­мец­ка­ га экс­прэ­сія­ніз­му і сюр­рэ­аліз­му. Для мас­та­ка бы­ло асаб­лі­ва важ­на ўста­ля­ван­не кан­так­ту па­між ім і ма­дэл­лю, а ка­лі гэ­тай су­вя­зі не ўзні­ ка­ла, ён, па ўлас­ным пры­знан­ні, не мог пра­ца­ваць. Як ка­заў сам Фрэйд: «Мая ра­бо­та аўта­бі­ягра­фіч­ная... Я пра­цую з людзь­мі, якія мне не­абы­яка­выя і пра якіх я ду­маю».

«Рэ­не­санс афор­та» ў Мет­ра­по­лі­ тэн-му­зеі рас­па­вя­дае аб іна­ва­цы­ях ня­мец­ка­га мас­та­ка Дэ­ні­эла Хоп­фе­ ра, што з’я­ві­лі­ся на па­чат­ку XVI ста­ год­дзя. Хоп­фер быў вя­до­мы сва­ім та­лен­там да вы­траў­лен­ня ма­ты­ваў на да­спе­хах, і ён пер­шы вы­ра­шыў вы­ка­рыс­тоў­ваць траў­ле­ную ме­та­ ліч­ную плас­ці­ну як інстру­мент для дру­ку на па­пе­ры. Ідэя вы­клі­ка­ла бу­ру экс­пе­ры­мен­таў па ўсёй Еўро­пе. Адным з пер­шы­х па­чаў вы­ка­рыс­тоў­ ваць гэ­тую тэх­ні­ку Дзю­рэр. Вы­ста­ва, арга­ні­за­ва­ная су­мес­на з му­зе­ем Аль­бер­цін, аб’­ядноў­вае гра­вю­ры, ма­люн­кі, дру­ка­ва­ныя фор­мы, ілюс­ тра­ва­ныя кні­гі і да­спе­хі, а так­са­ма па­каз­вае эва­лю­цыю гра­вю­ры ў Гер­ ма­ніі, Ні­дэр­лан­дах, Іта­ліі і Фран­цыі. Да 20 сту­дзе­ня 2020 го­да.

Рэ­трас­пек­ты­ва Эль Грэ­ка, якую арга­ні­зоў­вае Гран-Па­ле су­мес­на з Луў­рам і Інсты­ту­там мас­тац­тваў Чы­ка­га, ста­не пер­шым у Фран­ цыі буй­ным па­ка­зам, пры­све­ча­ ным твор­час­ці ад­на­го з апош­ніх прад­стаў­ні­коў эпо­хі Ад­ра­джэн­ня. Га­на­ро­вае мес­ца ад­ве­дзе­нае ма­ну­ мен­та­ль­ным кар­ці­нам, але ці­ка­выя і мен­шыя, бо­льш інтым­ныя фар­ма­ты. Да 10 лю­та­га 2020. спе­ку­ля­цы­ях, аб ко­ль­кас­ці дзя­цей, якіх ён, як ка­жуць, спа­ра­дзіў. Але ў гэ­тым шоу так­са­ма пры­сут­ні­чае рэ­аль­нае па­чуц­цё пра­гма­тыз­му, ка­лі ён за­хап­ля­ецца сва­ім мас­тацт­ вам, а ў той жа час та­кія ру­хі, як аб­страк­тны экс­прэ­сі­янізм і поп-арт, пры­хо­дзяць і сы­хо­дзяць. Да 26 сту­дзе­ня 2020 го­да.

1. Інста­ля­цыя Ма­рыі Тэ­рэ­зы Алвес на бі­ена­ле ў Та­рон­та.

2. Нам Джун Пайк. Ад­на­ка­на­ль­ная ві­дэ­аін­ста­ля­цыя з жы­вы­мі рас­лі­на­мі і ка­ля­ро­вы­мі тэ­ле­ві­зій­ны­мі ма­ні­то­ра­мі, ко­лер, гук. 2002.

3. Лю­сь­ен Фрэйд. Спа­ль­ня ў га­тэ­лі. Алей.

1954.

4. Эль Грэ­ка. Успен­не Пан­ны Ма­рыі. Алей.

1579.

К рэ­а тыў­н ая інд ус­т ры я

5

Арт-рэ­зі­дэн­цыя UP & MoHa ў Осці­не, ЗША Ма­ры­на Га­еўская UP (Unlisted Projects) пры Му­зеі ча­ла­ве­чых да­сяг­нен­няў (Museum of Human Achievement/MoHa) са­дзей­ні­ча­юць фар­ма­ван­ню дру­жа­люб­най, пры­язнай су­по­ль­нас­ці мас­та­коў і ку­ра­та­раў, сап­раў­днай эка­арт-сіс­тэ­мы. Рэ­зі­дэн­цыя пры­зна­ча­ная для мас­та­коў з Па­ўноч­най Аме­ры­кі ды іншых кра­ін све­ту, якія вы­ка­рыс­тоў­ва­юць роз­ныя мед­ыя і мас­тац­кія пра­кты­кі. Рэ­зі­дэн­цыя пры­мае ку­ль­тур­ных вы­твор­цаў лю­бых га­тун­каў, у тым лі­ку і гра­мад­скіх дзея­ чаў ды на­ву­коў­цаў, — усіх, хто твор­чы, прад­пры­ма­ль­ны і жа­дае падзя­ліц­ца ўлас­ным во­пы­там, каб па­ўплы­ваць на но­выя сфе­ры пра­цы ў арт-га­лі­не. Арга­ ні­за­та­ры асаб­лі­ва за­ці­каў­ле­ныя ў мас­та­ках, якія ма­юць су­мес­ныя і/ці но­выя пра­кты­кі мед­ыя­мас­тац­тва. Пра­цяг­ласць рэ­зі­дэн­цыі — 1 ме­сяц. Мас­та­кі-рэ­зі­дэн­ты мо­гуць ка­рыс­тац­ца шы­ро­кім на­бо­рам ма­тэ­ры­яль­на-тэх­ ніч­най ба­зы. Бу­ды­нак рэ­зі­дэн­цыі аб­ста­ля­ва­ны «цём­ным па­ко­ем», ка­вор­кін­ гам, га­ле­рэ­яй плош­чай 1000 квад­рат­ных фу­таў, пля­цоў­кай з му­ль­ты­ме­дыя, та­кар­ным стан­ком, пра­йгра­ва­ль­ні­кам для ві­ні­ла­вых плы­так, гар­ні­ту­рай VR, біб­лі­ятэ­кай інстру­мен­таў і раз­на­стай­ным аўдыя- і ві­дэ­ааб­ста­ля­ван­нем. Як у га­ле­рэі, так і ў спе­цы­ялі­за­ва­най экс­па­зі­цый­най пра­сто­ры пра­во­дзяц­ца што­ме­сяч­ныя вы­ста­вы, ла­дзяц­ца што­тыд­нё­выя ад­ука­цый­ныя пра­гра­мы і вы­ ступ­лен­ні твор­цаў. Мас­та­кі-кан­ды­да­ты за­пра­ша­юцца да актыў­на­га ўдзе­лу ў рас­пра­цоў­цы пра­грам­ных ме­рап­ры­емстваў рэ­зі­дэн­цыі. Рэ­зі­дэн­цыя раз­меш­ча­на ў квіт­не­ючым ра­ёне по­бач са шмат­лі­кі­мі мясц­овы­мі рэ­ста­ра­на­мі, ка­вяр­ня­мі і біз­нэс-цэн­тра­мі. Так­са­ма по­бач зна­хо­дзіц­ца мнос­ тва мас­тац­кіх / твор­чых пра­стор, та­кіх як Canopy, Big Medium, Tillery Park і Bolm Studios. Умо­вы пра­жы­ван­ня Мас­та­кам-рэ­зі­дэн­там прад­астаў­ля­ецца ня­даў­на збу­да­ва­ная сту­дыя па­ме­рам 16х12 фу­таў з на­ту­ра­ль­ным асвят­лен­нем. У на­яўнас­ці не­вя­лі­кая кух­ня, інтэр­ нэт, ван­ны па­кой і душ. Да­дат­ко­ва вы­ка­наў­цы мо­гуць во­ль­на вы­ка­рыс­тоў­ваць усе срод­кі, інстру­мен­ты і рас­ход­ныя ма­тэ­ры­ялы. Мас­та­кі бу­дуць за­бяс­пе­ча­ны пра­цоў­най сты­пен­ды­яй, сту­ды­яй і жы­лым па­ мяш­кан­нем, а так­са­ма ўсі­мі рэ­сур­са­мі Up & MoHa улуч­на з да­ку­мен­та­цы­яй, вы­твор­час­цю і тэх­ніч­най пад­трым­кай. Як пад­аць за­яўку За­яўкі пад­аюц­ца і раз­гля­да­юцца шток­вар­та­ль­на. Кан­ды­да­ты па­він­ны пад­аваць за­яўку мі­ні­мум за 6 ме­ся­цаў, то-бок ка­лі вы пад­ае­це за­яву ў пе­ры­яд

з 1 ве­рас­ня па 31 снеж­ня, вас бу­дуць раз­гля­даць у якас­ці рэ­зі­дэн­та ў пе­ры­яд з 1 лі­пе­ня па 30 ве­рас­ня. Шток­вар­та­ль­ныя тэр­мі­ны: • 31 са­ка­ві­ка; • 31 чэр­ве­ня; • 30 ве­рас­ня; • 31 снеж­ня. Па­ве­дам­лен­ні бу­дуць на­кі­ра­ва­ныя пры­клад­на праз два тыд­ні па­сля за­кан­ чэн­ня тэр­мі­ну пры­ёму за­явак. Удзе­ль­ні­каў рэ­зі­дэн­цыі так­са­ма за­про­сяць пры­няць удзел у ства­рэн­ні і аб­ слу­гоў­ван­ні аб’ектаў і пра­грам Гра­мад­ска­га цэн­тра для мас­та­коў і артыс­таў. Мас­та­кі-рэ­зі­дэн­ты мо­гуць быць за­про­ша­ны да доб­ра­ахвот­на­га ўдзе­лу ў ра­ мон­це па­мяш­кан­няў. Бу­ды­нак рэ­зі­дэн­цыі час­та ра­ман­ту­ецца і ма­дэр­ні­зу­ ецца, гэ­ты пра­цэс быў бы не­маг­чы­мы без удзе­лу шы­ро­кай сет­кі доб­ра­ахвот­ ных па­моч­ні­каў. Вы мо­жа­це пра­па­на­ваць лю­бы твор­чы пра­ект для рэ­зі­дэн­цыі ў Осці­не, і вы­ ні­ко­вая пер­са­на­ль­ная вы­ста­ва ці прад­стаў­лен­не мо­гуць быць пра­ве­дзе­ны па­сля за­кан­чэн­ня рэ­зі­дэн­цыі, але гэ­та не аб­авяз­ко­вае па­тра­ба­ван­не для ўдзе­лу. За­явач­ны ўнё­сак скла­дае 15 до­ла­раў ЗША (аплач­ва­ецца пры ад­праў­цы фор­ мы). Мас­та­кі-рэ­зі­дэн­ты ад­бі­ра­юцца ў пра­цэ­се пад­ачы за­явак на ўдзел у кон­кур­се. За­ яўкі раз­гля­да­юцца ад­мі­ніс­тра­та­ра­мі UP і мас­та­ка­мі. Пад­аць за­яўку анлайн і атры­маць бо­льш пад­ра­бяз­ную інфар­ма­цыю мож­на па спа­сыл­цы tfaforms.com/372393. Тво­ры рэ­зі­д эн­таў мі­н у­лых га­д оў 1. Але­хан­дра Гар­сія Кан­трэ­рас. З пра­екта «Ня­ бач­ная імпе­рыя».

2. Сю­зан Фін­лі. Інста­ля­цыя «Са­лон “Іза­до­ра”».

3. Анна Бак­нэр. З пра­екта «Што ро­біць ва­да». Фота з сайта unlistedprojects.com.

лістапад, 2019

6

Ста н ррэчаў» э­ч а ў з Лю­ б ай Гаў­ р ы л­ ю к «Стан з Любай Гаўрылюк

Аляк­сей Лу­нёў: «Усе твае пра­цы ўжо ёсць. Знай­дзі ім фор­му!» Аляк­сей Лу­нёў на­ра­дзіў­ся ў Ры­зе, ву­чыў­ся ў Мін­ску. Мас­так, пер­фор­мер, за­йма­ецца ві­дэаартам, інста­ля­цы­ямі. З 2014 го­да — член экс­пер­тна­га са­ве­та пра­екта Zbor. Ва­ло­дае дзіў­най здо­ль­нас­ цю ўлоў­лі­ваць у па­вет­ры акту­аль­ныя ідэі і не менш дзіў­ным чы­нам фар­ма­ваць з іх ла­ка­ніч­ныя і ёміс­тыя воб­ра­зы.

«Мастацтва» № 11 (440)

«Стан рэчаў» з Любай Гаўрылюк

7

Воб­раз па­тра­буе ўва­саб­лен­ня Мо­вы на­зі­ран­няў Я рых­та­ваў­ся да ўкра­інскай па­ездкі, ду­маў, што я там (рэ­зі­дэн­цыя «Бі­ру­чы»; З по­лі­пці­ха «Black Market» да­ста­лі «Ні­чо­га ня­ма» і вы­ка­рыс­тоў­ва­лі як кры­ ку­ра­тар Кан­стан­цін Да­ра­шэн­ка. — заўв. Л.Г.) бу­ду ра­біць. Як за­ўсё­ды, пі­шу ты­ку існу­ючай сі­ту­ацыі ў су­час­ным бе­ла­рус­кім мас­тац­тве. Але я ў гэ­тым вы­ са­бе за­пі­сач­кі, не­шта па­зна­чаю, вя­ду та­кі дзён­нік — гэ­та час­тка ма­ёй пра­цы. пад­ку ма­гу быць то­ль­кі на­зі­ра­ль­ні­кам, і да­рэ­чы, за са­бой я так­са­ма на­зі­раю, Звы­чай­на, ка­лі з’яў­ля­ецца пра­па­но­ва па­ўдзе­ль­ні­чаць у не­йкім пра­екце, я бы­ гля­джу збо­ку. ваю моц­на на­па­ло­ха­ны, і вы­йсці са сту­па­ру да­па­ма­га­юць гэ­тыя кні­жач­кі. Яны Не ве­даю, як гэ­та мож­на ўспры­маць, да­пус­цім, я ад­чу­ваю ся­бе кеп­ска і пы­ за­пус­ка­юць пра­цэс. та­юся: ты бу­дзеш пры­маць ві­та­мі­ны? Пры­му­сіш ся­бе па­йсці ў гос­ці ці про­ста Дык вось, гэ­та ўжо пер­шы мо­мант ад­бо­ру — з усіх раз­ва­жан­няў, ура­жан­няў за­ вы­йдзеш на ву­лі­цу? Ёсць ад­чу­ван­не, што ў гэ­тым пра­цэ­се так­са­ма ад­бы­ва­ пі­саць што-не­будзь для ся­бе. Ну а по­тым зноў ад­бор — з ад­чу­ван­нем, што яно ецца не­йкая пра­ца. Ма­быць, не ўпэў­не­ны… ска­ча ўнут­ры ця­бе і па­тра­буе рэ­алі­за­цыі. Ці бліз­кая мне бе­ла­рус­кая мо­ва? Так, я вы­ка­рыс­таў яе свя­до­ма. Я вы­рас у У свой час я чы­таў Мар­ці­на Бу­бе­ра, і ся­род мно­гіх фі­ло­са­фаў, якіх ты пра­гна ма­ле­нь­кім го­ра­дзе Дзіс­на, жыў два га­ды з ба­бу­ляй і дзя­ду­лем, якія га­ва­ры­лі ўбі­ра­еш у 20 га­доў, ён здаў­ся мне не­па­доб­ным да іншых. Мя­не ўра­зі­ла ідэя па-бе­ла­рус­ку. І вось ця­пер усё гэ­та па­ча­ло вы­яўляц­ца, пэў­нае раз­умен­не гэ­ Бу­бе­ра, што мас­так ні­чо­га не вы­раб­ляе, то-бок не «тво­рыць». Бо ўсё ўжо існуе, тых рэ­чаў пры­хо­дзіць. і з не­йкай пры­чы­ны не­йкі кан­крэт­ны аб’­ект вы­бі­рае маю пер­со­ну, мя­не як мас­ У «Black Market» мне ха­це­ла­ся не­шта ска­заць па-бе­ла­рус­ку, і «нi­чо­га ня­ма» та­ка, і па­тра­буе свай­го ўва­саб­лен­ня ў гэ­тым све­це. Я доў­га ду­маў пра гэ­та і са­мо з’я­ві­ла­ся. Ужо пра­сі­лі­ся іншыя сло­вы, але не бы­ло ні­чо­га, што ха­це­ла­ся по­тым зра­зу­меў: амаль усе фі­ло­са­фы, якіх мы вы­ву­ча­ем, — яны ж хрыс­ці­яне. б за­пі­саць... Англій­ская мо­ва — гэ­та са­мае про­стае, гэ­та мо­ва су­час­на­га мас­ А Бу­бер — іўдзей, і ў яго зу­сім іншы пад­ыход да раз­умен­ня сіс­тэ­мы ўлад­ка­ван­ня све­ту. І я ад­чу­ Твор сам ува­хо­дзіць у кан­такт з мас­та­ком і рас­па­ра­джа­ецца та­бой. Так, трэ ­ ваю, што так, гэ­та пра­ўда. За­раз па­тлу­ма­чу: ка­лі ба ве­даць кан­тэкст і ча­сам пра­ца­ваць з са­цы­яль­ны­мі рэ­ча­мі. Але за­над­та ты раз­ва­жа­еш пра не­шта, шу­ка­еш но­вае, ка­лі ты час­та за гэ­ты­мі на­ра­ты­ва­мі ня­ма мас­тац­тва, а яно на­сам­рэч пер­шас­нае. Ужо пра­ві­ль­на вы­браў на­пра­мак, то рап­там сус­тра­ по­тым, ка­лі « за­ча­пі­ла », я ха­чу да­вед­вац­ц а пра пад­ра­бяз­нас­ці. ка­еш па­трэб­ных лю­дзей, зна­хо­дзіц­ца фі­нан­са­ ван­не, трап­ля­юцца слуш­ныя арты­ку­лы. На­ват па тэ­ле­ві­за­ры, які ты да­ўно не гля­дзіш, не­ча­ка­на па­ка­жуць па­трэб­ны фі­льм, і ты кра­ем во­ка ўба­чыш тое, што трэ­ба. Усё склад­ва­ецца, бо ўсё ўжо ёсць, і ўсе твае пра­цы ўжо ёсць, ты то­ль­кі па­ві­нен знай­сці ім фор­му. Яшчэ ад­ной важ­най ідэ­яй для мя­не ста­ла дум­ка Ма­ры­са Блан­шо, маў­ляў, «што­ дзён­насць бес­пе­ра­пын­на цвяр­дзее ў фор­ме прад­ме­таў». Гэ­тая дум­ка ста­ла ма­ёй фра­зай. А пра­ца з аб’­екта­мі ста­ла пра­цай з ча­сам, з інды­ві­ду­аль­ным ад­чу­ ван­нем ча­су. Та­кія му­ль­тып­лі (англ. мultiple — шмат­ра­зо­вы, па­ўта­ра­ль­ны; се­рыя «Му­ль­тып­лі­ка­цыі». — заўв. Л.Г.) — гэ­та спо­саб пра­жы­ван­ня ча­су, на­ пэў­на, са­мае важ­нае, што ёсць у ма­ім мас­тац­тве. Ідэя — гэ­та то­ль­кі пер­шы крок, і ён ужо ад­быў­ся, а да­лей кож­ны штрых у за­амор­фных аб’­ектах — гэ­та за­ўсё­ды па­ўта­ра­ль­ны мо­мант ча­су. Ка­лі я пла­ную пра­цу, то за­ўсё­ды імкну­ся ад­чуць, які тэр­мін для яе спат­рэ­біц­ца. Як мас­та­ку мне не­абход­ная фар­ма­ль­ная пад­ста­ва — моц­нае ўра­жан­не або пра­па­но­ва ўдзе­ль­ні­чаць у пра­екце. Та­кой пад­ста­вай бы­ло за­пра­шэн­не ку­ра­ та­раў вы­ста­вы «Бе­ла­рус­кі па­ві­ль­ён 53-га Ве­не­цы­янска­га бі­ена­ле ў Мін­ску» (2009), якую пра­вя­лі Рус­лан Ваш­ке­віч і Лі­за Мі­ха­ль­чук. Я па­чаў ду­маць пра свя­то­га Мар­ка, пра гіс­то­рыю яго вяр­тан­ня з Кан­стан­ці­но­па­ля. Пра­чы­таў, што тац­тва. А «Heute» (сён­ня) з ня­мец­кай зда­ло­ся мне зра­зу­ме­лым і ў той жа час мош­чы вы­вез­лі за ха­бар, а на мя­жы за­мас­кі­ра­ва­лі сві­ны­мі ту­ша­мі. Пры пра­ бо­льш пе­ра­ка­наў­чым, чым рус­кае «се­год­ня». У рус­кай мо­ве гэ­та ба­на­ль­насць. вер­цы му­су­ль­ма­не не ўба­чы­лі ні­чо­га, акра­мя ня­чыс­та­га мя­са. Як бы вы­пад­ко­ва У той час як у «Heute» ёсць змест, аб’­ём. Ча­сам зда­ецца: «Якое глуп­ства», — гэ­тая гіс­то­рыя тра­пі­ла ў поле май­го зро­ку і ве­ль­мі мя­не на­тхні­ла. Су­па­ла яшчэ а по­тым: «Гэ­та ж ге­ні­яль­на!» Так ця­бе кі­дае, але ў нас ня­ма вы­ба­ру, раз мы так ад­на ака­ліч­насць: у юнац­тве ма­імі пер­шы­мі пра­ца­мі бы­лі скрын­кі з пад­вой­ арга­ні­за­ва­ныя. Мож­на то­ль­кі збо­ку на ся­бе гля­дзець. ным дном — мне гэ­та бы­ло ве­ль­мі ці­ка­ва. Ця­пер жа я рап­там ад­крыў для ся­бе, што сло­ва blackmarket ужо ўтрым­лі­вае ў са­бе mark, а Jerusalem — sale. Успа­мі­на­ючы «Уро­кі ня­доб­ра­га мас­тац­тва» Ха­це­ла­ся, каб усё вы­гля­да­ла про­ста, на­ват эле­мен­тар­на, і яшчэ мя­не пры­цяг­ Ма­ла што ма­гу ска­заць, бо дрэн­на па­мя­таю гэ­тую вы­ста­ву (1992). Але доб­ ва­юць та­кія рэ­чы, якіх не ві­даць, але яны ёсць. Та­кая два­істасць. Ка­лі пра­ца ра па­мя­таю атмас­фе­ру ў ву­чы­ліш­чы, па­мя­таю пле­яду ма­ла­дых вы­клад­чы­ вя­лі­кая, але яна не бач­ная, і вы­нік быц­цам не­скла­да­ны. А гэ­та цяж­ка на­сам­рэч. каў — Ігар Ці­шын, На­тал­ля За­лоз­ная, Га­лі­на Ра­ма­на­ва. Яны звяр­та­лі­ся да нас Вось уя­ві­це, ко­ль­кі трэ­ба ча­су, які па­ві­нен быць фар­мат, па­мер, аб’­ём — гэ­та, з па­ва­гай, як да ка­лег, ці­ка­ві­лі­ся на­шы­мі ра­бо­та­мі, пад­трым­лі­ва­лі. Гэ­та ўсё да­рэ­чы, пры­ха­ва­ная час­тка пра­цэ­су. Але я па­ві­нен ад­чуць гэ­тыя рэ­чы фі­зіч­на, ве­ль­мі на­тхня­ла. Мы ж бы­лі зя­лё­ны­мі зу­сім, і зра­біць агу­ль­ную вы­ста­ву з бо «ўсё» ўжо ёсць, я му­шу то­ль­кі зра­зу­мець... Так фар­ма­ва­ла­ся за­ду­ма се­рыі мэт­ра­мі, ды не дзе-не­будзь, а ў Па­ла­цы мас­тац­тва, бы­ло ве­ль­мі кру­та. Там у «Black Market» (2009). мя­не ўпер­шы­ню ку­пі­лі пра­цу, не па­мя­таю да­клад­на якую, але па­мя­таю, што Ну і яшчэ пра час і пра му­ль­тып­лі: ка­лі мае сяб­ры па­ча­лі з’яз­джаць з Бе­ла­ру­сі, гра­фі­ку. Пер­шы раз у жыц­ці! ста­лі ву­чыц­ца і пра­ца­ваць у Еўро­пе, па­зна­ваць, як улад­ка­ва­на арт-ася­род­дзе за Сі­ту­ацыя на­гня­та­ла­ся не на­мі, ад­нак, ду­маю, пы­тан­не бы­ло про­ста ў кан­ мя­жой, з іх рас­по­ве­даў я зра­зу­меў, што ні­чо­га пад­обна­га мне не све­ціць. А што сер­ва­тыз­ме на­шай ака­дэ­міі. Мо­жа, гэ­та і доб­ра, што яна не змя­ня­ецца, але ж я та­ды ха­чу? Ха­чу ўсё ра­біць сам, сва­імі ру­ка­мі, шмат і па­сля­доў­на. дрэн­на, што ёй ня­ма аль­тэр­на­ты­вы. Ця­пер з’яв­ і­ла­ся не­ка­ль­кі но­вых інсты­ту­ Плюс да та­го, доб­ра б, каб за­амор­фных аб’­ектаў бы­ло бо­льш, каб яны рас­паў­ цый, ад­ука­цый­ных у тым лі­ку, ды Ака­дэ­мія ў пер­шым сва­ім зна­чэн­ні — ад­на. сю­дзі­лі­ся па све­це. І гэ­та так­са­ма ад­бы­ло­ся: сап­раў­ды, яны ёсць у ка­лек­цы­ях У вы­ні­ку арт-са­ло­ны і збор­ныя вы­ста­вы ма­ла­дых мас­та­коў ро­бяць гнят­лі­вае у Нью-Ёрку, Бер­лі­не, Ку­ала Лум­пу­ры, Фран­цыі. Ад­на з інста­ля­цый на­зы­ва­ла­ся ўра­жан­не: на ўзроў­ні ідэі — пад­лет­ка­вы ўзрост, а вы­ка­нан­не — ідэ­аль­нае. «Фрак­цыя»: гэ­та зна­чыць, яны мо­гуць збі­рац­ца ў фрак­цыю і ў той жа час мо­гуць Усе на­ву­чы­лі­ся ра­мяс­тву, ве­да­юць за­ко­ны кам­па­зі­цыі. То­ль­кі, як ка­за­ла Люд­ рас­паў­сю­джвац­ца шы­ро­ка. У іх ёсць гэ­ты па­тэн­цы­ял. мі­ла Ру­са­ва: «Што ад гэ­та­га Мас­тац­тву?» лістапад, 2019

8

«Стан рэчаў» з Любай Гаўрылюк

Ну і трэ­ба раз­умець, што гэ­та быў час пе­ра­бу­до­вы, якой па­пя­рэд­ні­ча­ла га­лос­насць. Усе мы шмат чы­та­лі, хва­ля­ва­лі­ся. Та­ды на га­ле­рэі ў На­цы­яна­ль­ным му­зеі па­ка­за­лі інста­ля­цыі Іга­ра Каш­ку­рэ­ві­ча, Біс­мар­ка (Ві­таль Кал­ гін — мас­так, адзі­ны ўдзе­ль­нік аб’­яднан­ня «Біс­марк». — заўв. Л.Г.), Ці­шы­на, бы­лі шы­коў­ныя пры­ваз­ныя вы­ста­вы. Па­мя­таю вя­лі­кую «Вы­ста­ву ску­льп­ту­ры ФРГ з ка­лек­цыі му­зея Ві­ль­ге­ль­ма Лем­бру­ка» (г. Дуй­сбург), рэ­ трас­пек­ты­ву ня­мец­кай гра­фі­кі, зда­ецца, у ча­ты­рох час­тках. Там бы­лі ўсе зор­кі: Ёзэф Бойс, Гюн­тэр Юкер... Па не­ка­ль­кі ра­бот, але гэ­та бы­лі зна­ка­выя вы­ста­вы, усе з ка­та­ло­га­мі, зда­ва­ла­ся, што і на­ша мас­тац­тва і ўся на­ша сі­ту­ацыя — на ўзлё­це! А як інакш?! Пра «мя­са»: ня­існая на­цыя з арт-атры­бу­та­мі Ві­дэа на­зы­ва­ла­ся «Мя­са. Шы­рэй круг!», а вы­ста­ву «Vis-a-Vis. Акту­аль­ныя ды­яло­гі» (2010) у га­ле­рэі «Ў» ку­ры­ра­ва­ла Ва­лян­ці­на Кі­ся­лё­ва. Мне ха­це­ла­ ся па­ра­зва­жаць на тэ­му на­цыі. З са­вец­ка­га ча­су па­мя­та­ла­ся тэ­ле­праг­ра­ма «Тан­цы на­ро­даў све­ту», тое ня­мно­гае, што мож­на бы­ло ўспры­маць дзі­ця­ чым роз­умам... І я зра­зу­меў: ха­чу пры­ду­маць не­існу­ючую на­цыю, якая ні да ка­го ні­яка­га да­чы­нен­ня не мае. Та­нец мо­жа быць этніч­най інста­ля­цы­яй, плюс я па­шыў два сця­гі і на­пі­саў не­вя­лі­кі аб­сур­дыс­цкі тэкст. «In food we trust» — «у ежу мы ве­рым». Інтэр­прэ­та­цый бы­ло, вя­до­ма, шмат, але мне «Мастацтва» № 11 (440)

бо­льш за ўсё спа­да­ба­ла­ся дзі­ця­чая. Шко­ль­ні­кі на экс­кур­сіі за­да­ва­лі шмат пы­тан­няў пра ўсё, і то­ль­кі з на­го­ды «мя­са» ні­чо­га не пы­та­лі. І ка­лі ўжо хто­ сь­ці з да­рос­лых па­ці­ка­віў­ся, пра што ві­дэа, яны ска­за­лі, маўляў, ну як, гэ­та ж зра­зу­ме­ла, гэ­та су­праць вай­ны! Я пры­ду­маў пер­са­на­жаў, якія вы­кон­ва­юць рыт­міч­ныя дзея­нні, і эле­мен­ты чор­на­га адзен­ня… Ад­да­ле­на гэ­та на­гад­вае не­йкі ку­льт, а ежа ж мае да­ чы­нен­не да ку­ль­ту. На­кшталт: фар­тух мяс­ні­ка, а на­ру­каў­ні­кі як у офіс­на­га клер­ка. Мне важ­на бы­ло злу­чыць пер­са­наж Жан­ны Глад­ко, да­лі­кат­най вы­ тан­ча­най дзяў­чы­ны, і та­кую гру­бую суб­стан­цыю. Ха­це­ла­ся ўклю­чыць сю­ды тэ­му ка­му­ні­ка­цый, з гэ­тым так­са­ма звя­за­ная свая гіс­то­рыя. Сяр­гей Ша­бо­хін рас­па­вя­даў мне пра ад­крыц­цё вы­ста­вы, на якім я не быў. Ка­заў пра лю­дзей, пра тое, які на­пыш­лі­вы вы­гляд быў у пуб­лі­кі. А са­ма вы­ста­ва, пра што яна... І я ўя­віў са­бе, як так­са­ма ха­джу па за­лах, у гар­ні­ту­ры і бе­лай ка­шу­лі, але на но­се ў мя­не ля­жыць ка­ва­лак мя­са. Про­ста ля­жыць. Сяр­гей та­ды так смя­яўся! Усё гэ­та ўсплы­вае: фан­тас­тыч­ная на­цыя, яе ку­ль­ту­ра, тан­цы, ежа і мо­ман­ты аб­сур­ду. Ка­лі мы ўжо ман­та­ва­лі ві­дэа, Лэ­дзі Га­га вы­йшла на сцэ­ну ў кас­цю­ме з мя­са. Гэ­та быў шок! І по­зна бы­ло не­шта мя­няць, я на­огул ве­ль­мі хва­ра­ві­та ўспры­ маю, ка­лі ў пра­цы рап­там з’яў­ля­юцца но­выя ўступ­ныя. Але су­па­ко­іўся я на дум­цы, што ад­на­ча­со­ва ў не­ка­ль­кіх кроп­ках Зям­лі лю­дзі рап­там пра­цу­юць

«Стан рэчаў» з Любай Гаўрылюк з ад­ным, але дзіў­ным ма­тэ­ры­ялам. «Яно» ўжо існуе, за­ста­ецца то­ль­кі ма­тэ­ры­ялі­за­ваць! Кож­ны раз я атрым­лі­ваў ча­со­піс як Біб­лію Мне за­ўсё­ды сус­тра­ка­лі­ся ці­ка­выя лю­дзі, але я не вель­мі ўсед­лі­вы і дрэн­на ма­гу ву­чыц­ца. Як то­ль­кі пе­ра­стаю раз­умець, на­вош­та я гэ­та раб­лю, ад­ра­зу губ­ляю ці­ка­васць да за­нят­ку. Ула­дзі­мір Ша­по ў мас­тац­кай шко­ле ў На­ва­по­лац­ ку зра­біў пра­ві­ль­ны для мя­не акцэнт: мас­тац­твам трэ­ба за­ймац­ца, гэ­та важ­на; ты мо­жаш гэ­тым за­ ймац­ца — зна­чыць, ра­бі і ні пра што бо­льш не ду­ май. Паў­плы­ва­лі на мя­не кан­так­ты з Аняй Са­ка­ ло­вай, ся­род пед­аго­гаў ву­чы­ліш­ча — з Ці­шы­ным, ён на ўсіх уплы­ваў у той час. Там атмас­фе­ра бы­ла га­лоў­най. І па­фас мас­тац­тва. І вя­до­ма, раз­мо­вы з Люд­мі­лай Ру­са­вай: ад­на гэ­тая фра­за — «Што ад гэ­та­га Мас­тац­тву?» — ча­го вар­тая. У На­ва­по­лац­ку быў клуб ама­та­раў кі­но. Мой пад­ лет­ка­вы ўзрост ве­ль­мі ўда­ла су­паў з пе­ра­бу­до­ вай, я шмат чы­таў, аб­ураў­ся, і гэ­та бы­ло важ­на для да­лей­ша­га свя­до­ма­га фар­ма­ван­ня. Рап­там з’я­ві­лі­ся но­выя імё­ны, на­прык­лад Мі­ка­лай Гу­мі­ лёў. І Тар­коў­скі — у тым клу­бе я па­чаў ім ці­ка­ віц­ца. У кі­на­тэ­атры якраз па­каз­ва­лі «Люс­тэр­ка»: я гля­дзеў яго сто­ль­кі, ко­ль­кі гэ­ты фі­льм ішоў. Тры дні за­пар. Ця­пер я не ве­ль­мі люб­лю Тар­коў­ска­га, але сваю спра­ву ён зра­біў. І важ­на, што ў па­трэб­ ны час. Я ўба­чыў у кі­ёску «Мас­тац­тва кі­но» і стаў куп­ляць гэ­ты ча­со­піс. Па­пра­сіў баць­коў вы­пі­саць, за­ўсё­ ды ча­каў, ха­дзіў на по­шту. Па­мя­таю інтэр­в’ю Жа­

на Бад­ры­яра, якое за­пі­са­ла Іза­бэль Юпэр, — уяў­ля­еце ўзро­вень актры­сы і ўзро­вень ча­со­пі­са? Кож­ны раз я атрым­лі­ваў яго як Біб­лію. Рэ­дак­та­рам быў Да­ні­іл Да­нду­рэй. У ЕГУ (пер­шы на­бор, яшчэ ў Мін­ску) быў та­кі эпі­зод. Во­сь­ма­га са­ка­ві­ка Ігар Каш­ку­рэ­віч па­клі­каў мя­не ў сваю май­стэр­ню. На ста­ле ста­яў гра­фін з ад­ной квет­кай, у ку­це — не­йкі аб’­ект, за­кры­ты тка­ні­най. Ён па­чаў ка­заць мне пра бяс­кон­цас­ці, не­шта яшчэ, по­тым да­стаў квет­ку — у гра­фі­не ака­за­ла­ся ві­но, а не ва­да. Мы яго вы­пі­лі, аб’­ект у ку­це за­ва­ру­ шыў­ся, і з яго вы­йшла на­тур­шчы­ца. Яна ўру­чы­ла мне кні­гу, аль­бом Каш­ку­ рэ­ві­ча. Гэ­та быў пер­фор­манс ад на­стаў­ні­ка для вуч­ня, аса­біс­та для мя­не, ад­ука­цый­ны пер­фор­манс. Та­кія рэ­чы бы­лі ве­ль­мі важ­ны­мі — сяб­ры мне рас­па­вя­да­лі, што ў Дзю­се­ль­дор­фе, дзе вы­кла­да­лі сам Бойс, Нам Джун Пайк, Гер­хард Рых­тэр, ад­ука­цыя сап­раў­ды гэ­так жа ад­бы­ва­ла­ся ў май­стэр­нях. На­ прык­лад, Гюн­тэр Юкер ад­ной­чы ска­заў сту­дэн­там: «Ра­бі­це, што хо­ча­це, але пад­ло­га бу­дзе аран­жа­вай». Гэ­та жы­выя лю­дзі і рэ­аль­ная пра­кты­ка, ка­лі та­ кім чы­нам да­ецца да­во­лі скла­да­нае за­дан­не і яго трэ­ба вы­ка­наць.

Zbor ад­кры­ты, але да­ра­гі На ма­ёй па­мя­ці бы­ло не раз, ка­лі па­сля са­мых важ­ных падзей пра­хо­дзіў час — і як быц­цам вы­чар­па­ла­ся ўсё. Не за­ста­ва­ла­ся ні­чо­га, на­ват архі­ва. Вя­ до­ма, ха­це­ла­ся, каб быў му­зей су­час­на­га мас­тац­тва, але ця­пер важ­на саб­

9

раць тое, што ро­біц­ца пры нас, і саб­раць ад­кры­та. Вя­лі­кі архіў быў на той мо­мант у Андрэя Ду­рэй­кі, але са­ма ідэя Zbor на­ле­жыць Сяр­гею Кі­руш­чан­ку і Сяр­гею Ша­бо­хі­ну. Спа­чат­ку пра­ект з’яв­ іў­ся ў се­ці­ве як сайт кalektar. org. Яго тут жа за­ўва­жы­ла Мо­ні­ка Шэў­чык, ды­рэк­ тар­ка і ку­ра­тар­ка га­ле­рэі «Арсе­нал» у Бе­лас­то­ку. Там, да­рэ­чы, саб­ра­ная най­буй­ней­шая і най­бо­льш знач­ная ка­лек­цыя су­час­на­га мас­тац­тва ў Поль­ шчы. Мо­ні­ка ад­ра­зу за­ха­це­ла зра­біць вы­ста­ву ў ся­бе — і ўсё атры­ма­ла­ся ўда­ла (ку­ра­та­ры Сяр­гей Кі­руш­чан­ка і Сяр­гей Ша­бо­хін), бы­ло шмат прэ­ сы. Zbor спра­ца­ваў і ва Укра­іне: спа­чат­ку яго за­ ўва­жы­ла арга­ні­за­цыя «Іза­ля­цыя» з Да­нец­ка, якая з-за вай­ны вы­му­ша­на пра­ца­ваць у Кі­еве. Яны па­ гля­дзе­лі на­шы ма­тэ­ры­ялы і ста­лі збі­раць свае — вы­яві­ла­ся, у іх тая ж пра­бле­ма. Яны так­са­ма знай­ шлі маг­чы­масць па­ка­заць наш архіў у ся­бе. Як і па­зней у Мін­ску, ку­ра­та­ра­мі бы­лі Андрэй Ду­рэй­ка і Мак­сім Ты­мі­нь­ко. Па­сту­по­ва за­бы­ва­юцца падзеі, якія бы­лі важ­ныя і для свай­го ча­су, і для пер­спек­ты­вы. Гэ­та ве­ль­мі да­ра­гі пра­ект, але важ­на, што на­ват праз 10 га­ доў, на­ват ка­лі ні­чо­га не бу­дзе над­ру­ка­ва­нае, ужо ёсць пад­ста­ва для дыс­ку­сій. Яшчэ мно­гія мас­та­кі па­він­ны быць у Zbor, ды не­ль­га ўсё зра­біць ад­ра­зу. Твор мас­тац­тва сам аб­ірае Як ка­рэ­лю­юць Zbor і вы­бар ка­лек­цы­яне­раў? У мя­ не ку­пі­лі ад­ну ра­бо­ту, але ка­лі б я сам меў рэ­сур­ сы, то ку­піў бы па­ло­ву экс­па­зі­цыі: у яе ўвай­шлі тво­ры, якія хо­чац­ца мець і жыць з імі. Мас­тац­кі

твор сам ро­біць тое, што хо­ча. Вось я не лі­чыў, што люб­лю Да­лі, але ад­ной­ чы ў Стак­го­ль­ме ён лі­та­ра­ль­на па­гля­дзеў на мя­не. Там бы­ло ве­лі­зар­нае па­ лат­но, і я рап­там зра­зу­меў, на­ко­ль­кі гэ­та фан­тас­тыч­на, ко­ль­кі ўся­го ён там «вы­цяг­нуў» і гэ­так пе­ра­ка­наў­ча. У ця­бе ня­ма пра­ва вы­ра­шаць, мас­тац­тва са­мо ўсё вы­ра­шае. Ота Дыкс не быў ма­ім лю­бі­мым мас­та­ком. Але ў ад­ной ве­ль­мі на­сы­ча­най па­ездцы, ка­лі мы гля­дзе­лі то­ль­кі шэ­дэў­ры і я ве­ль­мі ста­ міў­ся, хоць зна­хо­дзіў­ся по­бач з ма­імі лю­бі­мы­мі пра­ца­мі, Дыкс як быц­цам ска­заў: да­вай, сяб­ра, пад­ыдзі, па­гля­дзі на мя­не. І ўсё, я ўба­чыў яго мас­тац­ тва. У сва­ёй пра­кты­цы я за­ўва­жаў сі­ту­ацыі, ка­лі пра­ца не рас­кры­ва­ецца ад­ра­зу, ча­ла­век ка­жа, што яму трэ­ба пад­умаць. А по­тым ты то­ль­кі на­зі­ра­еш, і ён ужо тра­піў­ся, і ўсё вы­ра­ша­на. Гэ­та ж вя­лі­кае шчас­це, ка­лі ў ця­бе до­ма ёсць твор мас­тац­тва.

1. Аляксей Лунёў. Фота Сяргея Ждановіча.

2. «Вещь!». Папера, графіт, акрыл. 2019.

3. З праекта «Фракцыя». Кардон, газеты, тэкстыль, акрыл. 2001—2014.

4, 5. «Black Market». Папера, графіт, акрыл. 2009.

6. «Мя­са. Шы­рэй круг!». Кад­ры з ві­дэа. 2012.

7. Зааморфны аб'ект. Мультыпль. Кардон, газеты, тэкстыль, акрыл. 2001—2014. лістапад, 2019

10

Рэ­ц эн­з ія Агляд

Грыб­ны се­зон у ку­ль­тур­ным ха­бе Мінская арт- рэзідэнцыя Вялікага сямейства Чайнага грыба Камбуча-Дастаеўскі ў « Ок16» Па­вел Вай­ніц­кі

С

лу­ха­ючы «Грыб­ныя эцю­ды» Гле­ба Дзі­ва­ва і пе­ра­круч­ва­ючы на­зад фэйс­буч­ную хро­ні­ку, вяр­та­юся да зна­мя­на­ль­ных падзей, што грун­тоў­на ўзрых­лі­лі ку­ль­тур­ны лан­дшафт Мін­ска. Ня­гуч­на, ня­ўхі­ль­на і не­заў­важ­на. Рэ­зі­дэн­цыя за­ра­дзі­ла­ся ў сы­рым і змроч­ным за­зо­ры па­між по­стса­цы­яліс­ тыч­най вы­твор­час­цю і джэн­тры­фі­ка­ва­най су­час­нас­цю — пра­сцей ка­жу­чы, на­ўпрост на мя­жы вы­куп­ле­най Бел­газ­прам­бан­кам для ку­ль­тур­ных пра­ектаў час­ткі Мін­ска­га стан­ка­бу­даў­ні­ча­га за­во­да імя Кас­трыч­ніц­кай рэ­ва­лю­цыі («МЗОР») і яго ўсё яшчэ фун­кцы­яну­ючай па­ло­вай. Скрозь устаў­ле­ныя но­вым улас­ні­кам шкло­па­ке­ты «фран­ці­ра» рэ­зі­дэн­ты ме­лі за­да­ва­ль­нен­не на­зі­раць павольны пра­цоў­ны рух рэ­аль­ных ра­бо­чых ся­род сап­раў­дных стан­коў і ме­ ха­ніз­маў. Тут да­рэч­ная ге­ра­ічная ме­та­фа­ра — гры­бы-пер­шап­ра­ход­цы, якія ўпі­ва­юцца ў не­арга­ніч­ныя па­ро­ды но­вых ге­ала­гіч­ных утва­рэн­няў, раз­рых­ля­юць і кам­ пас­ту­юць, то-бок ро­бяць іх пры­дат­ны­мі для за­ся­лен­ня астат­няй арга­ні­кай.

«Мастацтва» № 11 (440)

Сап­раў­ды, бы­лы цэх па вы­твор­час­ці плён­кі стаў знач­на бо­льш аб­жы­тым дзя­ ку­ючы на­шай арт-рэ­зі­дэн­цыі. Яе на­ра­джэн­не прад­выз­на­чы­ла вы­пад­ко­васць — бер­лін­ская сус­трэ­ча двух экс­па­нен­таў ад­ной вы­ста­вы: вя­до­ма­га мас­коў­ска­га мас­та­ка, ку­ра­та­ра і да­ след­чы­ка Сяр­гея Кат­ра­на і аўта­ра гэ­тых рад­коў. У да­лей­шым лан­цуж­ку за­ ду­ма­ных імі падзей, што спа­ра­дыч­на ўспых­ва­лі па­між Бер­лі­нам і Мас­квой, апы­ну­ла­ся, ся­род іншых, пер­са­на­ль­ная вы­ста­ва Сяр­гея, якая за­ня­ла ўсе за­лы мін­ска­га НЦСМ на Ня­кра­са­ва, — па­сля яе Кат­ран быў за­про­ша­ны ра­біць «вя­ лі­кі пра­ект» у «Ок16». Такім чынам, чай­ны грыб, што ўжо па­бы­ваў у Мін­ску ў якас­ці ад­на­го з экс­па­на­таў Сяр­ге­евай пер­са­нал­кі, дзе вы­кон­ваў у асоб­най зале ара­то­рыю «Ве­дзь­мі­ны ко­ль­цы», сё­ле­та вяр­нуў­ся ў бе­ла­рус­кую ста­лі­цу ўжо ў якас­ці гас­па­да­ра і ку­ра­та­ра рэ­зі­дэн­цыі свай­го імя. Яго антра­па­морф­­ ны­мі па­моч­ні­ка­мі — ка­мі­са­рам і дру­гім ку­ра­та­рам ад­па­вед­на — ста­лі мы з Сяр­ге­ем.

Рэ­цАгляд эн­з ія

Ра­шэн­не пе­рад­аць ку­ра­тар­ства мас­та­ку-неча­ла­ве­ку, Вя­лі­ка­му ся­мей­ству Чай­на­га гры­ба Кам­бу­ча-Да­ста­еўскі, я лі­чу архі­важ­ным. На­гна­ла аско­му вер­ ты­ка­ль­ная іе­рар­хіч­ная струк­ту­ра су­час­на­га мас­тац­тва — ды і на­ву­кі, ча­го ўжо там, — ві­да­воч­на па­хіс­ну­ла­ся і рас­су­ну­ла­ся га­ры­зан­та­ль­на. Ня­ўпэў­не­насць у су­р’ёз­нас­ці (і, ад­па­вед­на, аўта­ры­тар­нас­ці) вы­каз­ван­ня — са­мы моц­ны бок на­ша­га рэ­зі­дэн­цка­га пра­екта. У сва­ёй пра­грам­най «грыб­ной» лек­цыі, якая ста­ла ад­ной з клю­ча­вых падзей рэ­зі­дэн­цыі, архі­тэк­тар і да­след­чык Гео­ргій За­бор­скі, ён жа за­сна­ва­ль­нік ку­ль­тур­на­га ха­ба «Ок16», прэ­зен­та­ваў гры­бы як ка­му­ні­ка­тыў­ны ме­ха­нізм у жы­вой пры­ро­дзе. Бо ўрад­лі­вая ляс­ная гле­ба — гэ­та не про­ста су­месь разнастайных час­ціц, а мнос­тва пе­ра­пле­це­на­га мі­цэ­лію, што на­ле­жыць роз­ным гры­бам, якія су­пра­цоў­ні­ча­юць з дрэ­ва­мі ў аб­ме­не ві­ль­гац­цю, мі­не­ра­ль­ны­мі ды арга­ніч­ны­мі рэ­чы­ва­мі, а так­са­ма ўза­ема­дзей­ні­ча­юць з іншы­мі гры­ба­мі і гле­ба­вы­мі мік­ра­арга­ніз­ма­мі. Спа­сы­ла­ючы­ся на апош­нія на­ву­ко­выя да­сле­да­

11

ван­ні, Гео­ргій сцвяр­джае, што ме­на­ві­та яны, прад­стаў­ні­кі цар­ства Fungi seu Mycota, звяз­ва­юць бі­яцэ­ноз у адзі­ную сіс­тэ­му і да­па­ма­га­юць рас­лі­нам мець зно­сі­ны па­між са­бой. Та­кой і ста­ла на­ша рэ­зі­дэн­цкая плат­фор­ма — мес­цам, якое аб’­ядноў­вае са­мых роз­ных акта­раў, і па­жыў­ным ася­род­дзем, што прад­ стаў­ляе маг­чы­масць іх ка­му­ні­ка­цыі ды ўза­емаў­плы­ву. Чай­ны ж грыб, па­ста­янны ўдзе­ль­нік экс­па­зі­цый Сяр­гея Кат­ра­на, на­адва­рот, па­сту­по­ва пер­са­ні­фі­ка­ваў­ся — ад пра­екта да пра­екта. Па­куль не за­явіў пра ся­бе як асоб­ная твор­чая пер­со­на, вы­сту­піў­шы ў якас­ці ку­ра­та­ра мін­скай рэ­ зі­дэн­цыі і за­ймеў­шы ў гэ­тай су­вя­зі кам­фар­та­бе­ль­ны, з аўта­ном­ным асвят­лен­ нем, до­мік у «мзо­раў­скім» цэ­ху «Плён­ка». Так, на­шай га­лоў­най мэ­тай бы­ло ства­рэн­не ў Бе­ла­ру­сі но­вай не­за­леж­най пля­цоў­кі для ге­не­ра­цыі ідэй, уз­ае­ма­дзе­яння мас­та­коў і на­ву­коў­цаў, аб­ме­ну во­пы­там і інфар­ма­цы­яй, звя­за­ных з но­вы­мі тэх­на­ло­гі­ямі і су­час­ны­мі пад­ыхо­ да­мі ў мас­тац­тве. Істот­ным уяў­ляў­ся інтэр­на­цы­яна­ль­ны век­тар рэ­зі­дэн­цыі — лістапад, 2019

12

Агляд

для пе­ра­адо­лен­ня айчын­най за­мкнё­нас­ці і пе­ры­фе­рый­нас­ці, «ку­ль­тур­най інтэг­ра­цыі кра­іны ў сус­вет­ную сет­ка­вую струк­ту­ру су­час­на­га мас­тац­тва», як гэ­та фар­му­люе Сяр­гей Кат­ран, бо грыб­ні­цы ўсё роўна на межы і ад­лег­лас­ці! Але ў пра­цэ­се раз­віц­ця і фар­ма­ван­ня рэ­зі­дэн­цыя вы­гля­да­ла як дзіў­ны экс­ пе­ры­мент — з зу­сім непрадвыз­на­ча­ны­мі вы­ні­ка­мі. У рэ­шце рэшт мы атры­ ма­лі скла­да­ны клу­бок падзей, акра­мя, улас­на, вы­ста­вы, — у раз­беж­цы ад на­ву­ко­вых і ка­ля­на­ву­ко­вых лек­цый, канцэртаў і тан­ца­ва­ль­на-фі­ла­соф­ска­га пер­фор­ман­су да по­ўна­мет­раж­на­га фі­ль­ма і кан­фе­рэн­цыі па ама­тар­скай кас­ ма­наў­ты­цы, між­на­род­най — з прад­стаў­ніц­тва­мі Кі­тая, Да­ніі, Ізра­іля, Рас­іі і Бе­ла­ру­сі, вя­до­ма. І тым не менш ру­ха­ві­ком пра­цэ­саў ста­лі на­шы рэ­зі­дэн­ты — уні­ка­ль­ныя твор­ чыя адзін­кі са­мых роз­ных інта­рэ­саў і пра­фе­сій. На кож­ны рэ­зі­дэн­цкі тэр­ мін — два тыд­ні мак­сі­мум — за­пра­шаў­ся за­меж­ны ўдзе­ль­нік або ка­лек­тыў па­ра­ле­ль­на з удзе­ль­ні­кам або ка­лек­ты­вам з Бе­ла­ру­сі. У вы­ні­ку агу­ль­ную пра­ цоў­ную пра­сто­ру ў «Плён­цы» айчын­ныя ўдзе­ль­ні­кі дзя­лі­лі з ка­ле­га­мі з іншых кра­ін, блі­жэй­шая з якіх Рэ­спуб­лі­ка Ужу­піс, што ў Ві­ль­ні, а са­мая да­лё­кая — ЗША. Акра­мя мес­ца для пра­цы, ака­ма­да­цыі, жыл­ля і квіт­коў, мы да­ва­лі рэ­ зі­дэн­там ма­тэ­ры­ялы, аб­ста­ля­ван­не, а так­са­ма за­бяс­печ­ва­лі прад­акшн ра­бот. У сва­бод­най фор­ме на­шай за­яўкі ме­лі­ся то­ль­кі дзве аб­авяз­ко­выя ўмо­вы для ўдзе­лу. Пер­шая — здо­ль­насць ка­ла­ба­ры­ра­ваць з мас­та­ком-неча­ла­ве­кам і чай­ным гры­бам. Дру­гая — кож­ны з на­шых гас­цей па­ві­нен быў ка­му­ні­ка­ваць з ла­ка­ль­ным со­цы­умам у лю­бым зруч­ным фар­ма­це — май­стар-кла­са ці варк­ шо­пу або лек­цыі — усё роў­на. Кож­ная/кож­ны з за­про­ша­ных да­ваў спра­ва­ зда­чу не­йкім кан­крэт­ным тво­рам, якія ў вы­ні­ку і скла­лі га­ла-спра­ваз­дач­ную экс­па­зі­цыю ўсіх удзе­ль­ні­каў — па за­вяр­шэн­ні се­зо­на, у ве­рас­ні. Вы­ста­ва — пла­до­вае це­ла на­шай рэ­зі­дэн­цыі-«грыб­ні­цы» — атры­ма­ла­ся вель­­ мі на­сы­ча­най, але скла­да­най у тым сэн­се, што, акра­мя ві­зу­аль­на­га ўспры­ ман­ня, яна ме­ла па­трэ­бу ў па­шы­ра­ных ка­мен­та­рах пра­ктыч­на па кож­ным аб’­екце, то-бок ві­зу­аль­на не бы­ла, зра­зу­ме­ла, вы­зна­ча­ль­най. Ад­нак га­то­выя вы­дат­ка­ваць ка­ля га­дзі­ны свай­го ча­су на тлу­ма­чэн­ні на­шых гі­даў ці ха­ця б уваж­лі­вае чы­тан­не экс­плі­ка­цый на­ўрад ці па­шка­да­ва­лі пра гэ­та. Мі­га­цен­не ві­дэ­апра­екцыі ў па­ўзмро­ку, яркія «мед­ыцын­скія» віт­ры­ны, ды­на­ міч­ныя свят­ло і гук у пэў­най сту­пе­ні ўні­фі­ка­ва­лі ў ад­ной пра­сто­ры — вя­ліз­най і по­стын­дус­тры­яль­най — ве­ль­мі па­ляр­ныя пра­цы. Наш пер­шы рэ­зі­дэнт, бе­ла­рус­кі мас­так і ку­ль­ту­ро­лаг Аляк­сандр Ад­амаў, плён­ на да­сле­ду­ючы «грыб­ныя» тэ­мы пра­зрыс­тас­ці і шмат­слой­нас­ці, па­глы­біў­ся ў гіс­то­рыю «МЗОР» — уні­ка­ль­най пля­цоў­кі на­плас­та­ван­ня гіс­то­рыі не­ка­ль­кіх па­ка­лен­няў і эпох, «якія па­кі­ну­лі тут сля­ды сва­ёй пра­цы і ад­па­чын­ку, энту­зі­ язму і ну­ды, ба­ра­ць­бы і па­кут, юнац­тва, ста­рас­ці і... твор­час­ці». Кан­тра­пункт яго час­ткі экс­па­зі­цыі — не­га­ты­вы з за­кі­ну­тай за­вад­ской фо­та­ла­ба­ра­то­рыі, якой ка­рыс­та­лі­ся ра­бо­чыя-фо­та­ама­та­ры. Але­на Чэпелева і Жан­на Ма­ро­за­ва лі­та­ра­ль­на рас­пла­ві­лі шкля­ныя плас­ты і, пад­свеч­ва­ючы іх на ве­лі­зар­ных (ла­ба­ра­тор­ных) шкля­ных ста­лах, зблі­жа­лі мак­ра- і мік­ра­мі­цэт­ныя фор­мы з антра­па­мор­фны­мі. Што цал­кам акту­аль­на ў свят­ле апош­ніх на­ву­ко­вых да­сле­да­ван­няў, якія да­каз­ва­юць, што гры­бы ку­ды блі­жэй да жы­вёл, чым да рас­лін. Па пры­нцы­пе цві­лі (якая так­са­ма, як вя­до­ма, грыб) ке­ра­міч­ныя інтэр­вен­цыі Да­р’і Ман­дзік рас­паў­злі­ся па сця­не, вы­ры­ва­ючы­ся, як ні дзіў­на, у пра­сто­ру са­цы­яль­ную. З да­па­мо­гай анкет і гу­та­рак аўтарка збі­рае тое, што хва­люе лю­ дзей у 2019 го­дзе, і пе­ра­но­сіць у глі­ну як у кан­тэй­нер для да­гіс­та­рыч­на­га за­хоў­ван­ня — бо, па яе словах, «са­мым ста­ра­жыт­ным ке­ра­міч­ным таб­ліч­кам бо­льш за 5300 га­доў. У іх над­ру­ка­ва­на тое, што хва­ля­ва­ла ста­ра­жыт­ных». Геш­та­льт-тэ­ра­пеў­тка Ва­ле­рыя Мар­ты­сюк пра­цуе з тэ­май сэк­су­аль­нас­ці гры­ ба, сцвяр­джа­ючы, што «грыб сэк­су­аль­ны і хіт­ры!». Яе ві­дэа — се­анс псі­ха­ ана­лі­зу, які да­сле­дуе ідэн­тыч­насць гас­па­да­ра рэ­зі­дэн­цыі і рас­тлу­мач­вае, «як пра­цуе яго ўнут­ра­нае, з які­мі аб­ме­жа­ван­ня­мі су­ты­ка­ецца, у чым пад­абен­ства і ад­роз­нен­не гры­ба з ча­ла­ве­кам і што ўплы­вае на яго сва­бо­ду — на сва­бо­ду ду­ху». Над экс­па­зі­цы­яй лу­нае «Грыб­ное воб­ла­ка, якое спя­вае» — аўды­яві­зу­аль­ ная інста­ля­цыя Хе­зэр Кап­лоу, дасведчанай удзе­ль­ні­цы мнос­тва рэ­зі­дэн­цый па ўсім све­це, інтэр­на­цы­яна­ль­на вя­до­май аме­ры­кан­скай мас­тач­кі. «Чай­ны грыб — мяк­кая, су­ця­ша­ль­ная, бяс­кон­ца муд­рая істо­та, якая дасць пры­ста­нак «Мастацтва» № 11 (440)

тым, хто хо­ча на­ве­даць яго», — так ува­со­біў­ся во­пыт аса­біс­тай ка­му­ні­ка­цыі рэ­зі­дэн­ткі з Вя­лі­кім ся­мей­ствам Чай­на­га гры­ба Кам­бу­ча-Да­ста­еўскі. Ад­на з на­шых ідэ­аль­ных рэ­зі­дэн­так — Але­на Дзя­мі-да­ва (Дзя­мі­да­ва), мед­ыя­ мас­тач­ка, да­след­чы­ца, ку­ра­тар­ка на­прам­ку art & science Мас­коў­ска­га по­лі­ тэх­ніч­на­га ўні­вер­сі­тэ­та, а так­са­ма пра­ектаў MEDIA BODY MEDIA і «Ла­ба­ра­то­ рыя мед­ыя­па­эзіі». У экс­па­зі­цыі бы­лі два тво­ры Алены на тэ­му не­ча­ла­ве­чай ця­лес­нас­ці, ад­нак са­мым кру­тым вы­ні­кам яе візіту стаў тыд­нё­вы вар­кшоп «Сім­бі­ёз Minsk», што ча­роў­ным чы­нам пе­ра­тва­рыў яго ўдзе­ль­ні­каў, у бо­ль­ шас­ці сва­ёй без мас­тац­ка­га бэк­граў­нду, у аўта­раў ма­ну­мен­та­ль­ных ра­бот су­час­на­га мас­тац­тва, дзве з якіх ста­лі час­ткай фі­на­ль­най га­ла-вы­ста­вы. Гэ­та «AI censorship race», на­гляд­нае да­сле­да­ван­не ліч­ба­вай цэнзуры алга­рыт­ маў са­цы­яль­ных се­так Аляк­сея Да­ро, і «50 кропак» Іны Ша­ла­ме­евай, сход уні­ка­ль­ных гра­фіч­ных па­слан­няў пя­ці­дзе­ся­ці ча­ла­век у вы­гля­дзе кро­пак, па­стаў­ле­ных звы­чай­най аўта­руч­кай і па­вя­лі­ча­ных з да­па­мо­гай мік­рас­ко­па. Да­рэ­чы, пра­меж­ка­вая вы­ста­ва-прэ­зен­та­цыя ра­бот вы­пус­кні­коў вар­кшо­пу цал­кам маг­ла б кан­ку­ра­ваць з асноў­най рэ­зі­дэн­цкай вы­ста­вай — ка­лі б не бы­ла та­кой мі­ма­лёт­най, на жаль. Сет­кі Open-call пры­нес­лі нам і зор­ныя імё­ны — так, на­прык­лад, мас­тач­ка На­ тал­ля За­лоз­ная эфек­тна ад­рэф­лек­са­ва­ла кан­цэпт не­антра­па­мор­фной асо­бы і ўмоў­нас­ці iнды­вi­ду­аль­на­га бяс­смер­ця ў «Ге­не­ала­гіч­ным дрэ­ве», вы­ка­на­ным у не­ча­ка­най для яе тэх­ні­цы фо­та­ка­ла­жу на пра­зрыс­тым пад­свет­ле­ным плас­ ты­ку. «(А) са­цы­яль­ны ліфт» Во­ль­гі Са­ла­хе­евай над­аў пра­екту да­во­лі выразнае са­ цы­яль­нае вы­мя­рэн­не. Во­ль­га, ві­дэ­аар­тыс­тка і VJ, пра­цу­ючы з экс­пе­ры­мен­­ таль­­ны­мі элек­трон­ны­мі мед­ыя, вы­ка­на­ла ў пер­шую чар­гу гу­ка­вую пра­цу, жор­стка ўка­рэ­не­ную, тым не менш, на фі­зі­яла­гіч­ных па­чуц­цях ня­ўстой­лі­ вас­ці і не­бяс­пе­кі, сі­му­ля­ваных по­ўна­па­мер­ным трэ­на­жо­рам-ма­ке­там ста­рой ліф­та­вай ка­бі­ны, пад­ве­ша­най пад цэ­ха­вым кра­нам-бэ­ль­кай. На­ціс­нуў­шы на кноп­кі, мож­на было вы­слу­хаць аб­са­лют­на дэ­ма­ты­ву­ючыя фра­зы-фраг­мен­ты рэ­аль­ных гу­та­рак пры ўлад­ка­ван­ні на пра­цу, якія з’яў­ля­юцца дзей­снай збро­ яй су­час­най ген­дар­най дыс­кры­мі­на­цыі. І ка­лі твор Во­ль­гі за­кра­нае «грыб­ную» тэ­ма­ты­ку то­ль­кі апас­род­ка­ва­на, дэ­ ман­стру­ючы не­га­тыў­ныя аспек­ты існа­ван­ня сха­ва­най і ўсю­ды­існай «грыб­ ні­цы дыс­кры­мі­на­цыі», то пра­ект ад­кры­тай су­по­ль­нас­ці архі­тэк­та­раў і прад­стаў­ні­коў су­меж­ных дыс­цып­лін MONOGROUP ад­па­вя­даў на­шым па­тра­

Агляд

ба­ван­ням аб­са­лют­на дакладна, сап­раў­ды стаў экс­пе­ры­мен­там, на­ву­ко­вым у пер­шую чар­гу. У су­пра­цоў­ніц­тве з рас­іян­кай Ка­цяй Брыс­кі­най, вы­пус­кні­цай ма­гіс­тар­скай пра­гра­мы ў га­лі­не най­ноў­шых тэх­на­ло­гій і ды­зай­ну Архі­тэк­ тур­най аса­цы­яцыі ў Лон­да­не, ма­наг­ру­паў­цы (На­тал­ля Ня­мко­ва, Аляк­сандр Ха­дзя­коў, Яна Су­хоц­кая, Арцём Атра­шэў­скі) і іх асіс­тэн­ты (Андрэй Шаб­лін­ скі, Дзя­ніс Ба­ку­но­віч, Ні­ка Пят­ру­хі­на, Ана­толь Ба­бе­ня) вы­рош­чва­лі грыб­ныя спо­ры, прад­астаў­ле­ныя го­ме­льс­кім Інсты­ту­там ле­су НАН Бе­ла­ру­сі, тэс­ту­ючы маг­чы­мас­ці гэ­та­га ма­тэ­ры­ялу для па­тэн­цый­на­га вы­ка­рыс­тан­ня ў но­вым, не­ антра­па­цэн­трыч­ным га­рад­скім ася­род­дзі. Інста­ля­цыя MONOGROUP і Ка­ці Брыс­кі­най — сап­раў­дная ла­ба­ра­то­рыя, дзе труб­кі з мі­цэ­лі­ем звяз­ва­юць рас­ лі­ны, да­памага­ючы ім пе­рад­аваць ад­но ад­на­му бі­яхі­міч­ныя сіг­на­лы. А сін­ тэ­за­тар, пад­лу­ча­ны да да­тчы­каў на ліс­ці рас­лін, да­зва­ляе ім рэ­ага­ваць на на­вед­ні­каў (і гэ­та факт!). Мы пра­цяг­ва­ем ча­каць по­ўна­мет­раж­ны фі­льм «Су­пер­па­зі­цыя» на­шай рэ­зі­ дэнт­кі-рэ­жы­сёр­кі (а так­са­ма сцэ­на­рыс­ткі, апе­ра­тар­кі, ман­та­жор­кі і фа­тог­раф­ кі) Але­ны Ясін­скай. Па жан­ры — ка­ме­дыю аб­сур­ду, па сцэ­на­ры — гіс­то­рыю ня­ў­дач­лі­ва­га на­ву­коў­ца, што спра­буе рэ­алі­за­ваць ся­бе ў якас­ці мас­та­ка ў рам­ках рэ­зі­дэн­цыі (і зна­хо­дзіць сваё каханне на тэ­ры­то­рыі мас­тац­тва). «Але, су­тык­нуў­шы­ся з ле­ту­цен­ным све­там мро­яў і ха­атыч­ным твор­чым ася­род­дзем, якое не пад­да­ецца ўпа­рад­ка­ван­ню, вы­му­ша­ны па­ўстаць на ба­ра­ць­бу са сваі­ мі стра­ха­мі і ня­ўпэў­не­нас­цю, каб за­вяр­шыць пра­ект сво­еча­со­ва да спра­ва­ з­дач­най вы­ста­вы. Су­пер­па­зі­цыя — тэр­мін з кван­та­вай ме­ха­ні­кі, які азна­чае зна­хо­джан­не аб’­екта ад­на­ча­со­ва ў двух ста­нах, як кот Шро­дзін­ге­ра: і жы­вы, і мёрт­вы ад­на­ча­со­ва. У да­дзе­ным вы­пад­ку гэ­та ме­та­фа­ра твор­ча­га пра­цэ­су, якая азна­чае сум­не­вы», — сцвяр­джае Але­на, і мы ёй, вя­до­ма ж, ве­рым. Ты­зер «Су­пер­па­зі­цыі» быў тры­умфа­ль­на прэ­зен­та­ва­ны ў «рас­кан­сер­ва­ва­ ных» ад­мыс­ло­ва для вы­ста­вы па­мяш­кан­нях за­вод­скай май­стэр­ні электрыка, што на га­ды вы­па­лі з вы­ка­рыс­тан­ня і дзя­ку­ючы гэ­та­му за­ха­ва­лі атмас­фе­ ру са­вец­ка­га за­во­да, у якую пыл і на­ту­ра­ль­ная энтра­пія ўнес­лі свае важ­кія зме­ны. Тут жа, у са­мым да­лё­кім па­кой­чы­ку-скла­дзе, экс­па­на­ваў­ся дру­гі твор Хе­зэр Кап­лоу «Чыс­тая рас­ко­ша» — 16-хві­лін­ны ві­дэ­афраг­мент мін­ска­га эта­ пу да­сле­да­ван­ня рас­ко­шы, што бес­пе­ра­пын­на пра­цяг­ва­ецца ў роз­ных кра­інах, — на­тхнё­ны сус­вет­ным бу­мам бу­даў­ніц­тва эліт­на­га жыл­ля. Гу­ка­вую пра­сто­ру вы­ста­вы пра­ніз­ва­ла мед­ыта­тыў­нае гу­чан­не тых са­мых «эцю­даў» Гле­ба Дзі­ва­ва, ві­зі­яне­ра, кам­па­зі­та­ра-му­ль­ты­інстру­мен­та­ліс­та,

13

а акра­мя гэ­та­га — Мі­ніс­тра гу­ку, Ме­рап­ры­емстваў, Тэх­на­ло­гій і Іна­ва­цый не­ за­леж­най артыс­тыч­най Рэ­спуб­лі­кі Ужу­піс. Гар­ма­ніч­ная, але тро­хі «не­ча­ла­ ве­чая» му­зы­ка — вы­нік уні­ка­ль­на­га экс­пе­ры­мен­ту на сты­ку гу­ку, мас­тац­тва, тэх­на­ло­гій і арт-на­ву­ко­ва­га пад­ыхо­ду да іншых фор­маў жыц­ця — ство­ра­ная AI-кам­па­зі­та­рам Musical Blockchain, ство­ра­ным, у сваю чар­гу, Гле­бам. На ад­ крыц­ці пра­гу­ча­ла яе сім­фа­ніч­нае вы­ка­нан­не — ве­ль­мі на­гляд­ны і ўраж­лі­вы вы­нік уз­ае­ма­дзе­яння па­між неча­ла­ве­кам-гры­бам, неча­ла­ве­кам-ма­шы­най і ча­ла­ве­кам-ка­ла­ба­ра­та­рам. Сам жа Глеб Дзі­ваў вы­явіў­ся яшчэ ад­ным уні­каль­­ ным «энер­джай­зе­рам» рэ­зі­дэн­цыі, вы­сту­піў­шы з пяц­цю пуб­ліч­ны­мі лек­цы­ ямі за­пар, і гэ­та наш аб­са­лют­ны рэ­корд! Вя­до­ма ж, я не­шта пра­пус­ціў. Вось, да пры­кла­ду, гі­ган­цкія арэ­лі, зроб­ле­ныя — як вы­ні­кае з эты­ке­та­жу — арт-гру­поў­кай (Н)ТР і за­бяс­пе­ча­ныя інструк­цы­яй, якая тлу­ма­чыць іх пры­зна­чэн­не: для экс­прэ­сіў­най дэк­ла­ма­цыі ў роз­ных ста­ нах ня­ўстой­лі­вас­ці. Да­дзе­ны кі­не­тыч­ны аб’­ект — на­воч­ная ілюс­тра­цыя: на­ ват я, ад­каз­ны за ідэ­ало­гію пра­екта, не да кан­ца раз­умею, што ж усё-та­кі ад­бы­ло­ся. Бо мно­гія падзеі зда­ры­лі­ся па­ра­ле­ль­на і вы­сліз­ну­лі з зо­ны ма­ёй ува­гі з-за ры­за­ма­тыч­нас­ці пра­екта, ад­сут­нас­ці вы­яўле­най струк­ту­ры — і, як след­ства, ня­ста­лай актыў­нас­ці ў асоб­ных кроп­ках. На­прык­лад, пер­фар­ма­тыў­ ная час­тка рэ­зі­дэн­цыі з-за шэ­ра­гу аб­ста­він пра­йшла на пе­ры­фе­рыі ма­йго ўспрымання, але я да­пус­каю, што ме­на­ві­та яна маг­ла быць (зрэш­ты, ве­ра­ год­на, і ста­ла для ад­па­вед­ных су­по­ль­нас­цяў) ад­ной з най­важ­ней­шых у ця­ пе­раш­няй рэ­зі­дэн­цыі. Мне б ве­ль­мі ха­це­ла­ся ка­лі не пры­няць удзел, то ха­ця б па­гля­дзець ужы­вую на пра­цу на­шых рэ­зі­дэн­таў «Ok, KUMU!» — на сты­ку пер­фор­ман­су, сайнс-арту і су­час­най фі­ла­со­фіі. Інтэр­на­цы­яна­ль­ны ду­эт — Сяр­гей Ма­ро­заў, пра­фе­сій­ны рэ­жы­сёр, пер­фор­мер і ку­ра­тар, га­лоў­ны рэ­жы­сёр ку­ль­тур­на­га цэн­тра «ЗІЛ» (Мас­ква), які су­пра­цоў­ні­чаў з Цэн­трам імя Ме­ерхо­ль­да, аўстрый­скі­мі Тэ­атры ан дэр Він і Шаў­шпі­ль­хаўс у су­аўтар­стве з Ва­ле­ры­яй Хры­пач, ха­рэ­ограф­кай і тан­цор­кай, артыс­ткай ба­ле­та Тэ­атра су­час­най ха­рэ­агра­фіі БГМТ — рэ­алі­за­ваў уні­ка­ль­ную пер­фар­ма­тыў­ную лек­цыю, за­сна­ва­ную на су­час­ных фі­ла­соф­скіх тэк­стах. З да­па­мо­гай прад­стаў­ні­коў зу­сім роз­ных су­по­ль­нас­цяў (тан­цо­раў, біё­ла­гаў, антра­по­ла­гаў, фі­ло­са­фаў і іншых) і вось гэ­тых вось арэ­ляў. І ўсё ж у нас атры­ма­ла­ся га­лоў­нае — тое, пра што ма­ры­ла­ся: ства­рыць актыў­ ную мастацка-на­ву­ко­вую «кроп­ку збор­кі» для крэ­атыў­ных лю­дзей Мін­ ска, Бе­ла­ру­сі і не толькі. Мес­ца пра­рас­тан­ня і рас­паў­сю­джван­ня твор­чых спораў — во­ль­ных ад дыс­цып­лі­нар­ных і іншых ра­мак. Уво­гу­ле на­ват усё роў­ на, якой бы­ла вы­ні­ко­вая вы­ста­ва, бо гэ­та ўся­го то­ль­кі спра­ваз­да­ча пра­цы рэ­зі­дэн­цыі, на­сы­ча­най і прад­уктыў­най. З за­крыц­цём фі­на­ль­най га­ла-вы­ста­вы афі­цый­на за­вяр­шы­ла­ся ра­бо­та Мін­ скай арт-рэ­зі­дэн­цыі Вя­лі­ка­га ся­мей­ства Чай­на­га гры­ба Кам­бу­ча-Да­ста­еўскі ў 2019 го­дзе. Не­шта ве­ль­мі важ­нае ад­бы­ло­ся за па­пя­рэд­нія не­ка­ль­кі ме­ ся­цаў, і вы­ста­ва — то­ль­кі бач­ная час­тка глы­бін­ных пра­цэ­саў, за­пуш­ча­ных рэ­зі­дэн­цы­яй. Па­куль яшчэ не­зра­зу­ме­ла, як ме­на­ві­та ўсё гэ­та ад­аб’ец­ца на на­шай бу­ду­чы­ні, але, пад­обна грыб­ным гі­фам, мы на­вя­за­лі ка­му­ні­ка­цыю па­ між асо­ба­мі і су­по­ль­нас­ця­мі, пад змроч­ны­мі скля­пен­ня­мі «Ок16» за­ра­дзі­ ла­ся са­праў­дная грыб­ні­ца, якая пра­цяг­вае, зда­ецца, рас­ці. Дзя­куй усім саў­ дзе­ль­ні­кам і саў­дзе­ль­ні­цам гэ­та­га дзіў­на­га пра­цэ­су — усім на­шым вы­дат­ным рэ­зі­дэн­там з роз­ных кра­ін, якія здо­ле­лі «за­па­ліць» ла­ка­ль­ную бе­ла­рус­кую сі­ту­ацыю; ку­ра­та­рам і ме­не­джа­рам; ва­лан­цё­рам; гас­па­да­рам пра­сто­ры і ўсім тым, хто быў і за­ста­ецца з на­мі. Мы спа­дзя­емся на но­вы — не менш плён­ны — грыб­ны се­зон у на­ступ­ным го­дзе.

1. Дар’я Мандзік побач са сваёй керамічнай інтэрвенцыяй «Асяроддзе».

2. Агульны від сайнс-арт лабараторыі «General natural Intelligence / I’M / Inhalable Matter» Каці Брыскінай і MONOGROUP. 3. Аляксандр Адамаў. «Празрыстасць». Сайт-спецыфічная інсталяцыя са знойдзеных рэчаў.

4. Алена Чэпелева і Жанна Марозава. Паслойная трансфармацыя чалавека ў грыб. Шкло, маліраванне, інсталяцыя.

5. Вялікае сямейства Чайнага грыба Камбуча-Дастаеўскі, куратар рэзідэнцыі. Фінальная прэзентацыя варкшопу Алены Дзямі-давай (Дзямідавай) «Сімбіёз Minsk». лістапад, 2019

14

А гл я д

Азір­нуц­ца на ўяў­нае Лю­боў Гаў­ры­люк

Т

Ме­сяц фа­таг­ра­фіі ў Мін­ску

э­мы, якія ад пэў­на­га ча­су пра­па­нуе «Ме­сяц фа­таг­ра­фіі», з кож­ным го­дам прад­угле­джва­юць усё бо­льш шы­ро­кі спектр пра­чы­тан­няў. Ка­лі кан­цэп­цыі «цэнтр/пе­ры­фе­рыя» (2016) і «ка­лек­ты­ві­за­цыя» (2017) яшчэ не­як бы­лі пры­вя­за­ныя да акту­аль­ных дыс­ку­сій на бе­ла­рус­кай арт-сцэ­не, то «юбі­лей» (2018) і «гіс­то­рыя» (2019) вы­хо­дзяць за гэ­тыя рам­кі лёг­ка і пра­ктыч­на без аб­ме­жа­ван­няў у трак­тоў­ках. Тое, што на­зы­ва­ецца інтэр­прэ­та­цы­ямі, па сут­нас­ці за­мя­няе аб’­ектыў­насць гіс­та­рыч­ных падзей, і апус­кац­ца ў гэ­ты ка­ла­мут­ны па­ток, вя­до­ма, ры­зы­коў­на. На­ват з та­кім мед­ыу­мам, як фа­таг­ра­фія. На­ват уз­бро­іўшы­ся не­за­кон­ча­ным арты­ку­лам Ва­ль­тэ­ра Бе­нь­ямі­на «Пра пан­яцце гіс­то­рыі» («Тэ­зі­сы пра фі­ла­со­фію гіс­то­рыі», 1940). Па­ра­дак­са­ль­на: два дзя­сят­кі фраг­мен­таў, па­этыч­ных воб­ра­заў, ад­кры­тых і сха­ва­ных ад­сы­лак не пры­зна­ча­лі­ся для пуб­лі­ка­цыі, але па­сля 1968 го­да тэкст стаў ад­ным з най­бо­льш цы­та­ва­ных ра­бот Бе­нь­ямі­на.

«Мастацтва» № 11 (440)

Агл яд У кан­цэп­цыі «гіс­то­рыя» ёсць мес­ца сюр­рэ­аліз­му За­над­та сме­ла мер­ка­ваць, што яно цэн­тра­ль­нае, але тое, што мес­ца прык­ мет­нае і год­нае, гэ­та да­клад­на. Асноў­ная экс­па­зі­цыя МФМ па­чы­на­ецца з «Кам­пра­мі­саў»: дып­тых Мак­сі­ма Ясін­ска­га, хоць і быў зроб­ле­ны ў 2012 го­дзе, жы­ва вяр­тае нас у рэ­ча­існасць. Гэ­та, ка­неш­не, пра стан­цыю мет­ро і не­ка­ль­кі яе пе­ра­наз­ван­няў. Але гэ­та і пра стан роз­умаў. Сціс­ла, ясна і з ве­ерам ка­на­та­цый. «Штурм Зі­мо­ва­га па­ла­ца» 1920 го­да — яшчэ ад­на рэ­кан­струк­цыя; інша­га ты­пу, але так­са­ма з кан­крэт­най та­па­ла­гіч­най асно­вай. Яе ства­ры­лі праз тры га­ды па­сля рэ­ва­лю­цыі як тэ­атра­ль­ную па­ста­ноў­ку, за­дзей­ні­ча­лі бо­льш за 8000 акцё­раў. Рэ­жы­сёр Мі­ка­лай Яўрэ­інаў та­ды ка­заў пра «ге­ра­ічную дра­ му», ад­крыў­шы пра­сто­ру для дра­ма­тур­гіі, якая ўсё XX ста­год­дзе аб­ароч­ва­ ла­ся тра­ге­ды­яй, ка­тас­тро­фай, зло­мам усіх па­ра­дыг­маў пра­грэ­су і ча­ла­веч­ нас­ці. У звы­чай­ным, усім зра­зу­ме­лым сэн­се гэ­та­га сло­ва. Пункт ад­лі­ку, як гэ­ты век ні на­зы­вай, 1917. Ужо трох­га­до­вая га­да­ві­на да­ла старт бу­ду­чай пры­хі­ль­нас­ці юбі­ле­ям, пра­па­ган­дзе і г.д. А са­му па­ста­ноў­ку — псеў­да­да­ ку­мент — ста­лі вы­да­ваць за ары­гі­нал, гіс­та­рыч­нае свед­чан­не рэ­ва­лю­цыі. Не­вя­лі­кі ча­са­вы раз­рыў, а на­сам­рэч пад­роб­ка, як і ў Ясін­ска­га, то­ль­кі да­дае пе­ра­апі­сан­ням хіс­ткасць. Усе не­су­па­дзен­ні ў гіс­то­рыі мож­на, вя­до­ма, спа­ка­ ваць у «кадр», «мі­зан­сцэ­ну» або «таб­ліч­ку», але гэ­та ж то­ль­кі ілю­зія. «Рэ­кан­струк­цыя» Аляк­сан­дра Грон­ска­га так­са­ма пра гэ­та. У ана­та­цыі да не­вя­лі­кай се­рыі (трып­ціх) фа­тог­раф ад­штур­хоў­ва­ецца ад тэ­мы ба­та­ль­ных пан­арам у му­зе­ях Рас­іі, ро­ле­вых гу­ль­няў. Ад­нак фа­таг­ра­фіі ўзнаў­ля­юць толь­­кі фан­та­зіі на тэ­му, пер­фор­ман­сы з пе­ра­апра­нан­нем, за які­мі ні­чо­га не ста­іць... Гле­да­чу ві­да­воч­на, на­ко­ль­кі да­лё­кія інсцэ­ні­роў­кі ад кан­тэк­сту гіс­та­рыч­ных падзей. Як быц­цам пе­рад фа­таг­ра­фі­яй спе­цы­яль­на па­стаў­ле­на мэ­та як ма­га бо­льш ад­да­ліць ад­но ад дру­го­га. Парт­рэ­ты з хрэс­та­ма­тыі На­цы­яна­ль­ны гіс­та­рыч­ны му­зей ужо тра­ды­цый­на ўдзе­ль­ні­чае ў МФМ, і бы­ло б дзіў­на, каб у тэ­ме «гіс­то­рыя» гэ­тая інсты­ту­цыя не па­ка­за­ла ака­ дэ­міч­ную раз­гор­ну­тую рэ­трас­пек­ты­ву. Му­зей у су­пра­цоў­ніц­тве з Цэн­трам бе­ла­рус­ка-яўрэй­скай ку­ль­тур­най спад­чы­ны і Borodulin Collection сыг­раў маш­таб­на: «Май­сей На­пе­ль­ба­ум. Парт­рэт эпо­хі» — моц­ны акорд у бе­ла­ рус­кай фа­таг­ра­фіч­най сфе­ры, дзе «ка­ра­ні» і су­вя­зі з ра­дзі­май — та­кая ж акту­аль­ная інта­на­цыя, як і ва ўсёй гу­ма­ні­та­рыс­ты­цы. Да та­го ж 150 га­доў з дня на­ра­джэн­ня. Да та­го ж у Му­зеі і На­цы­яна­ль­ным гіс­та­рыч­ным архі­ве Бе­ла­ру­сі за­ха­ва­лі­ся ары­гі­на­ль­ныя ад­біт­кі мін­ска­га пе­ры­яду На­пе­ль­ба­ума, і яны прад­стаў­ле­ны на вы­ста­ве. У 2018 го­дзе ў бе­ла­рус­кім вы­да­вец­тве «Рыф­тур» вы­йшла кні­га «На­пе­ль­ ба­ум: фа­тог­раф Ле­ні­на з Мін­ска» ка­лек­цы­яне­ра і гіс­то­ры­ка Аляк­сан­дра Вя­ліч­кі. Тут скла­дзе­на ге­не­ала­гіч­нае дрэ­ва, саб­ра­ны да­ку­мен­ты і архіў­ныя да­дзе­ныя пра жыц­цё і ка­р’е­ру фа­тог­ра­фа, уклю­ча­ючы фі­нан­са­вы бок пра­ цы і пе­ра­мяш­чэн­ні па Рас­ійскай імпе­рыі, Еўро­пе і Аме­ры­цы. Вя­ліч­ка пад­ рых­та­ваў пад­ра­бяз­ны да­ве­дач­ны апа­рат пра су­час­на­е На­пе­ль­ба­уму фа­та­ гра­­фіч­нае ася­род­дзе — вы­ста­вах, атэ­лье, дру­кар­нях, ка­ле­гах. Але ў цэн­тры падзей, вя­до­ма, са­мі вы­явы — псі­ха­ла­гіч­ны парт­рэт, мас­тац­кая і па­лі­тыч­ная элі­та кра­іны. Ідэ­аль­на для гле­да­ча бы­ло б злу­чыць кні­гу і экс­па­зі­цыю, і бу­ дзем спа­дзя­вац­ца, што та­кіх за­ці­каў­ле­ных гле­да­чоў ня­ма­ла. Парт­рэ­ты сап­раў­ды хрэс­та­ма­тый­ныя. Як і асо­бы: Ахма­та­ва, Блок, Ясе­нін, Ме­ерхо­льд, Лу­на­чар­скі, Па­стэр­нак, Гор­кі, Аляк­сей Тал­стой, Ула­на­ва, Шас­та­ ко­віч, Лан­дау, Шміт. І яшчэ ча­ра­да па­лі­ты­каў і вай­скоў­цаў. Пер­шых у са­ вец­кай дзяр­жаў­най ма­шы­не, са­мых улад­ных. Скла­да­ныя па­чуц­ці ця­пер вы­клі­ка­юць іх тва­ры, але на час ад­мо­вім­ся ад інтэр­прэ­та­цый — ка­лі ка­заць вы­ключ­на пра фа­таг­ра­фію, то пра­ца са свят­лом, май­стэр­ства парт­рэт­най здым­кі так­са­ма ве­ль­мі ці­ка­выя. Зрэш­ты, ка­лек­цы­янер ана­ла­га­вай фа­таг­ра­ фіі Андрэй Анто­наў сцвяр­джае, што бо­ль­шая час­тка вы­стаў­ле­ных фа­таг­ра­ фій — якас­ныя рэ­пра­дук­цыі, пра тое ў прэс-рэ­лі­зе га­во­рыц­ца аб­ця­ка­ль­на. У На­пе­ль­ба­ума атры­ма­ла­ся ўсё жыц­цё пры­трым­лі­вац­ца аб­ра­на­га жан­ру, і экс­па­зі­цыя за­хоў­вае гэ­тую цэ­лас­насць. Пан­тэ­он зна­ка­мі­тас­цяў да­паў­ня­ юць парт­рэ­ты чле­наў ся­м’і фа­тог­ра­фа, што ве­ль­мі да­рэ­чы і да­дае вы­ста­ве аб’­ём і асо­бас­ную інта­на­цыю. Ці­ка­ва, На­пе­ль­ба­ум ра­біў да­сціп­ныя на­тат­кі

15

аб се­сі­ях, ка­лі яго май­стэр­ства бы­ло на­кі­ра­ва­нае на зно­сі­ны, на «на­лад­ку» эмо­цый ма­дэ­лі. Не сто­ль­кі экс­пе­ры­мен­ты з асвят­лен­нем, ко­ль­кі кан­такт з ча­ла­ве­кам — аб­авяз­ко­вая ўмо­ва псі­ха­ла­гіч­на­га парт­рэ­та. А іх на вы­ста­ ве 100. Ба­юся аб­агу­ль­няць, але, па ма­іх на­зі­ран­нях, тут бы­ла най­бо­ль­шая коль­­касць на­вед­ва­ль­ні­каў МФМ. Лі­тоў­скія ста­рон­кі Ста­ран­ня­мі Мін­даў­га­са Габ­рэ­на­са, фа­тог­ра­фа і ата­шэ па ку­ль­ту­ры Па­со­ль­ с­тва Лі­тоў­скай Рэ­спуб­лі­кі ў Бе­ла­ру­сі, не­ка­ль­кі но­вых імё­наў упры­го­жы­лі афі­шу «Ме­ся­ца». У лі­ку ма­ла­дых — Мін­даў­гас Ажу­шы­ліс з пра­ектам «Літ­ ва. 999.9». Фраг­мен­ты з трох цык­лаў — «Ава­рыя», «Жыц­цё па­сля смер­ці» і «Шчас­це ў Літ­ве» — бы­лі па­ка­за­ны ў НЦСМ. «Ава­рыя», на мой по­гляд, вы­гля­дае най­бо­льш пра­ма­лі­ней­най і вос­трай: сім­ва­лы да­бра­бы­ту, ува­саб­ лен­не хут­кас­ці і мо­цы, раз­бі­ва­ючы­ся, пе­ра­тва­ра­юцца ва ўлас­ную су­пра­ць­ лег­ласць. Ме­та­ла­лом у ле­се і на аб­очы­нах да­рог рап­там атрым­лі­вае пры­ ваб­насць арт-аб’­екта, яго хо­чац­ца раз­гля­даць — з пад­свя­до­мым імкнен­нем зра­зу­мець ка­тас­тро­фу, смерць. На­ват не зра­зу­мець, а ад­чуць, за­зір­нуць за край жыц­ця. «Жыц­цё па­сля смер­ці» (пра тое, хто і што ў по­бы­це су­пра­ва­ джае пра­цэ­ду­ру па­ха­ван­ня) і «Шчас­це ў Літ­ве» крок за кро­кам вы­да­ля­ юцца ад экзіс­тэн­цы­яль­на­га жа­дан­ня быць над га­ры­зон­там жыц­цё-смерць. Па сло­вах ку­ра­та­ра, аўтар «да­сле­дуе ня­зруч­ныя, кры­тыч­ныя, ад­нак асаб­ лі­ва акту­аль­ныя тэ­мы: муж­насць, ге­да­нізм, cілу (бяс­сіл­ле) імі­джу». Стыль Ажу­шы­лi­са — усім нам зна­ёмая да­ку­мен­та­ль­ная здым­ка і яе вя­лі­касць Па­ўся­дзён­насць. Ня­гле­дзя­чы на звык­лыя пад­ыхо­ды, у Ажу­шы­лi­са ёсць ча­ му па­ву­чыц­ца: да­клад­нас­ці по­гля­ду, амплі­ту­дзе пад­ра­бяз­нас­цяў у рам­ках аб­ра­ных тэм. Ві­да­воч­на, гэ­тым пры­ёмам аўтар і акцэн­туе па­зі­цыю «тут і ця­пер», па­куль жыц­цё яшчэ не скон­чы­ла­ся. Імя Ра­му­алда­са Па­жэр­скі­са — у лі­ку кла­сі­каў, а яго «Бал­тый­скі шлях» пры­ све­ча­ны пра­тэс­най акцыі 1989 го­да. 23 жніў­ня два мі­ль­ёны ча­ла­век з Літ­ вы, Лат­віі і Эсто­ніі ўзя­лі­ся за ру­кі: 675 кі­ла­мет­раў жы­во­га лан­цу­га звя­за­лі Ві­ль­нюс і Та­лін, па­ка­заў­шы во­лю гра­ма­дзян да не­за­леж­нас­ці сва­іх кра­ін. Да­ку­мен­та­цыя, зда­ва­ла­ся б, што тут не­звы­чай­на­га? Але фі­зіч­ная пры­сут­ насць мі­ль­ёнаў гра­ма­дзян і фік­са­цыя гэ­та­га фак­ту мац­ней­шыя за ўсе мас­ тац­кія пры­ёмы. Энер­гія ма­гут­на­га не­гвал­тоў­на­га су­пра­ці­ву пе­рад­аец­ца фа­ таг­ра­фі­яй, а зда­быц­цё Літ­вой не­за­леж­нас­ці — уся­го праз па­ўго­да і пер­шай ся­род са­юзных рэ­спуб­лік — ства­ра­юць кан­тэкст да­ку­мен­та. Ду­маю, гэ­тым лі­тоў­скім пра­ектам, як і ў цэ­лым лі­тоў­скай шко­ле фа­таг­ра­фіі, блі­жэй за ўсё гіс­та­рыч­насць у яе тра­ды­цый­ным раз­умен­ні. Пад кан­тро­лем і па-за ім Сю­жэт па ма­ты­вах архі­ва ня­мец­кай служ­бы «Шта­зі» ча­соў ГДР — вя­до­ма, ад­мыс­ло­вая гіс­то­рыя. Зі­мон Мэ­нэр — аўтар пра­екта пад на­звай «Ком­плекс на­зі­ран­ня» — пра­вёў раз­ам з бе­ла­рус­кім фа­тог­ра­фам Мак­сі­мам Са­ры­ча­ вым лек­цыю і май­стар-клас. На­ве­даць іх мне не ўда­ло­ся, але ўпэў­не­ная: пра­ца з архі­ва­мі дзяр­жбяс­пе­кі 1980-х ад­роз­ні­ва­ецца ад тых вер­сій, якія ця­пер так па­пу­ляр­ныя ў нас. Ся­мей­ныя аль­бо­мы, архі­вы спец­служ­баў і су­ час­нае раз­умен­не на­зі­ран­ня — ці­ка­вае поле. Зі­мон Мэ­нэр па­каз­вае не­ ка­ль­кі фа­таг­ра­фій-інструк­цый: якія жэс­ты пры ад­но­ль­ка­вай по­зе лю­дзей не­слі роз­ны змест, якія пры­ёмы да­па­ма­га­лі стаць не­заў­важ­ным у на­тоў­пе. Усё гэ­та бы­ло б сты­лем «рэ­тра» (усе ж та­кі ў 1989 го­дзе служ­ба пе­ра­ста­ла існа­ваць), ка­лі б не на­сту­пі­ла эпо­ха та­та­ль­на­га ліч­ба­ва­га кан­тро­лю. На­ прык­лад, на­шу­ме­лы аме­ры­кан­скі се­ры­ял «У по­лі зро­ку» з не­вы­пад­ко­вым дру­гім ва­ры­янтам пе­ра­кла­ду «Пад­азра­ва­ны» лёг­ка пра­цяг­вае лі­нію раз­ віц­ця: у по­лі зро­ку штуч­на­га інтэ­лек­ту зна­хо­дзяц­ца не про­ста ўсе кар­ты да­рог, га­ра­доў і бу­дын­каў, але і да­дзе­ныя ві­дэ­ана­зі­ран­ня, тэ­ле­фон­ныя пе­ ра­мо­вы, пе­ра­піс­ка, са­цы­яль­ныя сет­кі, бан­каў­скія тран­сак­цыі і г.д. усіх без вы­клю­чэн­ня гра­ма­дзян. Па-свой­му «Ком­плекс на­зі­ран­ня» — гэ­та пе­ра­сця­ ро­га са спаз­нен­нем, прад­чу­ван­не. Пры­чым са­мо на­зі­ран­не ста­ла не­бяс­печ­ ным зу­сім з інша­га бо­ку. Зноў пра пра­тэст і пра на­зі­ран­не — у пра­екце «Май’68» з архі­ва «FRANCESOIR». Фо­та­здым­кі вяр­та­юць нас да акцый 1968 го­да з кі­на­гіс­то­ры­ямі. На па­мя­ці, вя­до­ма, «Ле­ту­цен­ні­кі» Бер­нар­да Бер­та­лу­чы, але і «Ста­лыя па­лю­ лістапад, 2019

16

Рэ­ц эн­з ія

боў­ні­кі» Пі­лі­па Га­рэ­ля, і «Уцё­кі» з П’е­рам Ры­ша­рам, і бо­льш ран­няя «Мі­лу ў траў­ні» Луі Ма­ля. І ле­ген­дар­ны зрыў Кан­ска­га кі­на­фес­ты­ва­лю ў 1968-м з іні­цы­яты­вы Тру­фо і Га­да­ра. Цэ­лая кі­на­эпа­пея ёсць у гэ­та­га го­да, асаб­лі­ва ка­лі па­мя­таць пра падзеі ў Чэ­хіі і ЗША. Пы­тан­не «як гэ­та ўсё ўлад­ка­ва­на?» мож­на за­да­ваць са­бе ка­ля інста­ля­цыі Сяр­гея Гу­дзі­лі­на «New Olympia/Backstage». Па­ра­ды і пад­ра­бяз­нас­ці іх пад­ рых­тоў­кі ча­ка­на ці­ка­выя: у роз­ныя га­ды хто­сь­ці ба­чыў іх па тэ­ле­ві­за­ры або ў рэ­аль­ным жыц­ці, хто­сь­ці мае дос­вед удзе­лу, най­ноў­шыя інтэр­нэт-гіс­то­рыі так­са­ма по­ўныя ма­са­вых ма­ні­фес­та­цый, дэ­ман­стра­цый і г.д. у бо­льш су­час­ най упа­коў­цы. Што гэ­та на­огул та­кое? Пра­па­ган­да — то­ль­кі адзін з ма­ты­ваў, і «Алім­пія» за­ся­ро­джа­ная на ёй, але вы­сно­вы ўсё ж ідуць за межы. Сяр­гей Бруш­ко прад­ста­віў свой яркі воб­раз ма­са­ва­га дзея­ння — рок-кан­ цэрт у го­нар Дня не­за­леж­нас­ці Бе­ла­ру­сi ў мін­скім скве­ры імя Янкі Ку­па­лы 3 лі­пе­ня 1997 го­да. Та­ды рок-му­зы­ка яшчэ за­хоў­ва­ла па­тэн­цы­ял аль­тэр­ на­тыў­най, фо­та­зды­мак упіс­ва­ецца ў на­ра­тыў пе­ры­яду по­стпе­ра­бу­до­вы пер­шых га­доў не­за­леж­нас­ці. Пра­ект Май­кла Крыс­та­фэ­ра Браў­на «Я — Фі­ дэль» — фо­та­да­ку­мен­та­ван­не пра­цэ­сii раз­ві­тан­ня (2016) з Фі­дэ­лем Кас­ трам. Тыг­ран Ха­чат­р’ян на­зі­рае падзеі ў Ерэ­ва­не (2015) і ро­біць сваю ві­ дэ­авыс­но­ву: «Пад­аба­ецца вам гэ­та ці не, Ка­му­ніс­тыч­ную парт­ыю Арме­ніі трэ­ба ад­даць гэ­тай мо­ла­дзі». Аб­одва кан­тэк­сты, у па­ра­ўнан­ні з бе­ла­рус­кі­мі, зна­ёмыя нам менш — маг­чы­ма, та­му яны ўспры­ма­юцца бо­льш як да­ку­ мен­ты. Але і тут ві­да­воч­ная спро­ба знай­сці воб­ра­зы, ды не гер­ме­ты­за­ваць гіс­та­рыч­ную сі­ту­ацыю, а ўба­чыць яе за­зо­ры, па­ры­вы, тое, што вы­па­дае з ча­ка­най падзеі (кан­цэп­ту­аль­ны блок «За­зо­ры гіс­то­рыі»). Вер­шы і тан­цы Ма­ша Свя­та­гор у пра­екце «Тан­чаць усе!» да­во­дзіць ідэю дэ­кан­струк­цыі гіс­то­рыі да смеш­на­га і нават дэ­ка­ра­тыў­на­га. Яе та­нец-ка­лаж за­пля­тае ў адзі­ны арна­мент са­вец­кіх сал­дат і ба­ле­рын, кі­но і кос­мас, Ле­ні­на з пі­яне­ ра­мі і шмат яшчэ ча­го, зной­дзе­на­га ў ча­со­пі­сах. Стро­га ка­жу­чы, гэ­та ўжо не «Мастацтва» № 11 (440)

фа­таг­ра­фія, а photo-based art, але, як і гіс­то­рыя, ві­зу­алі­за­цыя не за­не­па­ко­ еная рам­ка­мі дэ­фі­ні­цый. Ка­ла­жы зроб­ле­ны ўруч­ную, воб­ра­зы мас­ку­ль­ту­ры і пра­па­ган­ды пе­ра­мя­ша­ныя, як за­ўсё­ды ў Ма­шы, ярка і да­сціп­на. Але ча­му гэ­тыя «вя­сё­лыя кар­цін­кі» ўсё ж та­нец, а не не­шта іншае? Цал­кам пе­ра­ка­ наў­ча тлу­ма­чыць вы­бар гэ­тай ха­рак­та­рыс­ты­кі вы­зна­чэн­не тан­ца бры­тан­ скім сэк­со­ла­гам і пі­сь­мен­ні­кам Хэў­ло­кам Элі­сам як «вір­ту­ознае раз­віц­цё сэк­су­аль­на­га імпу­ль­су»; а аме­ры­кан­ская ха­рэ­ограф­ка Мар­та Грэм занураецца ў тэ­му і так­са­ма мае ра­цыю з «сап­раў­дным вы­ра­жэн­нем най­глы­бей­ шых ду­шэў­ных па­чуц­цяў, што вы­зва­ля­юцца праз рух це­ла». На­рэш­це, фі­ ло­саф Мі­ха­іл Бах­цін з яго «гра­мад­ствам спек­так­ля» кан­ста­туе: «кар­на­вал вы­пра­ца­ваў цэ­лую мо­ву сім­ва­ліч­ных кан­крэт­на-па­чуц­цё­вых фор­маў — ад вя­лі­кіх і скла­да­ных ма­са­вых дзей­стваў да асоб­ных кар­на­ва­ль­ных жэс­таў. Мо­ва гэ­тая ды­фе­рэн­цы­ра­ва­ная, мож­на ска­заць, вы­раз­на (як кож­ная мо­ва) вы­каз­вае адзі­нае (але скла­да­нае) кар­на­ва­ль­нае све­та­адчу­ван­не, пра­ні­ка­ ючы ва ўсе яго фор­мы». Да­клад­на, гэ­та ўсё і ёсць кар­на­вал! З гэ­тай па­зі­цыі пра­ект вы­гля­дае яшчэ бо­льш на­сы­ча­ным. А ку­ра­тар­ка МФМ Анта­ні­на Сця­ бур якраз на­стой­вае на «са­цы­яль­най ха­рэ­агра­фіі» як на адзі­ным з трох век­та­раў фес­ты­ва­ль­най кан­цэп­цыі. Ва­ле­рыя Мар­ты­на­ва, архі­тэк­тар­ка асноў­най экс­па­зі­цыі МФМ, па­бу­да­ва­ла цэ­лую кан­струк­цыю для пра­екта «Тан­чаць усе!»: каб да­брац­ца да кар­на­ ва­лу, трэ­ба пе­ра­адо­лець ага­ро­джы, яны на­кі­роў­ва­юць гле­да­ча да асоб­ных фраг­мен­таў пра­екта. Шчы­ра ска­жу: я не пра­чы­та­ла тут за­яўле­най ана­ло­гіі

Агл яд

17

ме­ты пры­ват­на­га жыц­ця змя­ні­лі­ся так моц­на, але каш­тоў­насць яго за­ста­ ецца кан­стан­тай і то­ль­кі ўма­цоў­ва­ецца. Да не­афі­цый­най па­ра­ле­ль­най пра­гра­мы МФМ мож­на да­даць «Genties veidografija» («Тварапіс племені») Аль­гі­ман­та­са Алек­сан­дра­ві­чу­са — псі­ ха­ла­гіч­ныя парт­рэ­ты з лі­тоў­ска­га артыс­тыч­на­га ася­род­дзя (га­ле­рэя «Універсітэт ку­ль­ту­ры»). Аўтар ага­вор­ва­ецца: яму ці­ка­выя не­пуб­ліч­ныя пер­со­ны і яго мас­тац­кая ма­не­ра та­кая, што на пер­шым пла­не, сап­раў­ды, вы­ява, экс­прэ­сія, свят­ло і не­звы­чай­ныя ра­кур­сы. Арт-кан­тэкст бе­ла­рус­ка­ му гле­да­чу мо­жа быць ма­ла вя­до­мы, тым не менш Ба­ні­оніс, Буд­рай­ціс і Кар­шу­новас у аўтар­скай га­ле­рэі ёсць. А звяр­нуць ўва­гу я раю на парт­рэ­ты гра­фі­ка Мі­ка­ла­юса-Па­ві­ла­са Ві­лу­ці­са і вы­біт­на­га му­ль­ты­інсту­мен­та­ліс­та Ула­дзі­мі­ра Ча­ка­сі­на.

з плош­чай Не­за­леж­нас­ці, але са­мо ра­шэн­не экс­па­зі­цый­най пра­сто­ ры га­ле­рэі, без­умоў­на, ці­ка­вае. Як спро­ба саб­раць не­йкую ло­гі­ку ў пуб­ліч­ным мес­цы, з ад­на­го бо­ку, і ледзь-ледзь раз­абрац­ца ў аб­сур­дных рэ­чах і раз­на­жан­ра­вых аўтар­ скіх па­ве­дам­лен­нях — з дру­го­га. Бо ў да­дзе­ным вы­пад­ку ку­ра­тар­ка і архі­тэк­тар­ка га­во­раць пра вя­лі­кія гіс­та­рыч­ныя на­ра­ты­вы, звыш­знач­ ныя падзеі. Юлія Ці­ма­фе­ева і яе «Шпа­цыр у шэ­рым. Вер­ш» у Лі­та­ра­тур­ным му­зеі Мак­сі­ ма Баг­да­но­ві­ча рас­кры­вае зу­сім іншую, лі­рыч­ную лі­нію для га­рад­ской пра­ сто­ры. Юлія — па­этка, яна звяр­та­ецца да ся­бе, зна­хо­дзя­чы су­гуч­ча і рыф­мы ў ву­ліч­най ці­шы­ні. Це­ні го­ра­да вы­клі­ка­юць у яе эма­цы­яна­ль­ны вод­гук, але і сус­трэч­ны рух ад­бы­ва­ецца — ад улас­ных пе­ра­жы­ван­няў да рыт­маў ва­кол. «Шпа­цыр» блі­жэй­шы да тра­ды­цый­най арт-фа­таг­ра­фіі, вы­ста­ва — адзін з «вер­шаў», які ад­ця­няе бо­льш яркія ў са­цы­яль­ным гу­чан­ні пра­екты. Індэкс ульт­ра­фі­яле­ту Вы­ста­ва вер­на­ку­ляр­ных фо­та­здым­каў з ка­лек­цыі бе­ла­рус­ка­га фа­тог­ра­фа з Ві­ль­ню­са Андрэя Анто­на­ва «Акса­міт­ны се­зон» ад­бы­ла­ся не ў рам­ках МФМ, але ў Му­зеі Азгу­ра і пад год­ным ку­ра­тар­скім на­гля­дам. З пры­чы­ны та­го, што пад­обных экс­па­зі­цый ад­кры­ла­ся не­ка­ль­кі, мяр­кую, мож­на ка­заць пра ад­ну доб­ра вя­до­мую тэн­дэн­цыю: пад­час пра­вя­дзен­ня асноў­най фес­ты­­ валь­­най падзеі га­ле­рэі пра­во­дзяць свае, за­ста­ючы­ся на пэў­най дыс­тан­цыі, ды ў той жа час да­паў­ня­ючы агу­ль­ную фа­таг­ра­фіч­ную афі­шу для гле­да­ча. Ама­тар­скія здым­кі 1930—1970-х саб­ра­ныя Андрэ­ем у бу­кі­ніс­тыч­ных кра­ мах. Сю­жэт, які аб’­ядноў­вае ўсе кад­ры, — ад­па­чы­нак на пля­жы. У асноў­ным у Па­лан­зе, але ёсць тут і Чор­нае мо­ра, і азё­ры. Для су­час­най вы­ста­вы гэ­та­ га бы­ло б не­дас­тат­ко­ва: і вось ўжо ў дум­ках мы па­ра­ўноў­ва­ем стан­дар­ты ад­па­чын­ку ў роз­ныя ча­сы, у роз­ных кра­інах. Згад­ва­ем са­вец­кія рэ­аліі, ка­лі ві­таў­ся ка­лек­тыў­ны ту­рызм і агляд сла­ву­тас­цяў, у дэ­фі­цы­це бы­лі са­на­тор­ ныя пу­цёў­кі, а пляж­ныя «дзі­ку­ны» за­ста­ва­лі­ся як бы ў це­ню мэй­нстры­му. «Тэ­ры­то­ры­яй сва­бо­ды» на­зваў пляж ку­ра­тар, але я б ска­за­ла, што вы­ста­ ва — пра каш­тоў­нас­ці пры­ват­на­га жыц­ця, пра тую ўмоў­ную рам­ку звы­чак і жа­дан­няў, па­трэб­ную ча­ла­ве­ку для яго на­ту­ра­ль­на­га ста­ну. Ана­нім­ныя кад­ ры хо­чац­ца раз­гля­даць, асаб­лі­ва па­сля­ва­енныя. Ліч­ба­вая здым­ка яшчэ не фар­ма­та­ва­ла эмо­цыі, не ра­бі­ла ка­рэк­цыю свят­ла. Чор­на-бе­лая стуж­ка, не раз­бэш­ча­ныя сэл­фі лю­дзі, не ма­дэ­ль­ныя фі­гу­ры, мо­да, якая сыш­ла... Прык­

Брэс­цкая рэ­дак­цыя ды іншыя но­ва­ўвя­дзен­ні Па за­кан­чэн­ні мін­ска­га ме­ся­ца МФМ рас­па­чаў за­йма­ль­ную інтэр­вен­цыю ў Брэст. Но­вая пра­сто­ра «Кан­сер­ва» ў бы­лой фаб­ры­цы, но­выя лю­дзі і аб­ ноў­ле­ная пра­гра­ма. У цэ­лым яна рых­та­ва­ла­ся на ба­зе асноў­най экс­па­зі­цыі гэ­та­га го­да, але з да­дан­нем пра­екта Фран­су­азы Юг’е «Цу­доў­ныя» і вы­ста­ вы фо­та­кніг швей­цар­ска­га вы­да­вец­тва «Cpress». А ўся­го ў Брэс­це на трох пля­цоў­ках па­ка­за­лі 10 пра­ектаў — з Фран­цыі, Швей­ца­рыі, Гер­ма­ніі, ЗША, Літ­вы, Бе­ла­ру­сі і Рас­іі. Арга­ні­за­та­ры не­здар­ма на­зы­ва­юць па­ка­зы ў Брэс­це «Brest edition»: Андрэй Лян­ке­віч тлу­ма­чыць: «Гэ­та по­шук но­вых фар­ма­таў, па­шы­рэн­не актыў­нас­цяў. Цэн­трыч­ная сіс­тэ­ма, ка­лі ўсё ад­бы­ва­ецца га­да­мі ў ад­ным мес­цы, і гэ­та мес­ца — Мінск, за­ган­ная. Та­му для нас важ­на, што фес­ты­валь пад­оўжыў­ся не ме­сяц, а па­ўго­да: з улі­кам та­го, што мы пра­вя­лі ў чэр­ве­ні вы­ста­ву Фран­су­азы Юг’е, а скон­чы­лі ў Брэс­це ў ліс­та­па­дзе. На фес­ты­ва­лі SPRAVA мы зра­бі­лі пра­ект, які за­ста­нец­ца ў вёс­цы Бе­лая Цар­ква, спа­дзя­юся, на га­ды — гэ­та фа­таг­ра­фіі мясц­овых жы­ха­роў вя­лі­ка­га фар­ма­ту, яны раз­меш­ча­ны на сце­нах фер­мы. Як і пры­езд Юг’е, усё гэ­та на­кшталт не падзеі МФМ, але гэ­та зу­сім іншая аўды­то­рыя на ня­звык­лых пля­цоў­ках». Ся­род на­ві­нак МФМ — парт­фо­ліа-рэ­вю. Экс­пер­та­мі бы­лі ды­рэк­тар Тры­ ена­ле фа­таг­ра­фіі ў Гам­бур­гу (Ня­меч­чы­на) і сяб­ра ка­мі­тэ­ту фо­та­фес­ты­ва­лю ў Ло­дзі (Поль­шча) Кшыш­таф Цан­дро­віч, ня­мец­кі фа­тог­раф Зімон Мэ­нэр, фран­цуз­скі вы­да­вец і ге­не­ра­ль­ны сак­ра­тар мас­тац­ка­га ка­мі­тэ­ту фес­ты­ва­ лю Circulation Эма­ню­эль Ха­ль­кін і ка­арды­на­тар­ка Circulation Кля­ра Ша­лю, ды­рэк­тар МФ у Ры­зе Арніс Бал­чус. Андрэй Лян­ке­віч і арт-кры­тык Во­ль­га Бу­біч бы­лі бе­ла­рус­кі­мі экс­пер­та­мі. На парт­фо­ліа-рэ­вю бы­ло пад­адзе­на ка­ ля 80 за­явак, у асноў­ным ад ма­ла­дых фа­тог­ра­фаў. І вы­нік ака­заў­ся ве­ль­ мі год­ным: прад­стаў­ні­кі Circulation вы­ра­шы­лі зра­біць на сва­ім фес­ты­ва­лі бе­ла­рус­кі акцэнт і ад­абра­лі для па­ві­ль­ёна ча­ты­рох аўта­раў. І гэ­та па­сля пер­ша­га ж парт­фо­ліа-рэ­вю!

1. Канстанцыя Навіна Канопка. Бог, гонар, айчына і мора. 2019.

2. Маша Святагор. З праекта «Тан­чаць усе!».

3. Аль­гі­ман­та­с Алек­сан­дра­ві­чу­с. Паэт Вітаўтас Пятрас Бложэ.

4. Андрэй Антонаў. З праекта «Аксамітны сезон».

5. Зімон Мэнэр. Праект «Комплекс назірання».

6. Майсей Напельбаум. Аўтапартрэт.

7. Юлія Цімафеева. Праект «Шпацыр у шэрым. Верш».

лістапад, 2019

18

Рэ­ц эн­з ія пласт Культурны

Пасіянарый « Надзя. Да 115- год дзя з дня нараджэння Надзеі Хадасевіч » у Нацыянальным мастацкім музеі

Святлана Пракоп’ева

1. Экс­па­зі­цыя між­на­род­на­га вы­ста­вач­на­га пра­екта «Надзя. Да 115-год­дзя з дня на­ра­ джэн­ня Надзеі Ха­да­се­віч». На­цы­яна­ль­ны мас­тац­кі му­зей Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь.

2. Суп­рэ­ма­тыч­ная кам­па­зі­цыя з чыр­во­ным ша­рам. Па­пе­ра, ало­вак, туш, пя­ро, гу­аш. Па­ ча­так 1970-х. НММРБ.

3. Аўта­пар­трэт. Па­пе­ра, чар­ні­ла, пя­ро, туш (?), ка­зе­іна­ва-алей­ная тэм­пе­ра (?). 1935. НММРБ.

4. Суп­рэ­ма­тызм. Бе­лы квад­рат і рух фі­гур. Ад­бі­так 1969. Па­пе­ра, ка­ля­ро­вая шаў­каг­ра­ фія. 1924—1969. НММРБ.

23 кастрычніка споўнілася 115 гадоў з дня нараджэння Надзеі Хадасевіч (1904—1982). Яшчэ жывыя тыя, хто былі з ёй знаёмыя і сталі сведкамі яе нястомнай энергіі ды фантастычных арганізатарскіх здольнасцяў. Лёс Надзеі ўнікальны. Яна не толькі ажыццявіла сваю дзіцячую мару вучыцца ў Парыжы ў вялікага майстра авангарднага мастацтва Фернана Лежэ (1881—1955), але і ўвайшла ў гісторыю як актыўная грамадская дзяячка, пакінуўшы яркі след і ў французскасавецкіх культурных стасунках у эпоху жалезнай заслоны.

У

1929—1930-х Надзея Ха­да­се­віч бы­ла за­сна­ва­ль­ні­цай і ад­ной з рэ­дак­та­раў поль­ска-фран­цуз­ска­га лі­та­ра­тур­на­га ча­со­пі­са L’Art Contemporain — Sztuka Współczesna («Су­час­нае мас­тац­тва»), у якім пуб­лі­ка­ва­лі­ся арты­ку­лы і са­чы­нен­ні поль­скіх лі­та­ра­та­раў і мас­та­коў, а так­ са­ма прад­стаў­ні­коў фран­цуз­ска­га аван­гар­ду. У га­ды Дру­гой сус­вет­най вай­ны яна ўдзе­ль­ні­ча­ла ў ру­ху Су­пра­ціў­лен­ня пад псеў­да­ні­мам Жар­жэ­та К № 31 (Жар­жэ­та Пэ­но), да­па­ма­га­ла парт­ыза­нам. У 1943—1948 га­дах бы­ла ў Са­юзе рус­кіх па­тры­ётаў (з 10 са­ка­ві­ка 1945 го­да — Са­юз са­вец­кіх па­тры­ётаў) — арга­ ні­за­цыі рус­кіх эміг­ран­таў, якія жы­вуць у Фран­цыі, дзе ўзна­ча­ль­ва­ла Мас­тац­кі ад­дзел (1945—1947). Яе арга­ні­за­тар­скія здо­ль­нас­ці ў су­куп­нас­ці з ідэй­ны­ мі пе­ра­ка­нан­ня­мі (у 1933 го­дзе Надзея Ха­да­се­віч усту­пае ў Ка­му­ніс­тыч­ную парт­ыю Фран­цыі) і шчы­рым жа­дан­нем да­па­маг­чы сва­ёй Ра­дзі­ме вы­лі­лі­ся ў сап­раў­ды гран­ды­ёзны пра­ект: у лю­тым 1945-га пры пад­трым­цы фран­цуз­ска­ га ге­не­ра­ла Ма­ры Жа­зэ­фа П’ера Фран­суа Кё­ні­га і ўпаў­на­ва­жа­на­га Са­ве­та На­ род­ных Ка­мі­са­раў СССР па рэ­пат­ры­яцыі са­вец­кіх гра­ма­дзян у Іта­ліі і Фран­цыі ге­не­рал-ма­ёра Ва­сі­ля Дра­гу­на яна арга­ні­зуе ў га­ле­рэі Рэ­нэ Дру­эна ў Па­ры­жы вы­ста­ву-про­даж кар­цін, ахвя­ра­ва­ных мас­та­ка­мі на ка­рысць бы­лых са­вец­кіх ва­енна­па­лон­ных і дэ­пар­та­ва­ных. Атры­ма­ныя бо­льш за 2,5 мі­ль­ёны фран­каў падзя­лі­лі па­між Та­ва­рыс­твам Чыр­во­на­га Кры­жа і Са­юзам рус­кіх па­тры­ётаў. Ха­да­се­віч бы­ла не то­ль­кі ву­ча­ні­цай Фер­на­на Ле­жэ (з 1925 го­да), але і з 1932га і да са­май смер­ці ма­эстра яго асіс­тэн­ткай у Ака­дэ­міі су­час­на­га мас­тац­тва, за­сна­ва­най ім су­мес­на з Аме­дэ Азан­фа­нам у 1924 го­дзе, а ў 1952-м ста­ла жон­кай мас­та­ка. Надзя Ха­да­се­віч-Ле­жэ над­ава­ла ка­ла­са­ль­ную ўва­гу пы­тан­ ням па­пу­ля­ры­за­цыі твор­чай спад­чы­ны Фер­на­на Ле­жэ. Яна вы­ра­шы­ла арга­ні­ за­ваць яго му­зей у го­ра­дзе Б’ёце на мес­цы ві­лы Сэнт-Андрэ, на­бы­тай Ле­жэ не­

«Мастацтва» № 11 (440)

за­доў­га да смер­ці, і гэ­ты пра­ект быў рэ­алі­за­ва­ны ў ка­рот­кі тэр­мін. Ад мо­ман­ту за­клад­кі пер­ша­га ка­ме­ня да цы­ры­мо­ніі ўра­чыс­та­га ад­крыц­ця 13 мая 1960 го­да пра­йшло то­ль­кі тры га­ды. У 1967-м Му­зей Фер­на­на Ле­жэ з учас­ткам зям­ лі, 348 тво­раў мас­та­ка і час­тка ма­за­ічных пано Надзі бы­лі пе­рад­адзе­ны ёю ў дар фран­цуз­скай дзяр­жа­ве. А ў 1970 го­дзе яна арга­ні­за­ва­ла Му­зей-фер­му Фер­на­на Ле­жэ на яго ра­дзі­ме, у вёс­цы Лі­зор у На­рман­дыі. Надзея Ха­да­се­віч вы­сту­па­ла іні­цы­ятар­кай і арга­ні­за­тар­кай вы­стаў са­вец­кіх мас­та­коў у Фран­цыі, пад­трым­лі­ва­ла су­айчын­ні­каў. На­вед­ва­ючы ў 1960— 1970-я Са­вец­кі Са­юз і Бе­ла­русь у пры­ват­нас­ці, яна пе­рад­ала рас­ійскім і бе­ла­ рус­кім му­зе­ям як улас­ныя жы­ва­піс­ныя і гра­фіч­ныя тво­ры, так і пра­цы Фер­на­ на Ле­жэ, ке­ра­мі­ку Па­бла Пі­ка­са, фак­сі­мі­ль­ныя рэ­пра­дук­цыі ра­бот буй­ней­шых жы­ва­піс­цаў За­ход­няй Еўро­пы ад эпо­хі Ад­ра­джэн­ня да па­чат­ку XX ста­год­дзя, уні­ка­ль­ную ка­лек­цыю злеп­каў по­мні­каў сус­вет­най ску­льп­ту­ры ад Ста­ра­жыт­ на­га Егіп­та да XIX ста­год­дзя і свае зна­ка­мі­тыя ма­за­ічныя пано. Гэт­кія шчод­рыя да­ры бы­лі аб­умоў­ле­ны не то­ль­кі жа­дан­нем Надзі Ле­жэ па­ ка­заць тво­ры та­кіх пра­слаў­ле­ных май­строў, як Фер­нан Ле­жэ і Па­бла Пі­ка­са ці ўлас­ную твор­часць у му­зе­ях та­ды яшчэ Са­вец­ка­га Са­юза, але ў бо­ль­шай сту­пе­ні імкнен­нем да­лу­чыць да сус­вет­най мас­тац­кай спад­чы­ны звы­чай­на­ га са­вец­ка­га гле­да­ча, які ў эпо­ху жа­лез­най за­сло­ны не меў маг­чы­мас­ці ўба­ чыць ары­гі­на­лы. Пе­ра­соў­ныя вы­ста­вы фак­сі­мі­ль­ных рэ­пра­дук­цый, пад­ора­ ных Надзяй Ле­жэ, ад­бы­лі­ся ў мно­гіх га­ра­дах і на­се­ле­ных пун­ктах Са­вец­ка­га Са­юза. Яна ма­ры­ла пра ства­рэн­не му­зея ў род­ным Зем­бі­не ў Бе­ла­ру­сі і пра «му­зей му­зе­яў», што пра­па­ноў­ва­ла арга­ні­за­ваць у Ві­цеб­ску. Вы­ву­чэн­не кла­ січ­на­га мас­тац­тва «ве­ль­мі да­па­ма­гае ма­ла­дым мас­та­кам і ўво­гу­ле мас­та­ кам», — пі­са­ла яна.

Культурны пласт Надзея Ха­да­се­віч — сап­раў­ды ле­ген­дар­ная асо­ба, вар­тая па­мя­ці на­шчад­ каў, але яна таксама і сво­еа­саб­лі­вая роз­на­ба­ко­вая мас­тач­ка. У яе твор­чай спад­чы­не — стан­ко­вы жы­ва­піс, гра­фі­ка, ма­ну­мен­та­ль­ныя ма­за­ічныя пано, га­бе­ле­ны. У апош­нія га­ды яе асо­бу і твор­часць ста­лі вы­ву­чаць фран­цуз­скія і поль­скія да­след­чы­кі. Сё­ле­та вы­йшлі ў свет ад­ра­зу дзве ма­наг­ра­фіі: «Надзякан­струк­ты­віс­тка. Мас­тац­тва і ка­му­нізм Ха­да­се­віч-Гра­боў­скай-Ле­жэ» Ка­ра­ лі­ны Зы­хо­віч і «Надзя Ле­жэ — не­звы­чай­ная гіс­то­рыя жан­чы­ны ў це­ні» пад рэ­дак­цы­яй Эма­ра дзю Ша­тэ­нэ. Рус­ка­моў­ная лі­та­ра­ту­ра па-ра­ней­ша­му «ба­га­ тая» то­ль­кі шы­ро­ка вя­до­май кні­гай Лю­бо­ві Ду­бян­ской «Рас­каз­вае Надзя Ле­ жэ», вы­да­дзе­най яшчэ пры жыц­ці мас­тач­кі. Вы­ста­вы тво­раў Надзеі Ха­да­се­віч рэ­гу­ляр­на экс­па­ну­юцца ў Фран­цыі, ле­тась Му­зей мас­тац­тва ў Ло­дзі па­ка­заў пра­ект «Чыр­во­ная ма­тэ­рыя. Надзя Ле­жэ». Та­му вы­ста­ва, пры­све­ча­ная твор­ час­ці Надзі Ха­да­се­віч-Ле­жэ, што да­зво­лі­ла б усе­ба­ко­ва асвят­ліць роз­ныя эта­пы яе шля­ху, з’яўля­ецца для Бе­ла­ру­сі ве­ль­мі акту­аль­най. Між­на­род­ны вы­ста­вач­ны пра­ект «Надзя. Да 115-год­дзя з дня на­ра­джэн­ня Надзеі Ха­да­се­віч», арга­ні­за­ва­ны На­цы­яна­ль­ным мас­тац­кім му­зе­ем Рэ­спуб­ лі­кі Бе­ла­русь, стаў ме­на­ві­та та­кой падзе­яй. Экс­па­зі­цыя аб’ядна­ла бо­льш за 50 тво­раў з фран­цуз­скіх пры­ват­ных збо­раў, у тым лі­ку спад­ка­емцаў мас­тач­кі, і з ка­лек­цыі му­зея. На­вед­ва­ючы Мінск у 1970-я, Надзя Ха­да­се­віч-Ле­жэ пад­нес­

ла му­зею ў якас­ці да­ру бо­льш за дзя­ся­так сва­іх суп­рэ­ма­тыч­ных ра­бот, вы­ка­ на­ных у тэх­ні­ках лі­таг­ра­фіі і шаў­каг­ра­фіі. Яны ста­лі асно­вай шэ­ра­гу вы­стаў, якія экс­па­на­ва­лі­ся ў 2000-я як у Мін­ску, так і ў Ма­гі­лёве, Го­мелі, Ві­цебску. У 2018 го­дзе На­цы­яна­ль­ны мас­тац­кі му­зей Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь атры­маў у дар тры ма­люн­кі Надзеі Ха­да­се­віч, на­бы­тыя пры фі­нан­са­вай пад­трым­цы Га­на­ро­ва­га кон­су­ла Бе­ла­ру­сі ў Ла­за­не Андрэя На­жэс­кі­на і Па­со­льс­тва Рэ­ спуб­лі­кі Бе­ла­русь у Швей­цар­скай Кан­фе­дэ­ра­цыі. Ся­род іх — ран­няя пра­ца «Суп­рэ­ма­тыч­ная кам­па­зі­цыя з чыр­во­ным кру­гам» 1928 го­да, а так­са­ма два пад­рых­тоў­чыя ма­люн­кі да жы­ва­піс­ных ра­бот: «Аўта­пар­трэт» 1935 го­да і «Мір». Гэ­тыя ма­люн­кі не то­ль­кі па­шы­ры­лі хра­на­ла­гіч­ныя рам­кі тво­раў Надзеі Ха­да­се­віч, прад­стаў­ле­ных у ка­лек­цыі му­зея, але і да­зво­лі­лі асвят­ліць іншыя сты­ліс­тыч­ныя пе­ры­яды. Для бе­ла­рус­ка­га гле­да­ча імя Надзеі Ха­да­се­віч устой­лі­ва аса­цыю­ецца з суп­ рэ­ма­тыз­мам. Па сут­нас­ці з яго па­чы­наў­ся твор­чы шлях мас­тач­кі, да яго яна зноў звяр­ну­ла­ся ў кан­цы 1960-х — па­чат­ку 1970-х. Суп­рэ­ма­тызм стаў пер­ шай «рэ­ва­лю­цы­яй» Надзі Ха­да­се­віч-Ле­жэ, яркай і зна­ка­вай ста­рон­кай у яе бі­ягра­фіі. Свой шлях мас­та­ка Надзея Ха­да­се­віч па­ча­ла ў го­ра­дзе Бя­лё­ве Ту­льс­кай гу­ бер­ні, дзе ў га­ды Пер­шай сус­вет­най вай­ны з па­то­кам бе­жан­цаў апы­ну­ла­ ся сям’я Ха­да­се­ві­чаў. У 1918 го­дзе ў на­цы­яна­лі­за­ва­ным до­ме куп­ца дру­гой гіль­­дыі Ва­сі­ля Рыж­ко­ва рус­кі жы­ва­пі­сец і гра­фік, пед­агог Ці­ма­фей Ка­тур­кін арга­ні­за­ваў Па­лац мас­тац­тваў у скла­дзе ча­ты­рох сту­дый. Надзея Ха­да­се­віч на­вед­ва­ла тан­ца­ва­ль­ную сту­дыю і сту­дыю, якой кі­ра­ваў сам Ка­тур­кін. «У Бя­ лё­ве я вы­бра­ла маю пра­фе­сію, у Бя­лё­ве я па­лю­бі­ла мас­тац­тва. У Бя­лё­ве ўсё па­ча­ло­ся ў ма­ім жыц­ці. Я га­на­ру­ся гэ­ты­мі ўспа­мі­на­мі!» (з ліс­та Надзі Ле­жэ).

19

Ад­нак на­ву­чан­не ў Бя­лё­ве пра­цяг­ва­ла­ся ня­доў­га. У 1919 го­дзе Надзея Ха­да­ се­віч з’язджае ў Сма­ленск. Ма­ла­дая са­вец­кая ўла­да над­ава­ла вя­лі­кае зна­чэн­не ку­ль­тур­на­му вы­ха­ван­ню на­се­ль­ніц­тва. У Сма­лен­ску пры гу­бер­нскім ад­дзе­ле на­род­най ад­ука­цыі, утво­ ра­ным у 1918 го­дзе, 20 жніў­ня та­го ж го­да па­ча­ла сваю пра­цу пра­ле­тар­ская сту­дыя вы­яўлен­чых мас­тац­тваў, якую ўзна­ча­ліў, згод­на з за­ха­ва­ны­мі да­ку­мен­ та­мі Дзяр­жаў­на­га архі­ва Сма­лен­скай воб­лас­ці, мас­так-сцэ­ног­раф, ілюс­тра­тар і гра­фік Пётр Ла­лян­коў. 18 ліс­та­па­да 1919 го­да ў Мас­тац­кі пад­аддзел Гу­­берн­ ска­га ад­дзе­ла на­род­най ад­ука­цыі ўлад­ка­ваў­ся ў да­лей­шым вя­до­мы поль­скі мас­так, адзін з пі­яне­раў кан­струк­ты­віс­цка­га аван­гар­ду 1920—1930-х, тэ­арэ­ тык мас­тац­тва Ула­дзіс­лаў Стрэ­мін­скі. Ён па­чаў кі­ра­ваць сту­ды­яй вы­яўлен­ча­га мас­тац­тва ў Па­ла­цы пра­цы, у да­лей­шым стаў за­гад­чы­кам сек­цыі вы­яўлен­ча­га мас­тац­тва Мас­тац­ка­га пад­аддзе­ла. Улет­ку 1920 го­да да яго да­лу­чы­ла­ся Ка­та­ жы­на Коб­ра — ску­льп­тар­ка-аван­гар­дыс­тка, якая пра­ца­ва­ла ў сты­лі суп­рэ­ма­ тыз­му, кан­струк­ты­віз­му і не­аплас­ты­цыз­му. Ме­на­ві­та ў сту­дыю Стрэ­мін­ска­га па­сту­пі­ла, вы­тры­маў­шы ўступ­ны экза­мен, Надзея Ха­да­се­віч. Ка­лі Ка­тур­кін у Бя­лё­ве бу­да­ваў на­ву­чан­не на асно­вах кла­ січ­на­га ака­дэ­міч­на­га мас­тац­тва, то на­ступ­ныя на­стаў­ні­кі Надзі бы­лі яркі­мі прад­стаў­ні­ка­мі аван­гар­ду Іх ро­лю ў фар­ма­ван­ні твор­ча­га шля­ху ма­ла­дой мас­тач­кі скла­да­на пе­ра­аца­ніць. Ула­дзіс­лаў Стрэ­мін­скі меў цес­ныя ста­сун­кі з Ка­зі­мі­рам Ма­ле­ві­чам — ро­да­па­ чы­на­ль­ні­кам суп­рэ­ма­тыз­му, чый «Чор­ны квад­рат у бе­лым акла­дзе» (1915) быў аб­веш­ча­ны сім­ва­лам «но­ва­га мас­тац­тва». Ма­ле­віч у гэ­ты час вы­кла­даў у Ві­цеб­скім на­род­ным мас­тац­кім ву­чы­ліш­чы. Фак­тыч­на сту­дыя вы­яўлен­ча­га мас­тац­тва Гу­бер­нска­га ад­дзе­ла на­род­най ад­ука­цыі ў Сма­лен­ску, якой кі­ра­ваў Стрэ­мін­скі, ста­ла пер­шым фі­лі­ялам гру­пы УНО­ВИС.

20 кас­трыч­ні­ка 1920 го­да ў Сма­лен­ску ад­бы­ла­ся аб­лас­ная кан­фе­рэн­цыя УНО­ВИ­Са, а на на­ступ­ны дзень Ка­зі­мір Ма­ле­віч вы­сту­піў з лек­цы­яй «Аб но­ вым мас­тац­тве». Без­умоў­на, Надзея Ха­да­се­віч пры­сут­ні­ча­ла на гэ­тай лек­цыі. Ад­нак, па­вод­ле яе ўспа­мі­наў, у гэ­тыя га­ды яна «ні­чо­га не ве­да­ла пра УНО­ВИС, не чы­та­ла іх пра­грам, арты­ку­лаў. Раз­уме­ла ад­но: са ста­рым скон­ча­на, ідзе аб­наў­лен­не ва ўсім. І цяж­кае, і ра­дас­нае. І Ма­ле­віч за гэ­та. І гэ­та да­ты­чыц­ ца ўсіх. І мя­не так­са­ма». Яе шлях да суп­рэ­ма­тыз­му быў хут­чэй інту­ітыў­ным, чым асэн­са­ва­ным і за­сна­ва­ным на тэ­орыі. Суп­рэ­ма­тызм з да­мі­ну­ючай ро­ляй чыс­та­га ко­ле­ру ака­заў­ся су­гуч­ным та­му, што Надзеі бы­ло зра­зу­ме­лым і бліз­ кім — на­род­ным тра­ды­цы­ям ткац­тва з іх рыт­мам яркіх, чыс­тых кве­так і лі­ній. У кан­цы 1921 ці па­чат­ку 1922 го­да Стрэ­мін­скі і Коб­ра па­кі­ну­лі Сма­ленск і пе­ра­бра­лі­ся ў Поль­шчу. А 24 снеж­ня 1921 го­да поль­скую мя­жу пе­ра­ся­кае і Надзея Ха­да­се­віч пад імем Ван­да. У сва­іх успа­мі­нах Надзя час­та на­зы­ва­ла ся­бе ву­ча­ні­цай Ка­зі­мі­ра Ма­ле­ві­ча, рэ­дка згад­ва­ючы Уладзіслава Стрэ­мін­ска­ га і Коб­ру. Хоць, у ад­роз­нен­не ад іх, Ма­ле­віч не быў пра­мым на­стаў­ні­кам Надзеі Ха­да­се­віч, ві­да­воч­на, што ў сва­ёй твор­час­ці яна бы­ла па­сля­доў­ні­цай ідэй суп­рэ­ма­тыз­му. лістапад, 2019

20

Культурны пласт

У 1960-я — па­чат­ку 1970-х Надзя Ле­жэ ства­рае цэ­лы шэ­раг суп­рэ­ма­тыч­ных кам­па­зі­цый. У гэ­ты час мас­тач­ка пад­піс­вае свае ра­бо­ты пад­вой­ны­мі да­та­мі, на­прык­лад, 1920—1968, 1921—1968, 1922—1969, 1924—1970 і г.д., дэ­ман­ стру­ючы та­кім чы­нам устой­лі­вую ці­ка­васць да суп­рэ­ма­тыз­му і цес­ныя су­вя­зі па­між ран­нім і ста­лым пе­ры­яда­мі сва­ёй твор­час­ці. Ся­род уні­ка­ль­ных экс­па­на­таў вы­ста­вы — не­вя­лі­кая кам­па­зі­цыя «Суп­рэ­ма­ тызм. Дом» 1922 го­да, ад­на з ран­ніх суп­рэ­ма­тыч­ных ра­бот Надзеі Ха­да­се­віч. «Дру­гі суп­рэ­ма­тыч­ны пе­ры­яд» шы­ро­ка прад­стаў­ле­ны ў экс­па­зі­цыі жы­ва­піс­ ны­мі і гра­фіч­ны­мі тво­ра­мі. Та­кім чы­нам, у гле­да­ча ёсць вы­дат­ная маг­чы­масць уба­чыць суп­рэ­ма­тыч­ныя экс­пе­ры­мен­ты мас­тач­кі, аца­ніць яе ўмен­не вы­бу­ доў­ваць скла­да­ныя рытмічныя кам­па­зі­цыі. Мэ­та між­на­род­на­га вы­ста­вач­на­га пра­екта — усе­ба­ко­ва прад­ста­віць твор­ часць Надзі Ха­да­се­віч-Ле­жэ. Суп­рэ­ма­тызм быў хоць і важ­ным яе склад­ні­кам, але не адзі­най сты­ля­вой пры­хі­ль­нас­цю. Апы­нуў­шы­ся ў 1925 го­дзе ў Па­ры­жы, яна пер­ша­па­чат­ко­ва на­вед­вае атэ­лье Аме­дэ Азан­фа­на, ад­на­го з за­сна­ва­ль­ ні­каў пу­рыз­му. Яе тво­ры гэ­та­га пе­ры­яду, пе­ра­важ­на на­цюр­мор­ты і аго­ле­ныя фі­гу­ры, як і «Аго­ле­ная ў ва­зе II», вы­яўля­юць сты­ля­выя пры­нцы­пы пу­рыз­му з ха­рак­тэр­ным для яго вы­ра­жэн­нем унут­ра­най кан­струк­цыі прад­ме­та, вы­лу­ча­ юцца плас­тыч­най гу­ль­нёй лі­ній, сі­лу­этаў і ко­ле­ра­вых плям. Праз не­ка­то­ры час у атэ­лье Фер­на­на Ле­жэ Надзея па­глыб­ля­ецца ў асаб­лі­вы свет «сты­лю Ле­жэ» з яго по­шу­кам гар­мо­ніі рэ­аліс­тыч­на­га і сюр­рэ­аліс­тыч­на­ га ўва­саб­лен­ня, моц­ны­мі ко­ле­ра­вы­мі эфек­та­мі і фан­тас­тыч­най лі­не­арнас­цю. Доў­гі час за­ста­ючы­ся ў це­ні вя­лі­ка­га май­стра, Надзея Ха­да­се­віч, без­умоў­на, ад­чу­ва­ла яго ўплыў. Яна ні­бы зна­хо­дзі­ла­ся ў бяс­кон­цым ды­яло­гу з на­стаў­ні­ кам. Яе кам­па­зі­цыі бо­льш мяк­кія і па­чуц­цё­выя, у іх ня­ма та­ко­га кан­трас­на­га ко­ле­ра­ва­га вы­ра­шэн­ня, ярка вы­яўле­на­га лі­ней­на­га рыт­му і ды­на­мі­кі. У твор­час­ці Надзеі Ха­да­се­віч вя­лі­кую ро­лю ад­ыгры­ваў жанр парт­рэ­та, у пры­ ват­нас­ці аўта­пар­трэт стаў для мас­тач­кі актам са­ма­паз­нан­ня і са­ма­ацэн­кі. Для прад­стаў­ле­на­га на вы­ста­ве ма­люн­ка (1935) з ка­лек­цыі нашага му­зея, які «Мастацтва» № 11 (440)

з’яўля­ецца пад­рых­тоў­чым да жы­ва­піс­на­га «Аўта­пар­трэ­та з ка­ра­ня­мі», ха­рак­ тэр­на спа­лу­чэн­не бі­ямор­фных аб­страк­тных фор­маў з рэ­аліс­тыч­най трак­тоў­ кай воб­ра­за. А адзін з па­зней­шых аўта­пар­трэ­таў «Надзя-кан­струк­ты­віс­тка» (1973)— сво­еа­саб­лі­вы hommage суп­рэ­ма­тыз­му. Да ваеннага пе­ры­яду ад­но­ сіц­ца ма­лю­нак «Надзя-парт­ызан­ка» ў воб­ра­зе Жар­жэ­ты Пэ­но. Ад­ной з клю­ча­вых ра­бот у 1950-х ста­ла жы­ва­піс­нае па­лат­но «Мір» (1951— 1952), прад­стаў­ле­нае ў экс­па­зі­цыі. Пер­ша­па­чат­ко­ва кар­ці­на на­зы­ва­ла­ся «Са­ вец­кія жан­чы­ны». Ад­люс­тра­ван­не па­лат­на, зроб­ле­нае на вы­ста­ве су­час­на­га фран­цуз­ска­га мас­тац­тва ў Цэн­тра­ль­ным бю­ро мас­тац­кіх вы­стаў Zachҿta ў Вар­ша­ве ў 1952 го­дзе, свед­чыць аб на­яўнас­ці ў пер­ша­па­чат­ко­вым ва­ры­янце кам­па­зі­цыі двух над­пі­саў «Мір» на фран­цуз­скай і рус­кай мо­вах, якія тры­ма­ юць у дзю­бах га­лу­бы. Вя­до­ма, што яшчэ ра­ней на мес­цы рус­ка­моў­на­га над­пі­ су «Мір» раз­мяш­ча­ла­ся фра­за на фран­цуз­скай мо­ве: «Les femmes sovietiques ne veulent pas la guerre» («Са­вец­кія жан­чы­ны не хо­чуць вай­ны»). У гэ­тыя ж га­ды бы­ла ство­ра­на кам­па­зі­цыя «Ма­ця­рын­ства» (1950—1952). Экс­па­ну­емыя на вы­ста­ве пад­рых­тоў­чыя ма­люн­кі з фран­цуз­ска­га пры­ват­на­ га збо­ру і ка­лек­цыі На­цы­яна­ль­на­га мас­тац­ка­га му­зея дэ­ман­стру­юць зме­ны кам­па­зі­цый­най па­бу­до­вы бу­ду­чай кар­ці­ны. У тэк­сце па­слан­ня, якое тры­мае ў ру­ках ге­ра­іня, у жы­ва­піс­ным па­лат­не Надзя Ха­да­се­віч змя­няе дзея­слоў, уз­мац­ня­ючы сэнс на­пі­са­най фра­зы: за­мест «demander» (з фран­цуз­ска­га — «пра­сіць») з’яўля­ецца «exiger» («на­стой­лі­ва па­тра­ба­ваць»). Тэкст з’яўля­ецца квін­тэ­сен­цы­яй тво­ра, гэ­та яскра­вая дэ­ман­стра­цыя гра­ма­дзян­скай па­зі­цыі мас­тач­кі: «Аu nom de nos millions d’enfants nous exigeons la paix» («Ад імя на­шых мі­ль­ёнаў дзя­цей мы па­тра­бу­ем мі­ру»). Анты­мі­лі­та­рыс­цкая па­зі­цыя Надзеі відавочная ў гу­ашы «Вай­на ў Ка­рэі» і пад­рых­тоў­чых ма­люн­ках ву­га­лем і туш­шу, ство­ра­ных у 1955—1957-х. Гэ­тыя ма­люн­кі ста­лі вод­гу­кам мас­тач­кі на падзеі Ка­рэй­скай вай­ны 1950—1953 га­ доў. Надзя не па­каз­вае ва­енныя дзея­нні, а пе­рад­ае жах вай­ны праз па­ку­ты про­стых лю­дзей, якія сім­ва­лі­зу­юць тра­ге­дыю ўся­го ка­рэй­ска­га на­ро­да. Па­цы­фіс­цкія по­гля­ды Надзеі Ха­да­се­віч і пэў­ныя кам­па­зі­цый­ныя пры­ёмы для іх вы­каз­ван­ня, што сфар­ма­ва­лі­ся ў кар­ці­не «Мір», зноў актыў­на гу­чаць у ра­бо­тах 1960-х, як у прад­стаў­ле­най на вы­ста­ве па­стэ­лі «Ма­ця­рын­ства 4». У ёй важ­ная ро­ля ад­во­дзіц­ца рад­кам вя­до­ма­га вер­ша Яўге­на Еўту­шэн­кі 1961 го­да «Хо­тят ли рус­ские вой­ны?». Тэ­ма ма­ця­рын­ства — ад­на з важ­ных і па­пу­ ляр­ных у на­роб­ку Надзі Ха­да­се­віч-Ле­жэ. Яна ства­рае цэ­лы шэ­раг жы­ва­піс­ ных і гра­фіч­ных ра­бот, ма­лю­ючы ў воб­ра­зе ма­ці са­му ся­бе, сваю да­чку Ван­ду (1927—1997) або фран­цуз­ска­га дзея­ча між­на­род­на­га жа­но­ча­га ру­ху, жон­ку ге­не­ра­ль­на­га сак­ра­та­ра Фран­цуз­скай ка­му­ніс­тыч­най парт­ыі Ма­ры­са Та­рэ­за Жа­не­ту Вер­мерш Та­рэз (1910—2001). Ка­нец 1940-х — 1950-я — рос­квіт жан­ру на­цюр­мор­та ў твор­час­ці Надзеі Ха­ да­се­віч. На­цюр­мор­ты гэ­та­га ча­су — скла­да­на скам­бі­на­ва­ныя, шмат­прад­мет­ ныя па­ста­ноў­кі. Бо­ль­шасць з іх з’яўля­юцца свай­го ро­ду апа­вя­да­ль­ні­ка­мі, што рас­каз­ва­юць пра інта­рэ­сы, пе­ра­ва­гі, на­ват на­цы­яна­ль­ную пры­на­леж­насць іх аўта­ркі. На вы­ста­ве экс­па­ну­юцца «На­цюр­морт з жоў­тым са­ма­ва­рам» і «На­ цюр­морт з са­ма­ва­рам», а так­са­ма «На­цюр­морт з ба­ла­лай­кай» і «Ка­зак на ка­ні», у якіх Надзя Ха­да­се­віч-Ле­жэ ўва­саб­ляе дым­каў­скія цац­кі. Раз­ам з суп­рэ­ма­тыч­ны­мі по­шу­ка­мі ў по­зняй твор­час­ці Надзеі важ­нае мес­ца за­йма­ла ра­бо­та над ма­ну­мен­та­ль­ны­мі ма­за­ічны­мі пано. Да мас­тац­тва ма­за­ ікі аўтар­ка звяр­ну­ла­ся то­ль­кі ў 1969 го­дзе. У па­чат­ку го­да ёю бы­лі ство­ра­ны пер­шыя эскі­зы да бу­ду­чых пано, а ў сту­дзе­ні 1972 го­да 41 ма­ну­мен­та­ль­ная ма­за­іка ўжо экс­па­на­ва­ла­ся на вы­ста­ве ў Тэ­атры 71 у Ма­ла­ко­фе, пры­га­ра­дзе Па­ры­жа. У да­лей­шым пра­ца над ма­за­ічны­мі парт­рэ­та­мі пра­цяг­ну­ла­ся. На вы­ ста­ве прад­стаў­ле­ны цэ­лы шэ­раг пад­рых­тоў­чых гу­ашаў да бу­ду­чых ма­за­ік. Гэ­ та парт­рэ­ты Мар­ка Ша­га­ла, Па­бла Пі­ка­са, Ула­дзі­мі­ра Ма­якоў­ска­га, Ка­ця­ры­ны Фур­ца­вай і, вя­до­ма, зна­ка­мі­тая «ле­ні­ні­яна» Надзі Ле­жэ. Па­вод­ле звес­так спад­чын­ні­каў Надзі Ха­да­се­віч-Ле­жэ, ёю бы­лі пе­рад­адзе­ны ў дар Са­вец­ка­му Са­юзу 82 пано, якія лі­та­ра­ль­на «рас­пы­лі­лі­ся» па роз­ных га­ра­дах і інстан­цы­ях. Спе­цы­яль­на да між­на­род­на­га вы­ста­вач­на­га пра­екта бы­ла пра­ве­дзе­на да­след­чая ра­бо­та і ство­ра­на ві­дэ­апрэ­зен­та­цыя «Ма­за­ ічныя пано Надзі Ле­жэ», што ста­ла ад­ным з важ­ных ві­зу­аль­на-ды­дак­тыч­ных склад­ні­каў экс­па­зі­цыі.

­ ў­ с­

а­

­ а­

Арт-дайджэст

Па­кроў­ска­га ідуць прэ­м’ер­ныя спек­так­лі «Мед­ыум. Тэ­ле­фон» Ме­ но­ці, пер­шыя па­ка­зы якіх ад­бы­лі­ся вяс­ной 2019-га. У апош­нія дні ліс­та­ па­да на гэ­тай жа сцэ­не ад­бу­дзец­ца прэ­м’е­ра ка­міч­най опе­ры Ва­сі­ля Па­шке­ві­ча «Гас­ці­ны двор». На па­чат­ку снеж­ня на Гіс­та­рыч­най сцэ­не ад­свят­ку­юць дзе­ся­ці­год­дзе Ма­ла­дзёж­най опер­най пра­гра­мы. У га­ла-кан­цэр­це па­він­ны пры­няць удзел артыс­ты Ака­дэ­мій Ла Ска­ла і Па­рыж­скай опе­ры, Ма­ла­дзёж­най опер­най пра­гра­мы імя Да­мін­га, Ва­шын­гтон­скай опе­ры. Та­ды ж на Но­вай сцэ­не ад­бу­дзец­ца прэ­м’е­ра опе­ры Ген­ры Пёр­сэ­ла «Дзі­до­на і Эней». Зір­нём на іта­ль­янскія афі­шы. У ліс­та­ па­дзе ў Рым­скай опе­ры з’я­ві­лі­ся два

«Тос­кі». Ды­ры­жор Ры­кар­да Ша­і, рэ­ жы­сёр Да­ві­дэ Лі­вер­мо­рэ. У га­лоў­най парт­ыі Ган­на Ня­трэб­ка. Цю­рых­скі опер­ны тэ­атр прэ­зен­ та­ваў у ліс­та­па­дзе дзве прэ­м’е­ ры — ара­то­рыю Ген­дэ­ля «Вал­та­сар» (7 па­ка­заў) і опе­ру Мар­ка-Энта­ні Тэр­ні­джа «Ка­ра­лі­на» (3 па­ка­зы). У ад­на­ўлен­ні «Рэ­кві­ема» Вер­дзі ўдзе­ль­ні­ча­лі фі­лар­ма­ніч­ны аркестр і хор тэ­атра, а так­са­ма артыс­ты тру­пы і ма­ла­дзёж­най тру­пы Цю­рых­ска­га ба­ле­та. Жэ­неў­скі Вя­лі­кі тэ­атр у ся­рэ­дзі­не снеж­ня прэ­зен­туе во­сем па­ка­заў прэ­м’е­ры — опе­ры Жа­на-Фі­лі­па Ра­мо «Га­лан­тныя Індыі». Ад­бу­дзец­ца так­са­ма на­ва­год­няе га­ла з тво­раў Мо­цар­та, Ген­дэ­ля і Рас­іні.

У пер­шай дэ­ка­дзе ліс­та­па­да Мет­ ра­по­лі­тэн-опе­ра па­ка­за­ла прэ­м’е­ру опе­ры «Эхна­тон» Фі­лі­па Гла­са, які лі­чыц­ца ад­ным з най­бо­льш уплы­ во­вых кам­па­зі­та­раў дру­гой па­ло­вы ХХ ста­год­дзя. Ся­род іншых яго­ных опер­ных са­чы­нен­няў — «Эйнштэйн на пля­жы» «Са­ць­ягра­ха». «Эхна­тон» быў на­пі­са­ны яшчэ ў 1983-м, гэ­та імя ста­ра­жыт­на­егі­пец­ка­га фа­ра­она, які пра­віў пры­бліз­на 17 га­доў і быў жа­на­ты з вы­са­ка­род­най пан­енкай ня­цар­ска­га па­хо­джан­ня, сла­ву­тай Не­фер­ці­ці. Яшчэ пры кан­цы ве­рас­ня на Но­вай сцэ­не Вя­лі­ка­га тэ­атра Рас­іі ад­бы­ ла­ся прэ­м’е­ра опе­ры «Каз­ка пра ца­ра Сал­та­на». Ды­ры­жо­рам-па­ста­ ноў­шчы­кам вы­сту­піў Ту­ган Са­хі­еў, рэ­жы­сё­рам — Аляк­сей Фран­дэ­ці, сцэ­наг­ра­фія Зі­но­вія Мар­го­лі­на. На па­чат­ку ліс­та­па­да ў тэ­атры прай­ шоў опер­ны баль Але­ны Аб­раз­цо­ вай. Ён стаў­ся га­ла-кан­цэр­там зо­рак сус­вет­най опе­ры. У Бет­хо­вен­скім за­ле ад­быў­ся кан­ цэрт ка­мер­най му­зы­кі, пры­све­ча­ны 100-год­дзю з дня на­ра­джэн­ня кам­ па­зі­та­ра Ме­чыс­ла­ва Вай­нбер­га. На Ка­мер­най сцэ­не імя Ба­ры­са

еі­ е.

У ліс­та­па­даў­скай афі­шы па­рыж­ скай Опе­ры Бас­ты­ліі па­зна­ча­ны «Ма­дам Ба­тэр­фляй» з Ды­на­рай Алі­евай у га­лоў­най парт­ыі, «Дон Кар­лас» у па­ста­ноў­цы Кшыш­та­ фа Вар­лі­коў­ска­га з Рэ­не Па­пе і Ра­бер­та Ала­нья ў вя­ду­чых ро­лях. Пры кан­цы ліс­та­па­да тэ­атр па­ка­заў но­вую вер­сію «Кня­зя Іга­ра» Ба­ра­ дзі­на. Рэ­жы­сёр Ба­ры Кос­кі, у га­лоў­ ных парт­ыях Іга­ра і Ярас­лаў­ны — рус­ка­моў­ныя спе­ва­кі Яўген Ні­кі­цін і Але­на Сці­хі­на (у 2015-м спя­вач­ка атры­ма­ла ІІІ прэ­мію Мін­ска­га між­на­род­на­га кон­кур­су ва­ка­ліс­таў, з 2017-га яна са­ліс­тка Ма­ры­інска­га тэ­атра). «Князь Ігар» да­мі­нуе і ў снеж­ні, ка­лі ад­бу­дзец­ца 9 па­ка­заў.

­

ў­ я­

а.­

,­ ыя­

е­ у­ ­

і­

­ 5.

­

3

музыка

21

У ліс­та­па­дзе ў Дрэз­дэн­скай опе­ры про­йдзе прэ­м’е­ра «Вя­лі­кі мяр­ цвяк» Дз’ёр­дзя Лі­ге­ці, вен­гер­ска­га і аўстрый­ска­га кам­па­зі­та­ра-аван­ гар­дыс­та. Па­ста­ноў­ка су­мес­ная з Ка­ра­леў­скім тэ­атрам Мад­ры­да. У тым жа ме­ся­цы на афі­шы на­ ступ­ныя опер­ныя на­звы — «Пад­а­ рож­жа ў Рэймс» Рас­іні, «На­бу­ка» і «Тра­ві­ята» Вер­дзі, «Каз­кі Гоф­ма­на» Афен­ба­ха, «Ча­ра­дзей­ная флей­та» Мо­цар­та, а так­са­ма «Тос­ка» (у га­лоў­ най парт­ыі Крыс­ці­не Апа­лайс). На па­чат­ку снеж­ня ка­лек­тыў па­ка­жа дзве прэ­м’е­ры — опе­ру-ба­лет «Іфі­ ге­нія ў Таў­ры­дзе» Глю­ка і опер­ны спек­такль «За­ла­ты дра­кон» Пе­тэ­ра Этвё­ша. Афі­шу апош­ня­га ме­ся­ ца да­паў­ня­юць «Ба­ге­ма» Пу­чы­ні, «Лю­чыя дзі Ла­мер­мур» Да­ні­цэ­ці,

«Во­ль­ны стра­лок» Ве­бе­ра, кан­цэр­ты Сак­сон­скай дзяр­жаў­най ка­пэ­лы пад кі­раў­ніц­твам Крыс­ці­яна Це­ле­ма­на і апе­рэ­та Штра­уса «Ля­ту­чая мыш».

но­выя спек­так­лі — «Іда­ме­ней, цар Крыц­кі» Мо­цар­та і «Рым­ля­нін на Мар­се» Ві­то­рыа Ман­та­ль­дзі (апош­ няя па­ста­ноў­ка ста­ла­ся сус­вет­най прэ­м’е­рай). Тэ­атр Ка­му­на­ле ў Ба­ ло­ньі прад­ста­віў у апош­нім ме­ся­цы во­се­ні прэ­м’е­ру опе­ры «Фі­дэ­ліа» Бет­хо­ве­на (блок з шас­ці па­ка­заў). На сне­жа­ньс­кай афі­шы тэ­атра да­мі­нуе прэ­м’ер­ны ве­чар, скла­дзе­ны з дзвюх на­зваў — «Сель­скі го­нар» Мас­ка­ньі і «Па­яцы» Ле­анка­ва­ла. У апош­нім ме­ся­цы го­да Ла Ска­ла за­про­сіць на па­каз но­вай вер­сіі

Па­ці­ка­вім­ся но­вы­мі на­зва­мі ў му­зыч­ных тэ­атрах Гер­ма­ніі. У ся­рэ­ дзі­не ліс­та­па­да Ня­мец­кая опе­ра ў Бер­лі­не па­ка­за­ла прэ­м’е­ру «Тай­нік сэр­ца» Хаі Чэр­на­він, ізра­ільс­ка-аме­ ры­кан­скай кам­па­зі­тар­кі і пед­аго­га, пра­фе­саркі му­зы­кі Гар­вар­дска­га ўні­вер­сітэ­­та. Яна аўтар­ка не­ка­ль­кіх опер (у тым лі­ку «Веч­нае ў ця­пе­раш­ нім»), шмат­га­до­вая кі­раў­ні­ца Ака­дэ­ міі ма­ла­дых кам­па­зі­та­раў у Штут­гар­ це, лаў­рэ­атка за­ахвоч­ва­ль­най прэ­міі Эрнста фон Сі­мен­са (прэ­мію лі­чаць «му­зыч­ным Но­бе­лем»).

Што ро­біц­ца ў ад­ным з най­буй­ней­ шых опер­ных ка­лек­ты­ваў Іспа­ніі, а ме­на­ві­та ў Ка­ра­леў­скім тэ­атры Мад­ры­да? У ліс­та­па­дзе ад­быў­ся со­ль­ны кан­цэрт Ган­ны Ня­трэб­ка і Юсі­фа Эйва­за­ва ў су­пра­ва­джэн­ні сім­фа­ніч­на­га аркес­тра. У пра­гра­ме з’яд­на­лі­ся тво­ры Чы­леа, Ле­анка­ва­ ла, Бой­та, Пу­чы­ні, Ка­та­ла­ні, Ле­га­ра. На пра­ця­гу ме­ся­ца ў мад­рыд­скай опе­ры пан­уе ад­на на­зва — «Лю­ боў­ны на­пой» Да­ні­цэ­ці. Пры кан­цы ліс­та­па­да і на пра­ця­гу ўся­го снеж­ня бу­дзе па­каз­вац­ца прэ­м’е­ра опе­ры «Пі­рат» Бе­лі­ні. У ад­ной з га­лоў­ных ро­ляў за­ня­тая Со­ня Ёнча­ва.

1. Кам­па­зі­тар Фі­ліп Глас.

2. Гля­дзе­ль­ная за­ла Рым­скай опе­ры.

3. Спя­вач­ка Ды­на­ра Алі­ева . лістапад, 2019

22

Рэ­ц эн­з ія

шчас­лі­вае вяр­тан­не іга­ра Прэ­м’е­ра опе­ры Аляк­сан­дра Ба­ра­дзі­на ў Вя­лі­кім тэ­атры Бе­ла­ру­сі

На­тал­ля Га­нул

1. Уладзімір Громаў (князь Ігар).

2. Сцэна са спектакля. Фота Глеба Главінскага.

Ба­д ай, ск ла­д а­н а ў гіс­то­рыі сус­вет­на­га му­зыч­н а­га тэ­атра знай­сці опе­ру бо­льш шмат­па­к ут­ную, але ў той жа час шчас­лі­вую ў сэн­се слу­хац­к а­га пры­знан­н я і па­п у­ляр­нас­ці, чым « Князь Ігар » Аляк­сан­д ра Ба­ра­д зі­н а. Згод­н а з гіс­то ­ ры­я й, да­п і­са­н ы і ад­рэ­д а­га­ва­н ы ва­ры­я нт парт­ыту­ры па­ў стаў на тэ­атра­ль­н ай сцэ­н е дзя­к у­ючы Рым­ска­м у- Кор­са­к а­ ву, Гла­зу­но­ву і Ля­д а­ву. Шмат з на­п і­са­н а­га са­м ім Ба­ра­д зі­н ым, а та­к ім чы­н ам і яго­н ыя акцэн­ты ў му­зыч­н ай дра­м а­ тур­гіі, на мно­гія дзе­ся­ц і­год ­д зі за­ста­ло­ся « за кад­рам ». У са­вец­к і пе­ры­я д « Князь Ігар » стаў ві­зі­тоў­к ай і аб­авяз­ко­вым атры­бу­там рэ­п ер­ту­арных афіш і гас­тро­ляў па ўсім све­ц е, ён за­ў ж ды меў да­д ат­ко­вы бра­вур­на- гім­н іч­н ы шлейф, ідэ­а ла­гіч­н ую па­м пез­насць.

А

вось пер­шыя дзе­ся­ці­год­дзі XXI ста­год­дзя зноў прад­эман­стра­ва­лі не­ве­ра­год­ную за­пат­ра­ба­ва­насць і тры­ва­ласць гэ­тай опе­ры. Рэ­жы­ сёр­скія ра­шэн­ні Дзміт­рыя Чар­ня­ко­ва (Мет­ра­по­лі­тэн-опе­ра, 2014), Юрыя Лю­бі­ма­ва (Вя­лі­кі тэ­атр Рас­іі, 2013), Юрыя Аляк­сан­дра­ва («Но­вая опе­ ра», 2011) зра­бі­лі­ся па­цвяр­джэн­нем до­сыць во­ль­на­га аб­ыхо­джан­ня з пар­ т­ы­ту­рай, па­ста­ві­лі но­выя сэн­са­выя акцэн­ты ў пра­чы­тан­ні тво­ра Ба­ра­дзі­на. Што ж па-ра­ней­ша­му пры­цяг­вае слу­ха­ча ў гэ­тай опе­ры? Перш за ўсё рас­ кош­ны му­зыч­ны ма­тэ­ры­ял і не­ве­ра­год­ная энер­ге­ты­ка. Асо­бас­ны парт­рэт Ба­ра­дзі­на, ад­на­го з са­мых свет­лых і пры­ваб­ных ге­ро­яў усёй гіс­то­рыі рус­ кай ку­ль­ту­ры, без­умоў­на, ад­біў­ся на ўнут­ра­ным ха­рак­та­ры яго­най му­зы­кі. У на­шы дні ў ба­ра­дзін­скай эпа­пеі ма­гут­на па­ўстае рус­кі на­цы­яна­ль­ны дух, глы­бо­кі ма­ра­ль­ны па­ча­так, уз­ні­кае мі­фа­ла­ге­ма род­на­га до­му. Але раз­ам з тым для па­ста­ноў­шчы­каў і са­ліс­таў ад­кры­ва­ецца пра­сто­ра твор­ча­га экс­пе­ ры­мен­ту, по­шук ары­гі­на­ль­ных гар­мо­ній, дра­ма­тур­гіч­ных кан­трас­таў, агу­ль­ най цэ­лас­нас­ці. Ме­на­ві­та гэ­тыя ві­да­воч­ныя ба­кі ге­нія Ба­ра­дзі­на з’ядна­лі­ся ў му­зыч­най рэ­дак­цыі яго са­чы­нен­няў. На пра­ця­гу сва­ёй шмат­га­до­вай архіў­ на-да­след­чай пра­цы му­зы­каз­наў­ца і бі­ёграф­ка Ба­ра­дзі­на Ган­на Бу­лы­чо­ва пра­цяг­ва­ла ра­бо­ту вы­біт­на­га тэк­сто­ла­га-му­зы­каз­наў­ца Па­ўла Ла­ма. Не­ка­ль­ кі га­доў та­му ёй уда­ло­ся ад­на­віць агу­ль­ную за­ду­му опе­ры, да­ка­заць аўтар­ ства асоб­ных нот­ных тэк­стаў, сцэн і іх мес­цаз­на­хо­джан­не, ства­рыць рэ­кан­ струк­цыю роз­ных ста­дый ува­саб­лен­ня за­ду­мы. Вы­нік — вы­дан­не аўтар­скай рэ­дак­цыі кла­ві­ра опе­ры, якая бы­ла прад­астаў­ле­на бе­ла­рус­ка­му тэ­атру для ства­рэн­ня ўлас­най па­ста­но­вач­най вер­сіі. Но­вая сус­трэ­ча з рус­кім шэ­дэў­рам, ма­ну­мен­та­ль­най по­ўна­маш­таб­най прэ­ м’е­рай опе­ры «Князь Ігар» ад­бы­ла­ся на ад­крыц­ці 87-га се­зо­на ў Вя­лі­кім

«Мастацтва» № 11 (440)

тэ­атры Бе­ла­ру­сі і зра­бі­ла­ся шос­тай вер­сі­яй спек­так­ля на мін­скай сцэ­не (па­ста­но­вач­нае ра­шэн­не рэ­жы­сёр­кі Га­лі­ны Гал­коў­скай і ды­ры­жо­ра Аляк­ сан­дра Ані­сі­ма­ва). Га­лоў­ная ідэя Гал­коў­скай — па­каз унут­ра­на­га све­ту Іга­ра Се­вер­ска­га, у пэў­ най сту­пе­ні апраў­дан­не яго пе­рад гіс­то­ры­яй. Пе­рад на­мі па­ўстае ге­рой, вы­ му­ша­ны дзей­ні­чаць з пры­чы­ны не­паз­беж­ных аб­ста­вi­наў. Яны штур­ха­юць яго на за­га­дзя пра­ва­ль­ны ва­енны па­ход, але гэ­та не пе­ра­шка­джае яму за­ ста­вац­ца глы­бо­ка па­тры­ятыч­ным ча­ла­ве­кам, ад­да­ным ра­дзі­ме. Рэ­жы­сёр­ка па­спя­хо­ва вы­ра­шае звыш­за­да­чу ў акту­алі­за­цыі гіс­та­рыч­на­га сю­жэ­та. У бе­ ла­рус­кім спек­так­лі гар­ма­ніч­на пе­ра­пля­та­юцца мі­ну­лае (цар­коў­ныя ку­па­ лы, сце­ны арха­ічных хра­маў) і су­час­нае (ві­дэ­апра­екцыі, якія да­паў­ня­юць сэн­са­вы пад­тэкст опе­ры). На пер­шы план у се­ман­тыч­ным па­сы­ле Гал­коў­скай вы­хо­дзяць ідэі-сім­ва­лы, яны ма­юць па­за­ча­са­вую на­пру­жа­насць і скі­ра­ва­ныя ў веч­насць — год­насць, вер­насць, го­нар і здра­да, пад­ступ­ства, ідэя на­цы­яна­ль­най са­ма­ідэн­ты­фі­ка­ цыі, раз­ва­жан­ні пра лёс ча­ла­ве­ка ў сі­ту­ацыі ма­гут­на­га гіс­та­рыч­на­га ві­ру. У гэ­тым кан­тэк­сце скраз­ны­мі па­ўста­юць тэ­мы аб’­яднан­ня на­ро­да пе­рад па­гро­зай знеш­няй не­бяс­пе­кі (гран­ды­ёзная за­ключ­ная сцэ­на на­ба­ту ў 1-й дзеі і агу­ль­ны ха­ра­вы за­клік-гімн «Солнцу крас­но­му, сла­ва», які пе­ра­но­ сіц­ца ў фі­нал опе­ры) і пла­чу-ма­літ­вы пра лёс ра­дзі­мы і тых, хто за­гі­нуў за яе сва­бо­ду (хор ся­лян, якім ад­кры­ва­ецца ўся опе­ра, і сім­ва­ліч­ны плач Ярас­лаў­ны). У якас­ці но­ва­га ма­тэ­ры­ялу прад­стаў­ле­ны сім­фа­ніч­ны эпі­лог з ка­лек­тыў­най опе­ры «Мла­да» і дру­гая арыя Іга­ра. Дзея­нне опе­ры ў но­вай вер­сіі раз­гор­т­ ва­ецца ў дзвюх дзеях, ска­ра­ча­юцца асоб­ныя сю­жэт­ныя лі­ніі (ад­сут­ні­ча­юць

Рэ­ц эн­з ія

23

Анас­та­сія Мас­кві­на (Ярас­лаў­на). Ула­дзі­мір Гро­маў (князь Ігар). Юрый Га­ра­дзец­кі (Ула­дзі­мір Іга­ра­віч). Крыс­кен­тыя Ста­сен­ка (Кан­ча­коў­на). Фо­та Іга­ра…

Аўлур і Па­ла­вец­кая дзяў­чы­на, ска­ра­ча­ецца фі­на­ль­ная сцэ­на сус­трэ­чы Іга­ра і Ярас­лаў­ны). На жаль, у гэ­тым пра­змер­на спрэ­са­ва­ным чар­га­ван­ні сцэн уз­ ні­кае агу­ль­ная клі­па­васць успры­ман­ня, не да кан­ца рас­кры­ва­ецца ло­гі­ка дра­ма­тыч­на­га раз­віц­ця. Сцэ­наг­ра­фія і кас­цю­мы мас­та­ка Вя­час­ла­ва Оку­не­ва ад­люс­троў­ва­юць га­лоў­ ную ідэю за­ду­мы — ства­рэн­не спек­так­ля-ле­ген­ды, сво­еа­саб­лі­ва­га мі­фа пра сі­лу на­род­на­га ду­ху. Ві­зу­аль­ная кар­цін­ка атры­ма­ла­ся яркай і ба­га­тай, асаб­ лі­ва па­ла­вец­кія сцэ­ны, а вось у вы­ра­шэн­ні кас­цю­маў рус­ка­га на­ро­да на­зі­ра­ ецца пэў­ная эклек­ты­ка. Адзна­чым так­са­ма пра­цу мас­тач­кі па свят­ле Іры­ны Утор­ні­ка­вай і кам­п’ю­тар­ную гра­фі­ку Але­ны Ахрэ­мен­ка, хоць у асоб­ных сі­ту­ ацы­ях ві­дэ­ашэ­раг іграў да­во­лі дру­га­рад­ную і за­над­та ілюс­тра­цый­ную ро­лю. Пад­час пер­шай прэ­м’е­ры ярка і па-май­стэр­ску пра­яві­лі ся­бе вя­ду­чыя са­ ліс­ты опе­ры. Раз­мо­ву пра гэ­ты склад вы­ка­наў­цаў вар­та па­чаць з Ярас­лаў­ ны — Анас­та­сіі Мас­кві­ной. Ме­на­ві­та яе інтэр­прэ­та­цыя гэ­та­га скла­да­на­га воб­ра­за ад­кры­вае для гле­да­чоў глы­бін­ную сім­во­лі­ку, звя­за­ную з воб­ра­зам жан­чы­ны-ма­ці. Ярас­лаў­на-Мас­кві­на вы­са­ка­род­ная, муд­рая і раз­ам з тым да­лі­кат­ная, ад­да­ная сва­ёй ся­м’і, до­му. Пры­ваб­лі­ва­юць яркі, асэн­са­ва­ны ва­ кал, пры­го­жы тэмбр, гуч­ны вер­хні рэ­гістр у пер­шай дзеі. А ў най­скла­да­ней­ шым пла­чы Ярас­лаў­ны ў по­ўнай сту­пе­ні вы­яві­лі­ся бе­ль­кан­та­вая кан­ты­ле­на, доў­гае ды­хан­не, дра­ма­тыч­ны на­пал і дра­ма­тур­гіч­ная цэ­ласць сцэ­ны. Ігар у вы­ка­нан­ні Ула­дзі­мі­ра Гро­ма­ва стры­ма­ны, муж­ны, у пэў­най сту­пе­ні ён фі­гу­ра тра­гіч­ная, у ім пра­яўля­юцца цал­кам рэ­аль­ныя ха­рак­тар­ныя ры­сы. Ва­ка­лу спе­ва­ка цал­кам ха­пае экс­прэ­сіі і гуч­нас­ці. Ула­дзі­мір Пят­роў час­цей ува­саб­ляе воб­ра­зы ста­ноў­чых ге­ро­яў, зма­га­роў за спра­вяд­лі­васць. У парт­ыі Га­ліц­ка­га ён ні­бы ад­кры­вае ў са­бе но­выя гра­ні і маг­чы­мас­ці. Ро­ля на­хаб­на­га пад­бух­тор­шчы­ка атры­ма­ла­ся пе­ра­ка­наў­чай ва­ ка­ль­на і артыс­тыч­на. За­па­мі­на­ль­ны­мі і яркі­мі ста­лі ка­міч­ныя воб­ра­зы Ску­ лы (Сяр­гей Ла­за­рэ­віч) і Ярош­кі (Юрый Ба­ла­ць­ко). Парт­ыю гроз­на­га Кан­ча­ка за­пра­сі­лі вы­ка­наць азер­бай­джан­ска­га са­ліс­та Алі Аске­ра­ва. Яго да­дзе­ныя гар­ма­ніч­на ад­па­вя­да­юць гэ­тай ро­лі, а рас­кош­ныя ба­со­выя ні­зы за­да­во­лі­ лі са­мых па­тра­ба­ва­ль­ных ме­ла­ма­наў. Па­чуц­цё­вы лі­рыч­ны ду­эт за­ка­ха­ных Ула­дзі­мі­ра і Кан­ча­коў­ны ў вы­ка­нан­ні Юрыя Га­ра­дзец­ка­га і Крыс­кен­тыі Ста­ сен­ка ска­рыў перш за ўсё ку­ль­ту­рай інта­на­ван­ня і ча­роў­ны­мі пі­яні­сі­ма ў

муж­чын­скай парт­ыі. Ра­ман­тыч­ны сын Іга­ра вы­гля­дае кры­ху на­іўным, але аб­са­лют­на пе­ра­ка­наў­чым у сва­іх эмо­цы­ях. Парт­ыя Кан­ча­коў­ны мае шмат скла­да­най арна­мен­ты­кі і ня­прос­тыя рэ­гіс­тра­выя пе­ра­хо­ды, яны яшчэ па­ тра­бу­юць асаб­лі­вай пра­цы над тым, каб вы­раў­няць гук і да­сяг­нуць тон­кай гу­ль­ні раз­на­стай­ны­мі фар­ба­мі. Надзвы­чай­ны ка­ла­рыт па­ла­вец­кай дзеі, без­умоў­на, ства­ра­ецца роз­на­ха­ рак­тар­ны­мі тан­ца­ва­ль­ны­мі сцэ­на­мі. Ба­лет­май­стар Юрый Тра­ян пры­трым­ лі­ва­ецца тра­ды­цый­най ха­рэ­агра­фіі Мі­ха­іла Фо­кі­на, ад­нак імкнец­ца зра­ біць гэ­тую вы­раз­ную сцэ­ну не про­ста яркай ды­вер­тыс­мен­тнай устаў­кай у спек­такль, але час­ткай агу­ль­най дра­ма­тур­гіі. У скла­да­ным ві­зу­аль­на-рыт­ міч­ным ма­люн­ку лі­дзі­руе са­ліст Та­ка­то­шы Ма­чы­яма, які ва­ло­дае фан­тас­ тыч­най тэх­ні­кай скач­коў. Асаб­лі­ва вы­лу­чым пра­цу хо­ру пад кі­раў­ніц­твам га­лоў­най хор­май­стар­ кі тэ­атра Ні­ны Ла­ма­но­віч. Яшчэ Ста­саў, ка­жу­чы пра ха­ра­вое май­стэр­ства кам­па­зі­та­ра, да­клад­на за­ўва­жыў: «Ба­ра­дзін — сап­раў­дны Ген­дэль, то­ль­кі на­ша­га ча­су». Сап­раў­ды, «Князь Ігар» — гран­ды­ёзнае шмат­пла­на­вае ха­ ра­вое па­лат­но. У вы­ка­нан­ні артыс­таў бе­ла­рус­ка­га тэ­атра ма­ну­мен­та­ль­ны, эпіч­ны раз­мах хо­ру «Солнцу крас­но­му, сла­ва» быў вы­раз­на су­пра­ць­пас­ таў­ле­ны муд­ра­ге­ліс­та­му дэ­ко­ру сцэ­ны «Па­ла­вец­кія дзяў­ча­ты», на­пру­жа­най дра­ма­ты­за­ва­най ста­ты­цы хо­ру ба­яр «Мы к те­бе, кня­ги­ня», раз­гу­ль­най пес­ні дру­жы­ны кня­зя Га­ліц­ка­га. Хор гар­ма­ніч­на і актыў­на існуе ў пра­сто­ры спек­ так­ля, парт­ыі зба­лан­са­ва­ныя, ба­га­тая ды­на­мі­ка спа­лу­ча­ецца з агу­ль­ным шы­ро­кім гу­чан­нем, улас­ці­вым рус­кім тра­ды­цы­ям. Інтэр­прэ­та­цыя парт­ыту­ ры Ба­ра­дзі­на ды­ры­жо­рам Ані­сі­ма­вым ад­па­вя­дае яго вы­со­ка­му пра­фе­ сій­на­му ўзроў­ню, ад­нак ча­сам за­ста­ецца ад­чу­ван­не не­ка­то­рай фраг­мен­ тар­нас­ці, не­дас­тат­ко­вай цэ­лас­нас­ці. Пра­ўда, на пра­ця­гу ўся­го спек­так­ля ві­да­воч­ныя драйв і па­зі­тыў­ная энер­ге­ты­ка. Аркестр прад­эман­стра­ваў усю па­літ­ру эма­цый­ных фар­баў і ў прэ­м’ер­ным спек­так­лі ака­заў­ся вы­раз­ным і да­клад­ным. Што ж, вяр­тан­не «Кня­зя Іга­ра» на бе­ла­рус­кую сцэ­ну год­нае і ўразлі­вае. Бе­ ла­рус­кія па­ста­ноў­шчы­кі ў сва­ёй вер­сіі ад­ыхо­дзяць ад ілюс­тра­цый­нас­ці му­ зыч­на­га тэк­сту і ства­ра­юць грун­тоў­ны, сап­раў­ды дэ­мак­ра­тыч­ны спек­такль, які бу­дзе пры­цяг­ваць гле­да­чоў роз­ных па­ка­лен­няў. лістапад, 2019

24

IРэ­ n цMэн­ e зmіяo r i a m

Імпу­льс Блі­но­ва Ка­лі ў ма­ім сэр­цы пан­ура І то­чыць жур­ба кіп­цю­ры, Сыг­рай мне Чай­коў­ска­га, Юра, Па но­тах ня­бес­най ігры. На­тал­ля Га­нул Гэ­ты­м і сім­ва­ліч­н ы­м і рад­к а­м і мас­та­к а і па­э та Ры­го­ра Сіт­ні­ц ы ў Вя­лі­к ай за­ле Бел­дзяр­жфі­лар­мо­н іі ад­к ры­ваў­ся ве­ч ар па­м я­ц і пі­я ніс­та і кам­п а­зі­та­ра Юрыя Блі­н о­ва (1975— 2019). Па­ў го­д а та­м у, 21 кра­са­ві­к а, тра­гіч­н ая на­ві­н а з Го­м е ­ ля лі­та­ра­ль­н а па­ра­лі­за­ва­ла свя­д о­м асць: « Пад­ч ас эка­м а­ ра­фо­н у, у за­бе­гу на 21 кі­ла­м етр па­м ёр Юрый Блі­н оў. Ён не да­бег да фі­н і­шу лі­та­ра­ль­н а пяць мет­раў. Яму споў­н і­ла­ся ўся­го 43 га­д ы...» Яго сы­х од стаў вя­лі­к ай стра­тай не то­ль­к і д ля род­н ых і бліз­кіх, але і д ля ўсіх, хто лю­біць сап­раў­д­ ную му­зы­к у.

1. Біата Кабірава, адна з пераможцаў конкурсу «Палескі агеньчык».

2. Юрый Бліноў. Фота Сяргея Ждановіча (1) ­ і з асабістага архіва піяніста (2). «Мастацтва» № 11 (440)

Д

а­клад­ная і вы­раз­ная дум­ка пра Юрыя на­ ле­жыць кам­па­зі­тар­цы Ла­ры­се Сі­ма­ко­віч: «Асэн­са­ван­не пры­хо­дзіць са знач­ным спаз­ нен­нем. Пры­знан­не тым бо­льш. Юрый Блі­ноў... Стыль і май­стэр­ства — адзі­нае цэ­лае. Вы­со­кае трым­цен­не па­чуц­ця. Га­рэн­не па­лы­мя­най дум­кі». Ко­ль­кі ўся­го ён здо­леў зра­біць і якую ён па­кі­нуў пра ся­бе па­мяць! Ён сап­раў­ды га­рэў яркай зор­ кай і ў жыц­ці, і ў твор­час­ці. Усё і за­ўсё­ды ра­біў па мак­сі­му­ме. Му­зы­ка бы­ла яго ўсё­паг­лы­на­ль­най сут­нас­цю, мо­вай, праз якую ад­чу­ваў ся­бе во­ль­на і мог кан­так­та­ваць з усім све­там без меж­аў. Шчы­ры, доб­ры, сціп­лы, сап­раў­дны пра­ца­го­лік. У Юры бы­лі вы­ключ­ныя аса­біс­тыя якас­ці — умен­не за­ра­джаць энер­гі­яй і ра­дас­цю. Ён вы­яўляў твор­чыя здоль­­нас­ ці ў роз­ных га­лі­нах. Пад­час кан­так­таў з ім ска­ра­ ла не­ве­ра­год­ная эру­ды­цыя, на­чы­та­насць (ён быў за­хоп­ле­ным біб­лі­яфі­лам), глы­бін­нае ве­дан­не айчын­най і сус­вет­най гіс­то­рыі, сва­бод­нае апе­ра­ ван­не тэ­зі­са­мі і пан­яцця­мі з му­зыч­най фі­ла­со­фіі, фі­зі­кі, астра­но­міі, вы­дат­нае ва­ло­дан­не не­ка­ль­кі­мі еўра­пей­скі­мі мо­ва­мі і га­ра­чае за­хап­лен­не спор­ там. Не­вы­пад­ко­ва ся­род тых, хто пры­йшоў у гэ­ты ве­чар у зал фі­лар­мо­ніі, бы­лі і спар­тсме­ны фут­­ боль­­на­га клу­ба «Крум­ка­чы», су­зас­на­ва­ль­ні­кам яко­га так­са­ма быў Юра. У па­мяць пра яго, ад­ра­зу па­сля гі­бе­лі му­зы­кан­та, удзе­ль­ні­кі клу­ба зра­бі­лі вя­ліз­ны ба­нер з парт­рэ­там му­зы­кан­та і дэ­ві­зам: «Твая му­зы­ка, твае ма­ры — на­шыя кры­лы!». Не­маг­чы­ма не зга­даць най­бо­льш ад­мет­ныя па­ва­ ро­ты яго жыц­ця. Ад ма­лой ра­дзі­мы, а гэ­та го­рад Дра­гі­чын Брэс­цкай воб­лас­ці, праз Мінск, дзе ён скон­чыў Рэ­спуб­лі­кан­скі му­зыч­ны лі­цэй і Бе­ла­рус­ кую ака­дэ­мію му­зы­кі, у Еўро­пу, Аме­ры­ку і зноў у род­ную Бе­ла­русь. Не­ка­лі ма­ло­му яму ўзя­лі на­пра­кат пі­яні­на, і ў 5 га­ доў Юра стаў пад­бі­раць му­зы­ку. У яго быў аб­са­лют­ ны слых, пры­ро­джа­ная вір­ту­ознасць і бліс­ку­чая па­мяць, якая да­зва­ля­ла ўтрым­лі­ваць ве­лі­зар­ныя аб’­ёмы му­зыч­на­га ма­тэ­ры­ялу. У па­ста­янным рэ­пер­ ту­ары ме­ла­ся бо­льш за 50 со­ль­ных пра­грам, што ахоп­лі­ва­юць усе сты­лі фар­тэ­пі­яннай му­зы­кі, а так­ са­ма 40 кан­цэр­таў для фар­тэ­пі­яна з аркес­трам. Кож­ны з нас, па­вод­ле вя­до­май муд­рас­ці, ро­дам з дзя­цін­ства. Ад­туль, на­ро­джа­ная ся­мей­ным вы­ха­ ван­нем, інтэ­лі­ген­тнасць вы­со­кай про­бы і без­да­ кор­ная ку­ль­ту­ра, лю­боў да пры­га­жос­ці і гар­мо­ніі. Ма­ма Юры, Ла­ры­са Гаў­ры­лаў­на, імкнец­ца тры­ мац­ца: «Стра­ціў­шы сы­на, я стра­ці­ла сяб­ра, на­ стаў­ні­ка і ад­на­дум­ца. Але трэ­ба мно­гае па­спець зра­біць у па­мяць пра Юру: прад­оўжыць фес­ты­­ валь­на-кон­кур­сныя пра­екты, вы­пус­ціць дыс­кі з кан­цэр­таў, вы­даць яго му­зыч­ныя тво­ры і вер­шы...» Яна з падзя­кай успа­мі­нае пер­шую на­стаў­ні­цу сы­ на па фар­тэ­пі­яна Іне­су Бар­та­шэ­віч, якая не то­ль­кі знай­шла да яго пад­ыход, але і як вы­дат­ны пед­агог раз­ві­ла яго та­лент. З два­нац­ца­ці га­доў хло­пец па­ чаў за­ймац­ца з вы­біт­най вы­клад­чы­цай Люд­мі­лай Ша­ла­мен­ца­вай. Быў для яе лю­бі­мым вуч­нем і му­ зыч­ным сы­нам. У апош­нія га­ды Юра пад­трым­лі­ ваў свай­го пед­аго­га пад­час яе цяж­кай хва­ро­бы, на­ча­мі ся­дзеў на дзя­жур­ствах, да­ста­ваў не­абход­

In M em or ia m ныя мед­ыка­мен­ты. Люд­мі­ла Сяр­ге­еўна па­йшла з жыц­ця праз не­ка­ль­кі тыд­няў па­сля яго смер­ці. Вар­та зга­даць бліс­ку­чыя пе­ра­мо­гі Юрыя Блі­но­ ва на пер­шым Між­на­род­ным кон­кур­се імя Пра­ коф’ева ў Санкт-Пе­цяр­бур­гу, на Усе­аме­ры­кан­скім кон­кур­се пі­яніс­таў, яго­ную ста­жы­роў­ку ў Тэ­хас­кім хрыс­ці­янскім уні­вер­сі­тэ­це, ву­чо­бу ў Істмен­скай шко­ле му­зы­кі ва Уні­вер­сі­тэ­це Ро­чэс­тэ­ра, а так­са­ ма шэ­раг зна­ка­вых кан­цэр­таў у ЗША, у алім­пій­ скім Солт-Лэйк-Сі­ці, у зна­ка­мі­тым Кар­не­гі-хол, у Гер­ма­ніі, Вен­грыі, Поль­шчы, Кі­таі, Япо­ніі, кра­інах СНД. Юра атры­маў сту­пень док­та­ра му­зыч­ных мас­тац­тваў, і яго да­след­чай тэ­май ста­ла фар­тэ­пі­ янная твор­часць Скра­бі­на. Ён быў па­ста­янным за­ про­ша­ным гос­цем на ўсе пра­екты Му­зея Скра­бі­на ў Мас­кве і чле­нам жу­ры шмат­лі­кіх між­на­род­ных кон­кур­саў і фес­ты­ва­ляў. Юрый Блі­ноў вёў сап­раў­дную асвет­ніц­кую дзей­ насць праз не­ве­ра­год­ныя па сва­ёй шы­ры­ні і куль­­тур­ным зна­чэн­ні кан­цэр­тныя пра­екты. Ся­род іх — кла­вір­бэн­ды, пры­све­ча­ныя юбі­лей­ным да­там Ша­пэ­на, Ліс­та, Скра­бі­на, Рах­ма­ні­на­ва, Пра­коф’ева, кан­цэр­ты з вя­до­мы­мі аркес­тра­мі Рас­іі, Еўро­пы, Аме­ры­кі, фі­лар­ма­ніч­ныя гас­тро­лі па ўсёй рэ­спуб­ лі­цы, прэ­м’ер­ныя вы­ка­нан­ні тво­раў су­час­ных бе­ ла­рус­кіх кам­па­зі­та­раў, удзел у фес­ты­ва­лях па­мя­ці пі­яніс­ткі Але­ны Ца­гал­ка і фес­ты­ва­лі ня­мо­га кі­но «Кі­не­мо». Дзя­ку­ючы яго энту­зі­язму і на­ма­ган­ням мы здо­ ле­лі ўба­чыць і па­чуць у Бе­ла­ру­сі бліс­ку­чых сус­ вет­ных вы­ка­наў­цаў на роз­ных інстру­мен­тах. У яго пра­ца­ва­ла інту­іцыя, што пад­каз­ва­ла, дзе мо­гуць быць твор­чыя ад­крыц­ці. Та­кім чы­нам у Бе­ла­ру­сі мы ўпер­шы­ню па­зна­ёмі­лі­ся з му­зы­кай Ба­ры­са Па­стэр­на­ка. У аме­ры­кан­скіх архі­вах Юрый ад­шу­ каў ру­ка­пі­сы ка­мер­на-інстру­мен­та­ль­ных тво­раў і вяр­нуў у айчын­ную арт-пра­сто­ру кам­па­зі­та­ра і му­зыч­на­га дзея­ча Мі­ка­лая На­бо­ка­ва, які да ско­ну дзён з го­на­рам на­зы­ваў ся­бе бе­ла­ру­сам. На фес­ ты­валь, на­ла­джа­ны ў Мі­ры і Люб­чы ў 2013 го­дзе, у якас­ці га­на­ро­вых гас­цей Блі­ноў здо­леў за­пра­ сіць на­шчад­каў На­бо­ка­ва з Гер­ма­ніі і Вя­лі­каб­ры­ та­ніі. На­сам­рэч гэ­та то­ль­кі вяр­шы­ня яго твор­ча­га айсбер­га... А вось на­конт свай­го крэ­да Юры на­пі­саў уз­нёс­ла, па­этыч­на, але да­клад­на: «Квет­ка на­ра­джа­ецца, каб квіт­нець. Птуш­ка на­ро­джа­ная лё­таць. Му­зы­ кант на­ро­джа­ны, каб быць па­чу­тым, каб падзя­ліц­ ца сва­ім мас­тац­твам (і сэр­цам) з астат­нім све­там. Квет­ка мае па­трэ­бу ў кло­па­це і цяп­ле со­неч­ных пра­мя­нёў, каб па­ка­заць нам сваю пры­га­жосць. Птуш­цы трэ­ба мес­ца і стру­мень па­вет­ра для па­ лё­ту. Му­зы­кан­ту трэ­ба мес­ца для вы­сту­пу, ува­га слу­ха­чоў і ацэн­ка яго цяж­кай і па­тра­ба­ва­ль­най ра­бо­ты». Усё так... І сап­раў­ды, сім­ва­ліч­ным ста­ла пра­вя­дзен­не ве­ ча­ры­ны па­мя­ці Юрыя Блі­но­ва ме­на­ві­та ў той кас­трыч­ніц­кі час, ка­лі ён пла­на­ваў улас­ны вя­лі­кі фі­лар­ма­ніч­ны кан­цэрт. Іні­цы­ятар­кай і арга­ні­за­ тар­кай пра­екта вы­сту­пі­ла ка­ля­жан­ка і сяб­роў­ка, пі­яніс­тка На­тал­ля Ко­та­ва-Гро­ма­ва. Яна пад­крэс­лі­ ла: са­ма ідэя ве­ча­ры­ны — му­зыч­нае пры­на­шэн­

не, ме­ма­ры­ял сяб­ру. Каб па­ка­заць шмат­гран­насць твор­ча­га жыц­ця Юрыя Блінова, важна было за­ пра­сіць вы­сту­піць сяб­роў, якія б вы­ка­налі му­зы­ку са­мо­га Юры. А ён умеў сяб­ра­ваць па-сап­раў­дна­му, да яго цяг­ну­лі­ся лю­дзі па пра­фе­сій­ную да­па­мо­гу і жыццёвую па­ра­ду. Пер­шую час­тку пра­гра­мы сыг­раў лаў­рэ­ат усе­ са­юзна­га і між­на­род­ных кон­кур­саў, пра­фе­сар Ба­рыс Блох (ЗША), раз­ам з ім Юрый кан­цэр­та­ ваў па роз­ных кра­інах, ра­біў су­мес­ныя пра­екты. У яго да­клад­на вы­ве­ра­най му­зыч­на-фі­ла­соф­скай інтэр­прэ­та­цыі Рон­да Ша­пэ­на, тво­раў Рах­ма­ні­на­ва, Andantino з Кан­цэр­та №9 Бу­зо­ні — Мо­цар­та асаб­ лі­ва вы­лу­чы­ла­ся гіс­то­рыя з п’есай «За­ру­чы­ны» з цык­ла «Га­ды пад­арож­жаў» Фе­рэн­ца Ліс­та. У 2014-м, на ра­дзі­ме Фе­рэн­ца Ліс­та, у Рай­дын­гу, Ба­рыс Блох за­піс­ваў се­рыю аўды­ядыс­каў з са­чы­ нен­ня­мі кам­па­зі­та­ра, а Юрый Блі­ноў дапамагаў каш­тоў­ны­мі му­зыч­на-мас­тац­кі­мі пад­каз­ка­мі ў да­чы­нен­ні да ха­рак­та­ру, тэм­паў, фар­баў, на­стро­ яў. Па­сля та­го як Юра пра­слу­хаў за­піс уся­го цык­ ла «Га­ды пад­арож­жаў», ён на­пі­саў Ба­ры­су Бло­ху ліст, рад­кі яко­га пі­яніст пе­ра­чыт­вае ўвесь час: «...імпрэ­сі­яніс­тыч­ны, па­стэ­ль­ны, цёп­лы па­ча­так, на­ту­ра­ль­насць і ло­гі­ка раз­віц­ця ма­тэ­ры­ялу, унут­ ра­ная глы­бо­кая па­ва­га, ды­хан­не, свят­ло, цнат­лі­ васць — усё ёсць, усё ад­чу­ва­ецца. Я ўспом­ніў пад тваё вы­ка­нан­не, як адзі­ны раз у жыц­ці пла­каў у га­ле­рэі, гле­дзя­чы на кар­ці­ны, — бы­ло гэ­та ў 2002 у Уфі­цы, у за­ле Ба­ці­чэ­лі... Сап­раў­ды, ве­ль­мі “рэ­не­ сан­сны” — і вы­дат­на». Між­на­род­ны кон­курс юных вы­ка­наў­цаў і кам­па­ зі­та­раў «Па­лес­кі аге­нь­чык» на ра­дзі­ме, у Дра­гі­чы­ не, — адзін з са­мых важ­ных пра­ектаў у гра­мад­ скай дзей­нас­ці Юрыя Блі­но­ва. Ты­та­ніч­ная пра­ца па арга­ні­за­цыі пра­екта, у якім за тры разы (2014, 2016, 2018) пры­ня­лі ўдзел со­тні вы­ка­наў­цаў і чле­ наў жу­ры бо­льш як з 11 кра­ін. Ку­ль­тур­ная падзея для жыц­ця го­ра­да, уся­го рэ­гі­ёна і вы­дат­ны твор­ чы плац­дарм для ма­ла­дых та­лен­таў! Ме­на­ві­та як надзея, што «Па­лес­кі аге­нь­чык» бу­дзе і да­лей існа­ваць, успры­ма­ла­ся вы­ступ­лен­не ў кан­цэр­це пе­ра­мож­цаў кон­кур­су Анто­на Ма­ля­ёнка і Але­ны

25

На­ву­мен­ка, якія ігра­лі тран­скрып­цыі Блі­но­ва для ба­яна і фар­тэ­пі­яна. Асаб­лі­вай данінай па­мя­ці сталася вы­ка­нан­не тво­ раў са­мо­га Юрыя Блі­но­ва. Па­лёт­ны На­кцюрн быў ува­соб­ле­ны Бі­атай Ка­бі­ра­вай. Ата­на­ль­на-се­рый­ ная, вір­ту­озная «Пан­на» з цык­ла «Зна­кі за­ды­яку» па­ўста­ла ў інтэр­прэ­та­цыі Кі­ры­ла Бар­та­шэ­ві­ча. Над­рыў­на-дра­ма­тыч­ныя і фі­ла­соф­ска-тра­гіч­ныя «Тры пес­ні Афе­ліі» пра­гу­ча­лі выкананні ў са­ліс­ткі Вя­лі­ка­га тэ­атра Бе­ла­ру­сі Тац­ця­ны Гаў­ры­ла­вай (сап­ра­на) і Ма­ры­ны Ру­са­ко­вай (фар­тэ­пі­яна). На жаль, не ажыц­цёў­ле­ны­мі за­ста­лі­ся знач­ныя му­зыч­на-тэ­атра­ль­ныя пра­екты Юрыя. З за­ду­ма­ най ім опе­ры «Лад­дзя рос­па­чы» за­ста­лі­ся га­то­выя сцэ­ны і ба­лет­ныя ну­ма­ры. Ме­на­ві­та ад­туль бы­лі аб­ра­ныя «Тры роз­на­ха­рак­тар­ныя вы­раз­ныя тан­ цы» ў гар­ма­ніч­ным вы­ка­нан­ні фар­тэ­пі­янна­га ду­ эта На­тал­ля Ко­та­ва — Ва­ле­рый Ба­ра­ві­коў. І яшчэ ад­на не­ча­ка­ная грань твор­час­ці Юрыя. Ка­лі са­ліст Вя­лі­ка­га тэ­атра Бе­ла­ру­сі Ула­дзі­мір Гро­маў і пі­я­ ніс­тка На­тал­ля Ко­та­ва-Гро­ма­ва з асаб­лі­вай пра­ нік­нё­нас­цю вы­кон­ва­лі англа­моў­ны цыкл «Songs of Travel» кам­па­зі­та­ра Ра­ль­фа Во­ан-Уі­ль­ямса, на экра­не ўзні­ка­лі пе­ра­кла­ды вер­шаў Сты­вен­са­на з англій­скай на рус­кую, зроб­ле­ныя Блі­но­вым. Сім­ва­ліч­ным шмат­кро­п’ем ве­ча­ры­ны «Да­ра­го­му сяб­ру...» зра­бі­ла­ся тран­сля­цыя за­пі­су, ка­лі Юрый вы­кон­ваў улас­ны твор «Concerto-Krooso», пры­све­ ча­ны вя­до­ма­му ня­мец­ка­му фут­ба­ліс­ту, чэм­пі­ёну све­ту То­ні Кро­су. Тая падзея ад­бы­ла­ся ў 2016-м, пад­час вя­лі­ка­га фі­лар­ма­ніч­на­га аўтар­ска­га кан­ цэр­та (ды­ры­жор аркес­тра Юрый Ка­ра­ва­еў). Са­ма атмас­фе­ра, артыс­тыч­ныя па­кло­ны кам­па­зі­та­ра і пі­яніс­та пуб­лі­цы, фі­на­ль­ныя апла­дыс­мен­ты на кад­рах архіў­най здым­кі — у ве­чар па­мя­ці яны аша­ лам­ля­ль­на су­па­лі па інта­на­цыі з агу­ль­най хва­ляй эма­цый­на­га су­пе­ра­жы­ван­ня і пе­ра­рас­лі ў пра­цяг­ лыя ава­цыі гле­да­чоў. Мно­гія з нас і сён­ня ад­чу­ва­юць яго­ныя цёп­лыя аб­ дым­кі па­сля кан­цэр­таў, праз іх ён ні­бы пе­рад­аваў твор­чы імпу­льс, за­ра­джаў ня­ўрым­слі­вас­цю. На раз­ві­тан­не ня­хай пра­гу­чаць рад­кі з вер­ша «На­пя­ рэ­дад­ні», на­пі­са­ныя му­зы­кан­там у 20 га­доў: Дый нам па­ра. Пяе крыш­таль, Свят­ло свя­чы ў ка­ро­не дым­кі, Ад­чу­ем час — і дзіў­ны баль Нас за­гар­не ў свае аб­дым­кі.

лістапад, 2019

У г ры ­м ёр ­ц ы

26

Гам­бург, Бу­да­пешт, Мі­лан. Да­лей — усю­ды...

Во­ль­га Са­віц­кая

А

ляк­сандр Рос­ла­вец — бе­рас­це­ец, які ў 2014 го­дзе скон­чыў Санкт-Пе­ цяр­бур­гскую кан­сер­ва­то­рыю і сён­ня па­спя­хо­ва вы­сту­пае на леп­шых сус­вет­ных сцэ­нах. У 2015-м Аляк­сандр дэ­бю­та­ваў у Вя­лі­кім тэ­атры Рас­іі і, з’яў­ля­ючы­ся артыс­там Ма­ла­дзёж­най опер­най пра­гра­мы, быў за­ня­ты ў шмат­лі­кіх спек­так­лях мас­коў­ска­га Вя­лі­ка­га. У 2018-м ён за­ва­яваў сцэ­ну Ла Ска­ла, а ў 2019-м дэ­бю­та­ваў у Мет­ра­по­лі­тэн, дзе вы­ка­наў парт­ыю ка­ра­ля Рэ­нэ ў опе­ры Чай­коў­ска­га «Іа­лан­та», пры­све­ча­най ра­та­ва­ль­на­му ка­хан­ню, якраз у дзень Свя­то­га Ва­лян­ці­на. Аляк­сандр — за­про­ша­ны са­ліст бе­ла­рус­ка­га Вя­лі­ка­га тэ­атра — рас­па­вя­дае пра му­зы­ку, тэ­атры і по­шук ся­бе.

Пед­аго­гі і ўні­вер­сі­тэ­ты — Пер­шыя кро­кі ў му­зы­цы я зра­біў дзя­ку­ючы ма­ла­до­му на­стаў­ні­ку гі­та­ры, той пры­ехаў у не­вя­лі­кую вёс­ку пад Брэс­там, каб вы­кла­даць у му­зыч­най шко­ ле. Па­чаў за­ймац­ца му­зы­кай у во­сь­мым кла­се. Ці­ка­ва, што ў нас у шко­ле існа­ валі на­ват улас­ныя аркестр і хор. Але мы з хлоп­ца­мі за­хап­ля­лі­ся, вя­до­ма, ро­кам: арга­ні­за­ва­лі сваю гру­пу, са­мі тэк­сты пі­са­лі, му­зы­ку і на­ват ста­лі да­во­лі па­пу­ляр­ныя ў сва­іх кра­ях. Па­зней за­ха­піў­ся джа­зам, па­чаў спя­ваць у хо­ры і за­ймац­ца ва­ка­лам. Па­сля шко­лы не па­йшоў у му­зыч­ны ка­ледж, вы­ра­шыў па­сту­паць у Брэс­цкі пед­ага­гіч­ны ўні­вер­сі­тэт на ад­дзя­лен­не псі­ха­ло­гіі. Пяць га­доў ва ўні­вер­сі­тэ­це ака­за­лі­ся вы­дат­ны­мі, у да­да­так я з’яў­ляў­ся са­ліс­там уні­вер­сі­тэц­ка­га Ка­мер­ на­га хо­ру. Так­са­ма спя­ваў у Архі­рэй­скім хо­ры пры Свя­та-Сі­мя­онаў­скім ка­ фед­ра­ль­ным са­бо­ры ў Брэс­це. Архі­рэй­скі хор ве­ль­мі моц­ны, мы ездзі­лі на фес­ты­ва­лі, за­йма­лі пер­шыя мес­цы. Удзяч­ны Ад­аму Мур­зі­чу, у яко­га не­ка­то­ры час за­ймаў­ся ва­ка­лам, ён і па­ра­іў па­спра­ба­ваць па­сту­паць у Пе­цяр­бург. На той час мне споў­ні­ла­ся 23 га­ды. У вы­ні­ку ў кан­сер­ва­то­рыю пры­ня­лі, і я ака­заў­ся ў кла­се вы­дат­на­га пед­аго­га Мі­ка­лая Пят­ро­ві­ча Ахот­ні­ка­ва, у яго пра­ву­чыў­ся пяць га­доў. Па­ра­ле­ль­на спя­ ваў у цар­коў­ным хо­ры ў Тра­ецкім са­бо­ры го­ра­да. Па­зней па­шан­ца­ва­ла тра­піць у Ма­ла­дзёж­ную опер­ную пра­гра­му Вя­лі­ка­га тэ­атра Рас­іі да Дзміт­рыя Удо­ві­на — кі­раў­ні­ка і ва­ка­ль­на­га пед­аго­га. Удзел у та­кой пра­гра­ме — сап­раў­дны пад­ару­нак лё­су. Каб спя­ваць на сцэ­не, не­дас­ тат­ко­ва мець то­ль­кі моц­ны опер­ны го­лас, трэ­ба ве­даць мо­вы, умець тры­мац­ «Мастацтва» № 11 (440)

У гры ­м ё р­ц ы

27

Ці ёсць парт­ыя, што зра­бі­ла­ся ві­зі­тоў­кай? Скла­да­на вы­лу­чыць не­йкую ад­ну. На­пэў­на, гэ­та Дон Ба­зі­ліа з «Се­ві­льс­ка­га цы­ру­ль­ні­ка», вы­кон­ваў яго час­цей за іншыя: у тэ­атры Пе­цяр­бур­гскай кан­сер­ва­то­рыі і фі­лар­мо­ніі, у Гам­бур­гу і ў Мін­ску — у спек­так­лі ў па­ста­ноў­цы Мі­ха­іла Пан­джа­ві­дзэ на сцэ­не бе­ла­рус­ ка­га Вя­лі­ка­га тэ­атра. Што ты­чыц­ца ка­мер­на­га рэ­пер­ту­ару, ве­ль­мі люб­лю і з за­да­ва­ль­нен­нем спя­ ваю рус­кую му­зы­ку: Му­сар­гска­га, Чай­коў­ска­га, Глін­ку, Рым­ска­га-Кор­са­ка­ва; з тво­раў ня­мец­кіх ра­ман­ты­каў — Шу­бер­та, Шу­ма­на, Ве­бе­ра. Ка­лі ка­заць пра сім­па­тыі ся­род бо­льш су­час­ных са­чы­нен­няў — гэ­та, вя­до­ма, Сві­ры­даў і Шас­ та­ко­віч. Ад­ным з ма­іх лю­бі­мых жан­раў з’яў­ля­ецца так­са­ма кан­тат­на-ара­та­ры­ яль­ны — з за­да­ва­ль­нен­нем вы­кон­ваю тво­ры Ба­ха, Бет­хо­ве­на, Мен­дэ­ль­со­на. Ла Ска­ла У мя­не ад­бы­ло­ся не­ка­ль­кі пра­слу­хоў­ван­няў у Іта­ліі, і пер­шым тэ­атрам, які ад­гук­нуў­ся па­сля іх, ака­заў­ся Ла Ска­ла. За­пра­сі­лі для ўдзе­лу ў опе­ры Лу­і­ джы Ке­ру­бі­ні «Алі-Ба­ба і со­рак раз­бой­ні­каў». Спек­такль атры­маў­ся клас­ны, з вель­­мі год­ным скла­дам вы­ка­наў­цаў, артыс­таў з ма­ла­дзёж­най пра­гра­мы тэ­атра. Ды­ры­жы­ра­ваў ма­эстра Па­ола Ка­ры­нь­яні. Па­ста­ноў­ку ажыц­ця­ві­ла Лі­лі­яна Ка­ва­ні, зна­ка­мі­тая іта­ль­янская кі­на­рэ­жы­сёр­ка. У нас яе ве­да­юць па фі­ль­мах «Фран­цыск» і «На­чны па­рцье». Пра­цэс рэ­пе­ты­цый спек­так­ля доў­ жыў­ся не­ка­ль­кі ме­ся­цаў, і да­во­дзі­ла­ся пе­ры­ядыч­на ездзіць з Гер­ма­ніі ў Іта­ лію. Удзяч­ны Бо­гу, што ме­на­ві­та та­кі дэ­бют атры­маў­ся ў Ла Ска­ла. Па­ста­ноў­ка ішла ў гіс­та­рыч­ных кас­цю­мах і дэ­ка­ра­цы­ях, але ў сцэ­наг­ра­фіі вы­ка­рыс­тоў­ва­ лі­ся і су­час­ныя срод­кі, мно­гія мі­зан­сцэ­ны ака­за­лі­ся ве­ль­мі кі­не­ма­таг­ра­фіч­ ныя, бо па­ста­ноў­шчы­ца ўсё-та­кі кі­на­рэ­жы­сёр­ка.

ца на сцэ­не. Ма­ла­дзёж­ная пра­гра­ма — та­кая за­гар­тоў­ка, дзя­ку­ючы якой я атры­маў маг­чы­масць за­ймаць на кон­кур­сах пры­за­выя мес­цы. Кон­кур­сы — Ад­ным з са­мых важ­ных зра­біў­ся для мя­не Рас­ійскі на­цы­яна­ль­ны кон­курс ва­ка­ліс­таў у Санкт-Пе­цяр­бур­гу, яго на­зы­ва­юць «Кон­курс вы­пус­кні­коў», гэ­та­кі кір­маш спе­ва­коў, ку­ды ўсе кан­сер­ва­то­рыі Рас­іі ад­праў­ля­юць сва­іх вы­ха­ван­ цаў. Там атры­маў Гран-пры, а да гэ­та­га ў мя­не асаб­лі­вых пры­зоў не бы­ло. По­ тым за­ва­яваў пер­шае мес­ца на кон­кур­се «Санкт-Пе­цяр­бург», які за­сна­ва­ла Іры­на Ба­га­чо­ва. Па­сля яго мя­не ад­ра­зу па­клі­ка­лі пра­ца­ваць у Гам­бург. Ле­там па за­кан­чэн­ні ву­чо­бы на Мо­ла­дзе­вай пра­гра­ме ад­быў­ся Між­на­род­ны кон­курс опер­ных артыс­таў Га­лі­ны Віш­неў­скай, а за­тым во­сен­ню — Між­на­ род­ны кон­курс ва­ка­ліс­таў Евы Мар­тан у Бу­да­пеш­це. Яна вя­лі­кая жан­чы­на. Ве­ль­мі пры­емна бы­ло да­ве­дац­ца, што спя­вач­ка за­ўва­жы­ла мя­не яшчэ на кон­кур­се Аб­раз­цо­вай, дзе, на жаль, я не за­няў ні­яка­га мес­ца. У Вен­грыі атры­ маў Гран-пры і прыз гля­дац­кіх сім­па­тый. Там уз­ру­ша­ль­ная пуб­лі­ка, ве­ль­мі вы­со­кі ўзро­вень му­зы­кан­таў, існуе шмат фес­ты­ва­ляў. У якас­ці спе­цы­яль­на­га пры­за ад тэ­атра за­ймеў за­пра­шэн­не вы­сту­піць у Бу­да­пеш­це праз год — вы­ ка­наць «Рэ­кві­ем» Вер­дзі. Праз не­йкі час па­сля па­чат­ку пра­цы ў Гам­бур­гу ле­там пры­няў удзел ад­ра­зу ў трох му­зыч­ных спа­бор­ніц­твах: у Між­на­род­ным кон­кур­се ва­ка­ліс­таў у Пар­ та­фі­на, дзе атры­маў 2-е мес­ца, кон­кур­се «Бе­ль­ве­дэр» (спе­цы­яль­ны прыз) і ў Між­на­род­ным му­зыч­ным кон­кур­се імя ка­ра­ле­вы Со­ні ў На­рве­гіі. На апош­нім за­ва­яваў 3-е мес­ца і спе­цы­яль­ны прыз за вы­ка­нан­не на­рвеж­скай му­зы­кі. Гэ­та пад­ало­ся асаб­лі­ва пры­емным, та­му што ці­ка­ва спра­ба­ваць ся­бе і ў ка­ мер­ным жан­ры, бо­льш тон­кім і бо­льш скла­да­ным. Парт­ыі і спек­так­лі. Ка­мер­ная му­зы­ка — Лю­бі­мых парт­ый з кож­ным го­дам ста­но­віц­ца ўсё бо­лей. Не­ка­то­рыя з апош­ніх — Фаф­нер у «Зо­ла­це Рэ­йна» і «Зіг­фры­дзе» Ры­хар­да Ваг­не­ра. Да­дам парт­ыю Да­лан­да ў «Ля­ту­чым га­лан­дцы», якую я тры ці на­ват ча­ты­ры разы вы­кон­ваў у Мін­ску. Сё­ле­та ў лю­тым ад­быў­ся мой дэ­бют у Мет­ра­по­лі­тэн у НьюЁрку, спя­ваў ка­ра­ля Рэ­нэ ў «Іа­лан­це».

Імпрэ­са­рыа і Дзяр­жаў­ная опе­ра ў Гам­бур­гу — Пра­ца­ваць без імпрэ­са­рыа, асаб­лі­ва ў Еўро­пе, ця­пер пра­ктыч­на не­маг­чы­ ма. На­ўпрост пры­йсці ў тэ­атр і ска­заць: «Пра­слу­хай мя­не!» — не атры­ма­ецца. Так ніх­то не ро­біць. Але ка­лі я па­чы­наў пра­ца­ваць у Гам­бур­гу, у мя­не не бы­ло аген­таў. Я ўжо згад­ваў, што мя­не за­пра­сі­лі на пра­слу­хоў­ван­не ў гам­бур­гскую опе­ру па­сля санкт-пе­цяр­бур­гска­га кон­кур­су, бо ды­рэк­та­ры па кас­тын­гу час­та пры­сут­ні­ча­юць на між­на­род­ных ва­ка­ль­ных спа­бор­ніц­твах. Гам­бур­гская опе­ра — тэ­атр ве­ль­мі вы­со­ка­га ўзроў­ню, усе опе­ры, на­ту­ра­ль­на, ідуць на мо­ве ары­гі­на­лу. У рэ­пер­ту­ары пры­сут­ні­ча­юць рус­ка­моў­ныя па­ста­ ноў­кі: «Яўген Ане­гін», «Ха­ван­шчы­на», «Князь Ігар». У на­ступ­ным го­дзе пла­ ну­ецца прэ­м’е­ра «Ба­ры­са Га­ду­но­ва», у якой я бу­ду ўдзе­ль­ні­чаць. На па­чат­ку ця­пе­раш­ня­га тэ­атра­ль­на­га се­зо­на па­сля лет­няй па­ста­ноў­кі ў Ла Ска­ла ад­ра­зу па­ча­лі пра­ца­ваць над опе­ра­мі Ваг­не­ра на ня­мец­кай мо­ве. Ці зна­ёмы мне страх сцэ­ны? Вя­до­ма, ён пры­сут­ні­чае за­ўсё­ды. Про­ста ця­пер гэ­та хут­чэй не страх, а пра­фе­сій­нае хва­ля­ван­не. За­ўсё­ды хо­чац­ца вы­йсці і пра­спя­ваць най­леп­шым чы­нам. Але ча­сам, ка­лі го­лас гу­чыць не ідэ­аль­на, та­ кое хва­ля­ван­не ад­чу­ва­еш асаб­лі­ва моц­на. На­ста­ль­гія — На­ста­ль­гія ёсць за­ўжды. Але опер­на­му спе­ва­ку не­абход­на раз­ві­вац­ца, рас­ ці, вы­сту­паць з ад­мет­ны­мі аркес­тра­мі, пра­ца­ваць у роз­ных тэ­атрах, з роз­ны­мі ды­ры­жо­ра­мі і рэ­жы­сё­ра­мі. У Бе­ла­русь усё роў­на ка­лі­сь­ці пры­едзеш, бо тут дом. Ка­лі вы­сту­паю, мя­не за­ўсё­ды прад­стаў­ля­юць як спе­ва­ка з Рэ­спуб­лі­кі Бе­ ла­русь. І я з за­да­ва­ль­нен­нем пры­язджаю, ка­лі за­пра­ша­юць, спя­ваць у Мін­ску, бо гэ­та дае маг­чы­масць уба­чыць род­ных лю­дзей. Да­рэ­чы, та­ле­на­ві­тыя бе­ла­рус­кія спе­ва­кі сап­раў­ды ззя­юць на ўсіх сус­вет­ных опер­ных сцэ­нах: гэ­та Па­вел Пят­роў, Ана­толь Сіў­ко, Акса­на Вол­ка­ва. Ся­род вя­ ду­чых са­ліс­таў Ма­ры­інска­га тэ­атра шмат бе­ла­ру­саў, мож­на зга­даць Ка­ця­ры­ ну Се­мян­чук, Ула­дзіс­ла­ва Су­лім­ска­га. Вы­дат­на, што ў Бе­ла­ру­сі сён­ня актыў­на раз­ві­ва­ецца опер­ная ку­ль­ту­ра — пра­хо­дзяць Опер­ны фо­рум і Між­на­род­ны кон­курс ва­ка­ліс­таў. Та­кім чы­нам на айчын­най опе­ры фа­ку­су­ецца по­гляд уся­ го све­ту.

1, 4. У опе­ры «Алі-Ба­ба і со­рак раз­бой­ні­каў». Ла Ска­ла.

2. Аляк­сандр Рос­ла­вец.

3. У парт­ыі Ман­тэ­ро­не. «Ры­га­ле­та». Гам­бур­гская опе­ра. лістапад, 2019

28

Ку­л ь­т у р ­н ы п л а ст Юрый Гі­ль­дзюк, пі­яніст, мас­тац­кі кі­раў­нік Бел­дзяр­жфі­лар­мо­ніі

1. Ірына Аляксандраўна са сваімі вучнямі.

2. Афішы канцэртаў класа Цвятаевай у Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі.

Му­зыч­ная спад­чы­на Іры­ны Цвя­та­евай Іры­на Мі­ль­то Аляк­сандр Мі­ль­то Мы ма­ла ве­д а­е м і ма­ла пра­слаў­ля­е м пед­а го­гаў, якія вы­х а­ва­лі вы­д ат­ных вы­к а­н аў­ц аў. Імё­н ы іх та­ле­н а­ві­тых вы­х а­ван­ц аў уша­н а­ва­н ыя бо­лей, чым імё­н ы тых, хто вы­веў іх у мас­тац­тва. У ме­ла­м а­н аў на слы­х у пі­я ніс­ты Ігар Алоў­н і­к аў, Юрый Гі­ль­д зюк, Ці­м ур Сер­гі­е ня, Сяр­гей Мі­к у­лік, а ці ўсе ве­д а­юць, хто быў іх пед­а го­гам па спе­ц ы­я ль­н ас­ці? Та­м у ад ­д а­д зім на­леж­нае Іры­н е Цвя­та­е вай, чыё імя за­ла­ты­м і лі­та­ра­м і ў­п і­са­н а ў гіс­то­рыю айчын­н а­га фар ­ тэ­п і­я нна­га мас­тац­тва.

А

маль усё жыц­цё яна пра­ца­ва­ла ў Бе­ла­рус­ кай кан­сер­ва­то­рыі (ця­пер Ака­дэ­міі му­зы­кі) і Ся­рэд­няй спе­цы­яль­най шко­ле-адзі­нац­ ца­ці­год­цы пры ёй (ця­пер гім­на­зія-ка­ледж), вы­ ха­ва­ла ка­ля ста пі­яніс­таў, мно­гія з іх ста­лі лаў­ рэ­ата­мі між­на­род­ных кон­кур­саў, упры­гож­ва­юць му­зыч­нае жыц­цё Бе­ла­ру­сі ды іншых кра­ін. Азы пра­фе­сіі Цвя­та­ева па­ча­ла спас­ці­гаць у Мін­скім му­зыч­ным тэх­ні­ку­ме, які на па­чат­ку 1930-х лі­ чыў­ся ку­ль­тур­ным цэн­трам бе­ла­рус­кай ста­лі­цы. Без­умоў­на, яе здо­ль­нас­ці бы­лі знач­ныя, ка­лі пе­рад па­ступ­лен­нем у Мас­коў­скую кан­сер­ва­ то­рыю дзяў­чы­на ву­чы­ла­ся му­зы­цы ўся­го ка­ля пя­ці га­доў за­мест адзі­нац­ца­ці. І не вы­пад­ко­ва яе ўзяў да ся­бе ў клас вы­біт­ны пі­яніст і пед­агог Леў Аб­орын. Яна па­сту­пі­ла ў Мас­коў­скую кан­сер­ ва­то­рыю ў 1938-м, а ў 1941-м па­ча­ла­ся вай­на, што за­кі­ну­ла яе ў Таш­кент, дзе Іры­на амаль тры га­ды пра­пра­ца­ва­ла на аб­арон­ным за­во­дзе ў лі­ цей­ным цэ­ху. Ка­лі ж кан­сер­ва­то­рыя вяр­ну­ла­ся з эва­ку­ацыі, Аб­орын да­слаў сту­дэн­тцы вы­клік, і Цвя­та­ева пра­цяг­ну­ла на­ву­чан­не. Па­сля кан­ сер­ва­то­рыі ў 1946-м яна вяр­ну­ла­ся ў Мінск, дзе

«Мастацтва» № 11 (440)

па­ча­ла вы­кла­даць, і не­ўза­ба­ве ста­ла ад­ным з леп­шых пед­аго­гаў па спе­цы­яль­ным фар­тэ­пі­яна. Вы­со­ка ацэ­нь­ва­лі яе дзей­насць та­кія вы­дат­ныя пі­яніс­ты, як Эміль Гі­ле­льс, Тац­ця­на Ні­ка­ла­ева, Ве­ ра Гар­нас­та­ева. Сён­ня мы ўпэў­не­на ка­жам пра вы­дат­ны по­спех шко­лы Цвя­та­евай: ся­род яе вуч­няў на­род­ны артыст Бе­ла­ру­сі Ігар Алоў­ні­каў, за­слу­жа­ны артыст Бе­ла­ру­сі Юрый Гі­ль­дзюк. По­спе­хі апош­ня­га на пед­ага­гіч­най ні­ве знач­ныя — да­стат­ко­ва зга­ даць двух яго вуч­няў, каб ста­ла зра­зу­ме­лым, што спра­ву Цвя­та­евай ён пра­цяг­нуў год­на: з яго кла­ са вы­йшлі Андрэй Пан­ачэў­ны, лаў­рэ­ат 3-й прэ­міі Між­на­род­на­га кон­кур­су Чай­коў­ска­га, і Андрэй Сі­кор­скі, лаў­рэ­ат між­на­род­ных кон­кур­саў у Ры­ зе, Пра­зе, Мін­ску. Лаў­рэ­ата­мі роз­ных му­зыч­ных спа­бор­ніц­тваў зра­бі­лі­ся Ці­мур Сер­гі­еня і Сяр­гей Мі­ку­лік, так­са­ма вуч­ні Іры­ны Аляк­сан­драў­ны. Та­ кі пе­ра­лік, без­умоў­на, ураж­вае, але ма­ла што ка­ жа пра Цвя­та­еву як му­зы­кан­та і ча­ла­ве­ка. Бо­льш по­ўна па­ўстае яе воб­раз ва ўспа­мі­нах яе вуч­няў. У 1997-м бы­лі за­пі­са­ныя інтэр­в’ю з тры­ма прад­ стаў­нікамі роз­ных па­ка­лен­няў му­зы­каў.

Якія пед­ага­гіч­ныя пры­нцы­пы і ча­ла­ве­чыя якас­ ці вы па­зы­чы­лі ў свай­го на­стаў­ні­ка?

— Га­лоў­ны пры­нцып жыц­ця Цвя­та­евай — му­зы­ка ў імя да­бра, свят­ла, леп­шых ча­ла­ве­чых якас­цяў. Яна бы­ла ў та­кой сту­пе­ні ад­да­ная пра­фе­сіі, што му­зы­ ка бы­ла не­ад’ем­най час­ткай яе існа­ван­ня. Яе жыц­ цё за­клю­ча­ла­ся то­ль­кі ў сту­дэн­тах, вуч­нях, тво­рах. Бяс­кон­цыя ўро­кі, пра­слу­хоў­ван­ні, сус­трэ­чы до­ма, схо­ды кла­са — яны бы­лі пры­све­ча­ны тра­ды­цы­ям вы­ка­на­ль­ніц­тва. Цвя­та­ева бы­ла ад­ной з прад­стаў­ ніц рус­кай пі­яніс­тыч­най шко­лы, якая бя­рэ па­ча­так ад Кан­стан­ці­на Ігум­на­ва праз яе пра­фе­са­ра Льва Аб­оры­на да яе, а по­тым да нас. Пра­ца над гу­кам, аўтар­скім тэк­стам, да­клад­нае пра­чы­тан­не му­зыч­на­га тэк­сту, інтэр­прэ­та­цыя без знеш­ніх эфек­таў, што не ўхва­ля­лі­ся, — усё гэ­та яна па­тра­ба­ва­ла ад вуч­няў. Га­лоў­ным аказ­ва­ла­ся рас­крыц­цё сты­лю, за­ду­мы твор­цы, і то­ль­кі по­тым маг­ла вы­яўляц­ца інды­ві­ду­аль­насць інтэр­прэ­та­та­ ра. З кім бы яна ні пра­ца­ва­ла — з та­ле­на­ві­тым сту­ дэн­там ці з ты­мі, хто ву­чыў­ся ў яе ў кла­се і па­куль не зра­біў­ся кан­цэр­тным вы­ка­наў­цам, — па­тра­ ба­ван­ні бы­лі ад­ны. І ў сва­ім жыц­ці мы імкну­лі­ся пе­рад­аваць яе му­зыч­ную спад­чы­ну, пры­нцы­пы яе ра­бо­ты з вуч­ня­мі. Трэ­ба акцэн­та­ваць ува­гу не на тэх­ніч­ных цяж­кас­цях са­чы­нен­ня, а на ўва­саб­лен­ні за­ду­мы аўта­ра, чыс­ці­ні сты­лю, на пе­рад­ачы глы­бі­ ні і мас­тац­кас­ці тво­ра. Якіх кам­па­зі­та­раў лю­бі­ла Іры­на Аляк­сан­драў­ на? Ка­му ад­да­ва­ла пе­ра­ва­гу?

— Вя­до­ма, гэ­та рус­кая му­зы­ка — Чай­коў­скі, Рах­ма­ ні­наў; ра­ман­ты­кі — Шу­берт, Ша­пэн, а так­са­ма Мет­ нер, Скра­бін, з бо­льш су­час­ных — Пра­ко­ф’еў, Шас­ та­ко­віч. Шы­ры­ня яе по­гля­даў, эру­ды­цыі, та­лен­ту рас­паў­сю­джва­лася на са­чы­нен­ні вен­скіх кла­сі­каў. Вя­до­мая бра­шу­ра Цвя­та­евай «Пра­ца з ад­ора­ ны­мі дзе­ць­мі». Вы ўва­хо­дзі­лі ў гэ­тую пле­яду. Ці­ка­ва, як ста­ві­ла­ся ваш пед­агог да кан­цэр­тнай пра­кты­кі вуч­няў?

— Му­зыч­нае жыц­цё кла­са вы­яўля­ла тых та­ле­на­ ві­тых вы­ха­ван­цаў, якія по­тым ме­лі пра­ва быць удзе­ль­ні­ка­мі кан­цэр­тна­га жыц­ця рэ­спуб­лі­кі. Та­му вы­ні­кам пра­цы з та­ле­на­ві­ты­мі дзе­ць­мі, сту­дэн­та­ мі за­ўсё­ды быў кан­цэрт. Мы ўдзе­ль­ні­ча­лі ў роз­ных ве­ча­ры­нах, ездзі­лі па Бе­ла­ру­сі, вы­сту­па­лі ў на­ву­ ча­ль­ных уста­но­вах. Не цу­ра­лі­ся іграць на но­вых сцэ­ніч­ных пля­цоў­ках, у не­зна­ёмай аўды­то­рыі, ча­сам не­му­зыч­най, каб аб­ыграць тое ці іншае са­ чы­нен­не пе­рад ад­каз­ны­мі кан­цэр­та­мі ў Мін­ску. Па­мя­таю на­шы вы­езды ў Брэст — у ву­чэ­ль­ню, на па­гран­зас­та­ву, у Бе­ла­веж­скую пуш­чу. Для гэ­та­га спе­цы­яль­на пры­во­зі­лі фар­тэ­пі­яна. Не­ка­то­рыя з нас вы­кон­ва­лі но­выя тво­ры бе­ла­рус­кіх кам­па­ зі­та­раў, опер­ныя тран­скрып­цыі. Яе вуч­ні — Га­лі­ на Са­жы­на, Алег Кры­мер, Ці­мур Сер­гі­еня. Доб­ра па­мя­таю клас­ныя кан­цэр­ты з пэў­най пра­гра­май, за­ду­ма­най як пра­чы­тан­не пэў­на­га фар­тэ­пі­янна­га цык­ла кан­крэт­на­га кам­па­зі­та­ра, вы­зна­ча­на­га кі­ рун­ку ў мас­тац­тве фар­тэ­пі­яннай ігры.

Ку­л ь­т ур­н ы пл а ст Па­мя­та­еце, як ігра­ла са­ма Іры­на Аляк­сан­драў­ на? Яна ж вы­сту­па­ла ў інстру­мен­та­ль­ных ансам­ блях і як кан­цэр­тмай­стар...

— Без­умоў­на, па­мя­таю яе вы­ступ­лен­ні са скры­ па­чом Га­льд­штэй­нам, трыа з ка­ле­га­мі, кан­цэр­ты ва­ка­ль­на­га кла­са. Яна над­ава­ла вя­лі­кае зна­чэн­не эру­ды­цыі му­зы­кан­та ва ўсіх жан­рах. Не­вы­пад­ко­ ва ад­ным з га­лоў­ных яе па­тра­ба­ван­няў з’яў­ля­ла­ся вы­дат­ная пры­ро­да гу­ку на фар­тэ­пі­яна. Яна за­ўсё­ ды ра­іла ву­чыц­ца ў спе­ва­коў пры­ро­дзе ча­ла­ве­ ча­га го­ла­су, вы­ву­чаць опер­ныя кла­ві­ры, ра­ман­сы. Па­мя­таю яе пра­цу з на­мі над тво­ра­мі Рах­ма­ні­на­ ва — яна да­па­ма­га­ла нам, ка­лі вы­ву­ча­лі ра­ман­сы па кан­цэр­тмай­стар­скім кла­се не ў яе, а ў іншых пед­аго­гаў. «Пры­но­сь­це да мя­не на ўрок, гэ­та ве­ ль­мі ці­ка­ва, — ка­за­ла яна. — Як пі­яніст Рах­ма­ні­наў пе­ра­пра­ца­ваў сэнс акам­па­не­мен­ту сва­іх ра­ман­ саў у са­ма­стой­ную, ве­ль­мі знач­ную лі­нію су­пра­ ва­джэн­ня, са­ма­стой­ны твор, на­роў­ні з па­этыч­ным і ва­ка­ль­ным рад­ком». Якім вам ба­чыц­ца да­лей­шае раз­віц­цё бе­ла­рус­ кай фар­тэ­пі­яннай шко­лы? Па якіх на­прам­ках яно по­йдзе?

— Пы­тан­не над­та маш­таб­нае. Ка­лі ка­заць пра раз­ віц­цё фар­тэ­пі­яннай шко­лы, то імя Цвя­та­евай — ад­ но з най­важ­ней­шых звё­наў. Яе ўплыў як пед­аго­га, дзі­вос­ная пра­фе­сій­ная па­тра­ба­ва­ль­насць і ў той жа час ча­ла­ве­чая, ду­шэў­ная пра­ста­та ў кан­так­тах з та­ле­на­ві­ты­мі вы­ха­ван­ца­мі і вуч­ня­мі дае маг­чы­ масць пе­ра­ймаць тра­ды­цыі рус­кай фар­тэ­пі­яннай шко­лы і пе­рад­аваць іх у да­лей­шым для раз­віц­ця шко­лы айчын­най. Са­мае га­лоў­нае тут — стаў­лен­ не да аўтар­ска­га тэк­сту, гу­чан­не інстру­мен­та, дзе шмат сап­раў­днай про­стас­ці, а ў ігры ня­ма за­ліш­

няй афек­та­цыі. Гэ­та леп­шыя якас­ці, улас­ці­выя пе­ дага­гіч­ным пры­нцы­пам Іры­ны Аляк­сан­драў­ны. Вы бу­дзе­це спа­дзя­вац­ца, што мо­ладзь ака­жац­ ца та­кой жа ахвяр­най у пра­фе­сіі і бу­дзе пра­ца­ ваць з та­кой жа са­ма­адда­чай?

— Упэў­не­ны. Бо пры­кла­ды яе вуч­няў і вуч­няў іншых кла­саў свед­чаць: бе­ла­рус­кія пі­яніс­ты шмат атры­ма­лі ў спад­чы­ну ад сва­іх на­стаў­ні­каў. Ка­лі б гэ­та­га не бы­ло — не пры­йшоў бы наш по­спех на між­на­род­ных кон­кур­сах. Не ўзнік бы та­кі ўзлёт у раз­віц­ці на­цы­яна­ль­най фар­тэ­пі­яннай шко­лы, які ад­быў­ся лі­та­ра­ль­на на на­шых ва­чах у 1970— 1990-я. Вя­лі­кая ко­ль­касць яе вы­дат­ных вы­ха­ван­ цаў пра­цуе ў гім­на­зіі-ка­ле­джы, на ка­фед­рах Ака­ дэ­міі му­зы­кі, у іншых кра­інах. Рас­ка­жы­це пра ча­ла­ве­чыя якас­ці Іры­ны Аляк­ сан­драў­ны. Мо вам за­пом­ні­лі­ся яшчэ не­йкія мо­ман­ты з кан­так­таў з ёй? Якая яна бы­ла ў по­ бы­це?

— Ве­ль­мі доб­ра­зыч­лі­вая, гас­цін­ная ў да­чы­нен­ні да вуч­няў. Па­мя­таю вы­дат­ныя сус­трэ­чы ў яе до­ ма. Збі­ра­лі­ся вы­ха­ван­цы яе кла­са і тыя, хто ўжо скон­чыў кан­сер­ва­то­рыю. 29 кра­са­ві­ка мы за­ўсё­ ды пры­хо­дзі­лі на дзень на­ра­джэн­ня пед­аго­га. Гэ­та бы­лі не за­стол­лі, а му­зыч­ныя сус­трэ­чы, аб­ме­нь­ ва­лі­ся на­ві­на­мі, пра­слу­хоў­ва­лі за­пі­сы, пра­гля­да­лі све­жыя кні­гі, аб­мяр­коў­ва­лі но­выя з’я­вы ў фар­тэ­пі­ янным мас­тац­тве. У яе ме­ла­ся ка­ла­са­ль­ная ко­ль­ касць кніг па мас­тац­тве, аль­бо­мы з рэ­пра­дук­цы­ ямі леп­шых му­зе­яў све­ту. Ад яе да­вед­ва­лі­ся пра вя­лі­кіх мас­та­коў, падзеі лі­та­ра­тур­на­га і тэ­атра­ль­ на­га жыц­ця. На жаль, мно­гае з гэ­та­га ця­пер згуб­ ле­на ў імклі­вым жыц­ці. Та­кія раз­мо­вы, сус­трэ­чы з’яў­ля­лі­ся да­дат­ко­вым сты­му­лам для твор­час­ці

29

ўсім, хто трап­ляў да Іры­ны Аляк­сан­драў­ны. Я пры­ ехаў з Грод­на юным ча­ла­ве­кам, жыў без ба­ць­коў у інтэр­на­це — і Цвя­та­ева за­мя­ня­ла нам род­ны дом. Не па­мы­лю­ся, ка­лі ска­жу: яе ўплыў і на ка­фед­ры (Іры­на Аляк­сан­драў­на шмат га­доў уз­на­ча­ль­ва­ла ка­фед­ру спе­цы­яль­на­га фар­тэ­пі­яна ў кан­сер­ва­то­ рыі) быў та­кім са­мым. Яна па­важ­лі­ва ста­ві­ла­ся да пра­цы ка­лег. На экза­ме­не за­ўжды ад­чу­ва­ла­ ся доб­ра­зыч­лі­вае стаў­лен­не да пед­аго­гаў іншых кла­саў. Гэ­тыя якас­ці атры­ма­лі ў спад­чы­ну ад яе ма­ла­дыя вы­клад­чы­кі і му­зы­кан­ты. Пра свай­го лю­бі­ма­га пед­аго­га ўспа­мі­нае Ігар Алоў­ні­каў, на­род­ны артыст Бе­ла­ру­сі, пра­фе­сар Бе­ла­рус­кай ака­дэ­міі му­зы­кі: Ігар Ула­дзі­мі­ра­віч, як ад­бы­ло­ся ва­ша зна­ ёмства? Які­мі по­мняц­ца пер­шыя ўро­кі з Іры­най Аляк­сан­драў­най?

— Мі­ну­ла ка­ля 35 га­доў з та­го ча­су. Быў ма­ле­нь­ кім, але за­ста­ло­ся ўра­жан­не лёг­кас­ці і сва­бо­ды, што ад­чу­ваў на пер­шых за­нят­ках. Спа­чат­ку на­ват ба­яўся ісці на ўрок! Ча­го ба­яўся? Пэў­на, пед­ага­ гіч­на­га гвал­ту, тэ­ро­ру. Ма­ле­нь­кія дзе­ці ба­яцца, ка­лі на іх кры­чаць, ту­па­юць на­га­мі. Ду­маў: пры­й­ ду ў вя­до­мую шко­лу, там бу­дзе сап­раў­дны тэ­рор, і ўнут­ра­на сціс­каў­ся. Але па­сля пер­шых за­нят­каў ад гэ­тай бо­язі не за­ста­ло­ся і сле­ду. Раз­мо­ва ішла ў мяк­кай фор­ме, ве­ль­мі зра­зу­ме­лыя за­ўва­гі, не­ пра­цяг­лыя ўро­кі. Ка­лі па­чы­наў стам­ляц­ца, за­нят­кі, як пра­ві­ла, за­кан­чва­лі­ся. Я быў у за­хап­лен­ні, мне спа­да­ба­ла­ся. Ця­пер ма­гу ана­лі­за­ваць, як шмат ка­ рыс­на­га га­ва­ры­ла­ся на тых уро­ках. За­клад­ва­лі­ся асно­вы му­зыч­на­га мыс­лен­ня і раз­умен­ня му­зы­кі.

лістапад, 2019

30

Ку­л ь­т у р ­н ы п л а ст

За­ўва­гі Іры­ны Аляк­сан­драў­ны аказ­ва­лі­ся да­стат­ ко­ва су­р’ёз­ны­мі па сут­нас­ці і ве­ль­мі да­ступ­ны­мі па фор­ме. Ця­пер вы са­мі вы­к ла­даеце — што з тых ура­жан­ няў, раз­ва­жан­няў уз­ялі для ся­бе ў пед­ага­гіч­най пра­цы?

— Да гла­ба­ль­ных вы­сноў, якія ты­чац­ца пед­аго­гі­кі, пры­йшоў па­зней, ка­лі з’яв­ іў­ся во­пыт кан­так­таў з улас­ны­мі вуч­ня­мі, па­сля та­го як па­пра­ца­ваў у кан­ сер­ва­то­рыі не­ка­ль­кі га­доў. Та­ды зноў па­чаў згад­ ваць уро­кі з Іры­най Аляк­сан­драў­най, тое, як яна за­йма­ла­ся з іншы­мі ці ка­лі яна рэ­пе­та­ва­ла ў за­ле пе­рад кан­цэр­там. Бо­льш за ўсё ўраж­ваў да­клад­ны вы­бар пра­гра­ мы — тво­раў, якія да­зва­ля­лі з най­леп­ша­га бо­ку па­ ка­заць вуч­ня і яго маг­чы­мас­ці. Бо ко­ль­кі вуч­няў — сто­ль­кі ха­рак­та­раў. Вы­бар пра­гра­мы і пад­ыход да вуч­ня — гэ­та дра­ма­тур­гія за­нят­каў. Ад уро­ка да ўро­ка ўзні­ка­лі зу­сім роз­ныя раз­мо­вы. Пер­шы за­ня­так — агу­ль­нае зна­ёмства з тво­рам, ка­лі раз­бі­ра­лі­ся дроб­ныя пра­лі­кі і хі­бы. Вя­лі­ся раз­мо­вы пра му­зы­ку ўво­гу­ле, зна­ка­мі­тых вы­ ка­наў­цаў, мас­тац­тва, каб зра­біў­ся зра­зу­ме­лым і да­ступ­ным змест са­чы­нен­ня. По­тым на дру­гім уро­ку не­шта па­ляп­ша­ла­ся, мы ігра­лі бо­льш ярка, эма­цый­на — тут пры­хо­дзіў час па­пра­ца­ваць над дэ­та­ля­мі. Зноў-та­кі не над усі­мі, бра­лі­ся асоб­ныя мо­ман­ты. У вы­ні­ку твор па­ста­янна па­ляп­шаў­ся. Бы­лі мо­ман­ ты, ка­лі дзе­ці до­ма не за­йма­лі­ся — і твор па­чы­ наў па­гар­шац­ца, та­ды ўзні­ка­лі су­р’ёз­ныя раз­мо­вы. Слё­зы бы­лі, але без кры­ку. Так уз­ні­каў за­клік да асэнсавання, сум­лен­ня, за­клік за­ду­мац­ца, кім зро­ біш­ся ў да­лей­шым. Усё бы­ло су­р’ёз­на. Я сы­хо­дзіў за­сму­чо­ным і на на­ступ­ны ўрок ба­яўся пры­хо­ дзіць, лі­чыў: па­ві­нен ве­ль­мі доб­ра пад­рых­та­вац­ ца, каб ся­бе рэ­абі­лі­та­ваць. І ка­лі іграў на­ступ­ны раз, зда­ва­ла­ся, што іграю дрэн­на, але Іры­на Аляк­ сан­драў­на мя­не за­ўсё­ды хва­лі­ла — на­ват ка­лі за­ўва­жа­ла і ня­знач­ныя па­ляп­шэн­ні. Яна ба­чы­ла: з’я­ві­ла­ся іншае стаў­лен­не да му­зы­кі. Та­кая раз­на­ стай­насць фор­маў уро­каў важ­ная, я гэ­та­му на­ву­ чыў­ся дзя­ку­ючы свай­му пед­аго­гу. Акра­мя пед­ага­гіч­най, вы за­йма­еце­ся кан­цэр­т­ най пра­цай. Як ста­ві­ла­ся да гэ­та­га Іры­на Аляк­ сан­драў­на?

— Па-пер­шае, усё па­чы­на­ла­ся са звы­чай­ных уро­ каў, ка­лі Цвя­та­ева са­дзі­ла­ся і са­ма ігра­ла на­шы тво­ры. Ігра­ла доб­ра, вы­дат­ным гу­кам яна ілюс­ тра­ва­ла сваю дум­ку, якую пе­рад тым вы­каз­ва­ла, і ра­бі­ла гэ­та цу­доў­на. Та­кую ігру мы між­во­лі ка­ пі­ява­лі — дзе­ці мо­гуць пе­ра­ймаць. Ба­ча­чы па­ доб­ную сва­бо­ду, я сам па­чы­наў вы­зва­ляц­ца. Ка­лі слу­хаў яе ігру, зда­ва­ла­ся, што гэ­та про­ста! Ся­даў за ра­яль — і на­рэш­це ўсё па­чы­на­ла атрым­лі­вац­ца. Пе­рад іспы­там або вы­ступ­лен­нем на сцэ­не ў кан­ цэр­це, тым бо­льш пе­рад вы­сту­пам з аркес­трам, Цвя­та­ева за­ўва­жа­ла, у якім ста­не зна­хо­дзіц­ца ву­ чань. Ка­лі не­рва­ваў­ся, спра­ба­ва­ла су­па­ко­іць яго не­йкі­мі доб­ры­мі, цёп­лы­мі сло­ва­мі, маў­ляў, «усё доб­ра, не над­авай зна­чэн­ня, тэм­пы хут­кія не бя­ ры». Са­ма інта­на­цыя яе го­ла­су бы­ла доб­ра­зыч­лі­ «Мастацтва» № 11 (440)

вай — і ты пе­ра­ста­ваў хва­ля­вац­ца. Ад­чу­ваў, што ця­бе пад­трым­лі­ва­юць. Бы­ва­ла і іна­чай: пе­рад кан­цэр­там пэў­ны фраг­мент пе­ра­стаў атрым­лі­вац­ ца, ты ўнут­ра­на сціс­каў­ся, ста­раў­ся, але ўсё ад­но не атрым­лі­ва­ла­ся. І то­ль­кі па­сля аспі­ран­ту­ры, ка­лі я сам па­чаў пра­ца­ваць і ана­лі­за­ваць, дык па­чаў і па­сту­по­ва раз­умець, ча­му та­кія рэ­чы ад­бы­ва­юцца на­ват з кан­цэр­ту­ючы­мі. А та­ды Цвя­та­ева ка­за­ла: «Пры­ходзь да мя­не да­до­му (у яе до­ма меў­ся ра­ яль), мы ўсё па­чыс­цім». У чым за­клю­ча­ла­ся чыс­тка пра­гра­мы? У тым, каб па­во­ль­на пра­йграць твор — пя­ву­ча, асэн­са­ва­на, мяк­ка, зруч­ны­мі ру­ха­мі, шу­ка­ючы па­трэб­ную пе­ д­ал­ і­за­цыю. Па­сту­по­вая за­ся­ро­джа­насць на та­кой пра­цы рап­там пры­во­дзі­ла вуч­няў у спа­кой­ны стан, зда­ва­ла­ся: за­раз сыг­раю доб­ра. Ад­чу­ван­не, што ўсё ў тва­іх ру­ках, не па­кі­да­ла да кан­цэр­та. Дзіў­ ная інту­іцыя пад­каз­ва­ла Іры­не Аляк­сан­драў­не, як лепш па­во­дзіц­ца з вуч­нем пе­рад яго вы­сту­пам. Я шчас­лі­вы ча­ла­век, бо 11 га­доў за­ймаў­ся ў Цвя­ та­евай і пра­йшоў тры эта­пы раз­віц­ця: па­чат­ко­вы, ся­рэд­ні і ста­рэй­шы. Пер­шы — па­ста­ноў­ка ру­кі, дру­гі — глы­бо­кае раз­віц­цё. Трэ­ці — на­за­паш­ван­ не кан­цэр­тна­га рэ­пер­ту­ару. Ка­лі ву­чыў­ся ў яе, стаў лаў­рэ­атам Між­на­род­на­га кон­кур­су імя Сме­та­ны ў Пра­зе. Ка­лі па­сту­піў у Мас­коў­скую кан­сер­ва­то­ рыю да Яка­ва Флі­эра, ён ні­ко­лі не кан­цэн­тра­ваў ува­гу на за­да­чах пі­яніз­му, тэх­ні­цы, на азах му­ зыч­на­га мыс­лен­ня. Дзя­ку­ючы ба­зе, атры­ма­най у Іры­ны Аляк­сан­драў­ны, я мог у кан­сер­ва­то­рыі пры­ свя­ціць ся­бе на­за­паш­ван­ню рэ­пер­ту­ару, мог жыць вы­со­кі­мі ма­тэ­ры­ямі. За­ста­ваў­ся час на за­нят­кі ў кла­се арга­на. У гэ­тым Бо­жая лас­ка, што сто­ль­кі га­ доў я за­ймаў­ся з Цвя­та­евай. Ад­ным з апош­ніх вуч­няў вя­до­ма­га пед­аго­га ака­заў­ся Ці­мур Сер­гі­еня, яко­га яна так­са­ма вы­ве­ла ў лаў­рэ­аты, хоць шлях да гэ­та­га быў ня­прос­тым. Вы, на­пэў­на, ве­да­еце пра свай­го вы­к лад­чы­ка тое, ча­го не мо­гуць ска­заць бу­ду­чыя пі­яніс­ты, якія ву­чы­лі­ся ў яе 10 ці 20 га­доў та­му. Бо, як кож­ны ча­ла­век, яна рас­ла, удас­ка­на­ль­ва­ла­ся. Зга­дай­це, якой бы­ла Іры­на Аляк­сан­драў­на пры кан­цы яе твор­ча­га шля­ху.

— Ве­ль­мі люб­лю яе, і гэ­тая лю­боў звяз­ва­ла нас усе га­ды, ка­лі я ў яе ву­чыў­ся. І ця­пер у яе ву­чу­ся — на­зы­ваю гэ­та «Ліс­ты з тых ча­соў». Успа­мі­на­юцца са­чы­нен­ні, якія з ёй пра­хо­дзі­лі, не­йкія сло­вы, якія то­ль­кі за­раз да мя­не да­хо­дзяць. Яна бы­ла ве­ль­мі муд­рая, ве­ль­мі раз­умная і ве­ль­мі ці­ка­ва ву­чы­ла. У Цвя­та­евай бы­ла сап­раў­дная вы­дат­ная шко­ла, яна бы­ла вя­лі­кім пед­аго­гам і му­зы­кан­там. Гэ­тыя якас­ці Іры­на Аляк­сан­драў­на пе­рад­ава­ла сва­ім вуч­ням і ўсім, з кім кан­так­та­ва­ла. Гэ­та бы­ла яркая і, на жаль, не­паў­тор­ная з’я­ва ў му­зыч­ным жыц­ці Бе­ла­ру­сі. Ці існа­ва­ла не­йкая ад­мет­ная ры­са ў Цвя­та­евай як у пед­аго­га і ча­ла­ве­ка?

— Яна не імкну­ла­ся быць ары­гі­на­ль­най, як ця­пер не­ка­то­рыя ма­ла­дыя му­зы­кан­ты. Але бы­ла ра­зум­

ным ча­ла­ве­кам, вя­лі­кім пра­фе­сі­яна­лам. Ве­ль­мі чу­лай, так­тоў­най, не про­ста інтэ­лі­ген­тнай, але арыс­так­ра­тыч­най у сва­іх ма­не­рах. Ве­ль­мі рэ­дкая ця­пер якасць. Па­шан­ца­ва­ла тым, хто ў яе ву­чыў­ся. Яна ўплы­ва­ла сва­ім пры­кла­дам, лі­чу, гэ­та яе ад­ мет­ная якасць. Ве­даю, ва­ша ву­чэн­не не за­ўжды ішло глад­ка. Іры­на Аляк­сан­драў­на вы­ка­рыс­тоў­ва­ла не­йкія экс­тра­арды­нар­ныя спо­са­бы ці ад­ра­зу знай­шла да вас пад­ыход?

— Усё бы­ло ве­ль­мі ня­прос­та. Спа­чат­ку я тра­піў у клас да Ула­дзі­мі­ра Ку­зь­мен­кі, які мя­не шмат ча­му на­ву­чыў, але по­тым ён па­ехаў пра­ца­ваць на Ку­бу, у 5-м кла­се пе­ра­йшоў да Цвя­та­евай. У дзя­цін­стве мя­не лі­чы­лі вун­дэр­кін­дам. Ду­маю, спа­чат­ку ёй бы­ло скла­да­на са мной. Па­куль па­чаў не­шта разу­ мець, пра­йшоў не адзін год. На­прык­лад, Іры­на Аляк­сан­драў­на ка­за­ла: «Усе ігра­юць на­рмаль­­на, усе вы­хо­дзяць на кан­цэр­це, і я ве­даю, што бу­дзе. Адзін Сер­гі­еня за­ўсё­ды вы­клі­кае ў мя­не пе­рад­ын­ фар­ктны стан». Яна не ве­да­ла, што мо­жа зда­рыц­ ца, ка­лі я бу­ду іграць. Гэ­та, вя­до­ма, для пед­аго­га ня­прос­та. Але, спа­дзя­юся, ёй бы­ло са мной ці­ка­ва, ка­лі яна ад­ра­зу не вы­гна­ла мя­не са свай­го кла­са. На­пэў­на, як і мно­гія дзе­ці, якія за­йма­юцца му­зы­ кай, я быў шмат у чым не­кі­ру­емы. Ва ўся­кім разе, так зда­ва­ла­ся збо­ку. По­тым вы знай­шлі кан­такт?

— Уз­ае­ма­адно­сі­ны па­між вуч­нем і на­стаў­ні­кам... Па­ко­ль­кі ў тыя га­ды я за­ймаў­ся ўсход­ні­мі ад­на­ бор­ства­мі, то ста­віў­ся да пед­аго­га са свяш­чэн­ ным трым­цен­нем. У нас уста­ля­ва­лі­ся ве­лі­зар­най пры­га­жос­ці сап­раў­дныя ад­но­сі­ны. Я да­вя­раў ёй на дзвес­це пра­цэн­таў, што да­ло ве­ль­мі ці­ка­выя вы­ні­кі. Вы так­са­ма спра­бу­еце ся­бе на пед­ага­гіч­най ніве?

— Не, усе свае на­ма­ган­ні і час я скан­цэн­тра­ваў на пра­фе­сіі кан­цэр­ту­юча­га пі­яніс­та. Маг­чы­ма, па­зней пры­йду да пед­аго­гі­кі. Ка­лі я збі­раў­ся стаць аспі­ ран­там Мас­коў­скай кан­сер­ва­то­рыі і па­пра­ца­ваць асіс­тэн­там у На­ву­ма Штар­кма­на, гэ­та ад­бы­ло­ся так­са­ма дзя­ку­ючы ме­на­ві­та Іры­не Аляк­сан­драў­ не. Бо ка­лі яна бы­ла жы­вая, яны ве­ль­мі сяб­ра­ва­лі. Пра­сі­ла яго, маў­ляў, ка­лі я ста­ну ста­рэй­шым, каб ён уз­яў мя­не да ся­бе. Пра­йшло не­ка­ль­кі га­доў, Штар­кман пры­ехаў у Мінск, па­сля кан­цэр­та я пры­йшоў яго па­він­ша­ваць. Ён мя­не па­знаў: «Вы — Ці­мур, мне пра вас ка­за­ла Цвя­та­ева». І праз два тыд­ні я быў у яго аспі­ран­там. Сыг­раў, мне па­ста­ві­ лі ўсе пя­цёр­кі, і я па­чаў ву­чыц­ца ў Мас­кве. Ці ўспа­мі­на­еце раз­мо­вы з Іры­най Аляк­сан­драў­ най, якія вам ця­пер да­па­ма­га­юць?

— Мне ве­ль­мі шка­да, што яна не мо­жа мя­не па­ чуць, але, зда­ецца, яна чуе з та­го све­ту. У мя­не на сця­не ві­сіць фо­та Іры­ны Аляк­сан­драў­ны, у дум­ках я з ёй ра­юся, успа­мі­наю яе пры­нцы­пы. Яна быц­ цам пра­цяг­вае мне да­па­ма­гаць. Яе воб­раз і па­ мяць пра яе для мя­не за­ста­нуц­ца на ўсё жыц­цё ве­ль­мі да­лі­кат­ным успа­мі­нам...

Прасл у­х а­н ае Дзміт­р ы­е м Пад­б я ­р э з­с кім

«ДРЭ­ВА ЖЫЦ­ЦЯ». Гурт Relikt. Інтэр­нэт, 2019. у­зы­кі квар­тэ­та і на па­пя­рэд­ніх аль­бо­мах звяр­та­лі­ся да на­род­ных пе­сень, ад­нак шос­ты па лі­ку аль­бом цал­кам і мэ­та­на­кі­ ра­ва­на скла­дзе­ны з фа­льк­лор­ных тво­раў. У ства­ рэн­ні пра­гра­мы па­ўдзе­ль­ні­ча­лі да­след­чы­ца тра­ ды­цый­най ку­ль­ту­ры Але­на Ляш­ке­віч і этног­раф­ка Іры­на Ма­зюк, а так­са­ма спе­цы­яль­на за­про­ша­ныя ба­яніст Аляк­сандр Ясін­скі з Пра­гі (ко­ліш­ні мін­скі гурт «Бо­сае со­нца»), ва­ка­ліс­тка гур­та Ilo & Friends Іло­на Кар­пюк і Юрка Асен­нік з Бе­лас­то­ка, які так­ са­ма зра­біў ма­кет вок­лад­кі «Дрэ­ва жыц­ця». Да та­го ж му­зы­кі Relikt'а пад­час за­пі­су вы­ка­рыс­тоў­ ва­лі глю­ка­фон, ксі­ла­фон, бе­ла­рус­кія дуд­кі — не­ ты­по­выя для рок-му­зы­кі інстру­мен­ты. Усё гэ­та спры­яла ства­рэн­ню воб­раз­най, шы­ро­кай гу­ка­вой па­літ­ры, дзе і га­ла­сы, і ўсе інстру­мен­ты гу­чаць з про­ста зай­здрос­най пра­зрыс­тас­цю. Істот­на й тое, што Relikt здо­леў збе­раг­чы па­зна­ва­ль­ную сты­ліс­ ты­ку, а па­шы­рэн­не інстру­мен­та­ль­на­га арсе­на­лу ад­на­знач­на па­йшло гур­ту ў плю­сы. «Плы­та “Дрэ­ва жыц­ця” звя­за­на з фун­да­мен­­ таль­­ны­мі пан­яцця­мі ча­ла­ве­ча­га быц­ця: жыц­цё і смерць, да­бро і зло, ка­нец і па­ча­так, а так­са­ма з’яў­ля­ецца клю­ча­вым сім­ва­лам бе­ла­рус­кай мі­фа­ ло­гіі і ку­ль­ту­ры», — ска­заў пра но­вую пра­гра­му гур­та яго­ны лі­дар, буб­нач Аляк­сандр Дзе­мі­дзен­ка. Гэ­та, цал­кам маг­чы­ма, і тлу­ма­чыць пэў­ную за­ся­ ро­джа­ную атмас­фе­ру змес­ту, ад­нак не­ль­га ка­заць пра ма­на­тон­насць плыт­кі. Та­кія ну­ма­ры, як «Та­тач­ ка», «Не за­да­вай сэр­цу ту­гі», «У ляс­ку», «Ту­ман у мо­ра», без­умоў­на за­ста­юцца ў па­мя­ці. Упэў­не­ны, што яны над­оўга за­ста­нуц­ца і ў рэ­пер­ту­ары ка­ лек­ты­ву, які бяс­спрэч­на ад­олеў чар­го­вую твор­чую пры­ступ­ку.

М

«RAZOK». Irena i Warsoba. «VG Label», ЗША, 2019. вор­чае су­пра­цоў­ніц­тва Ірэ­ны Кат­віц­кай і лі­да­ра гур­та Port Mone Аляк­сея Вар­со­бы пра­па­на­ва­ла сва­ім пры­хі­ль­ні­кам но­вую пра­гра­му, якая бы­ла за­пі­са­на з да­па­мо­гай спе­цы­ яль­на за­про­ша­ных му­зы­каў. Мож­на зда­гад­вац­ца, што пра­ца за­ня­ла шмат ча­су, хоць бы та­му, што да­вя­ло­ся за­піс­ваць цэ­лы гурт ад­роз­на ад звык­ла­ га для Ірэ­ны і Аляк­сея ду­эта. Увя­дзен­не ў склад бэн­ду ро­ка­вых ды элек­трон­ных інстру­мен­таў,

Т

ужы­ван­не ды­джэй­скіх «шту­чак» на­пэў­на за­пат­ ра­ба­ва­ла шмат да­дат­ко­вай ра­бо­ты, каб да­нес­ці да слу­ха­чоў пры­знан­не Ірэ­ны Ка­та­віц­кай: «Гэ­та су­час­ны по­гляд на жа­но­чую ма­гію па­ган­скіх ча­ соў. Сты­ліс­ты­ка і фак­ту­ры ў аран­жы­роў­ках за­ле­ жаць ад кан­тэк­сту і жан­раў пе­сень — ад адзі­но­ты жа­но­ча­га го­ла­су а ка­пэ­ла да бру­та­ль­ных тан­цаў на вя­сел­лі». І змест пра­гра­мы цал­кам ад­па­вя­дае за­кла­дзе­най у яе ідэі, да­стат­ко­ва па­слу­хаць та­кія пес­ні, як «Stojala dzievchyna», дра­ма­тыч­ную, ажно да дры­жы­каў, «Арол», зда­ецца, поль­ска­моў­ную «Wianecku», у якой да мес­ца гу­чаць элек­трон­ныя эфек­ты, амаль да­нсін­га­вую «Со­кал». Тво­ры з гэ­тай плыт­кі ўжо гу­ча­лі на фес­ты­ва­лях на­ват па-за ме­ ж­амі Бе­ла­ру­сі. А вось тое, ча­му на та­кую пра­гра­му звяр­ну­ла ўва­гу аме­ры­кан­скае вы­да­вец­тва, за­ста­ ецца пэў­най за­гад­кай. Цал­кам маг­чы­ма, з-за та­го, што вы­да­вец­тва імкнец­ца па­шы­рыць аўды­то­рыю за кошт «экза­тыч­най», як для ЗША, му­зы­кі, гу­чан­ ня ня­звык­лай для та­го кан­ты­нен­та мо­вы.

«ME, MOTHER». Shuma. Ezhevika, 2019. се тры аль­бо­мы, якія тра­пі­лі ў гэ­ты агляд, за­ сна­ва­ныя на су­час­ным асэн­са­ван­ні айчын­ на­га фа­льк­ло­ру. І ўсе яны не­па­доб­ныя, вы­ раз­на ад­роз­ныя. Што ліш­ні раз да­во­дзіць аса­біс­та мне: ме­на­ві­та бе­ла­рус­кая ка­рэн­ная (а не су­час­ ныя па­псо­выя пе­ра­пеў­кі!) пе­сен­ная твор­часць — гэ­та не­вы­чэр­пная кры­ні­ца для на­пі­сан­ня но­ вых пра­грам, якія вы­дат­на мо­гуць улівац­ца ў акту­аль­ныя тэн­дэн­цыі сус­вет­най му­ зы­кі на­шых дзён. Вось і гэ­тая, ужо трэ­цяя па лі­ку плыт­ка гур­та Shuma ліш­ні раз свед­чыць пра тое. Ад­роз­на ад па­пя­рэд­няй, якая бы­ла вы­ тры­ма­на ў вы­раз­най клуб­най сты­ліс­ты­цы, гэ­тая вы­ма­гае цал­кам іншай атмас­фе­ ры для па­ка­зу. Спра­ва ў тым, што аб­едзве спя­вач­ кі — Надзея Бры­лё­ва і Ру­ся — спа­чат­ку за­піс­ва­лі ў акус­тыч­ных ва­ры­янтах пес­ні ў той час, як ча­ка­лі на­ра­джэн­ня да­чок. Ад­сюль

У

31

і на­зва аль­бо­ма. Ад­сюль і па­глыб­лен­не ў пэў­ную міс­ты­ку і эмбі­ент («Siuka Varonka», пры­кла­дам) на асно­ве ры­ту­аль­ных жа­но­чых пе­сень, што да­йшлі да нас яшчэ з ча­соў па­ган­ства. Да­лей за пра­цу ўзяў­ся саўнд-прадзю­сар Alexis Scorpio, які аздо­ біў ва­ка­ль­ную акус­ты­ку роз­ны­мі элек­трон­ны­мі эфек­та­мі з вы­ка­рыс­тан­нем і на­ту­ра­ль­ных гу­каў пры­ро­ды. Усё гэ­та раз­ам ства­рае эфект сап­раўд­ най міс­тэ­рыі, ча­сам на­ват ша­ман­ства. А вось у акам­па­не­мен­це, бы­вае, пры­сут­ні­чае пэў­ны пе­ ра­бор у гу­ка­вых раз­ма­лёў­ках («Кupalka», «Juria», пад­га­лос­кі ў «Vetry»), хоць у цэ­лым рост дос­ве­ду Alexis’а Scorpio, раз­умен­ня та­го, што ня­се ў са­бе пе­сен­ны ма­тэ­ры­ял, не­ль­га не за­ўва­жыць. І тут вар­та пра­цы­та­ваць Ру­сю, якая тлу­ма­чыць ме­на­ві­та гэ­ты мо­мант: «Саўнд-ды­зайн зроб­ле­ны та­кім чы­нам, што гэ­ты аль­бом мож­на лі­чыць тэ­ ра­пеў­тыч­ным. Мы вы­ка­рыс­тоў­ва­лі тут псі­ха­акус­ тыч­ныя ра­шэн­ні, якія да­па­ма­га­юць слу­ха­чу пра­ жы­ваць роз­ныя пад­аўле­ныя эмо­цыі, як тры­во­га, за­хап­лен­не, страх, спа­кой, падзя­ка ды іншыя». І ўсё ж ка­лі б саўнд-прадзю­сар стрым­лі­ваў ся­бе ў «рас­фа­боў­цы» пе­сень, агу­ль­ны вы­нік мог бы быць яшчэ бо­льш пе­ра­ка­на­ль­ны. Атры­ма­ла­ся ж тое ў пес­ні «Biaroza», дзе ад­чу­ван­не ме­ры пры­сут­ні­чае на­поў­ні­цу!

лістапад, 2019

Аса­б іс­т ы ка­б і­н ет Дзміт­р ыя Пад­б я­р эз­с ка­г а

32

30 ліс­та­па­да 1979 го­да ў про­да­жы з’явіў­ся двай­ны аль­бом «The Wall» гур­та Pink Floyd — адзі­нац­ца­тая сту­ дый­ная пра­гра­ма ка­лек­ты­ву, якая ця­гам двух пер­шых тыд­няў бы­ла прад­адзе­на ў ко­ль­кас­ці шас­ці міль­­ ёнаў ко­пій, пры гэ­тым да 1999 го­да то­ль­кі ў ЗША раз­ышло­ся звыш 23 міль­ё­наў асоб­ні­каў. Гэ­та бы­ла апош­ няя пра­гра­ма Pink Floyd, за­пі­са­ная кла­січ­ным скла­дам. Яна да­ла све­ ту сла­ву­тую кам­па­зі­цыю «Another Brick in the Wall Part 2». Мас­тац­кая кі­на­вер­сія пра­гра­мы да­ту­ецца 1982-м. У 1990 го­дзе ад­бы­ла­ся па­ста­ноў­ка ўсёй пра­гра­мы на Па­тсдам­скай плош­чы Бер­лі­на па­сля та­го, як бы­ла зруй­на­ва­на сця­на па­між дзвю­ма час­тка­мі го­ра­да. Па­ста­ноў­ку гля­дзе­лі 200 ты­сяч ча­ла­век. Яны, на жаль, сы­хо­дзяць Лі­па­выя ле­ген­ды

П

ры­знац­ца, я быў моц­на ўра­жа­ны, ка­лі ня­даў­на па­чуў па ра­дыё рэ­клам­ ную аб­вес­тку, якая да­ты­чы­ла кан­цэр­та рас­ійска­га гур­та. Про­ста ад­кры­ тым тэк­стам і ка­тэ­га­рыч­на бы­ло за­яўле­на: «Ле­ген­дар­ная гру­па»! І тут я за­ду­маў­ся. «Нэн­си» — гэ­та ле­ген­дар­ная гру­па?! Пра­бач­це, а што зра­біў у му­ зы­цы гэ­ты ка­лек­тыў ад­ной пес­ні «Дым си­га­рет с мен­то­лом»? Мо­жа, які но­вы стыль вы­най­шаў, мо­жа, мі­ль­ён дыс­каў прад­аў? Ды не, ні­чо­га та­ко­га і бліз­ка не бы­ло. Гэ­та, ві­даць, раз­віў­ся сверб у мес­тач­ко­вых рэ­клам­шчы­каў, якія вы­да­юць на га­ра інфар­ма­цыю, што не ад­па­вя­дае сап­раў­днас­ці. За гэ­та, да­рэ­чы, мо­гуць і па­пла­ціц­ца. Ды іх не спы­ніць! Праз па­ру дзён чую но­вае: «Ле­ген­дар­ная спя­ вач­ка Сі Сі Кэтч». Не, у па­ра­ўнан­ні з «Нэн­си» гэ­тая спя­вач­ка ку­ды бо­льш аўта­ ры­тэт­ная і вя­до­мая. Але, пра­бач­це, да ста­ту­су ле­ген­дар­най і яна яўна не да­ цяг­вае. А вось кан­цэр­ты ў Бе­ла­ру­сі гур­та «Nazareth» — гэ­та ўжо не­шта бо­льш істот­нае, хоць і не надзвы­чай­ная падзея. Ад­нак на ад­рас і гэ­та­га бэн­ду бы­ло ўжы­тае сло­ва «ле­ген­дар­ныя». Мне тое на­га­да­ла ка­нец 1970-х, ка­лі на БТ існа­ва­ла пра­гра­ма пад на­зваю «Усе зор­кі ў гос­ці да нас». Якія гэ­та бы­лі збо­ль­ша­га зор­кі, іра­ніч­на пра­ка­мен­та­ва­лі са­мі су­пра­цоў­ні­кі тэ­ле­ба­чан­ня, пе­ра­йна­чыў­шы на­зву на «Усе гос­ці ў зор­кі да нас». Тое ж і з ле­ген­дар­ны­мі гас­тра­лё­ра­мі. Дзя­куй, ця­пер, па­чуў­шы ў рэ­кла­ме гэ­тае сло­ва, я бу­ду аб­ыхо­дзіць кан­цэр­тную за­лу. Хут­ка і пад­алей ад яе…

С

ё­лет­ні кас­трыч­нік стаў гор­кім ме­ся­цам для мно­гіх пры­хі­ль­ні­ каў ансам­бля «Пес­ня­ры». Ця­гам лі­та­ра­ль­на тыд­ня гэ­ты свет па­кі­ну­лі два пі­яніс­ты, якія ў роз­ны час вы­ сту­па­лі ў скла­дзе ка­лек­ты­ву. 22 кас­ трыч­ні­ка па­мёр Юрый Лу­ка­шэ­віч. Ён пра­ца­ваў у «Пес­ня­рах» ня­доў­га ў ся­рэ­дзі­не 1980-х, пі­саў пес­ні для мно­гіх бе­ла­рус­кіх і рас­ійскіх вы­ка­ наў­цаў (Ва­ле­рый Да­йнэ­ка, Іры­на Да­ ра­фе­ева, Юлія Ска­ра­ход, Аляк­сандр Іва­ноў і гру­па «Рон­до»). У кан­цы

Зна­ка­выя вы­дан­ні

У

роз­ныя га­ды ў ліс­та­па­дзеснеж­ні ў про­да­жы з’яві­ла­ся не­ка­ль­кі зна­ка­вых му­зыч­ных плы­так. Спы­ню­ся то­ль­кі на двух з іх.

14 снеж­ня 1959 го­да квар­тэт сла­ву­ та­га ўжо та­ды аме­ры­кан­ска­га пі­я­ ніс­та Дэй­ва Бру­бэ­ка вы­даў аль­бом «Time Out», які за­ма­ца­ваў па­зі­цыі як ка­лек­ты­ву, так і яго­на­га лі­да­ра на вяр­шы­нях сус­вет­на­га джа­зу. Кру­жэл­ ка пры­нес­ла па мен­шай ме­ры дзве п’есы, што з усёй на тое пад­ста­вай мож­на на­зваць хі­та­мі. Гэ­та «Blue Rondo a la Turk» Бру­бэ­ка і «Take Five» сак­са­ фа­ніс­та По­ла Дэз­ман­да, пры гэ­тым як сам аль­бом, так і вы­да­дзе­ная сін­глам «Take Five» бы­лі прад­адзе­ныя на­кла­дам звыш мі­ль­ёна штук. Мне па­шчас­ці­ла двой­чы слу­хаць гэ­ты квар­тэт жыў­цом: у Ві­ль­ні ды Мас­кве. І ці­ка­ва: у інтэрв’ю з Ула­дзі­мі­рам По­зне­рам Дэйв Бру­бэк ска­заў, што ад­на з яго­ных ба­буль на­ ра­дзі­ла­ся ў Бе­ла­ру­сі.

«Мастацтва» № 11 (440)

1999-га з’ехаў у Шве­цыю, дзе вы­сту­паў з со­ль­ны­мі фар­тэ­пі­янны­мі пра­гра­ма­ мі (джаз і ака­дэ­міч­ная му­зы­ка), пі­саў пес­ні для пе­ра­мож­цы «Еўра­ба­чан­ня» Шар­ло­ты Ні­ль­сан і граў у яе ансам­блі як пі­яніст. Праз ча­ты­ры дні і так­са­ма не на ра­дзі­ме па­мёр Алег Мол­чан. Яго­ны твор­ чы ду­эт з Ула­дзі­мі­рам Му­ля­ві­ным быў у гіс­то­рыі «Пес­ня­роў» ці не най­бо­льш плён­ным. Му­зы­кі вы­дат­на раз­уме­лі адзін ад­на­го, у вы­ні­ку ча­го з’яўля­ла­ся шмат но­вых аран­жа­ван­няў ужо вя­до­мых тво­раў і но­выя пес­ні: «Хрис­тос вос­ крес», «Мар­га­ры­та», «Об­ма­ни­те ме­ня», «Дзве та­по­лі» і інш. Най­бо­льш зна­ най ста­ла «Ма­літ­ва» на верш Янкі Ку­па­лы — сво­еа­саб­лі­вая спо­ведзь лі­да­ра ансам­бля. Яе мне аса­біс­та не­маг­чы­ма ўя­віць у вы­ка­нан­ні інша­га артыс­та — на­сто­ль­кі яна зні­та­ва­ла­ся з асо­баю Му­ля­ві­на, якую гэ­так вы­дат­на ад­чу­ваў Алег Мол­чан. Свет­лая па­мяць вы­дат­ным му­зы­кам…

1. Юрый Лу­ка­шэ­віч. Фо­та facebook.com.

2. Алег Мол­чан. Фо­та kp.by.

­ ў­ с­

а­

­ а­

твор «Спро­ба грун­ту ў Ка­зах­ста­не» па­вод­ле ідэі рэ­жы­сё­ра Штэ­фа­на Кэ­гі (той рас­па­чаў по­шук удзе­ль­ні­ каў яшчэ ў 2010 го­дзе — этніч­ных не­мцаў, ка­за­хаў, рус­кіх, чые жыц­ці звя­за­ныя з Ка­зах­ста­нам). Са­ша Ва­льц (тэ­атр «Са­ша Ва­льц і гос­ці») да­лу­ча­ецца да фэс­ту са спек­так­лем «Impromptus» на му­зы­ку Фран­ца Шу­бер­та — пер­ша­га кла­сі­ка ў па­ста­ но­вач­ным шэ­ра­гу ле­ген­дар­на­га ня­ мец­ка­га ха­рэ­огра­фа. Кэ­ці Міт­чал і Леа Вар­нер з артыс­та­мі зна­ка­мі­та­га бер­лін­ска­га «Шаў­бю­не» пры­вя­зуць дра­му «Крыс­ці­на» па­вод­ле Аўгус­та Стрын­бер­га. У дра­ма­тур­га п’еса на­зы­ва­ецца «Фро­кен Жу­лі», а Крыс­ ці­на — ку­хар­ка ў граф­скім ма­ёнтку, пер­са­наж дру­го­га пла­ну, але па­ста­ ноў­шчы­кі лі­чаць ве­ль­мі важ­ным ме­на­ві­та яе ва­чы­ма па­гля­дзець на падзеі міс­тыч­най Ку­па­льс­кай но­чы, ка­лі сас­лоў­ныя аб­ме­жа­ван­ні быц­ цам бы ад­мя­ня­юцца. Вар­та да­даць,

еі­ е.

Чар­го­вы фес­ты­валь NET (Но­вы Еўра­пей­скі Тэ­атр) ла­дзіц­ца ў Маск­ ве з 14 ліс­та­па­да да 2 сту­дзе­ня ў меж­ах Го­да Ня­меч­чы­ны ў Рас­іі, та­му пад­ста­во­вая час­тка пра­ гра­мы скла­да­ецца ме­на­ві­та з ня­мец­кіх спек­так­ляў. Пры­кла­дам, кам­па­нія She She Pop пра­па­нуе па­ста­ноў­ку «Тэс­та­мент» па­вод­ле тра­ге­дыі «Ка­роль Лір»: на дум­ку ства­ра­ль­ні­каў, ме­на­ві­та кан­флікт па­ка­лен­няў — адзін з са­мых скла­ да­ных у сён­няш­нім све­це, та­му да ўдзе­лу яны за­пра­сі­лі сва­іх ба­ць­коў. Гэ­тая ака­ліч­насць над­ае кла­січ­ най спад­чы­не ве­ль­мі аса­біс­тыя, спа­вя­да­ль­ныя інта­на­цыі і злу­чае з рэ­аль­ным жыц­цём. У сваю чар­гу, тэ­атр «Ры­мі­ні Пра­та­кол» прад­ ста­віць да­ку­мен­та­ль­ны сцэ­ніч­ны

­

ў­ я­

а.­

,­ ыя­

е­ у­ ­

і­

­ 5.

­

3

т э ат р

Арт-дайджэст

што англі­чан­ка Кэ­ці Міт­чэл, якая пра­цуе ў ня­мец­кім тэ­атры, пры­зна­ ная ад­ной з най­бо­льш знач­ных асоб еўра­пей­скай рэ­жы­су­ры.

вы­ста­вач­ную. Рас­ійскі ака­дэ­міч­ны мо­ла­дзе­вы тэ­атр рас­пач­не фес­ты­ валь спек­так­лем «За­бе­іда» Кар­ла Го­цы — каз­кі (ф’ябы) у па­ста­ноў­цы

33

жан­ры раз­амкнё­най пра­сто­ры пра­ цы. За­кла­дзе­ная ў ім пер­спек­ты­ва мае на ўва­зе па­ста­яннае змя­нен­не, то-бок раз­віц­цё». «За­ла­ты асёл» Юха­на­на­ва скла­да­ецца з се­рыі па­ка­заў з ка­мен­та­ра­мі і раз­бо­рам ра­бот (мо­ду­ляў) ма­ла­дых рэ­жы­ сё­раў і, па ўсім ві­даць, з’яўля­ецца сап­раў­дным пра­ця­гам ра­бо­ты — але ў пры­сут­нас­ці на­зі­ра­ль­ні­каў, якія чу­ юць жы­вы ды­ялог па­ста­ноў­шчы­каў і кі­раў­ні­ка пра­екта. Што да Апу­лея, дык яго­ны ра­ман вы­ка­рыс­тоў­ва­ ецца як пра­сто­ра для пе­ра­ўтва­рэн­ ня тэ­атра ў пер­фар­ма­тыў­ную пра­кты­ку. Надзвы­чай ці­ка­вым пад­аец­ца так­са­ма ка­мер­ны спек­такль «Ра­ка Па­ту­дань» Пскоў­ска­га ака­дэ­міч­ на­га тэ­атра дра­мы імя Аляк­сан­дра Пуш­кі­на, дзе рэ­жы­сёр Сяр­гей Чэ­хаў шу­кае сцэ­ніч­ную ад­па­вед­насць

скла­да­на­му лі­та­ра­тур­на­му све­ту Андрэя Пла­то­на­ва, ба­лан­су­ючы на мя­жы тэ­атра дра­ма­тыч­на­га, ві­зу­ аль­на­га і фі­зіч­на­га ды вы­ка­рыс­тоў­ ва­ючы су­час­ныя тэх­на­ло­гіі ў га­лі­не мед­ыя і гу­ку.

2—14 снеж­ня ў Но­ва­сі­бір­ску ла­ дзіц­ца XIII Між­на­род­ны Ка­ляд­ны фес­ты­валь мас­тац­тваў, сё­ле­та — як склад­нік пра­гра­мы Го­да тэ­атра ў Рас­ійскай Фе­дэ­ра­цыі. Ад са­ма­га за­сна­ван­ня ў 1995-м арга­ні­за­та­ры свя­до­ма ад­мо­ві­лі­ся спа­бор­ні­чаць і пра­во­дзіць кон­курс, да­лу­чыў­шы да тэ­атра­ль­най пра­гра­мы му­зыч­ную і

Але­га До­лі­на пра ад­веч­нае зма­ган­ не да­бра са злом. «Элек­тра­тэ­атр Ста­ніс­лаў­скі» рых­ту­ецца ўра­зіць «За­ла­тым аслом» па­вод­ле Апу­лея — гэ­ты пра­ект Ба­ры­са Юха­на­на­ва пе­рад­усім вы­лу­чае пра­цу над зна­ка­мі­тым антыч­ным тэк­стам. Па­ вод­ле інфас­луж­бы тэ­атра, «пра­ект рэ­алі­за­ва­ны ў пры­нцы­по­ва но­вым для айчын­най тэ­атра­ль­най пра­кты­кі

Фес­ты­валь NET 1. «Крыс­ці­на». Тэ­атр «Шаў­бю­не» (Гер­ма­ нія). Фо­та Стэ­фэ­на Ка­мюс­кі з сай­та schaubuehne.de.

2. «Спро­ба грун­ту ў Ка­зах­ста­не». Тэ­атр «Ры­мі­ні Пра­та­кол» (Гер­ма­нія). Фо­та Дзміт­рыя Ве­лес­ке­ві­ча з сай­та teart.by.

3. «Impromptus». Тэ­атр «Са­ша Ва­льц і гос­ці» (Гер­ма­нія). Фо­та Се­бас­ць­яна Бо­ ле­ша з сай­та criticaldance.org.

XIII Між­на­род­н ы Ка­ляд­н ы фес­ ты­валь мас­тац­тваў 4. «За­бе­іда». Рас­ійскі ака­дэ­міч­ны мо­ ла­дзе­вы тэ­атр (Мас­ква). Фо­та з сай­та ramt.ru.

5. «Ра­ка Па­ту­дань». Пскоў­скі ака­дэ­міч­ны тэ­атр дра­мы імя Аляк­сан­дра Пуш­кі­на. Фо­та з сай­та drampush.ru. лістапад, 2019

Агляд

34

Кан­цэн­трат па­ра­ўнан­няў Міжнародная праграма форуму тэатральнага мастацтва « ТЭАРТ » Ка­ця­ры­на Яро­мі­на Сё­лет­ні «ТЭ­АРТ» ла­дзіў­ся пад сло­га­нам «Кан­цэн­трат». Пра­ўда, у па­ра­ўнан­ні з па­пя­рэд­ні­мі га­да­мі між­ на­род­ная пра­гра­ма зда­ла­ся да­стат­ко­ва сціп­лай, але ўсе ча­ты­ры спек­так­лі вы­гля­да­лі як сво­еа­саб­лі­вы рэ­трас­пек­тыў­ны рух — ад са­май су­час­най (і па ча­се прэм’еры ў 2017 го­дзе, і па фор­ме) «Ад­ысеі» гам­ бур­г­ска­га тэ­атра «Та­лія» да «Ста­лін­гра­да» Тэ­атра Рэ­зо Габ­ры­ядзэ (бо мі­ну­ла бо­льш за два дзя­сят­кі га­доў ад пер­ша­га сцэ­ні­ча­га па­ка­зу) — і прад­эман­стра­ва­лі ка­лі і не най­ноў­шыя тэн­дэн­цыі ў сус­вет­ным тэ­атра­ль­ным мас­тац­тве, дык ад­ны з леп­шых яго­ных уз­ораў, па­зна­чыў­шы да­сяг­нен­ні ды акту­аль­ныя кі­рун­кі раз­віц­ця. На­ту­ра­ль­на, пры­му­сі­лі яны і да па­ра­ўнан­няў са ста­нам тэ­атра бе­ла­рус­ка­га.

Р

ас­па­ча­ла пра­гра­му «з ага­нь­ком», а яшчэ ды­мам і бен­за­пі­ла­мі «Ад­ысея» рэ­жы­сё­ра Анту Ра­мэ­ра Ну­нь­еса. На пад­ста­ве Га­ме­ра­вай па­эмы і акцёр­ скай імпра­ві­за­цыі па­ўстаў спек­такль-атрак­цы­ён, дзе за дзве га­дзі­ны вы­ ка­наў­цы То­мас Ні­ха­ус і Па­уль Шро­дар па­спе­лі па­ка­заць ма­гіч­ныя тру­кі, па­ прак­ты­ка­вац­ца ў грэ­ка-рым­скай ба­ра­ць­бе і прад­эман­стра­ваць на­лаў­чо­насць у сін­хрон­ным пла­ван­ні па ван­не-тру­не. Змяс­тоў­насць тэк­сту гэ­тай «Ад­ысеі» сас­ту­пі­ла мо­ве це­ла і ві­зу­аль­ным воб­ра­зам. Іх, а раз­ам з імі не­ка­ль­кіх сло­ваў, бліз­кіх па гу­чан­ні ў ба­ль­шы­ні еўра­пей­скіх моў, ды ад­на­го з фі­на­ль­ных ды­я­ ло­гаў на англій­скай, ушту­ка­ва­ных у «не­існу­ючую мо­ву», на якой па­стаў­ле­ны спек­такль, аказ­ва­ецца да­стат­ко­ва, каб вы­раз­на акрэс­ліць: у фо­ку­се «Ад­ысеі» зна­хо­дзіц­ца ро­ля ба­ць­кі. Яго­ная асо­ба ў жыц­ці дзя­цей ды ў ста­сун­ках, дзе жа­дан­не лю­бо­ві і пры­знан­ня змеш­ва­ецца з ня­на­віс­цю.

«Мастацтва» № 11 (440)

У па­ста­ноў­цы Анту Ра­мэ­ра Ну­нь­еса аске­тыч­ная пра­сто­ра ры­ту­аль­най за­лы, дзе на сім­ва­ліч­ным па­ха­ван­ні Ад­ысея сус­тра­ка­юцца яго­ныя сы­ны Тэ­ле­мах і Тэ­ле­гон, ро­біц­ца мес­цам раз­ві­тан­ня, але не з ба­ць­кам, а з улас­ны­мі крыў­да­мі і ком­плек­са­мі. У жыц­ці Ад­ысе­евых дзя­цей мес­ца рэ­аль­на­га ча­ла­ве­ка за­ймаў і за­ймае парт­рэт, з яко­га па­зі­рае на сва­іх здраб­не­лых (адзін — маг-му­зы­ка, дру­гі — рэ­пер) на­шчад­каў «су­пер­стар антыч­на­га све­ту», па­зы­чыў­шы аб­ліч­ча ў га­лі­вуд­скай су­пер­зор­кі мі­ну­ла­га Кір­ка Дуг­ла­са, а мес­ца ўлас­ных успа­мі­наў — уяў­лен­ні, за­сна­ва­ныя на мі­фах ды чу­жых апо­ве­дах. Жы­ву­чы ў це­ню ба­ць­ка­ва­ га воб­ра­за, двое ста­лых муж­чын, бы ма­лыя, імкнуц­ца ад­шу­каць пад­абен­ства з ге­ра­ічным про­дкам, каб вы­зна­чыц­ца са сва­ім стаў­лен­нем да яго як да жы­во­га ча­ла­ве­ка. Бра­ты не аб­мя­жоў­ва­юцца вы­ву­чэн­нем фо­та­кар­ткі або на­пі­нан­нем бі­цэп­саў («як у та­ты») ды рас­па­чы­на­юць сап­раў­дную гу­ль­ню ў «Ад­ысею». Але

Рэ­цАгляд эн­з ія

ба­ць­ка за­ста­ецца не­да­ся­га­ль­ным для сы­ноў — ні фі­зіч­на, ні як уз­ор муж­чы­ны і ге­роя. І ка­лі ў фі­на­ле Тэ­ле­мах і Тэ­ле­гон рас­пі­лоў­ва­юць яго­ную тру­ну, зда­ецца, што з парт­рэ­та па­зі­рае не Кірк Дуг­лас, а сам дзя­ду­ля Фрэйд. «Ад­ысею» мож­на бы­ло б на­зваць тым пры­кла­дам су­час­на­га тэ­атра, па якім час ад ча­су су­муе тэ­атр бе­ла­рус­кі, — з ад­мет­нас­цю фор­мы, ад­на­ча­со­вай пра­ зрыс­тас­цю дзея­ння і ад­кры­тас­цю да інтэр­прэ­та­цыі, інтэн­сіў­нас­цю ўздзе­яння на гле­да­чоў (на­ват са­мы стры­ма­ны ча­ла­век ска­ла­нец­ца, ка­лі ў яго над га­ла­вой з дзі­кі­мі кры­ка­мі «Pater!» уз­ні­муць бен­за­пі­лу) — не­здар­ма па­сля спек­так­ля ад­на з гля­да­чак пры­га­да­ла ра­бо­ты Юры Дзі­ва­ко­ва. «Плош­ча ге­ро­яў» То­ма­са Бер­нхар­да ў па­ста­ноў­цы Крыс­ці­яна Лю­пы, на­адва­ рот, да­ла пры­клад рэ­аліс­тыч­на­га (на­ват гі­пер­рэ­аліс­тыч­на­га) псі­ха­ла­гіч­на­га тэ­атра, дзе тэкст за­ста­ецца да­мі­нан­тай і ад яго на айчын­най сцэ­не не ча­ка­юць

35

асаб­лі­вых ад­крыц­цяў. Мож­на пры­га­даць не ад­ну па­ста­ноў­ку, дзе ўжо па­сля двац­ца­ці хві­лін на­зі­ран­ня за імі­та­цы­яй жыц­ця хо­чац­ца сыс­ці і не вяр­тац­ца. Спек­такль Лю­пы доў­жыц­ца ча­ты­ры га­дзі­ны, але жа­дан­ня ўця­каць не ўзні­кае, ня­гле­дзя­чы на тое, што пад­крэс­ле­ная за­па­во­ле­насць, ма­на­тон­насць дзея­ння, асаб­лі­ва ў пер­шым акце, ча­сам за­ка­лых­вае. Ве­ль­мі стры­ма­ная і на­ват у не­чым аске­тыч­ная па рэ­жы­сёр­скіх пры­ёмах «Плош­ча ге­ро­яў» тры­мае ўва­гу атма­ сфе­рай і акцёр­скі­мі ра­бо­та­мі, спа­кой­ны­мі, бу­дзён­ны­мі інта­на­цы­ямі, аб­ра­ны­мі для раз­мо­вы пра страш­ныя рэ­чы, ню­анса­мі, якія да­юць маг­чы­масць ба­чыць крыш­ку бо­льш у ясна вы­зна­ча­ных сэн­сах п’есы. Дзея­нне гэ­та­га спек­так­ля маг­ло ад­бы­вац­ца і пры кан­цы 1980-х, ка­лі бы­ла на­пі­са­на «Плош­ча ге­ро­яў», і ў 2015-м, ка­лі п’еса бы­ла ўва­соб­ле­на на сцэ­не Лі­тоў­ска­га на­цы­яна­ль­на­га дра­ма­тыч­на­га тэ­атра, і ў 1938 го­дзе, да яко­га ва лістапад, 2019

36

Агляд

ўспа­мі­нах і раз­мо­вах што­раз вяр­та­юцца пер­са­на­жы. У шэ­рых сце­нах пус­тых па­ко­яў, за­поў­не­ных скры­ня­мі з рэ­ча­мі, пад­рых­та­ва­ны­мі для ад­праў­кі з Ве­ны, ця­пе­раш­няе су­ты­ка­ецца з мі­ну­лым, што ані­як не па­кі­дае лю­дзей, раз­умных, інтэ­лі­ген­тных, стом­ле­ных, — тыя ўжо пад­обныя да зда­няў, як Ро­берт Шус­тэр Ва­лян­ці­на­са Ма­са­льс­кі­са: ён про­ста кан­ста­туе агід­насць уся­го, што дзее­цца на­во­кал, і ча­кае смер­ці. Га­ра аб­утку на пад­ло­зе, ка­пя­лю­шык пра­фе­са­ра­вай жон­кі, ціш­ком апра­ну­ты бя­ля­вай слу­жан­кай Гер­тай, пры­кры­ты чор­ным по­лі­ эты­ле­нам ма­лю­нак свас­ты­кі на ста­рой ша­фе і фі­на­ль­ная мі­зан­сцэ­на з кам­па­ зі­цый­ным пад­абен­ствам да Та­емнай вя­чэ­ры, — воб­ра­зы, звя­за­ныя з Ха­ла­кос­ там, пра­цу­юць як флэш­бэ­кі, раз­мы­ва­юць пэў­насць ча­су дзея­ння, каб у фі­на­ле яна зу­сім знік­ла, раз­бі­ла­ся, бы тое шкло, пад роў на­тоў­пу і го­лас Гіт­ле­ра. Тэкст Бер­нхар­да свед­чыць: на­строі ў Ве­не кан­ца 1980-х, якія пад­штур­хну­лі пра­фе­ са­ра Шус­тэ­ра да са­ма­губ­ства, ня­шмат ад­роз­ні­ва­лі­ся ад ча­су 1930-х. Лю­па даў маг­чы­масць асвой­тац­ца з існа­ван­нем пер­са­на­жаў спек­так­ля ў пер­шай дзеі, у дру­гой вы­веў артыс­таў у гля­дзе­ль­ню, раў­ня­ючы, ядна­ючы мі­ну­лае і рэ­ча­ існасць, дзе ўздым анты­се­мі­тыз­му з’яўля­ецца пры­ват­ным вы­пад­кам агу­ль­на­га рос­ту не­цяр­пі­мас­ці і ра­ды­ка­лі­за­цыі гра­мад­ства, яго ма­ра­ль­на­га ка­лап­су. Не ідэ­алі­зу­ючы ра­бо­ту Лі­тоў­ска­га на­цы­яна­ль­на­га тэ­атра, усё ж да­во­дзіц­ца пры­знаць: ана­лаг «Плош­чы ге­ро­яў» на су­час­най бе­ла­рус­кай сцэ­не пры­га­даць скла­да­на. Так­са­ма скла­да­на ўя­віць, што ў блі­жэй­шы час на дзяр­жаў­най пля­ цоў­цы мо­жа з’явіц­ца спек­такль, пад­обны да «Пік­се­ля» (кам­па­нія «Ке­фіх» і На­ цы­яна­ль­ны ха­рэ­агра­фіч­ны цэнтр Крэ­тэя і Валь-дэ-Марн, Фран­цыя), дзе су­час­ ная ха­рэ­агра­фія спа­лу­ча­ецца з хіп-хо­пам і эле­мен­та­мі цыр­ка­во­га мас­тац­тва. «Пік­сель» пра­кат­ва­ецца ўжо пяць га­доў, але вы­гля­дае су­час­ным, і зу­сім не праз ужы­ван­не ліч­ба­вых тэх­на­ло­гій — яны да­ўно не на­ві­на. Ад­нак спо­саб і мэ­ та іх вы­ка­рыс­тан­ня ў ра­бо­це Му­ра­да Мер­зу­кі ад­роз­ныя і ад ілюс­тра­цый­нас­ці, і ад эфек­таў ззян­ня ды рас­ко­шы, да якіх пры­звы­ча­іла­ся ба­ль­шы­ня бе­ла­рус­ кіх тэ­атраў. У «Пік­се­лі» тэх­на­ло­гія ро­біц­ца парт­нё­рам вы­ка­наў­цаў, пер­са­на­ жам! З ёю ўза­ема­дзей­ні­ча­юць, ства­ра­ючы эфект зліц­ця ліч­ба­вай рэ­аль­нас­ці і жы­вых акцёр­скіх це­лаў. Ча­сам вір­ту­ознасць і ха­рыз­ма­тыч­насць вы­ка­наў­цаў ска­ла­нае, за­хап­ляе, ды «Пік­сель» ку­ды бо­ль­шы за шоу, якое му­сіць лю­бым

«Мастацтва» № 11 (440)

кош­там ура­зіць. У цэн­тры па­ста­ноў­кі, саб­ра­най з асоб­ных эпі­зо­даў (мож­на вы­ лу­чыць тэ­мы адзі­но­ты, ка­хан­ня, (са­ма)аб­ме­жа­ван­ня), — ча­ла­век, яго ста­сун­кі з іншы­мі, са­мім са­бой. І, як ні дзіў­на, па за­ся­ро­джа­нас­ці на ча­ла­ве­ку і эма­ цый­ным уз­дзе­янні, да­мі­на­ван­ні па­чуц­цё­ва­га ўспры­ман­ня над ра­цы­яна­ль­ным, інтэ­лек­ту­аль­ным, «Пік­сель» — вы­со­ка­тэх­на­ла­гіч­ны, тан­ца­ва­ль­ны — вы­яўля­ ецца бліз­кім да ру­кат­вор­на­га ля­леч­на­га «Ста­лін­гра­да». Гэ­ты спек­такль Рэ­зо Габ­ры­ядзэ без пе­ра­бо­ль­шан­ня — кла­сі­ка сус­вет­на­га тэ­ атра. Гіс­то­рыя вай­ны як аса­біс­тай ка­тас­тро­фы кож­най жы­вой істо­ты, ад ру­ до­га ку­ля­мёт­чы­ка Яшы, яко­га па­кі­ну­ла ня­вес­та, да ка­ня і му­ра­ша, вы­ні­кае з глы­бо­ка аса­біс­та­га све­таў­спры­ман­ня рэ­жы­сё­ра і мас­та­ка, пе­ра­тва­ра­ецца ў пра­ніз­лі­вы апо­вед, ду­жа да­лё­кі ад хрэс­та­ма­тый­на­га вя­лі­ка­га подзві­гу, на­поў­ не­на­га ге­ра­ізмам і біт­ва­мі. Спек­такль-мро­іва, спек­такль-эмо­цыя, дзе бы­та­выя гіс­то­рыі дзі­вос­ным чы­нам спа­лу­ча­юцца з фі­ла­соф­скі­мі раз­ва­га­мі і амаль што біб­лей­скі­мі воб­ра­за­мі, а цу­доў­ныя ля­ль­кі — са­мі па са­бе ўзо­ры мас­тац­тва, ужо надзе­ле­ныя ства­ра­ль­ні­кам інды­ві­ду­аль­нас­цю-ду­шой, — ажы­ва­юць у ру­ ках ані­ма­та­раў, зра­біў­ся той са­май кроп­кай у між­на­род­най пра­гра­ме, якая сцвер­дзі­ла (ба­на­ль­на, але факт): сап­раў­днае мас­тац­тва не­па­ду­лад­нае ча­су. У сё­лет­няй пра­гра­ме «ТЭ­АРТа», скла­дзе­най з па­ста­но­вак роз­ных па ча­се ства­ рэн­ня, жан­ра­ва-ві­да­вой пры­на­леж­нас­ці і пра­бле­ма­ты­цы, вы­раз­на пра­чы­та­ ла­ся яшчэ ад­на про­стая ісці­на: ня­ма дрэн­ных пры­ёмаў, не­акту­аль­най эстэ­ты­кі ці сас­та­рэ­лых тэм. Сус­тра­ка­ецца му­мі­фі­ка­цыя тра­ды­цый за­мест на­ту­ра­ль­на­га раз­віц­ця, са­ма­цэн­зу­ра за­мест га­тоў­нас­ці да ры­зы­кі і да­ве­ру да гле­да­ча, на­ рэш­це, про­ста над­ара­юцца па­срэд­ныя спек­так­лі.

1. «Пік­сель». Кам­па­нія «Ке­фіх» і На­цы­яна­ль­ны ха­рэ­агра­фіч­ны цэнтр Крэ­тэя і Валь-дэМарн (Фран­цыя). Фо­та Ган­ны Шар­ко, з сай­та teart.by.

2, 3. «Ад­ысея». Тэ­атр «Та­лія» (Гам­бург, Гер­ма­нія). Фо­та Армін Смай­ло­віч, з сай­та teart.by.

4, 5. «Плош­ча ге­ро­яў». Лі­тоў­скі на­цы­яна­ль­ны дра­ма­тыч­ны тэ­атр (Ві­ль­нюс). Фо­та На­тал­лі Кі­рыл­ка, з сай­та teart.by.

6. «Ста­лін­град». Тэ­атр Рэ­зо Габ­ры­ядзэ (Тбі­лі­сі, Гру­зія). Фо­та На­тал­лі Кі­рыл­ка, з сай­та teart.by.

Рэ­ц эн­з ія

37

Бал­тый­скае ад­ажыа « Ка­лі мы, мёр­твыя, аб­уджа­емся » Ген­ры­ка Ібсе­на ў Гро­дзен­скім аб­лас­ным дра­ма­тыч­ным тэ­атры

Дзміт­рый Ерма­ло­віч-Да­шчын­скі

Д

ва га­ды та­му, яшчэ га­лоў­ным рэ­жы­сё­рам Ма­гі­лёў­ска­га аб­лас­но­га дра­ ма­тыч­на­га тэ­атра, Саў­люс Вар­нас па­ста­віў «Жан­чы­ну мо­ра» Ген­ры­ка Ібсе­на. Сцэ­ніч­нае асэн­са­ван­не спад­чы­ны скан­ды­наў­ска­га ге­нія пра­ цяг­ну­ла­ся ўва­саб­лен­нем яго «дра­ма­тыч­на­га эпі­ло­гу» ўжо на гро­дзен­скай сцэ­не. У жан­ры «ме­та­фі­зі­кі ка­хан­ня» рэ­жы­сёр­скі апо­вед Вар­на­са за­гу­чаў як ме­та­фа­рыч­ныя каз­кі Уай­ль­да і Швар­ца. Дыс­гар­ма­ніч­ны ва­ка­ліз, дзе мец­ца-сап­ра­на зры­ва­ецца на крык чай­кі, рас­ па­чы­нае спек­такль і ад­дзя­ляе ад­но дзея­нне ад дру­го­га. У но­вым для ся­бе фар­ма­це сім­ва­ліс­цка­га ві­зу­аль­на­га тэ­атра артыс­ты існу­юць да­во­лі бу­дзён­на, сва­іх пер­са­на­жаў прад­стаў­ля­юць ве­ль­мі год­на, але цу­ра­юцца іх унут­ра­на­га све­ту. Пра­фе­сар пры­го­жых мас­тац­тваў Арно­льд Ру­бек (Аляк­сандр Шаў­ка­пля­ саў) з юнай жон­кай Ма­яй (Ма­рыя Бут­ры­мо­віч) апы­на­юцца на аль­пій­скім ку­ рор­це, дзе ў пры­езджай да­ме Арно­льд па­знае Ірэ­ну: ка­лі­сь­ці яна па­за­ва­ла для яго­най ску­льп­ту­ры «Дзень увас­кра­шэн­ня». Ску­льп­ту­ра зда­бы­ла для мас­ та­ка сус­вет­ную сла­ву. Ён па­ла­нё­ны згад­ка­мі і па­лкі­мі дум­ка­мі пра на­тур­ні­цу як пра ча­ла­ве­ка, які падзя­ліў з ім та­емства сут­вор­час­ці. Іх адзі­нае дзі­ця — ску­льп­ту­ра, пры­зна­ная не­пе­ра­вер­ша­ным тво­рам мас­тац­тва. У вы­ра­шэн­ні Вар­на­са «фру пра­фе­сар­ка» Мая знач­на ма­ла­дзей­шая за му­жа, вы­гля­дае яго­наю да­чкой. Якой бы па­кут­лі­вай і экс­прэ­сіў­най ні бы­ла яе рэ­ў­ насць да дзіў­най не­зна­ёмкі, муж аб­авяз­ко­ва зной­дзе маг­чы­масць вы­ду­жаць і «жыць ці­ка­ва». Моц­ную муж­чын­скую энер­гію Арно­ль­да, што вы­ма­гае твор­ ча­га вы­йсця, сім­ва­лі­зуе сцэ­на з ся­ке­рай і мя­дзве­джы рык, які чу­ваць зда­лё­ку. Воб­раз Ірэ­ны (Акса­на Плі­кус) рэ­жы­сёр пад­ае ў дзвюх іпас­та­сях: над­рыў­ным рэ­аліс­тыч­ным, дзе яна псі­хіч­на хво­рая і сяс­тра мі­ла­сэр­нас­ці но­сіць за ёй ад­мыс­ло­вую ка­шу­лю для ўці­ха­мір­ван­ня, ды інфер­на­ль­на-міс­тыч­ным — у ім яна па­ўстае не­ве­ра­год­най ула­дар­кай лё­су, ка­хан­ня і по­ўна­чы. Артыс­тка вы­ кон­вае сваю ро­лю ў кла­сі­цыс­цкай ма­не­ры, пе­ра­важ­на звяр­та­ючы­ся да за­лы і пры­ма­ючы эфек­тныя ста­ту­арныя па­ста­вы. Як ула­дар­цы лё­су ёй слу­жыць Мя­дзведзь (Мі­ка­лай Ві­лі­мо­віч) — не па­цеш­ная рос­та­вая ля­ль­ка, а пер­са­наж са сва­ім ха­рак­та­рам і ма­люн­кам. Каб яго вы­са­ чыць, ма­янтко­вец Ульф­хейм (Аляк­сандр Ка­лаг­рыў) усцяг­вае шку­ру па­ляр­на­га

мя­дзве­дзя. Гэ­та не то­ль­кі гіс­та­рыч­на пра­ўдзі­ва, але і вы­лу­чае пры­ро­ду яго­на­ га пер­са­на­жа — сап­раў­дна­га «зве­ра», які рас­стаў­ляе па­сткі на жан­чын як на дзі­чы­ну і пры­знае за сва­якоў то­ль­кі па­ляў­ні­чых са­бак. У вы­ра­ша­ль­най сцэ­не ён ад­сту­пае пе­рад Мя­дзве­дзем, скі­да­ючы шку­ру, і той па­ку­туе, пры­ціс­ка­ючы яе да ся­бе, як мёр­твую і ка­ха­ную істо­ту. Сва­ёй гас­па­ды­ні Мя­дзведзь пад­но­ сіць срэб­ны клу­бок (а ніт­ка­мі аб­лыт­вае Арно­ль­да пад­час гу­тар­кі з ёю, пе­ра­ д­аю­чы Ірэ­не кан­цы на знак до­лі), а так­са­ма ста­ра­даў­няе люс­тэр­ка ў ка­ва­най ра­ме — еўра­пей­скую адзна­ку та­гас­ве­ту. Кас­цю­мы і сцэ­наг­ра­фія спек­так­ля свед­чаць пра вы­дат­нае па­чуц­цё сты­лю і эстэ­тыч­ны густ ства­ра­ль­ні­цы — га­лоў­най мас­тач­кі тэ­атра Тац­ця­ны Са­ка­лоў­ скай. Асаб­лі­ва ўда­лі­ся су­кен­кі Ірэ­ны — фі­яле­та­вая з пер­ша­га акту, да­поў­не­ ная муш­ту­ком і ге­амет­рыч­ны­мі ўпры­гож­ван­ня­мі — па­знач­ка ўтра­пё­нас­ці ка­бе­ты; ко­ле­ру «на­рвеж­скі лёд» з дру­го­га акту, якая свед­чыць пра ад­лі­гу па­чуц­цяў і ду­хоў­нае ад­ра­джэн­не; чор­на-бе­лая ў фі­на­ле, што рыф­му­ецца з эле­ган­тным гар­ні­ту­рам Арно­ль­да. Сты­ліс­тыч­на спа­лу­ча­юцца так­са­ма строі Маі і Ульф­хей­ма, якім за­ста­ецца зям­ное жыц­цё: іх звяз, ня­гле­дзя­чы на сваю без­на­дзей­насць, не вы­гля­дае не­на­ту­ра­ль­ным. Атмас­фе­ру за­гад­ка­ва­га све­ту з жы­ха­ра­мі-пер­са­на­жа­мі пад­трым­лі­ва­юць па­ўноч­нае ззян­не і ве­лі­чэз­ны айсберг — кар­кас­ная кан­струк­цыя з лёг­кі­мі бе­лы­мі дра­пі­роў­ка­мі. Аб­ры­сы кан­струк­цыі на­гад­ва­юць сі­лу­эт птуш­кі. Ка­лі ў фі­на­ле яна аб­ры­на­ецца на сцэ­ну, гля­дач на свае во­чы ба­чыць сход ла­ві­ны, што ад­ымае ў Арно­ль­да і Ірэ­ны фі­зіч­ны ўзро­вень існа­ван­ня, але ад­кры­вае ім веч­насць ме­та­фі­зіч­на­га ўз’яд­нан­ня. На ад­ным з прэ­м’ер­ных па­ка­заў ёміс­тая за­ла тэ­атра бы­ла па­ўпа­рож­няй. Яшчэ бо­льш яна аб­язлю­дзе­ла па­сля пер­ша­га акту, а дзея­нне па­ру­шаў не­да­рэч­ны смех — па­ўся­дзён­ная тэ­атра­ль­ная ку­ль­ту­ра ко­ліш­няй ка­ра­леў­скай ста­лі­цы не­пры­емна здзі­ві­ла. У Грод­не ўсё яшчэ гу­чыць ад­ажыа Ібсе­на і Вар­на­са. Але хто ж здо­лее па­чуць яго?.. «Ка­лі мы, мёр­твыя, аб­уджа­емся». Сцэ­ны са спек­так­ля. Фо­та На­тал­лі Са­ла­ма і Рус­ла­на Хі­лі­мон­чы­ка, з архі­ва тэ­атра. лістапад, 2019

38

Рэ­ц эн­з ія

Пра­явы рэ­аль­на­га жыц­ця « Ба­ль­ні­ца на краі све­ту » Хрыс­та Бой­ча­ва на сцэ­не На­цы­яна­ль­на­га тэ­атра імя Яку­ба Ко­ла­са

Юрый Іва­ноў­скі

П

ра­явы на­ша­га жыц­ця ро­бяц­ца пад­ста­вай для мас­тац­кіх тэк­стаў, якія ўва­саб­ля­юцца ў роз­ных фор­мах. У да­чы­нен­ні да су­час­най п’есы гэ­та так зва­ны са­цы­яль­ны, да­ку­мен­та­ль­ны тэ­атр з бо­льш тра­ды­цый­ны­мі вы­ яўлен­чы­мі срод­ка­мі, бы­та­вой, гу­тар­ко­вай мо­вай пер­са­на­жаў, што на­мац­вае бо­ле­выя кроп­кі су­час­на­га гра­мад­ства, аль­бо пры­па­весць, па­ра­ба­ла (бо­льш па­шы­ра­ная ў так зва­ны за­стой­ны час, але і яна ўжо вяр­та­ецца), дзе ўсё тры­ ма­ецца на пад­тэк­стах, алю­зі­ях, ці тра­гі­фарс, фан­тас­ма­го­рыя. Су­час­ны пад­ рых­та­ва­ны гля­дач на­ву­чыў­ся раз­умець са­мы скла­да­ны мас­тац­кі тэкст. А як быць з не­пад­рых­та­ва­най пуб­лі­кай? Яна час­цей за ўсё ча­кае за­баў­ля­ль­на­ га ві­до­віш­ча. Тэ­атр, які хо­ча за­ха­ваць пры­стой­нае аб­ліч­ча, імкнец­ца вы­йсці і з та­ко­га ста­но­віш­ча. На­цы­яна­ль­ны ака­дэ­міч­ны тэ­атр імя Яку­ба Ко­ла­са спы­ніў­ся на да­во­лі ня­звык­ лым ма­тэ­ры­яле, што з пун­кту по­гля­ду мас­тац­кай фор­мы, жан­ра­вай асаб­лі­вас­ ці мо­жа быць і пры­па­вес­цю, і тра­гі­фар­сам, і са­ты­рыч­най ка­ме­ды­яй, і дра­май аб­сур­ду: у п’есе Хрыс­та Бой­ча­ва «Ба­ль­ні­ца на краі све­ту» (яна з’яві­ла­ся на­ пры­кан­цы 1980-х) за­кла­дзе­на шмат­ва­ры­янтнасць пра­чы­тан­ня. Рэ­жы­сёр-па­ ста­ноў­шчык Мі­ха­іл Крас­на­ба­еў па­ва­роч­вае твор та­кім чы­нам, каб па-свой­му яго змог пра­чы­таць і кож­ны гля­дач. Для ка­го­сь­ці гэ­та то­ль­кі за­баў­ная гіс­то­рыя пра вар’ятаў (у спек­так­лі ха­пае смеш­ных сі­ту­ацый), пра­ўда, з сум­ным фі­на­ лам. Для ка­го­сь­ці — аб­сур­дыс­цкі тра­гі­фарс, які пра­во­дзіць па­ра­ле­лі з на­шым жыц­цём. «Ба­ль­ні­ца», ад­куль не­маг­чы­ма вы­йсці, уз­ні­кае ды існуе ў спек­так­лі на ўзроў­ні ме­та­фа­рыч­най аса­цы­ятыў­нас­ці і вы­рас­тае да зна­чэн­ня сім­ва­ла. Мас­тач­ка-па­ста­ноў­шчы­ца Свят­ла­на Ма­ка­ран­ка па­зна­чы­ла сцэ­ніч­ную пра­сто­ ру кра­та­мі з ка­шу­ль­ных тка­нін-ру­ка­воў, які­мі ра­ней пе­ра­вяз­ва­лі-за­спа­кой­ва­ лі цяж­кіх псі­хіч­ных хво­рых, а так­са­ма ба­ль­ніч­ны­мі лож­ка­мі, як ніж­ні­мі, так і

«Мастацтва» № 11 (440)

пус­ты­мі вер­хні­мі, быц­цам за­віс­лы­мі ў па­вет­ры (са­ні­та­ры час ад ча­су, ні­бы ў іншы свет, бу­дуць пад­ымаць іх уга­ру). У фі­на­ле, ка­лі з на­се­ль­ні­каў па­ла­ты №6 ні­ко­га не за­ста­нец­ца, яны са­мі па­чнуць ру­хац­ца ўверх-уніз. Важ­кай дэ­тал­лю з’яўля­ецца і тэ­ле­ві­зар, гэт­кае акно ў свет — на­ві­ны, скан­да­ль­ныя па­лі­тыч­ныя шоу з яго па­шы­ра­юць сэн­са­вы ахоп спек­так­ля. І гэ­та так­са­ма «ба­ль­ні­ца» — наш свет і на­шы хва­ро­бы. Пер­шую скрып­ку іграе Дзед (Ры­гор Ша­ць­ко пра­цуе вір­ту­озна, зна­хо­дзя­чы і ка­ме­дый­на-фар­са­выя, і дра­ма­тыч­ныя, і на­ват тра­ге­дый­ныя фар­бы). Грун­тоў­ны, маж­ны, ён пад­трым­лі­вае іншых сва­ёй упэў­не­нас­цю, без­да­кор­най, час­та па­ра­ дак­са­ль­най жыц­цё­вай ло­гі­кай і ма­ты­ва­цы­яй. Раз­ам з тым воб­раз аса­цыю­ец­ца і з гор­каў­скім Лу­кой з кла­січ­най п’есы «На дне»: Дзед з біб­лей­скім імем Іо­ сіф (тут на­зі­ра­ецца аўтар­ская іро­нія, бо пер­са­наж ве­ль­мі да­лё­кі ад свя­тас­ ці — апра­ча клеп­та­ма­ніі, ён і на схі­ле дзён не губ­ляе па­вы­ша­най ці­ка­вас­ці да жан­чын) су­ця­шае хво­рых ілю­зі­ямі, дае ім хоць мар­ныя, але спа­дзя­ван­ні, пад­ трым­лі­вае надзе­яй. І най­перш — Кан­ту­за­ва, які трап­ляе ў клі­ні­ку са стра­ча­най па­мяц­цю. Пра­ўда, ка­лі над­ыхо­дзіць фан­тас­тыч­ны мо­мант здзяй­снен­ня са­мых не­да­сяж­ных мар і з’яўля­ецца маг­чы­масць для ўсіх ге­ро­яў тра­піць у Швей­ца­

Рэ­ц эн­з ія рыю, Дзед пер­шым ад­маў­ля­ецца ту­ды ехаць. А што, ка­лі гэ­тыя ле­ту­цен­ні ра­ зыдуц­ца з рэ­аль­нас­цю і там усё бу­дзе не так, як мро­іла­ся? Маг­чы­ма, ён, Іо­сіф, бо­льш за іншых раз­умее: то­ль­кі за ма­ру (ве­ру, надзею) мо­жа тры­мац­ца ча­ла­ век у гэ­тым жыц­ці. І ў фі­на­ле, па­сля смер­ці Бра­тоя, Дзед сап­раў­ды трап­ляе ў леп­шы свет, дзе ён на фо­не зор­на­га не­ба злу­чыц­ца са сва­ёй вер­най і адзі­най спа­да­рож­ні­цай жыц­ця (у ро­лі Ста­рой за­ня­тыя Та­ма­ра Сквар­цо­ва і Ва­лян­ці­на Баг­да­на­ва). Дру­гі вы­ка­наў­ца гэ­тай ро­лі Дзе­да, Ге­надзь Гай­дук, мае аб­са­лют­на іншыя псі­ха­фі­зіч­ныя да­дзе­ныя і зна­хо­дзіць іншыя акцэн­ты. Не за­хап­ля­ючы­ся аб­ыгры­ван­нем за­баў­ных сі­ту­ацый, вос­тра­ка­ме­дый­най ха­рак­тар­нас­цю воб­ра­ за, ён імкнец­ца вы­явіць яго­ную сут­насць. Ві­даць, Дзед не змі­рыў­ся з не­йкай не­спра­вяд­лі­вас­цю, та­му і тра­піў у ба­ль­ні­цу. Гэ­та бо­льш ста­лы, асця­рож­ны і з вар­тым жыц­цё­вым дос­ве­дам ча­ла­век, да чы­іх па­ра­даў і пе­ра­сця­рог пры­слух­ ва­юцца ўсе па­цы­енты. Пер­шы вы­ка­наў­ца ро­лі Кан­ту­за­ва Аляк­сандр Ба­зук ве­ль­мі кра­на­ль­на спра­ ба­ваў прад­ста­віць ча­ла­ве­ка, які па­чы­нае жыц­цё з чыс­та­га арку­ша, быц­цам ілюс­тру­ючы дум­ку пра ідэю, што трап­ляе ў аб­са­лют­на чыс­тую свя­до­масць. Пры ўсім да­клад­ным аб­ыгры­ван­ні сі­ту­ацый ха­рак­тару пер­са­на­жа не става-

39

ла належнага раз­віц­ця. Гео­ргій Лой­ка з улас­ці­вы­мі яму ад­чу­ван­нем вас­тры­ні фор­мы і схі­ль­нас­цю да гра­тэс­ку, ства­рае бо­льш пэў­ны воб­раз. Ку­ль­мі­на­цы­яй яго­на­га раз­віц­ця з’яўля­ецца сцэ­на з жон­кай — тая не­спа­дзя­ва­на па­збаў­ляе Кан­ту­за­ва фан­та­зіі, што ўжо на­ма­ля­ва­ла­ся ў яго чыс­тай свя­до­мас­ці. Не менш кра­на­ль­ны­мі, аб­ая­ль­ны­мі, не­пас­рэд­ны­мі вы­гля­да­юць ма­ла­дыя пер­са­на­жы — Фе­ро (Гер­ман Ды­ма­рэц­кі ў гэ­тай ро­лі вы­бу­хо­вы, імпу­ль­сіў­ны, як той ка­заў, з чор­ці­кам у га­ла­ве, пры­ўно­сіць драйв у кож­ную сваю сцэ­ну; Мак­сім Ца­роў, на­адва­рот, бо­льш спа­кой­ны, за­ся­ро­джа­ны) і Бра­тоя (Аляк­сей Сто­ма і Ула­дзіс­лаў Жу­раў­лёў так­са­ма ве­ль­мі роз­ныя, але аб­одва шчы­рыя і эма­цый­ныя). Вы­ка­наў­цы яскра­ва аб­ыгры­ва­юць усе сі­ту­ацыі, у якія трап­ля­юць іх ня­ўдач­лі­выя ге­роі. Яны асу­джа­ны аль­бо па­мер­ці (смерць за­мест да­лей­шых па­кут вы­бі­рае Бра­той), аль­бо пры­звы­ча­іцца да існа­ван­ня, па­збаў­ле­на­га ілю­ зій, а на­сам­рэч — да вар’ятні, як Фе­ро. Яшчэ адзін ве­ль­мі ці­ка­вы пер­са­наж з’яўля­ецца ў сце­нах ба­ль­ні­цы. У яго і імя асаб­лі­вае — Уі­ль­ям (Яўген Бе­рас­неў). Аб яго сап­раў­дным пры­зна­чэн­ні і сут­нас­ці мож­на то­ль­кі зда­гад­вац­ца. У па­цы­ ентаў ля­кар­ні на­ват за­кра­да­ецца пад­азрэн­не: а мо­жа, гэ­та рус­кі шпі­ён? Бач, усё вы­пыт­вае, усё за­піс­вае. Ці гэ­та ўся­го то­ль­кі хво­ры са сва­ёй ідэ­яй-фікс (усё

за­піс­ваць!) аль­бо... тая са­мая най­вы­шэй­шая істо­та, імя якой не пры­ня­та вы­ маў­ляць да­рэм­на. На жаль, у спек­так­лі гэ­та да­клад­на не вы­зна­ча­на. У фі­на­ле ён адзі­ны аца­лее ў па­ла­це № 6, каб са сва­ім ма­на­ло­гам звяр­нуц­ца на­ўпрост да гля­дзе­ль­ні. Ён ста­віць без­ліч ды­ягна­заў хво­ра­му ча­ла­вец­тву: ка­му­нізм, анты­ка­му­нізм, фа­шызм, тэ­ра­рызм, гла­ба­лізм, антыг­ла­ба­лізм... У спек­так­лі за­ня­ты артыс­ты-ко­ла­саў­цы са­мых роз­ных па­ка­лен­няў, утва­ра­ючы вар­ты ансамбль. На­ват эпі­за­дыч­ныя ро­лі не губ­ля­юцца: ча­го вар­ты вы­хад Жон­кі Кан­ту­за­ва (Ні­на Об­уха­ва)! Не­су­па­дзен­не аль­бо кан­траст акцёр­ска­га ты­па­жу і са­мо­га пер­са­на­жа (про­стай вяс­ко­вай жан­чы­ны) рап­там на­ра­джае, мож­на ска­заць, экс­цэн­трыч­ны, тра­гі­фар­са­вы воб­раз. Ма­ецца і мля­вая, праг­ ная да муж­чын Мед­сяс­тра (Свят­ла­на Су­ха­до­ла­ва). І бру­та­ль­ны пра­сця­чок, ама­тар спі­ры­ту­су Док­тар (Арцём Бла­хін). Аль­бо аб­са­лют­на ма­ле­неч­кая ро­ля Ле­ні (з дзвюх вы­ка­наў­цаў най­бо­льш трап­ная На­ста Рэ­ўчан­ка-Лук’яна­ва) — ця­ жар­най, якая, бы не­йкі пры­від, раз-по­раз мі­ль­га­не на да­ль­нім пла­не і з якой у фі­на­ле «ажэ­няць» Фе­ро. Яна не пра­мо­віць ні сло­ва, але вы­явіць за­ўваж­ную га­му па­чуц­цяў. Вар­тасць спек­так­ля ко­ла­саў­цаў па­ля­гае най­перш у шмат­сла­ёвас­ці. Праз верхні, ка­ме­дый­ны пласт пра­свеч­вае дру­гі, дра­ма­тыч­ны, праз яго трэ­ці — аб­ сур­дыс­цкі; ад­на тэ­ма — ілю­зор­нас­ці ча­ла­ве­ча­га існа­ван­ня — цяг­не дру­гую — бяз­глуз­дас­ці, аб­сур­днас­ці сіс­тэм і светапоглядаў, ка­лі яны не за­сна­ва­ныя на мі­ла­сэр­нас­ці, ува­зе і лю­бо­ві да ча­ла­ве­ка.

1. Рыгор Шацько (Дзед).

2. «Бальніца на краі свету». Сцэна са спектакля.

3. Яўген Бераснеў (Уільям), Аляксандр Базук (Кантузаў). Фота Наталлі Лавіцкай-Ярмолавай. лістапад, 2019

40

Рэ­ц эн­з ія

Схоп­ле­ныя ў мо­мант змя­нен­ня « Arche & Ket » у пра­сто­ры « Ок16»

Свят­ла­на Кур­га­на­ва

Г

э­та гіс­то­рыя двух ча­ла­век, якія сус­трэ­лі­ся ўжо да­рос­лы­мі, але пе­ра­жы­ лі вы­бліск ка­хан­ня — як быц­цам пер­ша­га, яшчэ ня­спе­ла­га. Дзве асо­бы знік­лі і рас­пус­ці­лі­ся ў ад­ным «мы», а яно... вы­пра­ца­ва­ла свой рэ­сурс. Аджы­ло. Скон­чы­ла­ся. І ўсё астат­няе жыц­цё ге­роі спра­бу­юць вяр­нуць стра­ ча­нае — па­чуц­цё цэ­лас­нас­ці. Мро­яць пра тое імгнен­не, ка­лі па­та­на­лі ад­но ў ад­ным. «Arche & Ket» пра тое, як мы хва­ра­ві­та ўрас­та­ем у парт­нё­раў, га­ду­ ем і раз­га­доў­ва­ем агу­ль­нае, губ­ля­ем пры­ват­нае, асоб­нае, інды­ві­ду­аль­нае… Мі­ну­лым тэ­атра­ль­ным се­зо­нам рэ­жы­сёр Антон Ма­ку­ха зла­дзіў ві­дэ­ачыт­ку гэ­тай п’е­сы гру­зін­ска­га дра­ма­тур­га Дзі­міт­рыя Уча­не­ішві­лі (яна ў 2016 го­ дзе бы­ла адзна­ча­на ся­род пе­ра­мож­цаў між­на­род­на­га кон­кур­су дра­ма­тур­гіі «Ба­дэн­вай­лер»). Для экс­пе­ры­мен­ту па­ста­ноў­шчык вы­браў рэ­аль­ныя тэ­ат­ раль­­ныя па­ры, якія му­сі­лі чы­таць тэк­сты пра ка­хан­не, ма­ючы дос­вед у рэ­ аль­ным жыц­ці, — та­кім чы­нам уз­нік да­дат­ко­вы пласт сэн­су, а эмо­цыі ды па­чуц­ці зра­бі­лі­ся зо­най сап­раў­дна­га да­сле­да­ван­ня. Па­ста­ноў­ка — спро­ба вы­явіць фун­кцы­яна­ван­не ка­хан­ня ў на­шым жыц­ці. Ці за­ста­ецца лю­боў, ка­лі ка­хан­не па­мі­рае? Пад­час спек­так­ля з’яўля­ецца ўра­ жан­не, што па­ста­ноў­шчык ха­вае сваё прад­стаў­лен­не пра эмо­цыі і дос­вед лю­бо­ві. Праз ві­дэ­ачыт­ку ён атры­маў ка­лек­тыў­ны зрэз ба­чан­ня сцэ­ніч­най гіс­то­рыі — ад­на­ча­со­ва раз­на­стай­ны і аб­агу­ль­не­ны, як бы па­ра­дак­са­ль­на ні гу­ча­ла гэ­тае сцвяр­джэн­не. І ўва­со­біць ад­на­ча­со­вую агу­ль­насць і раз­роз­не­ насць рэ­жы­сёр і яго ка­ман­да (Іры­на Шы­ро­кая — ха­рэ­ограф­ка-па­ста­ноў­ шчы­ца, Юрый Шым­лей — кам­па­зі­тар, Да­ні­іл Га­ёў — апе­ра­тар, Кан­стан­цін Кос­тка — мас­так па свят­ле) спра­бу­юць з да­па­мо­гай між­дыс­цып­лі­нар­на­га рэ­жы­сёр­ска­га інстру­мен­та­рыю. Спек­такль існуе ў не­ка­ль­кіх плос­кас­цях — дра­ма­тыч­най (ві­дэа), плас­тыч­най і це­ня­вой, праз якія рас­па­вя­да­юцца тры ва­ры­яцыі на тэ­му ад­на­го ка­хан­ня. Не­ка­ль­кі пар пра­цу­юць як ад­на, але ў той са­мы час ма­юць мі­ні­ма­ль­ныя ад­ роз­нен­ні ў сва­іх гіс­то­ры­ях. Сцэ­наг­ра­фія — экран і чыс­тая пад­ло­га пе­рад ім. Здым­ка ге­ро­яў прад­стаў­ляе ні­бы ру­хо­мыя па­шпар­тныя фо­та — на іх ад­люс­ тра­ва­ны не то­ль­кі зме­ны ры­саў, але і па­чуц­цяў: Аляк­сандр Яфрэ­маў і Крыс­ ці­на Шаў­рыд пра­цу­юць то­ль­кі мі­мі­кай і га­ла­са­мі. У мо­мант пра­жы­ван­ня

«Мастацтва» № 11 (440)

«Arche & Ket». Сцэ­на са спек­так­ля. Фота Аляксандры Піліповіч-Сушчыц.

па­чуц­ця ге­роі аго­ле­ныя, па­сту­по­ва з’яў­ля­ецца адзен­не, ма­кі­яж. Апра­нан­не мож­на раз­умець як ад­да­лен­не, ад­мя­жоў­ван­не па­сля пе­ра­жы­тай бліз­кас­ці (бу­дзем ча­каць кан­чат­ко­вы ман­таж, каб у гэ­тым упэў­ніц­ца). Усе склад­ні­кі спек­так­ля спра­цоў­ва­юць на асэн­са­ван­не та­го, як на­ра­джа­ ецца, жы­ве і па­мі­рае ка­хан­не, як два ча­ла­ве­кі спля­та­юцца ў не­па­рыў­нае, не­са­мас­той­нае і ве­ль­мі хва­ра­ві­тае «мы». Але, як той ка­заў, ма­юцца ва­ры­ янты: гля­дач кам­бі­нуе вы­явы (кры­ні­цы) успры­ман­ня гіс­то­рыі на свой густ, мо­жа ба­чыць інды­ві­ду­аль­ныя ры­сы кож­най па­ры, якая аб­іра­ецца для асэн­ са­ван­ня ў пэў­ны мо­мант, — па­ру на ві­дэа, па­ру ў тан­цы аль­бо тую, што сліз­ гае це­ня­мі на сце­нах пра­сто­ры Black Box. Пра­ўда, сцэ­ніч­ная гіс­то­рыя за­ста­ ецца ня­змен­най. Усё па­чы­на­ецца і кан­ча­ецца ва­ль­сам. Ха­рэ­агра­фіч­ная дра­ма­тур­гія мо­ жа быць пра­чы­та­ная шмат­ва­ры­янтна: як вы­хад з ад­ной ча­са­вай кроп­кі і вяр­тан­не ў тую са­мую кроп­ку, быц­цам пе­ра­жы­тае бы­ло ўяў­ным; як шмат­ ра­зо­вае пра­жы­ван­не ад­на­го і та­го са­ма­га ка­хан­ня з ад­ным і тым са­мым ча­ла­ве­кам з маг­чы­мас­цю вяр­тан­ня дзе­ля вы­праў­лен­ня па­мы­лак. Га­лоў­нае, што ў фі­на­ль­ным тан­цы ге­роі змаг­лі «аб­ну­ліц­ца» — за­крыць свой па­пя­рэд­ні дос­вед і ва­ль­са­ваць так, быц­цам усё яшчэ на­пе­ра­дзе, ні­бы яны вяр­ну­лі­ся ў вы­зна­ча­ль­ны пункт, зра­біў­шы ідэ­аль­нае ко­ла ў вы­ка­нан­ні Яўге­на Іва­но­ва ды Іры­ны Шы­ро­кай. Ва­ры­янт з Ган­най Са­чыў­ка, ма­быць, бу­дзе іншым. Важ­най час­ткай гіс­то­рыі з’яў­ля­юцца пе­ра­след­ні­кі (Ігар Шу­га­ле­еў, Аляк­сандр Ша­роў), якія ад­праў­ля­юць га­лоў­на­га ге­роя ў тур­му на сем доў­гіх га­доў, пры­ му­со­ва пра­во­дзяць праз вы­пра­ба­ван­не раз­ры­вам, а по­тым га­ня­юцца за ім усё жыц­цё. Гэт­кі Вя­лі­кі Брат, што на­зі­рае за ва­мі на­ват праз ві­дэ­ашэ­раг: ве­лі­зар­ныя по­ста­ці з экра­на раз­гля­да­юць пер­са­на­жаў-уце­ка­чоў. Але ча­му два ча­ла­ве­кі, якія не ка­ха­юць ад­но ад­на­го, па­він­ны пра­цяг­ваць быць ра­ зам? Праз ві­на­ва­тасць, пра­гу пе­ра­жыць зна­ёмае ад­чу­ван­не, ад­на­віць эмо­ цыі, «пе­ра­ма­таць» пры­емнас­ці як за­шма­ль­ца­ва­ную стуж­ку? Бо за імі со­чаць і яны не мо­гуць «здац­ца», па­він­ны «ста­рац­ца»…

«Arche & Ket» — гэ­та пе­ра­асэн­са­ван­не рэ­аліз­му, у якім мы ні­чо­га не ве­да­ем пра свае па­чуц­ці і эмо­цыі.

­ ў­ с­

а­

­ а­

«Пан­ара­ма еўра­пей­ска­га кі­но», якую кож­ны год арга­ні­зуе грэ­час­кая што­дзён­ная га­зе­та «Eleftherotypia» (су­мес­на з Мі­ніс­тэр­ствам ку­ль­ ту­ры кра­іны) і якую ўзна­ча­ль­вае кі­нак­ры­тык Ні­нас Фе­нек Мі­ке­лі­дэс, пра­хо­дзіць у Афі­нах з 21 ліс­та­па­да па 4 снеж­ня. Гэ­ты кі­на­фо­рум прад­ стаў­ляе кон­курс но­вых еўра­пей­скіх фі­ль­маў, а так­са­ма рэ­трас­пек­ты­вы і ад­мыс­ло­выя пра­гра­мы ў го­нар вы­біт­ных кі­на­рэ­жы­сё­раў. Сё­ле­та «Пан­ара­ма еўра­пей­ска­га кі­но» пры­све­ча­на па­мя­ці Стэн­лі Куб­ры­ка з на­го­ды двац­ца­ці­год­дзя сы­хо­ду апош­ня­га. На «Пан­ара­ме» бу­дуць прад­стаў­ле­ны се­рыя грэ­час­ка­га кі­но ў сты­лі ну­ар і пад­бор­ка фі­ль­ маў пад за­га­лоў­кам «Вай­на і мір» у го­нар ста­год­дзя Вер­са­льс­ка­га да­га­во­ра. На кі­на­фо­ру­ме пла­ну­ецца так­са­ма круг­лы стол пра еўра­пей­ скае кі­но.

еі­ е.

28 ліс­та­па­да ў рус­ка­моў­ны пра­кат вы­хо­дзіць ад­на з са­мых зна­ка­ мі­тых сту­жак Чар­ль­за Спен­се­ра Чап­лі­на «Но­выя ча­сы». Кар­ці­на ства­ра­ла­ся ў 1933—1936 га­ды і ста­ла но­вым эта­пам твор­ час­ці ге­нія сус­вет­на­га кі­но. Чар­лі Чап­лін пла­на­ваў зра­біць сваю пер­ шую гу­ка­вую пра­цу, але ў пра­цэ­се пе­рад­умаў: у фі­ль­ме ёсць не­вя­лі­кія ды­яло­гі і ад­мыс­ло­ва на­пі­са­ ная са­мім аўта­рам, са­ма па са­бе зна­ка­мі­тая му­зы­ка. Парт­нёр­кай Чап­лі­на ў «Но­вых ча­сах» вы­сту­ пі­ла яго та­га­час­ная спа­да­рож­ні­ца па жыц­ці, аме­ры­кан­ская актры­са Па­лет Га­дар. На су­час­ныя экра­ны па­тра­піць ад­рэс­таў­ра­ва­ная ліч­ба­вым шля­хам вер­сія фі­ль­ма.

­

ў­ я­

а.­

,­ ыя­

е­ у­ ­

і­

­ 5.

­

3

кіно

Арт-дайджэст

З 5 па 12 снеж­ня ад­на­ча­со­ва ў Мас­кве і Санкт-Пе­цяр­бур­гу про­й­ дзе рас­ійская час­тка фес­ты­ва­лю да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но «АРТДОК­ ФЕСТ». У кон­кур­се гэ­тым раз­ам удзе­ль­ні­чае 21 стуж­ка, у тым лі­ку фі­ль­мы бе­ла­рус­кіх рэ­жы­сё­раў — «Стрып­тыз і вай­на» Андрэя Ку­ці­лы, «Мая ба­бу­ля з Мар­са» Аляк­сан­дра Мі­хал­ко­ві­ча і «Чыс­тае мас­тац­тва» Мак­сі­ма Шве­да. Апош­няя карціна на­пры­кан­цы кас­трыч­ні­ка атры­

З 5 па 15 снеж­ня ў Га­ва­не пра­хо­ дзіць «Між­на­род­ны фес­ты­валь но­ва­га ла­ці­на­аме­ры­кан­ска­га кі­но». Со­рак пер­шы па лі­ку кі­на­фо­ рум з’яў­ля­ецца доб­рай на­го­дай для атры­ман­ня ве­даў аб усіх аспек­тах ла­ці­на­аме­ры­кан­ска­га кі­на­мас­тац­ тва. Апра­ча асноў­най кон­кур­снай пра­гра­мы, на­вед­ва­ль­ні­каў фэс­ту ча­ кае пан­ара­ма ла­ці­на­аме­ры­кан­скіх сту­жак, сек­цыя ка­рот­ка­га мет­ра і пан­ара­ма сус­вет­на­га кі­но. Сё­ле­та

41

ча­на фі­ль­мам з кра­ін Азіі, Афры­кі і Ла­цін­скай Аме­ры­кі. Фес­ты­валь ла­дзіц­ца з да­па­мо­гай Дзяр­жаў­най ака­дэ­міі мас­тац­тваў шта­та Ке­ра­ла.

19 снеж­ня ў рус­ка­моў­ны пра­кат вы­хо­дзіць фі­льм «З шы­ро­ка за­ плюш­ча­ны­мі ва­чы­ма». Апош­няя стуж­ка кла­сі­ка сус­вет­на­га кі­на­мас­ тац­тва Стэн­лі Куб­ры­ка па­ба­чы­ла свет ужо па­сля яго смер­ці ў 1999 го­дзе і ця­пер атрым­лі­вае дру­гое экран­нае жыц­цё ў вы­гля­дзе ад­рэс­ таў­ра­ва­на­га ва­ры­янту. У фі­ль­ме па ма­ты­вах ад­на­го з тво­раў аўстрый­ ска­га пі­сь­мен­ні­ка Арту­ра Шніц­ле­ра га­лоў­ныя ро­лі вы­ка­на­лі Том Круз і Ні­коль Кід­ман. «Афі­цэр і шпі­ён» — апош­няя па ча­се стуж­ка кла­сі­ка су­час­на­га кі­но

мала прыз за леп­шую рэ­жы­су­ру на лат­вій­скай час­тцы «АРТДОК­ФЕСТ» у Ры­зе. Між­на­род­ны фес­ты­валь да­ку­ мен­та­ль­на­га кі­но «АРТДОК­ФЕСТ» пра­во­дзіц­ца ў Мас­кве з 2007 го­да. На сён­няш­ні дзень гэ­та са­мы буй­ны ў Рас­іі фо­рум да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но па ко­ль­кас­ці фі­ль­маў, се­ансаў і аб’­ёму індус­тры­яль­най пра­гра­ мы. Апош­нія тры га­ды да Мас­квы да­лу­чы­лі­ся Санкт-Пе­цяр­бург і Ры­га. Да ўдзе­лу ў асноў­най кон­кур­снай пра­гра­ме да­пус­ка­юцца рас­ійскія і лат­вій­скія прэ­м’е­ры фі­ль­маў, зня­тых на рус­кай мо­ве на тэ­ры­то­ рыі ўся­го све­ту. У па­за­кон­кур­снай пра­гра­ме «Ася­ро­дак» прад­стаў­ле­на сус­вет­ная рус­ка­моў­ная да­кумен­ та­ліс­ты­ка. Што­год фес­ты­валь на­вед­вае ка­ля 20 000 гле­да­чоў, гас­цей і ўдзе­ль­ні­каў. У дзень за­ крыц­ця «АРТДОК­ФЕСТ» уру­ча­ецца На­цы­яна­ль­ная прэ­мія Рас­іі ў сфе­ры не­ігра­во­га кі­но і тэ­ле­ба­чан­ня «Лаў­ ро­вая га­лі­на».

фес­ты­валь пры­све­ча­ны ста­год­дзю ку­бін­ска­га рэ­жы­сё­ра Са­нь­ць­яга Аль­ва­рэ­са. У ста­лі­цы індый­ска­га шта­та Ке­ра­ ла, го­ра­дзе Ці­ру­ва­нан­та­пу­ра­ме (Тры­ван­дру­ме), з 6 па 13 снеж­ня ў двац­цаць чац­вёр­ты раз пра­хо­дзіць між­на­род­ны кі­на­фес­ты­валь. Ён пра­па­нуе вя­лі­кі вы­бар сту­жак з роз­ ных кра­ін све­ту і дае маг­чы­масць па­зна­ёміц­ца з шы­ро­кім спек­трам на­ві­нак індый­скай кі­на­выт­вор­час­ці. Кон­кур­сная пра­гра­ма фэс­ту пры­све­

Ра­ма­на Па­лан­ска­га — вы­хо­дзіць у рус­ка­моў­ны пра­кат 19 снеж­ня. Яна рас­па­вя­дае пра так зва­ную «спра­ву Дрэй­фу­са» — зна­ка­мі­тую падзею па­чат­ку ХХ ста­год­дзя ў Фран­цыі. Ары­гі­на­ль­ная на­зва фі­ль­ма «Я аб­ві­на­вач­ваю» — пер­шыя сло­вы зва­ро­ту фран­цуз­ска­га пі­сь­мен­ні­ка Эмі­ля За­ля ў аб­аро­ну бы­ло­га афі­ цэ­ра фран­цуз­скай арміі Ад­оль­фа Дрэй­фу­са, не­спра­вяд­лі­ва асу­джа­ на­га за здра­ду дзяр­жа­ве і шпі­янаж. Сё­ле­та ў ве­рас­ні фі­льм Па­лан­ска­га атры­маў Асаб­лі­вы прыз жу­ры, а так­са­ма прыз між­на­род­най фе­дэ­ ра­цыі кі­нап­рэ­сы FIPRESCI на 76-м Між­на­род­ным кі­на­фес­ты­ва­лі ў Ве­не­цыі. У га­лоў­ных ро­лях зня­лі­ся зор­кі фран­цуз­ска­га кі­но Луі Га­рэль і Жан Дзю­жар­дэн.

1, 2. «Новыя часы» Чарлі Чапліна.

3. Саньцьяга Альварэс.

4, 5. «Афіцэр і шпіён» Рамана Палан­ скага. лістапад, 2019

42

Рэ­ц эн­з ія Агляд

«Ліс­та­пад-2019»: Пункт ад­лі­ку ХХVI Мін­скі між­на­род­ны кі­на­фес­ты­валь

Антон Сі­да­рэн­ка У све­ц е вы­со­к а­га кі­н а­м ас­тац­тва ад­бы­ла­ся зме­н а па­ ка­лен­н яў. Ме­н а­ві­та та­к ія вы­сно­вы мож­на бы­ло зра­ біць па­сля пра­гля­д аў сё­лет­ня­га « Ліс­та­п а­д а ». І па­к уль у жу­ры яшчэ за­ся­д а­юць кі­н е­м а­таг­ра­фіс­ты, чый твор­чы рос­квіт пры­й шоў­ся на ка­н ец мі­н у­ла­га ста­год ­д зя, на экра­н е да­м і­н у­юць стуж­кі тых, ка­го на­зы­ва­юць мі­ле ­ ні­я ла­м і. Ме­н а­ві­та апош­нія ад­к аз­ва­юць ця­п ер за ад­ люс­тра­ван­н е ста­н у су­час­на­га ча­ла­ве­к а і гра­м ад­ства ў кі­н а­м ас­тац­тве. Шмат у чым яны пад­о бныя да па­п я­рэд­ ня­га па­к а­лен­н я, шмат у чым уні­к а­ль­н ыя і аб­апі­ра­юцца на іншы эма­ц ый­н ы ды жыц­ц ё­вы во­п ыт. Па­ў та­ры з ліш ­ нім со­тні фі­ль­м аў « Ліс­та­п а­д а-2019» да­лі вы­д ат­ную маг­ чы­м асць па­зна­ё міц­ц а з но­вай ге­н е­ра­ц ы­я й і ўпэў­н іц­ц а ў ня­змен­н ас­ці кі­н о як леп­ша­га срод­к у асэн­са­ван­н я рэ ­ ча­і снас­ці.

1. «А потым мы танцавалі». Рэжысёр Леван Акін (Швецыя, Грузія, Францыя).

2, 3. «Атлантыда». Рэжысёр Валянцін Васяновіч (Украіна).

4. «Злачынны чалавек». Рэжысёр Дзмітрый Мамулія (Грузія, Расія).

5, 6. «Ліліян». Рэжысёр Андрэас Хорват (Аўстрыя).

7. «Удых-выдых». Рэжысёр Дзіта Цінцадзэ (Грузія, Расія, Швецыя).

8. «Цела Божае». Рэжысёр Ян Камаса (Польшча, Францыя).

9. «Размаляваная птушка». Рэжысёр Вацлаў Маргаўл (Чэхія, Славакія, Украіна). «Мастацтва» № 11 (440)

Рэ­цАгляд эн­з ія

43

П

ра­сто­ра інтэ­лек­ту­аль­на­га, фес­ты­ва­ль­на­га кі­но рэ­зка зву­зі­ла­ся яшчэ на­пры­кан­цы двух­ты­сяч­ных. Гэ­та за­ўваж­на і па на­шым адзі­ным буй­ ным між­на­род­ным кі­на­фо­ру­ме — ня­гле­дзя­чы на па­ста­янную пры­сут­ насць «Ліс­та­па­да» ў эфі­ры і на ста­рон­ках пра­ктыч­на ўсіх айчын­ных СМІ, фес­ты­ва­ль­ныя па­ка­зы ад­бы­ва­юцца ва ўсё мен­шых па па­ме­ры аўды­то­ры­ях. Але ко­ль­касць кам­пен­су­ецца якас­цю. Сён­няш­няя аўды­то­рыя фэс­ту, ба­дай што, са­мая пад­рых­та­ва­ная за чвэрць ста­год­дзя існа­ван­ня кі­на­фо­ру­му. «Ліс­ та­пад-2019» пра­па­на­ваў надзвы­чай на­сы­ча­ную і якас­ную пра­гра­му, якая бы­ла не за­мкнё­ная на аб­ме­жа­ва­ным ко­ле фес­ты­ва­ль­ных хі­тоў. І ігра­вая, і да­ку­мен­та­ль­ная пра­гра­мы да­лі бе­ла­рус­ка­му гле­да­чу маг­чы­масць пе­ра­ жыць уні­ка­ль­ны дос­вед су­мес­на­га пра­гля­ду не­стан­дар­тна­га кі­но ў кі­на­за­ле, дос­вед, які ў па-за фес­ты­ва­ль­най пра­сто­ры па­сту­по­ва вы­ціс­ка­ецца ку­ль­ту­ рай інды­ві­ду­аль­ных хат­ніх пра­гля­даў. Так­са­ма важ­на, што не­ка­ль­кі год за­пар «Ліс­та­пад» з’яў­ля­ецца не то­ль­кі акном у свет гла­ба­ль­ных кі­нап­ра­цэ­саў, але і віт­ры­най но­ва­га на­цы­яна­ль­на­га кі­нап­ра­дук­ту. Пры­чым ува­га аўды­то­рыі да прац бе­ла­рус­кіх аўта­раў ча­сам на­ват вы­шэй, чым да інша­зем­ных. Гэ­тым раз­ам ад­ной з га­лоў­ных падзей ста­ла па­за­кон­кур­сная прэм’ера ся­рэд­не­мет­раж­най стуж­кі Ула­ды Ся­нь­ко­ вай «ІІ». За ко­ль­кі дзён да па­чат­ку «Ліс­та­па­да» фі­льм атры­маў спе­цы­яль­нае ўзгад­ван­не жу­ры ў ад­ной з кон­кур­сных пра­грам Вар­шаў­ска­га МКФ. (Пра кар­ці­ну Ся­нь­ко­вай ды іншыя бе­ла­рус­кія прэ­м’е­ры пад­ра­бяз­ней — у блі­жэй­ шых ну­ма­рах.) Тры­умфа­та­рам да­ку­мен­та­ль­най сек­цыі стаў Андрэй Ку­ці­ла — яго ўжо вя­до­мыя на­шым чы­та­чам стуж­кі «Стрып­тыз і вай­на» і «Summa» зай­ ме­лі спец­прыз жу­ры ў між­на­род­ным кон­кур­се і Гран-пры на­цы­яна­ль­на­га кон­кур­су ад­па­вед­на. лістапад, 2019

44

Агляд

Атлан­ты­да экзіс­тэн­цы­яль­на­га Бе­ла­рус­кія прэ­м’е­ры «Ліс­та­па­да» доб­ра па­су­юць да сус­вет­на­га фес­ты­ва­ль­на­га кан­тэк­сту, у якім ма­ла­дыя на­цы­яна­ль­ныя кі­не­ма­таг­ра­фіі пра­хо­дзяць па­кут­лі­вы шлях свай­го ста­наў­лен­ня. У гэ­тым кан­тэк­сце спе­цы­фіч­ныя пра­бле­мы гра­мад­ стваў дэ­ман­стру­юцца ў агу­ль­на­ча­ла­ве­чым кан­тэк­сце. Укра­інскае кі­но, прад­ стаў­нік яко­га пе­ра­мог гэ­тым раз­ам у Мін­ску, гу­чыць у між­на­род­ным маш­та­бе то­ль­кі апош­нія га­ды. Па­ка­за­ль­на, што пе­ра­ва­га стуж­кі Ва­лян­ці­на Ва­ся­но­ві­ча «Атлан­ты­да», пры­нам­сі яе аб­са­лют­ная ары­гі­на­ль­насць, з са­ма­га пер­ша­га па­ ка­зу зра­бі­ла фі­льм фа­ва­ры­там кон­кур­су ігра­во­га кі­но «Ліс­та­па­да-2019». Бес­ кам­пра­міс­ная аўтар­ская пры­па­весць, на­ўпрост звя­за­ная з вос­трым мо­ман­там су­час­най укра­інскай гіс­то­рыі, мае ты­по­ва еўра­пей­скі экзіс­тэн­цый­ны пад­му­рак. Ста­тыч­ныя агу­ль­ныя пла­ны, пад­крэс­ле­ная ві­зу­аль­ная прад­ума­насць і да­ска­на­ ласць кам­па­зі­цыі, а са­мае га­лоў­нае — ве­ль­мі шчы­ры тра­гіч­ны тон вы­лу­ча­юць «Атлан­ты­ду» не то­ль­кі ся­род іншых фі­ль­маў, па­ка­за­ных на фес­ты­ва­лі, але і ся­ род сё­лет­ніх сту­жак уво­гу­ле. За тра­ге­ды­яй ва­еннай ка­тас­тро­фы, вы­на­ход­лі­ва па­ка­за­най у вы­гля­дзе на­ту­ра­ліс­тыч­най антыў­то­піі, ста­іць вос­трая аўтар­ская за­ кла­по­ча­насць сва­ёй кра­інай і лё­сам на­шай цы­ві­лі­за­цыі ў цэ­лым. Па­ка­за­ль­на, што фі­льм Ва­лян­ці­на Ва­ся­но­ві­ча ад­ной­чы ўжо з’яў­ляў­ся пе­ра­мож­ цам мін­ска­га кі­на­фэс­ту. У 2014 го­дзе Гран-пры «Ліс­та­па­да» атры­ма­ла стуж­ка Мі­рас­ла­ва Сла­баш­піц­ка­га «Пле­мя», дзе ства­ра­ль­нік «Атлан­ты­ды» вы­сту­паў як апе­ра­тар-па­ста­ноў­шчык. У по­ўна­мет­раж­ны дэ­бют Ва­ся­но­ві­ча пе­ра­йшоў твор­ чы ме­тад і шмат якія пры­ёмы «Пле­ме­ні», да кам­па­зі­цыі асоб­ных мі­зан­сцэн уключ­на. Зня­тая ў акту­аль­най ужо ко­ль­кі год сты­ліс­ты­цы «по­стдак», «Атлан­ ты­да» вы­клі­кае ве­ль­мі моц­ныя эмо­цыі, не зва­жа­ючы на ня­прос­тую, на пер­шы по­гляд, фор­му. Да­ку­мен­та­ль­ныя пей­за­жы раз­бу­ра­на­га ўсхо­ду Укра­іны, рэ­аль­ ныя ўдзе­ль­ні­кі тра­гіч­ных падзей на Да­нба­се ў якас­ці вы­ка­наў­цаў — «Атлан­ты­ да» тры­мае ўва­гу гле­да­ча, ня­гле­дзя­чы на за­па­во­ле­ны рытм. На фо­не вы­со­ка­га па якас­ці ігра­во­га кон­кур­су «Ліс­та­па­да-2019» фі­льм Ва­ся­но­ві­ча ста­іць асоб­на. «Атлан­ты­да» вы­гля­дае гос­цем з тых ча­соў, ка­лі кі­но зна­чы­ла бо­льш за кі­но — за дзвю­ма га­дзі­на­мі экран­на­га ча­су боль і жах на­шай кра­іны-су­сед­кі, усіх кра­ін і лю­дзей, якія су­тык­ну­лі­ся з ва­еннай ка­тас­тро­фай у наш не­спа­кой­ны і пе­ра­мен­ лі­вы час.

«Corpus Christi» поль­ска­га рэ­жы­сё­ра Яна Ка­ма­сы, ра­ней вя­до­ма­га па фі­ль­мах пра Вар­шаў­скае па­ўстан­не 1944 го­да, так­са­ма рас­па­вя­дае аб гу­ма­ні­тар­най ка­тас­тро­фе. То­ль­кі ад­бы­ва­ецца апош­няя ў свя­до­мас­ці жы­ха­роў поль­скай пра­ він­цыі, знеш­не ку­ды бо­льш улад­ка­ва­ных за жы­ха­роў па­сля­ва­енна­га Да­нба­са Ва­ся­но­ві­ча. Вы­лу­ча­ная сё­ле­та ад Поль­шчы на прэ­мію «Оскар» стуж­ка Ка­ма­сы доб­ра ўпіс­ва­ецца ў тра­ды­цыю поль­ска­га кі­но «ма­ра­ль­най за­кла­по­ча­нас­ці», вя­до­май па по­зне­са­вец­кіх шэ­дэў­рах Анджэя Вай­ды, Кшыш­та­фа Кес­лёў­ска­ га і Кшыш­та­фа За­ну­сі. Як і ў кар­ці­нах вя­лі­кіх па­пя­рэд­ні­каў, у «Це­ле Бо­жым» трыц­ца­ці­ся­мі­га­до­вы Ян Ка­ма­са дэ­ман­струе сво­еа­саб­лі­вы зрэз поль­ска­га гра­ мад­ства ды ста­віць пе­рад сва­імі ге­ро­ямі амаль не­вы­ра­ша­ль­ныя ма­ра­ль­ныя пы­тан­ні. Ге­рой яго стуж­кі, за якую Ка­ма­са, да­рэ­чы, атры­маў прыз за леп­шую рэ­жы­су­ ру і спе­цы­яль­ны прыз «Ліс­та­па­да-2019» ад­на­ча­со­ва, — про­сты ча­ла­век, што трап­ляе ў па­стку скла­да­ных жыц­цё­вых і ма­ра­ль­ных аб­ста­він. Юнак, які во­ляй вы­пад­ку па­чы­нае вы­кон­ваць ро­лю ксян­дза ў не­вя­ліч­кім га­рад­ку, сім­ва­лі­зуе, зда­ецца, цэ­лае па­ка­лен­не ма­ла­дых па­ля­каў і, шы­рэй, еўра­пей­цаў, што ад­чу­вае ся­бе не­ўлад­ка­ва­ным у скла­да­ным і ня­пэў­ным су­час­ным гра­мад­стве. Ян Ка­ма­са і сцэ­на­рыст Ма­тэ­вуш Па­цэ­віч здо­ле­лі ства­рыць ві­до­віш­чнае і да­во­лі жор­сткае кі­но, якое не па­кі­дае аб­ыя­ка­вым не то­ль­кі да­свед­ча­на­га фес­ты­ва­ль­на­га экс­ пер­та, але і, што важ­ней, ша­ра­го­ва­га гле­да­ча. Ві­да­воч­на, «Ліс­та­пад» — адзін з пер­шых кі­на­фэс­таў на да­лё­кім і тры­умфа­ль­ным шля­ху стуж­кі Яна Ка­ма­сы. «Це­ла Бо­жае» ідэ­аль­на трап­ляе ва ўстой­лі­вы трэнд на зблі­жэн­не фес­ты­ва­ль­на­ га, інтэ­лек­ту­аль­на­га і мэй­нстры­ма­ва­га кі­не­ма­тог­ра­фа. Зрэш­ты, поль­скія аўта­ры за­ўжды ад­роз­ні­ва­лі­ся ме­на­ві­та та­кі­мі стуж­ка­мі — яркі­мі, ві­до­віш­чны­мі, ці­ка­ вы­мі для лю­бой аўды­то­рыі. Ве­ль­мі скла­да­ная па сва­ім змес­це, псі­ха­ла­гіч­ная дра­ма Яна Ка­ма­сы на­поў­не­ная, тым не менш, гу­ма­рам, мнос­твам сю­жэт­ных не­спа­дзя­ва­нак і не­ве­ра­год­най ігрой акцё­раў. Яшчэ ад­на стуж­ка з кон­кур­снай пра­гра­мы ігра­вой час­ткі «Ліс­та­па­да-2019» ні­ якіх пры­зоў і спе­цы­яль­ных згад­ван­няў з бо­ку жу­ры, якое сё­ле­та ўзна­ча­ль­ваў ку­бін­скі рэ­жы­сёр Кар­лас Кін­тэ­ла, не атры­ма­ла. Фі­льм «Раз­ма­ля­ва­ная птуш­ка» «Мастацтва» № 11 (440)

зня­ты на Ва­лы­ні кі­не­ма­таг­ра­фіс­та­мі Чэ­хіі, Сла­ва­кіі ды Укра­іны па ад­на­ймен­най кні­зе поль­ска-аме­ры­кан­ска­га пі­сь­мен­ні­ка Ежы Ка­сін­ска­га. Гэ­та вя­лі­кая па пра­ цяг­лас­ці і мнос­тву эпі­зо­даў чор­на-бе­лая пры­па­весць пра па­кут­лі­вую ван­дроў­ ку пад­лет­ка праз лі­ха­лец­це Дру­гой сус­вет­най вай­ны і яго сус­трэ­чы з роз­ны­мі пра­ява­мі лі­ха, агрэ­сіі, юру з бо­ку Homo Sapiens — тых, да ка­го аўта­ры стуж­кі ад­но­сяц­ца, мяк­ка ка­жу­чы, са скеп­сі­сам. Чэш­скі рэ­жы­сёр Вац­лаў Мар­гаўл уба­чыў вай­ну як чор­на-бе­лую фан­тас­ма­го­ рыю, дзе да­бро і лі­ха зме­ша­ны зу­сім не ў роў­ных пра­пор­цы­ях. Сты­ліс­ты­кай «Раз­ма­ля­ва­ная птуш­ка» чым­сь­ці на­гад­вае фі­ль­мы кла­сі­ка сла­вац­ка­га кі­но Юрая Яку­біс­ка, то-бок мае ка­ра­ні яшчэ ў 1960-х. Ад плы­ні су­час­на­га кі­но фі­льм Мар­гаў­ла ад­роз­ні­вае вя­лі­кі ўзро­вень ме­та­фа­рыч­нас­ці. Там, дзе іншыя фес­ты­ ва­ль­ныя дра­мы ка­рыс­та­юцца мо­вай рэ­аліз­му або на­ват на­ту­ра­ліз­му, Мар­гаўл пра­па­нуе гле­да­чу мі­фа­ла­гіч­ныя ад­сыл­кі ды кі­не­ма­таг­ра­фіч­ныя алю­зіі. Са­ мае ці­ка­вае для нас — з’яўлен­не ў ад­ной з ро­ляў рас­ійска­га акцё­ра Аляк­сея Краў­чан­кі, які не­ка­лі вы­ка­наў га­лоў­ную ро­лю пад­лет­ка ў бе­ла­рус­кім шэ­дэў­ры Эле­ма Клі­ма­ва «Ідзі і гля­дзі». У «Раз­ма­ля­ва­най птуш­цы» ён з’яўля­ецца по­бач з ма­ле­нь­кім га­лоў­ным ге­ро­ем як сім­вал на­заў­сё­ ды траў­ма­ва­на­га вай­ной ча­ла­ве­ка. На фо­не вы­ пус­каў тэ­ле­ві­зій­ных на­він і рэ­пар­та­жаў са шмат­ лі­кіх га­ра­чых кро­пак фі­льм Мар­гаў­ла вы­гля­дае рэ­дкай у сён­няш­нім кі­но спро­бай па­цы­фіс­цка­га вы­каз­ван­ня, якая ства­рае вя­лі­кае ўра­жан­не. Апош­нія та­бу Пра­сто­ра фес­ты­ва­ль­на­га кі­но за­ўсё­ды бы­ла не то­ль­кі пол­ем для мас­тац­кіх экс­пе­ры­мен­таў, але і мес­цам, дзе па­ру­ша­лі­ся і пе­ра­адо­ль­ва­лі­ся шмат­лі­кія та­бу. За­ба­ро­не­ных тэм ні на вя­лі­кім, ні на ма­лым экра­нах амаль не за­ста­ло­ся. Не­ цэн­зур­ная лек­сі­ка або аго­ле­ная на­ту­ра ў фес­ты­ва­ль­ным і на­ват у жан­ра­вым мэй­нстрым­ным кі­ но ўжо ні­ко­га не здзіў­ляе. «А по­тым мы тан­ца­ва­лі» швед­ска­га рэ­жы­сё­ра гру­зін­ ска­га па­хо­джан­ня Ле­ва­на Акі­на рас­па­вя­дае гіс­то­рыю юнац­ка­га ка­хан­ня. Але не тра­ды­цый­на­га, а ад­на­по­ла­га. Доб­ры пры­клад та­ле­ран­тнас­ці бе­ла­рус­кай фес­ты­ва­ль­най аўды­то­рыі — на­мі­на­ва­ная на прэ­мію «Оскар» і зван­не леп­ша­га еўра­пей­ска­га фі­ль­ма го­да стуж­ка атры­ма­ла най­вы­шэй­шы рэ­йтынг гля­дац­ка­га га­ла­са­ван­ня на бе­ла­рус­кім «Ліс­та­па­дзе». А га­лоў­ная ро­ля акцё­ра Ле­ва­на Гел­ ба­хі­ані, які сыг­раў ма­ла­до­га тан­цоў­шчы­ка ансам­бля тра­ды­цый­ных гру­зін­скіх на­род­ных тан­цаў, бы­ла адзна­ча­на ад­па­вед­ным пры­зам ад між­на­род­на­га жу­ры. Па­ка­за­ль­на, што з два­нац­ца­ці кар­цін асноў­на­га кон­кур­су «Ліс­та­па­да-2019» тры бы­лі ство­ра­ны гру­зін­скі­мі кі­не­ма­таг­ра­фіс­та­мі. Гру­зін­скае кі­но ста­ла пры­сут­ні­чае ў пра­гра­ме буй­ных кі­на­ме­рап­ры­емстваў па ўсім све­це, і гэ­та не дзіў­на. Вы­со­кі ўзро­вень кі­на­мас­тац­тва з гэ­тай не­вя­ліч­кай за­каў­каз­скай кра­іны па­цвер­дзі­лі і стуж­кі «Удых-вы­дых» Дзі­та Цін­ца­дзэ і «Зла­чын­ны ча­ла­век» Дзміт­рыя Ма­му­ліі. Аб­одва гэ­тыя фі­ль­мы ў ве­ль­мі тра­ды­цый­най для гру­зін­ска­га кі­но ма­не­ры дэ­ ман­стру­юць шмат­фі­гур­ныя псі­ха­ла­гіч­ныя кам­па­зі­цыі, у якіх у атмас­фе­ры ма­ ра­ль­най раз­губ­ле­нас­ці пер­ма­нен­тна­га са­цы­яль­на­га ды эка­на­міч­на­га кры­зі­су блу­ка­юць га­лоў­ныя ге­роі. Пры­чым ла­ка­цыі, вы­яўлен­чыя ра­шэн­ні што ў ад­ным, што ў дру­гім фі­ль­ме ча­сам су­па­да­юць на 100%. Кар­ці­на Дзміт­рыя Ма­му­ліі, уз­ на­га­ро­джа­ная на «Ліс­та­па­дзе» пры­зам за леп­шы сцэ­на­рый, пры гэ­тым пра­па­ нуе гле­да­чу ад­асо­біц­ца ад рэ­ча­існас­ці шля­хам ад­чу­жэн­ня ад га­лоў­на­га ге­роя. Ге­ра­іня Са­ло­мэ Дэ­му­рыя з фі­ль­ма Дзі­та Цін­ца­дзэ, на­адва­рот, вы­яві­ла­ся эма­ цый­на ве­ль­мі бліз­кай і зра­зу­ме­лай не то­ль­кі мін­скім гле­да­чам, але і жу­ры, якое ўзна­га­ро­дзі­ла ігру актры­сы пры­зам за леп­шую жа­но­чую ро­лю. Надзвы­чай шчы­рым вы­каз­ван­нем ака­за­ла­ся дра­ма «Лі­лі­ян» аўстрый­ска­га па­ста­ноў­шчы­ка Андрэ­аса Хор­ва­та, што кры­ху не­да­рэч­на па­тра­піў у дру­гі па знач­нас­ці між­на­род­ны кон­курс «Ліс­та­па­да» «Ма­ла­досць на мар­шы», дзе звы­ чай­на дэ­ман­стру­юцца дэ­бют­ныя пра­цы. 51-­га­до­вы Хор­ват да­лё­ка не на­ві­чок у кі­но — зняў шэ­раг да­ку­мен­та­ль­ных сту­жак. «Лі­лі­ян» лёг­ка пры­няць за ад­ ну з іх — пра­ктыч­на ўсе ро­лі ў фі­ль­ме вы­кон­ва­юць не­пра­фе­сі­яна­лы, эпі­зо­ды і ла­ка­цыі зна­хо­дзі­лі­ся па­прос­ту ў пра­цэ­се зды­мак. Са­ма кар­ці­на ўяў­ляе з ся­бе

Агляд ўні­­каль­нае роўд-му­ві па дзі­кіх мясц­інах Па­ўноч­най Аме­ры­кі, фер­мер­скіх, «ад­ на­па­вяр­хо­вых» пра­він­цы­ях ЗША і Ка­на­ды. Рэ­жы­сёр па­ру­шае та­бу, у пер­шую чар­гу на аго­ле­насць і пра­явы жа­но­чай ця­лес­нас­ці. Вы­біт­ная вы­ка­наў­ца з Поль­ шчы Па­тры­сія Пла­нік іграе не­йкую чу­жын­ку, во­ляй лё­су за­кі­ну­тую ў не­ха­рак­ тэр­нае для ся­бе ася­род­дзе, вы­му­ша­ную пра­пус­каць гэ­тае ася­род­дзе праз ся­бе. Прадзю­са­рам «Лі­лі­ян» вы­сту­піў зна­ка­мі­ты аўстрый­скі рэ­жы­сёр Уль­рых Зайдль, які сам з за­да­ва­ль­нен­нем зды­мае і да­ку­мен­та­ль­ныя, і мас­тац­кія стуж­кі і з’яўля­ ецца ад­ным з вы­на­ход­ні­каў по­стда­ку­мен­та­ль­най сты­ліс­ты­кі ў ігра­вым кі­но. Фі­льм Андрэ­аса Хор­ва­та не то­ль­кі стаў вя­лі­кім ад­крыц­цём «Ліс­та­па­да-2019» і ўла­да­ль­ні­кам га­лоў­на­га пры­за ў пра­гра­ме «Ма­ла­досць на мар­шы», але і пэў­ ным эстэ­тыч­ным уз­ру­шэн­нем для аўды­то­рыі, пры­чым не то­ль­кі бе­ла­рус­кай. Не бу­дзе пе­ра­бо­ль­шан­нем ска­заць, што гэ­тая стуж­ка ста­не ад­ным з ад­крыц­цяў у сус­вет­ным кі­но гэ­та­га го­да. Яшчэ ад­ной пры­емнай не­спа­дзя­ван­кай для гле­да­чоў і ўдзе­ль­ні­каў «Ліс­та­па­ да-2019» ста­ла но­вая ра­бо­та вя­до­ма­га рас­ійска­га рэ­жы­сё­ра (ме­на­ві­та так, без вы­ка­рыс­тан­ня фе­мі­ні­ты­ву, про­сіць яна ся­бе на­зы­ваць) Ва­ле­рыі Гай Гер­ма­ні­кі. «Уяў­ны воўк» — дзіў­ны плод яе су­пра­цоў­ніц­тва з ад­ным з са­мых вя­до­мых сцэ­на­рыс­таў све­ту Юры­ем Ара­ба­вым. Ка­рот­кая па су­час­ных фес­ты­ ва­ль­ных мер­ках, уся­го сем­дзе­сят хві­лін, стуж­ка ўяў­ляе з ся­бе дзіў­ную ме­та­фа­ру як знеш­ня­га, так і ўнут­ра­на­га све­ту ча­ла­ве­ка. Фі­ла­соф­скія і рэ­лі­гій­ныя ад­сыл­кі, муд­ра­ге­ліс­тыя ды­яло­гі ды ігра акцё­раў, ся­род якіх бы­лая мін­чан­ка Юлія Вы­соц­кая, ве­ль­мі яркая му­зы­ка су­час­на­га рас­ійска­га кам­па­зі­та­ра Іга­ра Удо­ві­на і не­звы­чай­ ная камп’ютар­ная гра­фі­ка пры­му­ша­юць над­оўга за­ста­вац­ца ў ня­ўту­ль­ным, але пры­ця­га­ль­ным сус­ве­це гэ­та­га фі­ль­ма. Ме­на­ві­та ў Мін­ску ад­бы­ ла­ся між­на­род­ная прэ­м’е­ра не­арды­нар­най кар­ ці­ны: «Уяў­ны воўк» ві­да­воч­на раз­лі­ча­ны на свя­ до­масць перш за ўсё рус­ка­моў­най аўды­то­рыі з яе спе­цы­фіч­ным ку­ль­тур­ным бэк­граў­ндам. Для за­меж­ні­ка, які ні­ко­лі не зна­хо­дзіў­ся ў рус­ка­моў­ных кра­інах бо­льш за пэў­ны не­пра­цяг­лы тэр­мін, фі­льм мо­жа пад­ацца жор­сткай на­ту­ра­ліс­ тыч­най за­ма­лёў­кай з рэ­аль­на­га жыц­ця. Пры­ні­жа­ныя і аб­ра­жа­ныя Між тым рэ­аліз­му на «Ліс­та­па­дзе-2019» ха­па­ла. Кі­тай­ская стуж­ка «Бы­вай, сын мой» бы­ла адзна­ча­на ўзна­га­ро­дай за леп­шую апе­ра­тар­скую пра­цу Кім Ён Со­ка. Ме­на­ві­та трап­ны по­зірк ка­рэй­ска­га май­стра да­па­мог рэ­жы­сё­ру Ван Ся­ашу­аю рас­па­вес­ці дра­ма­тыч­ную гіс­то­рыю пра­він­ цый­най сям’і, якая пе­ра­жы­вае ўсе ка­так­ліз­мы пе­ра­ход­на­га ча­су. Зна­ка­мі­тая па­ спя­хо­вая тран­сфар­ма­цыя кі­тай­скай эка­на­міч­най ма­дэ­лі па­ка­за­на тут ва­чы­ма ша­ра­го­вых чле­наў гра­мад­ства ва ўсіх су­пя­рэч­лі­вых пад­ра­бяз­нас­цях. Па­во­ль­ны рытм гэ­тай кі­на­кар­ці­ны на­гад­вае ста­рон­кі не­та­роп­кай, якас­най про­зы. Падзеі ад­бы­ва­юцца ад­ра­зу ў не­ка­ль­кіх ча­са­вых плы­нях. Апо­вед пе­ра­скак­вае з го­да на год спа­чат­ку з не­зра­зу­ме­лай для гле­да­ча ло­гі­кай, ад­нак з кож­най хві­лі­най апош­няя па­чы­нае акрэс­лі­вац­ца ўсё ясней. У вы­ні­ку скла­да­ная дра­ма­тур­гіч­ная кан­струк­цыя стуж­кі сап­раў­ды ўраж­вае — аўта­рам фі­ль­ма ўда­ло­ся рас­па­вес­ці аб, маг­чы­ма, ад­ной з най­вя­лік­шых тра­ге­дый су­час­на­га све­ту, тра­ге­дыі пры­ха­ ва­най, якая, між тым, у мі­ль­ёнах роз­ных ва­ры­яцый ля­жыць у асно­ве по­спе­ху су­час­най спа­жы­вец­кай цы­ві­лі­за­цыі. Яшчэ адзін пры­клад кры­тыч­на­га рэ­аліз­му ў фес­ты­ва­ль­ным кі­но — стуж­ка «Трэ­ нінг асо­бас­на­га рос­ту» ка­зах­стан­ска­га рэ­жы­сё­ра Фар­ха­та Ша­ры­па­ва. Зня­тая ве­ль­мі про­сты­мі вы­яўлен­чы­мі срод­ка­мі кар­ці­на дэ­ман­струе су­час­на­га ге­роя, офіс­на­га су­пра­цоў­ні­ка, што змя­ня­ецца пад шэ­ра­гам аб­ста­він і вы­му­ша­на па­ кі­дае свае ма­ра­ль­ныя пры­нцы­пы на ка­рысць ма­тэ­ры­яль­на­га да­бра­бы­ту і жыц­цё­ва­га по­спе­ху. Веч­ная тэ­ма, якая пры­сут­ні­чае ў сус­вет­ным мас­тац­тве ці не з са­ма­га па­чат­ку цы­ві­лі­за­ва­ных ча­соў, рас­кры­ва­ецца тут не­ча­ка­на глы­бо­ ка. Фо­нам для яе з’яў­ля­юцца доб­ра зна­ёмыя бе­ла­ру­сам су­час­ныя дэ­ка­ра­цыі і жыц­цё­выя аб­ста­ві­ны — хут­кае ба­гац­це і ама­ра­ль­ныя па­во­дзі­ны тых, хто пры ўла­дзе, га­ле­ча і пры­ні­жэн­не сум­лен­ных і шчы­рых. Жу­ры асноў­на­га кон­кур­су

45

«Ліс­та­па­да» фі­льм ні­як не адзна­чы­ла, але ён па­спеў атры­маць сваю па­спя­хо­ вую фес­ты­ва­ль­ную гіс­то­рыю, уклю­ча­ючы га­лоў­ны прыз Мас­коў­ска­га МКФ. Так­са­ма пры­па­весць пра «пры­ні­жа­ных і аб­ра­жа­ных» пад­рых­та­ваў для «Ліс­та­ па­да» яго ста­лы ўдзе­ль­нік (яшчэ з кан­ца дзе­вя­нос­тых) рас­ійскі рэ­жы­сёр Юсуп Раз­ыкаў. «Га­за» («Керосин») — гэ­та яшчэ ад­на спро­ба па­ка­заць жыц­цё тых, хто ака­заў­ся на ўскрай­ку жыц­ця. Ускрай­ку ў лі­та­ра­ль­ным сэн­се — га­лоў­ная ге­ра­ іня фі­ль­ма, якую бліс­ку­ча вы­ка­на­ла актры­са Ярас­лаў­ска­га тэ­атра дра­мы Але­на Су­са­ні­на, жы­ве ў ста­рой ха­це по­бач з буй­ной аўтат­ра­сай. Тра­гіч­ная гіс­то­рыя ня­шчас­най па­жы­лой жан­чы­ны, за­кі­ну­тай і све­там, і лю­дзь­мі, па­ка­за­на з вы­ка­ рыс­тан­нем мак­сі­ма­ль­на моц­ных эма­цый­ных срод­каў. Юсуп Раз­ыкаў не шка­дуе сэр­цы чул­лі­вых гле­да­чоў, ад­нак «Га­за» з яго моц­ны­мі ме­та­фа­ра­мі і пад­крэс­ле­ ны­мі, ні­бы­та з на­род­на­га луб­ка, воб­ра­за­мі дае ве­ль­мі доб­рае ўяў­лен­не аб ста­ не гра­мад­скай дум­кі і ўяў­лен­няў мас­тац­кай элі­ты кра­іны на­шай су­сед­кі на­конт «про­стых» лю­дзей. Кры­ты­кі і гле­да­чы «Га­зы» не­адной­чы адзна­ча­лі, што на­строй гэ­тай стуж­кі вель­ мі пад­обны да та­го, які пан­аваў у по­стса­вец­кім кі­но дзе­вя­нос­тых — па­чат­ку двух­ты­сяч­ных. З гэ­тай вы­сно­вай не­ль­га не па­га­дзіц­ца, не­здар­ма фра­за «дзе­вя­ нос­тыя вяр­та­юцца» раз-по­раз зля­та­ла з вус­наў гас­цей кі­на­фо­ру­му. Яшчэ ад­ны ста­лыя ўдзе­ль­ні­кі і пе­ра­мож­цы «Ліс­та­па­да», бал­гар­скія рэ­жы­сё­ры Пе­тар Вы­лча­наў і Крыс­ці­на Гро­зе­ва, на гэ­ты раз пра­па­на­ва­лі тон­кую псі­ха­ла­ гіч­ную дра­му «Ба­ць­ка». На­поў­не­ны эма­цый­ны­мі ню­анса­мі фі­льм не атры­маў пры­зоў, але не­здар­ма быў аб­ра­ны для та­го, каб стаць кар­ці­най цы­ры­мо­ніі ад­ крыц­ця сё­лет­ня­га Мін­ска­га кі­на­фо­ру­ма. Скла­да­ныя ся­мей­ныя ста­сун­кі ў бал­ гар­скай стуж­цы вы­дат­на кла­дуц­ца на імгнен­ны зрэз гра­мад­скіх пе­ра­ме­наў. «Ба­ць­ка» ў гэ­тым сэн­се ідэ­аль­на па­тра­піў у кан­цэп­цыю асноў­на­га кон­кур­су фес­ты­ва­лю, на­кі­ра­ва­ную на ад­крыц­цё бе­ла­рус­ка­му гле­да­чу фі­ль­маў і са­цы­яль­ ных пра­цэ­саў у кра­інах, што не­ка­лі ру­ха­лі­ся ў ад­ным са­цы­яль­на-эка­на­міч­ным кі­рун­ку, а ця­пер вы­жы­ва­юць кож­ная па-свой­му. Ліс­та­пад кроп­ка ДОК Да­ку­мен­та­ль­ная пра­гра­ма «Ліс­та­па­да-2019» і сё­ле­та ра­да­ва­ла сва­ёй раз­на­ стай­нас­цю. Па ко­ль­кас­ці і глы­бі­ні ча­ла­ве­чых драм, якія прад­стаў­ля­лі кон­кур­с­ ныя стуж­кі, «Ліс­та­пад DOC» за­ўсё­ды мог даць фо­ру ігра­вой час­тцы. Але ў гэ­тым го­дзе эма­цый­ная моц да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но сап­раў­ды ўраж­ва­ла. Па­чы­на­ючы з ад­ной з леп­шых сё­лет­ніх сту­жак, па­ўноч­на­ма­ке­дон­скай дра­мы «Зям­ля мё­ду» Лю­ба­мі­ра Стэ­фа­на­ва і Та­ма­ры Кра­цэў­скай, што не­ве­ра­год­на па­этыч­на і ярка рас­каз­вае пра аўтсай­да­раў жыц­ця, і за­кан­чва­ючы лі­да­рам гля­дац­ка­га рэ­йтын­ гу — вен­гер­скай ка­мер­най гіс­то­ры­яй «Эйфа­рыя быц­ця» рэ­жы­сёр­кі Рэ­кі Са­ба, у якой бы­лая зня­во­ле­ная на­цыс­цка­га кан­цла­ге­ра зноў пе­ра­жы­вае ня­прос­тыя ча­сы свай­го жыц­ця: удзе­ль­ні­чае ў якас­ці актры­сы ў плас­тыч­ным спек­так­лі, ад­ мыс­ло­ва па­стаў­ле­ным яе ўнуч­кай. Ці­ка­ва, што сю­жэт фі­ль­ма-пе­ра­мож­цы да­ку­мен­та­ль­най час­тцы «Ліс­та­па­да», кі­тай­скай ся­мей­най дра­мы «На­ша ма­шы­на ча­су», ве­ль­мі пад­обны. Кар­ці­на рэ­ жы­сё­раў Ян Су­ня і Сі Леа Чы­яна рас­каз­вае пра су­час­на­га мас­та­ка і яго ба­ць­ку, бы­ло­га рэ­жы­сё­ра ў спе­цы­фіч­ным кі­тай­скім жан­ры — шан­хай­скай опе­ры. Каб пад­тры­маць ба­ць­ку і вы­клі­каць та­го на ўспа­мі­ны, сын ства­рае ўні­ка­ль­ны ля­леч­ ны спек­такль, дзе з да­па­мо­гай ма­ры­яне­так па­каз­вае ўсё ба­ць­коў­скае жыц­цё. Эма­цый­нае ся­мей­нае кі­но вы­клі­ка­ла не­пас­рэд­ную рэ­акцыю не то­ль­кі ў ша­ра­ го­вых гле­да­чоў, але і ў най­бо­льш чул­лі­вых чле­наў жу­ры. Бе­ла­русь у кон­кур­се прад­стаў­ля­ла ўжо зга­да­ная стуж­ка Андрэя Ку­ці­лы «Стрып­ тыз і вай­на» і но­вы фі­льм «Аб­ход» су­час­на­га кла­сі­ка на­шай да­ку­мен­та­ліс­ты­кі Вік­та­ра Аслю­ка — па-май­стэр­ску за­фік­са­ва­ны адзін дзень з пра­цоў­на­га жыц­ця вяс­ко­ва­га мі­лі­цы­яне­ра-ўчас­тко­ва­га, трап­ны і та­ле­на­ві­ты імгнен­ны зрэз бе­ла­ рус­ка­га гра­мад­ства і яго ба­лю­чых пы­тан­няў. Для арга­ні­за­та­раў «Ліс­та­па­да», ка­ман­ды «Арт кар­па­рэй­шн», гэ­ты фэст быў дзя­ ся­тым па лі­ку. З 2010 го­да Мін­скі між­на­род­ны кі­на­фес­ты­валь знач­на змя­ніў­ся як сам, так і змя­ніў уяў­лен­не пра фес­ты­ва­ль­нае кі­но ў шмат ка­го з бе­ла­ру­саў. На па­ка­зах «Ліс­та­па­да» ў пэў­ным сэн­се вы­рас­ла но­вае па­ка­лен­не бе­ла­рус­кіх кі­не­ма­таг­ра­фіс­таў. 2010-я мі­на­юць, і, ужо ві­да­воч­на, раз­ам з сус­вет­ным кі­на­ мас­тац­твам бу­дзе знач­на мя­няц­ца сам фес­ты­валь. Якім чы­нам і ў якім на­прам­ ку, па­ба­чым праз год, ад­нак ад­чу­ван­не та­го, што «Ліс­та­пад-2019» стаў пэў­ным пун­ктам ад­лі­ку для не­ча­га но­ва­га, лу­нае ў па­вет­ры. лістапад, 2019

46

I n D es i g n

эксперыментальны дызайн і візуальная айдэнтыка ІІІ беларускае трыенале графічнага дызайну

Ала Пі­га­льс­кая

Т

ры­ена­ле, арга­ні­за­ва­нае сек­цы­яй гра­фіч­на­га ды­зай­ну Бе­ла­рус­ка­га са­ юза мас­та­коў, пра­хо­дзі­ла сё­ле­та ў ве­рас­ні ў Па­ла­цы мас­тац­тва. На вы­ста­ве бы­лі прад­стаў­ле­ны пла­ка­ты, бра­шу­ры і кні­гі ў вы­гля­дзе артаб’ектаў, ство­ра­ныя за апош­нія тры га­ды. Экс­па­зі­цыя сфар­ма­ва­ная па вы­ні­ ках ад­бо­ру аргка­мі­тэ­та тры­ена­ле, у які ўвай­шлі Сяр­гей Сар­кі­саў (стар­шы­ня сек­цыі гра­фіч­на­га ды­зай­ну БСМ і ку­ра­тар тры­ена­ле), Юрый Та­рэ­еў і Ге­надзь Ма­цур. Арга­ні­за­та­ры не аб­мя­жоў­ва­лі ко­ла ўдзе­ль­ні­каў вы­ключ­на сяб­ра­мі сек­цыі — аўта­ры маг­лі пад­аць свае тво­ры са­ма­стой­на. Та­ко­га ро­ду вы­ста­вы ка­рыс­ныя і для фар­ма­ван­ня пра­фе­сій­на­га ася­род­ку, і для раз­умен­ня тэн­дэн­ цый і тэ­маў, якія хва­лю­юць ды­зай­не­раў. Ка­лек­тыў­ная вы­ста­ва — на­го­да за­ду­мац­ца як пра сэн­сы інды­ві­ду­аль­ных ра­ бот, так і пра тыя зна­чэн­ні, што ўзні­ка­юць пры су­па­стаў­лен­ні тво­раў роз­ных аўта­раў. Ідэн­тыч­насць фар­му­ецца ў вы­ні­ку ўза­ема­дзе­яння, ды­яло­гу і мо­жа быць арты­ку­ля­ва­на ўсвя­дом­ле­на, а мо­жа пра­яўляц­ца ад­во­ль­на, у тым лі­ку і ў меж­ах ка­лек­тыў­ных вы­стаў і пра­ектаў. Ві­зу­аль­ная ідэн­тыч­насць вы­яўля­ецца праз тэ­мы, якія па­ўта­ра­юцца. На тры­ена­ле вы­лу­ча­юцца два та­кія ма­ты­вы — юбі­леі Баў­хаўза і УНО­ВИСа і ка­ліг­ра­фіч­ныя экс­пе­ры­мен­ты. Баў­хаўз — гэ­та шко­ла, што да­ла ві­зу­аль­ную мо­ву пра­гра­ме са­цы­яль­най ма­ дэр­ні­за­цыі пры да­па­мо­зе тэх­на­ло­гій і мас­тац­тва. Срод­ка­мі пра­мыс­ло­ва­га, гра­фіч­на­га ды­зай­ну і архі­тэк­ту­ры ма­дэрн на­цэ­ле­ны на тран­сфар­ма­цыю са­цы­яль­ных ста­сун­каў, каб па­вя­лі­чыць эфек­тыў­насць і фун­кцы­яна­ль­насць і ўзмац­ніць пры­яры­тэт эка­на­міч­ных інта­рэ­саў. Ута­піч­нае і амбі­цый­нае ба­ чан­не ро­лі ды­зай­ну па-роз­на­му рэ­алі­за­ва­ла­ся ў роз­ных пла­ка­тах. У тво­рах Сяр­гей Сар­кі­са­ва «BAUHAUS 100» ві­зу­аль­нае вы­каз­ван­не фар­му­ецца праз про­стыя ге­амет­рыч­ныя фор­мы, спа­яныя ў муд­ра­ге­ліс­тыя кам­па­зі­цыі. У пла­ ка­тах Юрыя Та­рэ­ева «Фрыдл Дзі­кер-Бран­дэйс» пры да­па­мо­зе спрош­ча­ных ге­амет­рыч­ныя фор­маў, але эма­цый­на прад­стаў­ле­на гіс­то­рыя ад­ной з ву­ча­ ніц шко­лы Баў­хаўз — Фрыдл, якая ста­ла вя­до­май па­сля та­го, як быў зной­ дзе­ны ча­ма­дан з пяц­цю ты­ся­ча­мі дзі­ця­чых ма­люн­каў з кан­цэн­тра­цый­на­га ла­ге­ра, дзе яна пра­во­дзі­ла ўро­кі ма­ля­ван­ня, перш чым са­ма за­гі­ну­ла ў га­ за­вай ка­ме­ры. Пра­екты пра УНО­ВИС прад­стаў­ле­ны ра­бо­та­мі Юрыя Та­рэ­ева

«Мастацтва» № 11 (440)

«Bauhaus — УНО­ВИС 100», Мi­кi­ты Рас­оль­кі, Па­ўла Ка­шэў­ска­га. У пра­екце Рас­оль­кі вы­лу­чаюцца пла­кат-пры­свя­чэн­не архі­тэк­та­ру Ла­за­ру Хі­дэ­ке­лю і по­ ста­р з макраздымкам ра­га­ві­цы во­ка, дзе зрэн­ка прад­стаў­ле­на ў вы­гля­дзе квад­ра­та, што сім­ва­лі­зуе но­вае ба­чан­не. Ці­ка­васць да ста­год­дзя Баў­хаў­за і УНО­ВИ­Са мо­жа азна­чаць імкнен­не ба­чыць бе­ла­рус­кі ды­зайн у ма­дэр­ніс­цкім ута­піч­ным клю­чы і сён­ня. Ге­амет­рыч­ная гра­фі­ка сус­тра­ка­ецца ў пра­цах шы­ро­ка­га ды­япа­зо­ну — ад руч­но­га вы­ка­нан­ня пра­екта Ула­дзі­мі­ра Ва­сю­ка «Код Ска­ры­ны» да алга­рыт­ міч­най ва­ры­ятыў­най кам­па­ноў­кі ў се­рыі арку­шаў Сяр­гея Сар­кі­са­ва «Game with a line», а так­са­ма ў тво­рах Анто­на Ба­ра­на­ва «Дыс­пут» і Андрэя Вя­рэ­ні­ча «YN770ASW12VZ». Алга­рыт­міч­ныя тво­ры з чы­тэ­ль­ны­мі рэ­гу­ляр­ны­мі па­тэр­ на­мі і іра­цы­яна­ль­ным пры­нцы­пам кам­бі­на­ван­ня фор­маў пра­цяг­ва­юць лі­нію прад­стаў­лен­ня ды­зай­ну ў ма­дэр­ніс­цкім клю­чы. Гэ­та эстэ­ты­ка, у якой на­цы­ яна­ль­ныя і ла­ка­ль­ныя ма­ты­вы за­мя­ня­юцца ўні­вер­са­ль­най мо­вай на асно­ве ге­амет­рыч­ных фор­маў, а на­поў­не­ныя ры­ту­аль­ны­мі сім­ва­ла­мі тра­ды­цый­ныя арна­мен­ты за­мяш­ча­юцца па­тэр­на­мі, і ў іх з роз­най сту­пен­ню рэ­гу­ляр­нас­ці кам­бі­ну­юцца про­стыя і скла­да­ныя ге­амет­рыч­ныя фор­мы. Ка­ліг­ра­фія і шрыф­ты — га­лі­на ды­зай­ну, яе знач­насць рас­це раз­ам з ліч­ ба­вы­мі тэх­на­ло­гі­ямі. Вя­ліз­ная ко­ль­касць інфар­ма­цыі, якую мы па­глы­на­ем, да­ступ­ная нам дзя­ку­ючы шрыф­там. Ко­ль­касць пры­лад і сэр­ві­саў — праз іх мы атрым­лі­ва­ем дос­туп да інфар­ма­цыі — так­са­ма па­вя­ліч­ва­ецца, і гэ­та то­ ль­кі ўзмац­няе тэн­дэн­цыю. Ліч­ба­выя тэх­на­ло­гіі не то­ль­кі дэ­мак­ра­ты­за­ва­лі індус­трыю шрыф­тоў (зра­бі­лі бо­льш да­ступ­ны­мі інстру­мен­ты іх ства­рэн­ня, іх рас­паў­сюд і вы­ка­рыс­тан­не), але і збу­да­ва­лі плац­дарм для экс­пе­ры­мен­таў і рас­пра­цоў­кі шрыф­тоў, звя­за­ных з ла­ка­ль­най ідэн­тыч­нас­цю. Айдэн­ты­ка Анда­лу­зіі ці Уэ­ль­са бу­ду­ецца не на воб­ра­зах, а на шрыф­тах, гэ­ та но­вы і эка­на­міч­ны спо­саб кан­стру­яван­ня ідэн­тыч­нас­ці. Вы­яўлен­чае ло­га чы­тач ба­чыць на блан­ках і на «шап­ках» сай­таў, фір­мо­вым шрыф­там да­ецца інфар­ма­цыя пра рэ­гі­ён як на дру­ка­ва­ных, так і на элек­трон­ных но­сь­бі­тах. Ка­ліг­ра­фія, пра­кты­кі па­ўся­дзён­на­га пі­сь­ма — гэ­та асно­ва і рам­ка шрыф­та­вай ку­ль­ту­ры. Плат­фор­ма, якая да­зва­ляе ства­раць аўтэн­тыч­ныя і ары­гі­на­ль­ныя

In D e sign

47

шрыф­ты, звя­за­ныя з ла­ка­ль­най гіс­то­ры­яй. Шрыф­та­вая ку­ль­ту­ра не­пас­рэд­на лу­чыц­ца з вы­да­вец­кай дзей­нас­цю і сіл­куе яе. На жаль, бе­ла­рус­кім вы­да­вец­ твам час­та да­во­дзіц­ца кан­ку­ра­ваць з рас­ійскі­мі, што апе­ру­юць кі­ры­ліч­ны­мі шрыф­та­мі, не звя­за­ны­мі з нашай традыцыяй. Спектр ра­бот па­каз­вае: ці­ка­ васць да ка­ліг­ра­фіі і шрыф­тоў пры­сут­ні­чае і па­тэн­цы­ял для рос­ту гэ­тай за­ці­ каў­ле­нас­ці так­са­ма вя­лі­кі. На тры­ена­ле прад­стаў­ле­ны тво­ры за­сна­ва­ль­ні­ка ака­дэ­міч­най шрыф­та­вай тра­ды­цыі Бе­ла­ру­сі Па­ўла Сем­чан­кі «Пес­ня. Ад­ам Міц­ке­віч», «Аго­нiя», «Сві­ та­нак» і інш. Аўтар пра­цуе ў сты­ліс­ты­цы шрыф­ту ко­пер­плэйт — ба­роч­най ка­ ліг­ра­фіі вос­тра­кан­цо­вым пя­ром. Сем­чан­ка ства­рае ары­гі­на­ль­ныя для гэ­та­га сты­лю пі­сь­ма кам­па­зі­цыі на ме­та­ліч­ных плас­ці­нах (ко­пер­плэйт лі­та­ра­ль­на азна­чае «мед­ная плас­ці­на», і гра­фіч­ныя ха­рак­та­рыс­ты­кі ка­ліг­ра­фіі ко­пер­ плэйт аб­умоў­ле­ныя тэх­на­ло­гі­яй на­ня­сен­ня штры­ха на плас­ці­ну). Ка­ліг­ра­фія па ма­ты­вах хут­ка­пі­су ВКЛ прад­стаў­ле­на ў ра­бо­тах Ге­на­дзя Ма­цу­ ра. Гіс­та­рыч­ная ка­ліг­ра­фія аса­цы­юец­ца з ла­ка­ль­най гіс­то­ры­яй і інды­ві­ду­аль­ нас­цю і апа­нуе ўта­піч­най ма­дэр­ніс­цкай час­тцы вы­ста­вы. Шрыфт у сты­ліс­ты­цы вы­дан­няў Фран­цыс­ка Ска­ры­ны пры­сут­ні­чае ў пра­екце тэкставага шрыф­ту Па­ўла Сем­чан­кі «Алфа­вiт» і ў пра­екце шрыф­ту Ге­на­дзя Ма­цу­ра «Алфа­віт. З пра­екта шрыф­ту "Фран­ці­шак"». Ня­гле­дзя­чы на адзі­ную кры­ні­цу, пра­екты ве­ль­мі роз­ныя па ха­рак­та­ры і гра­фі­цы. Але аб­одва ці­ка­выя тым, як ка­ліг­ра­фіч­ная тра­ды­цыя ВКЛ да­паў­няе гра­фіч­нае вы­ра­шэн­не кі­ры­ ліч­на­га на­бор­на­га шрыф­ту XVI ста­год­дзя, якім апе­ра­ваў Ска­ры­на. Арку­шы на­бор­на­га дру­ку Усе­ва­ла­да Свен­та­хоў­ска­га акцэн­ту­юць ува­гу на тра­ды­цыі на­бор­на­га шрыф­ту і ўплы­ву тэх­на­ло­гіі ты­ра­жа­ван­ня на гра­фі­ку лі­ тар і пад­ачу тэк­ста­вай інфар­ма­цыі. Гіс­та­рыч­ная ка­ліг­ра­фія з’яўля­ецца важ­най кры­ні­цай для шрыф­та­вай ку­ль­ту­ ры і пе­рад­ачы інфар­ма­цыі з улі­кам ла­ка­ль­ных і рэ­гі­яна­ль­ных асаб­лі­вас­цей. Для Бе­ла­ру­сі гэ­тая тэ­ма ўсклад­не­на пе­ра­ры­ван­нем тра­ды­цый пі­сь­ма і дру­ ка­ва­най ку­ль­ту­ры ў са­вец­кія ча­сы і су­існа­ван­нем кі­ры­ліч­на­га ды ла­цін­ска­га пі­сь­мен­стваў. Але скла­да­нас­ці мо­гуць ства­раць пра­сто­ру для экс­пе­ры­мен­таў і ары­гі­на­ль­ных гра­фіч­ных ра­шэн­няў. лістапад, 2019

48

I n D es i g n

Эма­цый­ная ка­ліг­ра­фія — ве­ль­мі акту­аль­ны сён­ня кі­ру­нак, прад­стаў­ле­ны на тры­ена­ле ў тво­рах мэт­раў Ге­на­дзя Ма­цу­ра («Ка­лiг­ра­фія па­вет­ра», «Ка­лiг­ра­ фія дрэ­ва», «Ка­лiг­ра­фія ча­ро­ту») і Юрыя Та­рэ­ева («Ска­ры­нін­скi фэст», се­рыя пла­ка­таў да аб­аро­ны дып­лом­ных пра­ектаў БДАМ). Эма­цый­ная ка­ліг­ра­фія важ­ная як па­каз­нік каш­тоў­нас­ці інды­ві­ду­аль­нас­ці для ку­ль­ту­ры, цяр­пі­мас­ці да раз­на­стай­нас­ці і не­прад­ка­за­ль­нас­ці твор­ча­га са­ма­ вы­яўлен­ня. Для кан­стру­яван­ня на­цы­яна­ль­най ідэн­тыч­нас­ці істот­ныя не то­ль­ кі гіс­та­рыч­ныя ка­ра­ні, але і маг­чы­масць кан­са­лі­да­цыі ва­кол каш­тоў­нас­цей, што бу­дуць аб’ядноў­ваюць лю­дзей. І тут са­ма­вы­яўлен­не, сме­ласць пра­яўляць ся­бе і га­тоў­насць слу­хаць і пры­маць інша­га — важ­ны ка­нал для по­шу­ку та­кіх ідэй. Эма­цый­ная ка­ліг­ра­фія мо­жа ства­рыць пра­сто­ру для по­шу­ку і пры­ўнес­ці энер­гію ў пра­цэс аб­ме­ну ідэ­ямі, бо чым мац­ней­шы асо­бас­ны па­ча­так, тым ці­ка­вей­шы ды­ялог. Шрыф­та­выя тво­ры прад­стаў­ле­ны экс­пе­ры­мен­та­ль­ны­мі рас­пра­цоў­ка­мі гра­ тэс­кных і акцы­дэн­тных шрыф­таў, у якіх на­цы­яна­ль­ная айдэн­ты­ка кан­стру­

юец­ца праз ад­сыл­кі да пры­ро­ды. Шрыф­та­вая гар­ні­ту­ра «Борць» Ды­яні­сія Ля­вон­ць­ева тэ­ма­тыч­на звя­за­ная са ста­ра­жыт­най фор­май пча­ляр­ства — бор­т­ ніц­твам. Экс­пе­ры­мен­та­ль­ны шрыфт Алы Пі­га­льс­кай «Ляс­ны гуш­чар» на­тхнё­ ны ві­зу­аль­ным ура­жан­нем ад ляс­ных пуш­чаў. Акцы­дэн­тны шрыфт Ве­ра­ні­кі Чай­кі ад­сы­лае да во­ль­най гу­ль­ні пля­мы і лі­ніі і ад­во­ль­на­га рыт­міч­на­га ма­ люн­ка. Ды­зайн звя­за­ны з тэх­на­ло­гі­ямі ўзнаў­лен­ня і ты­ра­жа­ван­ня. На тры­ена­ле ёсць тво­ры, вы­ка­на­ныя як у ліч­ба­вых, так і ў экс­пе­ры­мен­та­ль­ных тэх­на­ло­гі­ях. Се­ рыя арку­шаў Ган­ны Ме­ль­ні­ка­вай «Фа­таг­ра­фіч­ны экс­пе­ры­мент» зроб­ле­на ў тэх­ні­цы цы­яна­ты­піі (та­ні­роў­кі), пла­ка­ты Ула­дзіс­ла­ва Хвас­то­ва «Ве­ча­ры­ны NEREST» так­са­ма вы­гля­да­юць яркім вы­каз­ван­нем з аўтар­скай тэх­ні­кай вы­ ка­нан­ня і ары­гі­на­ль­ным пад­ыхо­дам да ства­рэн­ня ілюс­тра­цый у постарах. У па­літ­ры тэм, злучаных з ла­ка­ль­ным кан­тэк­стам, вы­лу­ча­ецца пра­ект Ма­рыi Ла­зар­чук «Рэ­прэ­зен­та­цыя бе­ла­рус­кай ку­ль­ту­ры ў роз­ных но­сь­бi­тах гра­фіч­ най iнфар­ма­цыi» па ма­ты­вах на­іўна­га жы­ва­пі­су Але­ны Кіш у спа­лу­чэн­ні са сты­ліс­ты­кай поп-арту. У гэ­тых тво­рах прад­стаў­ле­ны лі­та­ра­тур­ны іка­нас­тас кла­сі­каў бе­ла­рус­кай лі­та­ра­ту­ры ў лод­цы на фо­не дрэ­ваў і экза­тыч­ных пту­ шак. Пер­са­на­ль­ная гіс­то­рыя, звя­за­ная з рэ­прэ­сі­ямі і дэ­пар­та­цы­яй сем’яў у 1930-я, вы­яўле­на ў се­рыі пла­ка­таў Рус­ла­на Най­дзе­на «Ма­лая Ра­дзі­ма»: жа­ но­чая хус­тка з тра­ды­цый­ным для тых ча­соў рос­пі­сам. «Мастацтва» № 11 (440)

У цык­ле ра­бот Юрыя Та­рэ­ева «Чар­но­быль» пра ка­тас­тро­фу на АЭС вы­ка­ рыс­та­ныя архіў­ныя ка­ля­ро­выя фа­таг­ра­фіі сту­дый­най здым­кі — ана­ла­гіч­ ныя маг­лі быць на дош­ках го­на­ру на са­вец­кім прад­пры­емстве. Дуб­ля­ван­не і ссоў­ван­не фраг­мен­таў аб­ліч­чаў сці­рае інды­ві­ду­аль­нас­ці, якія і без та­го на­ўрад ці пра­яўля­юцца ў фар­ма­це здым­кі для да­ку­мен­таў ці до­шак го­на­ ру (фран­та­ль­ная здым­ка, стан­дар­тнае сту­дый­нае свят­ло і сур’ёзны вы­раз тва­раў). Ана­нім­насць і маў­клі­васць — аса­цы­яцыі, што вы­клі­кае гэ­тая се­ рыя пла­ка­таў. Па­сля аме­ры­кан­ска­га се­ры­яла «Чар­но­быль» ста­ла зра­зу­ме­ лай сту­пень ня­ве­дан­ня і аб­ыя­ка­вас­ці са­вец­кіх бю­рак­ра­таў і, як след­ства, на­­сель­­ніц­тва ад­нос­на на­ступ­стваў ава­рыі на ЧА­ЭС. Пла­ка­ты, ство­ра­ныя да та­го, як вы­йшаў се­ры­ял, дзіў­ным чы­нам рыф­му­юцца з ім у ад­чу­ван­ні глы­бі­ні маў­чан­ня і тра­ге­дыі. Се­рыя «Ноч рас­стра­ля­ных па­этаў» так­са­ма звя­за­ная з вы­цяс­нен­нем з пуб­ ліч­най пра­сто­ры і за­моў­чван­нем імё­наў і бі­ягра­фій дзея­чаў ку­ль­ту­ры, рас­ стра­ля­ных у кас­трыч­ні­ку 1937 го­да. Дып­лом­ны пра­ект Ган­ны Стэф­кі­най «Фір­мо­ вы стыль го­ра­да Ві­цеб­ска» спа­лу­чае воб­ра­ зы гіс­та­рыч­ных пер­са­на­жаў эпо­хі Вя­лі­ка­га Княс­тва Лі­тоў­ска­га, аван­гар­дную эстэ­ты­ку і вы­явы са­вец­кай га­рад­ской за­бу­до­вы. Чар­но­быль, рэ­прэ­сіі 1930-х, на­цы­яна­ль­ ная гіс­то­рыя — то­ль­кі не­ка­то­рыя з тэм, якія пра­цяг­лы час не інтэрпрэтаваліся, та­му на­ яўнасць на вы­ста­ве пла­ка­таў, пры­све­ча­ных цэн­зу­ры, вы­гля­дае за­ка­на­мер­най. Ву­чэб­ныя пра­цы за­да­юць раз­на­стай­насць пун­ктаў гле­джан­ня і да­паў­ня­юць спектр акту­ аль­ны­мі тэ­ма­мі, а так­са­ма тэ­ма­мі, што час­та ўспры­ма­юцца не­адназ­нач­на (усе су­ты­ка­лі­ся з пры­мха­мі, маў­ляў, тэ­ма інклю­зіі ў твор­чых пра­ектах уз­ні­кае вы­ключ­на ад жа­дан­ня спе­ ку­ля­ваць на чул­лі­вас­ці). Інклю­зіў­ная су­по­ль­ насць па­він­на пра­соў­вац­ца ўсі­мі да­ступ­ны­мі срод­ка­мі, та­му та­кія пра­екты, як се­рыя пла­ка­ таў і но­сь­бі­таў Юліі Чыс­ці­ка­вай, пры­све­ча­ная Між­на­род­на­му дню глу­хіх, вель­мі важ­ныя. Спектр прад­стаў­ле­ных на тры­ена­ле пла­ка­таў пра­ктыч­на не пе­ра­ся­ка­ецца з ты­мі акцы­ямі, якія пра­хо­дзяць у са­цы­яль­ных сет­ках і ўзні­ ка­юць як спан­тан­ная ма­лан­ка­вая рэ­акцыя на падзеі. Ся­род тво­раў, што дэ­ман­стру­юць рэ­жым но­вай шчы­рас­ці/чул­лі­вас­ці мож­на адзна­чыць, на­прык­лад, пла­кат Тац­ця­ны Ку­ла­жэн­ка, пры­све­ча­ны па­жа­ру ў Са­бо­ры Па­рыж­скай Ма­ці Бос­кай. Тры­ена­ле ці­ка­вая як пры­сут­ны­мі тэ­ма­мі, так і тэ­ма­мі ад­сут­ны­мі. Для фар­ ма­ль­ных по­шу­каў ды­зай­не­ры звяр­та­юцца да раз­на­стай­ных тэм, якія пра­па­ ноў­ва­юцца для між­на­род­ных пла­кат­ных акцый (на­прык­лад, пла­ка­ты Тац­ ця­ны Ку­ла­жэн­ка і Ула­дзі­мі­ра Цэс­ле­ра да 70-год­дзя за­сна­ван­ня дзяр­жа­вы Ізра­іль, пла­ка­ты Ула­дзі­мі­ра Цэс­ле­ра і Юрыя Та­рэ­ева да ўша­на­ван­ня па­мя­ці ахвяр Ха­ла­кос­ту і ге­на­цы­ду цы­ган) ці юбі­лей­ных падзей, знач­ных для бе­ ла­рус­ка­га кан­тэк­сту. На тры­ена­ле за­ўваж­ны фо­кус на ві­зу­аль­ных ра­шэн­нях, пры­яры­тэт по­шу­каў плас­тыч­най мо­вы. Але ме­на­ві­та ка­му­ні­ка­цыя пра акту­ аль­ныя пра­бле­мы дэ­ман­струе су­вя­зі ды­зай­ну з гра­мад­ствам і ўспры­ман­не нор­маў і каш­тоў­нас­цей. Кож­ны ды­зай­нер вы­ра­шае сам для ся­бе, уз­наў­ляць яму існу­ючы стан рэ­чаў і пра­ца­ваць у бяс­печ­най зо­не гра­мад­ска­га кан­сэн­ су­су — і та­ды ста­віць пе­рад са­бой за­да­чы плас­тыч­ных ра­шэн­няў, — ці пра­ ца­ваць з важ­кі­мі тэ­ма­мі (цяр­пі­масць да роз­ных ген­дар­ных, сэк­су­аль­ных, на­цы­яна­ль­ных, рэ­лі­гій­ных ідэн­тыч­нас­цяў і г.д.), па якіх кан­сэн­сус яшчэ не да­сяг­ну­ты, — але ў та­кім вы­пад­ку фо­кус то­ль­кі на эстэ­тыч­ных і эстэц­кіх ра­ шэн­нях не за­ўсё­ды да­стат­ко­вы і ся­бе не апраў­двае.

49

1. Сяр­гей Сар­кі­саў. Афіша трыенале.

2. Сяр­гей Сар­кі­саў. Пра­ект «Game with a line». 2019.

3. Ге­надзь Ма­цур. Прытча Саламона. 2017.

4. Ма­рыя Ла­зар­чук. Рэ­прэ­зен­та­цыя бе­ла­рус­кай ку­ль­ту­ры ў роз­ных но­сь­бі­тах гра­фіч­най інфар­ма­цыі. 2019.

5. Юрый Та­рэ­еў. Чар­но­быль. 2019.

6. Ды­яні­сій Ля­вон­ць­еў. Шрыф­та­вая гар­ні­ту­ра «Борць».

2018.

7. Ганна Мельнікава. Фатаграфічны эксперымент. 2019.

8. Ула­дзі­мір Цэс­лер. Цы­ган­ская па­мяць. 75-я ўгод­кі лік­ві­ да­цыі «Ziganerlager» у Асвен­ці­ме-Бір­ке­нау. 2019.

9. Мікіта Расолька. УНО­ВИС. 2016. лістапад, 2019

Гісторыя сяброўства (і кахання) лісяняці і куранятка, прыдуманая Янам Улафам Экхальмам яшчэ ў 1960-я, у сцэнічным увасабленні рэжысёркі Кацярыны Ложкінай-Бялевіч гучыць надзвычай сучасна і пры гэтым абыходзіцца без выкарыстання папулярных мемаў ці камп’ютарных тэхналогій. Нашмат важней за гэта ў «Туце Карлсан» – адсутнасць прымітывізацыі гісторыі і герояў, заігрывання з малымі гледачамі, а яшчэ вельмі стылёвае сцэнаграфічнае рашэнне Людмілы Скітовіч, якая стварае і цэлы калейдаскоп забаўных жывёлінак для прадстаўлення персанажаў у лялечным плане, і выразныя касцюмы ў «сялянскім стылі» для акцёраў. «Тута Карлсан Першая і адзіная» ў Беларускім дзяржаўным тэатры лялек. Сцэна са спектакля. Фота Ганны Шарко.

issn 0208-2551

падпісныя Індэксы 74958, 749582. рознічны кошт — па дамоўленасці.