Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit jaargang 12 | nummer 3 november 2018
Seminarium wordt CBS
Herman Noordegraaf:
‘Die voedselbank is een doorn in ons vlees’
Thema: Grenzen
Het Dominass team is er voor u! Dominass assurantiĂŤn bv
“De predikanten verzekeraar� Dagelijks zetten onze specialisten zich in om de verzekeringen van inmiddels ruim 3.700 predikanten zo goed mogelijk te beheren. Kennis van zaken, een uitgekiend verzekeringspakket en een grote betrokkenheid bij uw persoonlijke situatie! Kennismaken is eenvoudig: bel en u ervaart het Dominass gevoel.
www.dominass.nl - 0344-642404
Er zijn grenzen!
Er zijn grenzen! Soms moet je het tegen je kinderen of kleinkinderen zeggen; beide komen deze keer in de PThUnie ter sprake. Het hoort bij de opvoedingstaak. Je helpt je (klein) kinderen er mee. Grensoverschrijdend gedrag is riskant, omdat de gevolgen doorgaans niet zijn te overzien. Soms ben je er ook als (groot)ouder zelf bij gebaat om het nageslacht grenzen aan te geven. Al was het maar omdat er ook grenzen zijn aan je eigen energie en je financiën. Theologisch gezien is het bijzonder interessant om na te denken over grenzen. Dat zal verdere lezing van dit nummer wel duidelijk maken. De eerste hoofdstukken van Genesis zetten ons al op dat spoor. Die gaan over het grensoverschrijdend gedrag van Adam en Eva en over de doodsgrens. Daarover zijn boeiende gesprekken te voeren, zoals PThU promovendus Robin ten Hoopen laat zien in zijn bijdrage. Daarbij gaat hij dan wel weer de grenzen van het vakgebied verre te buiten. Soms is het dus ook weer wel goed. Ja, wat is goed? En wie bepaalt dat? Petruschka Schaafsma en Pieter Vos weten er alles van. Ze weten dus ook hoe moeilijk het is om de vraag hoe een mens komt tot goed handelen te beantwoorden. Ze gaan er samen met vier andere onderzoekers eens goed de tijd voor nemen. Ze vertellen uitgebreid over dat ‘Moral Compass Project’. Scheidend hoogleraar Herman Noordegraaf heeft zo zijn eigen grenservaringen. Zijn vakgebied is het diaconaat. Daarbij gaat het om de kerkelijke bemoeienis met mensen die op allerlei manieren tegen grenzen zijn aangelopen. Op hun beurt hebben de diaconieën ook weer hun grenzen. Die zouden ze graag willen verleggen. Frits de Lange liep in Noorwegen tegen een grens aan. Hij durfde haar niet te overschrijden, maar hield er wel diepe gedachten aan over. Erica Meijers wijst ons tenslotte beeldend op de klok die ons leven structureert. Ook dat is een manier van grenzen stellen. Of we daarmee nu blij moeten zijn? Om dit nu allemaal ook grenzeloos interessant te noemen, lijkt me wat overdreven. Ik heb er wel vertrouwen in dat het u als lezer zal boeien.
Klaas Spronk, Hoofdredacteur
PThUnie 3
inhoud jaargang 12 | nummer 3 | november 2018
06 Publicaties & promoties 11 Column: Tegenwoordige tijd
‘Grenzen geven vorm aan het leven’
12
12 In gesprek: Petruschka Schaafsma en Pieter Vos 15 Henk de Roest op de schouders van... 17 Interview met Herman Noordegraaf 20 Dagboek: Robin ten Hoopen 22 Opening academisch jaar 25 Column: Voltooid verleden tijd 26 De permanente predikant 31 Agenda 32 Openbaring
4 PThUnie
20
Foto omslag: Universitair docent kerkrecht Klaas-Willem de Jong en de Groninger studente Tirtsa Liefting werden tijdens de opening van het academisch jaar, op 31 augustus in Utrecht, uitgeroepen tot resp. docent en student van het jaar. Wat maakt hen beiden zo bijzonder? Dat leest u in het artikel op pagina 22-24.
&colofon
PThUnie is een magazine dat drie keer per jaar verschijnt. Het blad is met name bedoeld voor predikanten in de PKN en het wordt ook toegezonden aan studenten, medewerkers en relaties van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Het magazine wordt uitgegeven door de PThU. Redactie Theo Boer, Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest, Ton van Kattenbroek (adviseur), Klaas Spronk (hoofdredacteur), Trudy Struijs. Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, 088 3371 866, pthunie@pthu.nl Vormgeving Rick Oudhoff Realisatie Veldman Print en Sign IJsselmuiden Fotografie Mike van Bemmelen, DaniĂŤl Sonneveld (Beeldvoerders), Sonny Tiwow, Arjen Vos. ISSN-nummer 1876-9233.
PThUnie 5
Profetisch preken Promotie Kees van Ekris (24 mei)
Taylors ‘transcendentie’ in Nederlandse context Promotie Iemke Epema (1 juni)
Wat gebeurt er theologisch en homiletisch gezien in de profetische dimensie van prediking?
In A Secular Age (2007) van de Canadese filosoof
Deze vraag staat centraal in het proefschrift
Charles Taylor vervult het begrip transformatie een
waarmee Kees van Ekris op 24 mei cum laude
sleutelrol. Over zijn gebruik van dit begrip gaat
promoveerde aan de vestiging Groningen van de
Iemke Epema’s proefschrift Niets gaat ooit verloren.
PThU. Zijn promotores waren prof.dr. Gerrit Immink
Transcendentie en Transformatie in het denken van
en prof.dr. Edward van ’t Slot. Copromotor was
Charles Taylor waarmee Iemke Epema op 1 juni
dr. Theo Pleizier.
promoveerde aan de vestiging Amsterdam van de PThU. Haar promotores waren prof.dr. H.E. Zorgdrager en prof.dr. F. de Lange.
In de empirisch-analytische studie Making See. A Grounded Theory on the prophetic dimension in preaching beschrijft en analyseert Van Ekris deze
Transformatie als proces van levensverandering
profetische dimensie van prediking en ontwikkelt
maakt deel uit van Taylors definitie van religie. De
hij er een eigen homiletisch perspectief op. In het
belangrijkste stelling uit A Secular Age is dat
onderzoek analyseert Van Ekris preken van onder
secularisatie een teruggang betekent in het
andere Dietrich Bonhoeffer, Desmond Tutu en
perspectief van transformatie. Taylors analyse wordt
Rowan Williams. Vijf centrale concepten worden uit
betrokken op de opvattingen van een drietal
deze preken gedestilleerd. Het profetische in
Nederlandse denkers: Erik Borgman, Ger Groot en
prediking, zo blijkt, is niet enkel analytisch, kritisch
Harry Kuitert. Aangetoond wordt dat bij deze
en interveniërend, maar ook illuminatief,
denkers belangrijke elementen te vinden zijn van
cathartisch en inwijdend in de roeping van de
de drie door Taylor onderscheiden uitvalsbases van
christelijke gemeente in het heden. Het laatste deel
het exclusieve humanisme (Kuitert), het
van de studie – waarin Van Ekris ook actuele
antihumanisme (Groot) en het aanhangen van een
Nederlandse lokale preken bespreekt – is een eigen
vorm van transcendentie (Borgman). Wezenlijke
bijdrage aan het homiletisch debat.
vragen over de toekomst van het religieuze verleden waarvoor alle verschillende posities zijn
Kees van Ekris (1972) studeerde theologie aan de
gesteld komen uit dit gesprek naar voren.
Universiteit Utrecht, doceerde Oude Testament in Indonesië en was toerustingspredikant in Salatiga
Iemke Epema (1965) is predikante in de
(Java) en gemeentepredikant in Breukelen. Op dit
protestantse gemeente te Zwolle (Oosterkerk). Ze
moment is hij predikant in Zeist en studie-secretaris
studeerde theologie in Groningen, Oxford en
van Areopagus/IZB.
Leipzig. Ze was eerder predikant in de hervormde gemeente Halfambt (Groningen) en Enschede.
6 PThUnie
‘Nieuw missionair verlangen in kerk’ Promotie Bert Roor (28 juni)
De plattelandskerk als plek voor bezinning en ontmoeting Promotie Jacobine Gelderloos-Commandeur
In Nederland is sprake van een diaconale opleving die
(6 september)
zich uit in nieuwe vormen van maatschappelijke betrokkenheid van christenen en kerken. Dat zegt
Hoe kunnen kerken bijdragen aan de leefbaarheid
Bert Roor in zijn proefschrift Heilzame presentie.
van het platteland? Daarover gaat Meaningful in
Diaconale betrokkenheid als leeromgeving voor
the Margins. Churches and Quality of Life in the
protestantse kerken waarmee hij op 28 juni aan de
Dutch Countryside van Jacobine Gelderloos-
vestiging Groningen van de PThU promoveerde. Zijn
Commandeur. Zij promoveerde op 6 september aan
promotores waren prof.dr. Herman Noordegraaf en
de vestiging Groningen van de PThU, met als
prof.dr. Henk de Roest.
promotores prof.dr. Henk de Roest en dr. Marten van der Meulen.
Deze opleving, aldus Roor, heeft niet alleen te maken met de kanteling van verzorgingsstaat naar
Als het gaat om de leefbaarheid van het platteland
participatiesamenleving, maar ook met een nieuw
is de rol van dorpskerken een blinde vlek. Jacobine
missionair verlangen binnen protestantse
Gelderloos bracht het kerkelijk leven in twee
geloofsgemeenschappen. Dit verlangen vertaalt zich
protestantse gemeenten in kaart: een in Noord-
in concrete betrokkenheid bij mensen die extra
Brabant en een in Groningen. Vergrijzing,
aandacht, zorg en hulp nodig hebben, ook buiten de
ontkerkelijking en samenwerking zijn dominante
eigen vertrouwde kring. Deze openheid naar anderen
thema’s. Het onderzoek laat zien dat kerken een
kan tegelijk vragen oproepen over de eigen identiteit
unieke bijdrage leveren aan het dorpsleven door
en overtuigingen. Diaconale inzet kan beleefd
een plek van ontmoeting te bieden in het
worden als een missionaire grenservaring en vraagt
kerkgebouw: een plek voor bezinning en bezieling,
daarom om zorgvuldige reflectie en verwerking. Het
voor zorg, aandacht en inspiratie. In de dissertatie
onderzoek biedt handvatten aan leidinggevenden en
wordt een perspectiefwisseling voorgesteld waarin
werkers in de kerk om actief in te spelen op nieuwe
de aandacht verschuift van organisatie van het
missionaire en diaconale ervaringen. Het onderzoek
kerkelijk leven, naar betrokkenheid op wat er speelt
laat zien hoe zij met hun belangstelling, visie en
in de plattelandsomgeving.
vaardigheden een cruciale rol kunnen spelen in missionaire leerprocessen.
Jacobine Gelderloos (1985) studeerde theologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Na het behalen
Bert Roor (1958) is docent voor missionaire en
van de Research Master Religion and Culture, werd
diaconale presentie aan de Christelijke Hogeschool
ze aio bij de PThU. Momenteel is ze werkzaam als
Ede. Hij volgde enkele hbo-opleidingen en rondde in
projectleider dorpskerkenbeweging bij de
2009 een master theologie af aan de Vrije Universiteit
Protestantse Kerk in Nederland.
met een thesis over ‘De leerzijde van diaconaat’. Het promotieonderzoek is daarop een vervolg in een nauwe samenwerking tussen CHE en PThU.
PThUnie 7
Publicaties &promoties Diettrich Bonhoeffer, De levende kerk. Teksten over de kerk 1932-1933, Utrecht: Boekencentrum, 2018, 224 pp, € 22,99
Marcel Barnard, Tot Gods eer. Handreiking voor gesprekken over liturgie, Utrecht: Boekencentrum, 2018, 48pp, € 5,99
In 1932 hield de 26-jarige Dietrich Bonhoeffer een collegereeks over het wezen van de kerk.
Er verandert veel in de kerk: er wordt geëxperimen-
Tegelijkertijd was hij beginnend predikant in een
teerd, gepionierd en gediscussieerd. Hierdoor
seculariserend Berlijn. Wat doen je ervaringen als
heerst er in gemeenten verwarring als het gaat om
predikant in zo’n situatie met allerlei mooie
liturgie. Dit was voor de Protestantse Kerk reden
theologische ideeën over de kerk? In deze
om liturgie op haar agenda te zetten. Op verzoek
collegereeks, maar ook in lezingen en preken uit
van de Generale Synode van de PKN schreef Marcel
deze jaren, komt Bonhoeffer tot verrassend actuele
Barnard een gespreksboek voor predikanten,
observaties. En hij geeft antwoorden op de vraag
kerkenraden en gemeenteleden over liturgie. In dit
wat de kerk juist nu zou moeten zijn. In ieder geval,
boek beschrijft hij protestantse liturgie, licht hij de
zegt hij, staat de kerk altijd midden in de wereld.
achtergronden ervan toe, en geeft hij een kleine
Net zoals haar Heer. En als het moet, kan ze daarbij
protestantse theologie van de liturgie. Daarnaast
zonder dak. Maar: wil ze daar ook wel staan? En
laat hij zien uit welke verschillende tradities de
wat voor consequenties heeft dat dan? Bonhoeffers
protestantse liturgie wordt gevoed. De PThU en de
met pijn en moeite geschreven collegetekst is
Protestantse Kerk lieten vervolgens vier korte
verloren gegaan. We hebben alleen nog de
filmpjes maken door filmmaker Sander Lowie,
aantekeningen van twee van zijn studenten. Maar
waarin de verschillende soorten liturgie die in de
met behulp van deze aantekeningen is het goed
Protestantse Kerk worden gebruikt, prikkelend in
mogelijk de hoofdlijn van zijn betoog te volgen, en
beeld komen. De filmpjes ondersteunen het boek
dan blijkt Bonhoeffer veel gezegd te hebben dat
en zijn gratis beschikbaar op
nog altijd spannend en verrassend actueel is.
www.protestantsekerk.nl/liturgie.
Daarom heeft PThU-docent en onderzoeker Edward van ’t Slot een nieuwe reconstructie en vertaling van deze colleges geleverd. Uitgeverij Boekencentrum tekent voor een prachtig verzorgde uitgave
8 PThUnie
Leo Mietus (red.), Weggaan en toch blijven. Bert Louwerse in woord en geschrift, Gorinchem: Narratio, 2018, 220 pp, € 19,00
Rinse Reeling Brouwer (red.), Irreguläre Theologie – und die Predigt. Zeitschrift für dialektische Theologie Jahrgang 34, Nummer 1/2018. Leipzig: Evangelische Verlagsanstalt 2018,
Dit boek bevat artikelen, verhalen en bijdragen van
188 pp, € 18,80
ds. Bert Louwerse (1943-2014) en is samengesteld door Leo Mietus, docent bij het Seminarium van de
De inhoud van deze 67e aflevering van dit
Bond van Vrije Evangelische Gemeenten. Louwerse
tweetalige (Engels-Duitse) tijdschrift gaat terug op
speelde een belangrijke rol in de Bond en in tal van
twee conferenties. De eerste is de Barth Tagung in
oecumenische verbanden. Hij was onder meer
De Glind in maart 2017, met als thema: wat staat
voorzitter van het bestuur van de Nederlandse
er in de preek op het spel in het uur van gevaar?
Zondagsschool Vereniging en actief betrokken bij
Angela Dienhart Hancock (Pittsburgh) bericht van
de Raad van Kerken in Nederland. Het boek geeft
een spannend onderzoek, waarin ze de
een indruk van thema’s die in zijn werk een
preekoefeningen die Karl Barth in 1933 met
belangrijke rol hebben gespeeld, zoals de
studenten hield van dag tot dag analyseert tegen
gemeente als lichaam van Christus, oecumene, de
de achtergrond van de gelijkschakeling van de
wereldwijde verbondenheid van kerken, het
Evangelische Kirche door het Naziregime. Michael
chiliasme in de Bond van VEG, congregationalisme
Beintker (Münster) verschaft nadere
en de kleine gemeente. Het boek is samengesteld
achtergrondinformatie, Rinse Reeling Brouwer legt
voor geïnteresseerden binnen en buiten de Bond
K.H. Miskotte naast Barth en Ciska Stark behandelt
van VEG. Het ademt de sfeer van de (wereld)wijde
profetische prediking nú. Het tweede gedeelte
oecumene en laat zien dat Louwerse – om het met
biedt papers, gepresenteerd tijdens de achtste
de titel van een zijn boeken te zeggen – de wereld
consultatie van de PThU met het Barth Center in
tot woning had. Het boek is te bestellen via het
Princeton te Groningen in januari jl.
Bondsbureau te Velp (T: 026 3648249 E: info@bondveg.nl), via de uitgever of via de boekhandel.
PThUnie 9
Publicaties &promoties Pieter B. Hartog, Alison Schofield and Samuel L. Thomas (eds.), The Dead Sea Scrolls and the Study of the Humanities, Studies on the Texts of the Desert of Judah, Volume 125,
Edward van ’t Slot (red.), De politieke Bonhoeffer: Kerk en overheid toen en nu, met bijdragen van Stevo Akkerman, Gerard den Hertog en Dorottya Nagy, Utrecht: Boekencentrum, 2018, 128 pp, € 14,99
Brill: Leiden, 2018, 222 pp, € 90,00 In 1941 was Hitler op het hoogtepunt van zijn Deze bundel bevat tien artikelen, gebaseerd op
macht. Niets leek hem te kunnen stuiten. Juist op
lezingen die gehouden zijn op het driejaarlijkse
dat moment werd door de leiding van de
congres van de International Organization for
Belijdende Kerk aan Dietrich Bonhoeffer gevraagd
Qumran Studies in München (2013). De bundel
een bezinningsstuk te schrijven over de houding die
beoogt de dialoog te bevorderen tussen de studie
de kerk tegenover de overheid moest aannemen.
van de Dode Zeerollen en bredere ontwikkelingen
Bonhoeffer kwam vervolgens met een tekst waarin
in de geesteswetenschappen. Reinhard Kratz, Kipp
hij met verve verdedigt dat de kerk een kritische
Davis en Drew Longacre bespreken de tekstuele
politieke opdracht heeft. In maart 2017, terwijl de
overlevering van het Oude Testament en de
wereld aan het bijkomen was van de verkiezing van
schrijverscultuur weerspiegeld in de Dode Zeerollen.
Donald Trump, de keuze voor de Brexit, en een
Kratz zoekt de dialoog tussen de traditionele
Nederlands ‘nee’ tegen het Oekraïne-verdrag, was
tekstkritiek en nieuwe modellen van
Bonhoeffers tekst het onderwerp van een
tekstoverlevering die zijn ontwikkeld op basis van
studiedag op de PThU in Amsterdam. Wat heeft
de Dode Zeerollen. Davis past inzichten uit de ‘New
zijn opstel bijna tachtig jaar na dato te zeggen, in
Philology’ toe op een Jeremia-manuscript uit
een tijd waarin allerlei wereldpolitieke zekerheden
Qumran. Longacre richt zijn aandacht op de wijze
lijken te verdampen? Zo vraagt PThU-missiologe
waarop joodse, Griekse en Mesopotamische
prof.dr. Dorottya Nagy in een betrokken betoog
schrijvers omgingen met beschadigde handschriften
naar het appel dat vandaag van Bonhoeffers
die zij moesten kopiëren. Samuel Adams, Matthew
gedachten uitgaat. Eén van haar conclusies: een
Goff, Alison Schofield en Eibert Tigchelaar
theologische opleiding moet haar studenten
bespreken de voor- en nadelen van het toepassen
opvoeden tot politiek engagement. Bonhoeffers
van methodes uit de geesteswetenschappen op de
‘memo’ en de hedendaagse reacties staan garant
rollen. Adams richt zich op post-koloniale
voor een spannende en actuele bundel.
modellen, Goff op Lévi-Strauss’ studie van mythe, Schofield op theorieën van ruimte en Tigchelaar op de socio-linguïstiek. PThU-onderzoeker Bärry Hartog en Matthias Hopf tenslotte bespreken bepaalde genres uit de Dode Zeerollen (commentaren en dramatische teksten, respectievelijk) in het licht van de studie van deze teksten in de geesteswetenschappen als geheel.
10 PThUnie
Tegenwoordige column tijd Frits de Lange Wittgensteins hut Op vakantie verblijven we een paar nachten in Skjolden, aan eind van de Sognefjord, diep in Noorwegen. Ik zie op een oriëntatiepunt dat we 3,7 kilometer van de hut zitten die de filosoof Ludwig Wittgenstein daar voor zichzelf bouwde, en waar hij zijn Tractatus Logico-philosophicus en Philosophische Untersuchungen uitdacht. Wittgenstein – als architect geschoold – ontwierp en bouwde het huisje in 1913-14, en kwam er, tot zijn dood in 1951, meerdere malen terug. Na die tijd verviel het en tot voor kort waren alleen de fundamenten ervan nog over. Ik had in deze vakantie boeken bij me van Thomas Merton, de monnik en mysticus. Ook Wittgenstein had iets van een monnik en een mysticus. Ooit had hij op het punt gestaan echt het klooster in te gaan. Als filosoof in Cambridge leefde hij als een asceet. Hij had een fascinatie voor religie: ‘Ik ben geen gelovig mens, maar ik kan niet anders dan elk probleem vanuit religieus perspectief benaderen.’ Zijn mystiek was aards, zo men wil, niet gebonden aan een godsdienstige traditie. ‘Sommige dingen kun je niet in woorden zeggen. Ze openbaren zichzelf. Ze zijn het mystieke’, lezen we in de Tractatus, die eindigt met de stelling: ‘Waarover je niet kunt spreken, daarover moet je zwijgen.’ Als een monnik op de berg Atos trok Wittgenstein zich terug in zijn hut, gebouwd op een steile rots dertig meter boven het meer. Met een emmer en katrol hees hij water uit het meer omhoog. Af en toe roeide hij naar Skjolden voor post en proviand. De plek trekt mij aan, ik moet er naar toe. Ik volg het pad naar de hut. Maar dan wordt, na een flinke klim- en klauterpartij, mijn weg versperd door een afrastering en een bord met de tekst: ‘De hut van Wittgenstein wordt gereconstrueerd. Zolang is de locatie verboden terrein.’ Ik aarzel. Uit respect besluit ik het hierbij te laten en maak rechtsomkeert. Mijn tocht krijgt zoiets van wat ik een psychoanalyticus eens de ‘verhinderde pelgrimage’ hoorde noemen: in je droom wil je ergens naar toe, maar je komt er nooit. Wat trok mij naar deze plek? Ik heb ook Luthers kamer op de Wartburg bezocht waar hij de duivel met een inktpot bekogelde, en Karl Barths studeerkamer in Basel waar hij zijn Kirchliche Dogmatik schreef en met zijn secretaresse flirtte. Maar dat eerder uit nieuwsgierigheid dan uit piëteit. Bij Wittgenstein was het anders. Naar zijn berghut willen trekken heeft meer van een vierde-eeuwse pelgrimage naar een Egyptische woestijnvader. Je hoopt dat je een beetje mag delen in de inzichten die hij in stilte en afzondering heeft verworven. Wittgenstein en Merton: ze gingen beiden voor het absolute, het ene nodige, dat er toe doet. Misschien zit er in ons allemaal wel iets van een monnik, ook al is het maar aan een enkeling gegeven het ook zelf te worden.
Frits de Lange is hoogleraar ethiek aan de vestiging Groningen van de PThU PThUnie 11
met Petruschka Schaafsma en Pieter Vos
‘Grenzen geven vorm aan het leven’ Het was een spannende combinatie van geografische beeldspraak. Bij de opening van het academisch jaar, op 31 augustus in Utrecht, presenteerde de PThU onder meer een nieuwe wervingscampagne en een grootschalig ethisch onderzoeksprogramma; de eerste met als thema ‘grenzen’, het tweede met een ‘moreel kompas’ als onderwerp. Een grens geeft vorm, een kompas richting. Maar wat betekent dat in de praktijk? PThUnie vroeg het aan twee van de specialisten die de universiteit in het landschap van de ethiek heeft rondlopen: Pieter Vos en Petruschka Schaafsma.
PThUnie: ‘We hebben het over grenzen
eenmaal”. Aan de andere kant heb je
PThUnie: ‘Kun je dat concreet maken
en we hebben het over een kompas.
mensen die zich beroepen op een
met een voorbeeld?’
Laten we met dat laatste beginnen.
hogere moraal, of zelfs een goddelijke
Waar draait het om bij het nieuwe
wet. Dat levert in de praktijk nogal
PV: ‘Ik zag laatst een gesprek op
Moral Compass Project?’
eens een patstelling op. Met dit
televisie over sexting onder tieners.
‘Vroeger was er een soort gedeeld kader – een christelijke of andere gezamenlijke cultuur – waardoor je meer gedeelde woorden beschikbaar had om te zeggen: dit is wel of niet goed.’
12 PThUnie
Petruschka Schaafsma: ‘De
onderzoek willen we kijken of dat
Jongens zetten hun vriendinnen onder
fundamentele vraag van het onderzoek
gesprek wel gevoerd kan worden,
druk om een naaktfoto van zichzelf te
is: hoe komen we tot goed handelen?
maar dan op een andere manier dan
maken en die met hen te delen. Soms
Kunnen we daar met z’n allen nog een
meestal gebeurt. Als er werkelijk iets
gaat zo’n foto dan de hele school door
goed ethisch debat over voeren, of is
op het spel staat – een wet op het
– en vervolgens ook viraal. Het gesprek
alles maar relatief? Als iedereen zijn
voltooide leven bijvoorbeeld – dan
daarover maakte voor mij de
eigen idee van het goede heeft, is het
hebben mensen een standpunt
verlegenheid duidelijk waarmee we
dan nog mogelijk om met elkaar in
waarvan ze denken dat het goed is. Als
met zo’n onderwerp omgaan. Een
gesprek te gaan? Kunnen we nog
je het goede wilt, waar beroep je je
psycholoog benadrukte dat je de
boven dat particuliere, dat contextuele
dan op? Wat is dan dat goede? Wat is
kinderen de consequenties van hun
uitstijgen?’
een goed leven? Wat is een goede
handelen moet duidelijk maken. Als ze
dood? En waarom is dat goed? We
zo’n foto maken, dan zijn de gevolgen
Pieter Vos: ‘We leven in een tijd waarin
willen in dit onderzoek stil staan bij die
niet te overzien en kunnen ze daar
ethische opvattingen dikwijls herleid
notie van het goede. Zodat mensen
schade van ondervinden. Het ging dus
worden tot een kwestie van
niet blijven hangen in de gemakkelijke
om de gevolgen van de handeling, niet
persoonlijke voorkeur of een gevoel.
tegenstelling van het autonome
om de handeling zelf of achterliggende
Over een heikele kwestie kan dan
individu dat voor zichzelf beslist en
opvattingen. Verbieden heeft namelijk
uiteindelijk niet veel meer gezegd
degene die Gods geboden
geen zin, zo werd gezegd. Het huidige
worden dan: “Dat vind ik nou
gehoorzaamt.’
idee is: de kinderen moeten daar hun
Petruschka Schaafsma en Pieter Vos zijn beiden universitair docent ethiek aan de vestiging Amsterdam van de Protestantse Theologische Universiteit. Schaafsma’s onderzoeksterrein is familieverbanden, Vos houdt zich bezig met ethische aspecten van onderwijs en werk. Ze werken allebei mee aan het gloednieuwe Moral Compass Project, een grootschalig PThUeigen weg in vinden. Daar kwam nog
onderzoek naar de fundamenten van de moraal. Caspar Dullemond is freelance journalist en
een argument bij, namelijk dat sexting
eindredacteur van PThUnie.
bij de hedendaagse seksuele beleving hoort – ook van kinderen. Sexting is deel van hoe je tegenwoordig seksualiteit beleeft. Daar zit voor mij
schaamte omgeven is. Wat verandert
PS: ‘Eigenlijk wil natuurlijk geen ouder
iets geks. Eigenlijk zeggen we tegen
er aan de beleving van naakt zijn en
dat zoiets gebeurt. Maar we vinden het
die kinderen: “We veroordelen dit niet,
seksualiteit als je het fotografeert, en
moeilijk om daar woorden aan te
het mag, het is misschien zelfs wel
de foto bewaart en op elk moment op
geven. Onderkennen we onze
goed op een bepaalde manier, maar
je telefoon kunt opzoeken? Daar
verlegenheid dan is er een basis voor
kijk er wel mee uit.” Dan gaat het dus
zouden we het over moeten hebben,
een dieper gesprek over het goede.’
louter om de impact als het fout loopt.
ook met jongeren. Dat is ook een
Dat is wat mij betreft echt
gesprek waarin het gaat over de
PV: ‘Ik denk dat ouders – en leraren
onvoldoende. Ik mis een onderliggend
waarde van het verborgene of
– nog altijd een moreel kompas
verhaal. Dat verhaal ligt niet zomaar
afgeschermde, over de betekenis van
hebben, maar het is meer impliciet
klaar. Maar we moeten het daar wel
privacy.’
geworden. Mensen voelen zich verlegen om er over te praten. Vroeger
weer over gaan hebben.’ PV: ‘De oplossing is natuurlijk niet
was er een soort gedeeld kader, een
PS: ‘Ik hoorde nog een derde optie,
simpelweg verbieden en daar sancties
christelijke of andere gezamenlijke
namelijk dat we moeten inzetten op
op zetten. Maar het viel me op dat dat
cultuur, waardoor je meer gedeelde
het straffen van degene die zo’n foto
als enige alternatief wordt gepre-
woorden beschikbaar had om te
verspreidt. Dan gooi je het in de
senteerd voor het inzetten op de
zeggen: dit is wel of niet goed.’
strafrechtelijke sfeer. Dat is uitbesteding
autonomie van het kind. Ik denk ook
van onze moraal aan het juridische
dat kinderen zelf hun weg moeten
PThUnie: ‘Wat kunnen jullie als ethici
systeem. Terwijl er echt nog wel wat
vinden, maar dat kan niet zonder dat
daar aan doen?’
meer mogelijkheden zijn. Veel
volwassenen betekenisvolle kaders
belangrijker lijkt mij de vraag wat
aanreiken. Dat aspect ontbreekt hier.
PS: ‘Wij kunnen bepaalde vragen
goede seksuele beleving is. We hoeven
“We laten je zien wat de consequen-
stellen die weinig gesteld worden. En
niet alles aan te nemen, alleen maar
ties van je gedrag zijn, en vervolgens
die in de traditie al vaker aan de orde
omdat het gebeurt. Pornografie is er
moet je het zelf uitzoeken.” Dat zal
zijn geweest. Vanuit die traditie kunnen
altijd geweest, maar hier gaat het om
geen ouder zo zeggen, maar het is in
we taal aanreiken, vragen en
het publiek maken van het intieme,
feite wel het achterliggende idee. Met
argumenten.’
van datgene dat normaliter met
verbieden als enige alternatief.’ PThUnie 13
met Petruschka Schaafsma en Pieter Vos
PThUnie: ‘Is dat dan vooral de
vraag stellen wat ‘gewone’ goede seks
PV: ‘We denken volgens mij te gauw
protestants-christelijke traditie?’
en goede intimiteit is. Die vraag is niet
dat een grens ons in onze
eenvoudig te beantwoorden. Maar als
mogelijkheden beperkt. Maar het gaat
PV: ‘Dat is de traditie waarin wij staan.
we het niet proberen kunnen we dit
om wat er binnen die grens ligt en wat
Maar ik zie in toenemende mate dat
soort ontsporingen niet tegengaan.’
dat betekent. Een grens wordt kernachtig uitgedrukt in termen van
deze is ingebed in een omvangrijker bronnengeheel. Wat in de protestants-
PThUnie: ‘Gaat het er dan niet zozeer
een gebod of een verbod, maar het
christelijke traditie als goed wordt
om dat je de grenzen voor je kinderen
gaat uiteindelijk om de invulling van
gezien kan ook daarbuiten herkend
bepaalt, als wel dat je je kinderen laat
een terrein van het leven. Het gebod
worden. In dit onderzoek willen we
zien dat er grenzen zijn?’
“Gij zult niet doodslaan” is niet los te zien van de vraag hoe je goed zorg
zowel naar die doorgaande lijnen kijken als vragen naar de eigenheid van
PV: ‘Ja. Maar daarnaast laat je ook zien
draagt voor alles wat leeft. Sterker nog,
een christelijk en ook protestants
waarom die grenzen er zijn. Die grens
dat is eigenlijk wat dat gebod beoogt.’
perspectief.’
is betekenisvol, ook al weet je niet altijd precies waar hij ligt. Maar je moet
PS: ‘Een grens wil niet inperken, maar
PS: ‘Het zou wel typisch protestants
duidelijk maken dat intimiteit met een
aanzetten tot iets. We hebben moeite
zijn om daarbij het gewone, dagelijkse
bepaalde grens omgeven is.’
met grenzen, en dat heeft naar mijn
‘Als iedereen zijn eigen idee van het goede heeft, is het dan nog mogelijk om met elkaar in gesprek te gaan?’ leven als uitgangspunt te nemen. Dat
PS: ‘Iedere sfeer van het leven heeft
idee met zonde te maken. Daar gaat
geldt ook voor zo’n voorbeeld als
een bepaalde begrenzing. Bijvoorbeeld:
het Paradijsverhaal over: de mens wil
sexting. Dat is een ontsporing, waar
dingen die je in het gezin bespreekt,
zijn grenzen niet accepteren. Maar het
we maatregelen tegen willen nemen.
bespreek je niet met vreemden. Zo kun
idee is juist dat God de grenzen van
Dan wordt de expertise van ethici
je je kinderen een besef van grenzen
het goede leven heeft aangegeven.
ingeroepen. Maar ethische bezinning
geven.’
Grenzen geven vorm aan het leven.’
moet zich niet beperken tot reflectie op de ontsporing. Sterker nog, die reflectie kan pas slagen als we eerst de 14 PThUnie
Op de schouders van......
Ted van Gennep Gedurende de tijd dat je in Leiden in de jaren tachtig theologie studeerde werd je één keer per jaar, op je studentenkamer, bezocht door een der kerkelijke hoogleraren. Bij toerbeurt kwamen ze langs: Verdonk, Van de Beek, Ter Schegget en… Van Gennep. Het huisbezoek van Van Gennep maakte grote indruk. Doordat hij goed kon luisteren, en werkelijk in alles was geïnteresseerd. Hij wilde bij wijze van spreken weten welk beleg je op je boterham deed. Door hem leerde ik in die jaren ook het vakgebied van de praktische theologie kennen. We konden facultatief ook al meedoen aan een werkgroepje waar je door samen verbatims te lezen, kennis maakte met pastorale gespreksvoering. Bij aanvang van de predikantsopleiding togen we met twintig studenten een weekend naar het huisje van de Van Genneps in Sint Anna ter Muiden, vlakbij Sluis. Hij daagde in dat weekend en in de jaren daarna de studenten enorm uit om te theologiseren in een intensief gesprek met filosofie en literatuur; stelde confronterende vragen die ik nog altijd met mij meedraag. In het praktische theologie college lazen we o.a. Gadamer, Wahrheit und Methode, maar ook Rudolf Bohren, Dass Gott schön werde. De cultuur leren waarnemen en de gemeente leren waarnemen, in haar malheur én in haar schoonheid, en beide met elkaar in gesprek brengen – daar draaide het om in de praktische theologie. Van Gennep benadrukte in dit gesprek daarbij telkens weer het betekenispotentieel van de Bijbelse grondwoorden, zoals verzoening, verbond en Koninkrijk van God, maar liet zich ook sterk door de cultuur (romans, filosofie) bevragen. Hij werkte dit gesprek later uit in zijn boek De terugkeer van de verloren Vader. Tijdens het hoofdvak godsdienstfilosofie voor mijn doctoraalstudie leerde ik ook hoogleraar Adriaanse kennen. In het gesprek met de praktische theologie en met de godsdienstfilosofie, met Ted van Gennep én Han Adriaanse, ontwikkelde zich mijn interesse voor de Duitse sociale filosoof Jürgen Habermas, die mijn denken over democratie en religie, samenleving en kerk sterk beïnvloedde. Hier trof ik een niet-religieuze filosoof die langs een geheel andere weg de inzichten van Van Gennep over het belang van de Bijbelse grondwoorden voor het samenleven verwoordde. Tegelijk raakte ik er – met én door Van Gennep – van overtuigd dat in het handelen van God in Jezus Christus deze woorden gerealiseerd worden. In Hem komt God ons van verre tegemoet. Door Hem leven wij met de belofte van de realisering van het komende Koninkrijk.
Henk de Roest Foto F.O. van Gennep: Kippa.
“Als je kanker hebt overleefd, is het nog niet uit je leven.� Kanker doet meer met je dan je denkt. 86% van de mensen die worden of zijn behandeld voor kanker ervaart klachten. Soms zelfs nog jaren erna. Angst, onzekerheid, vermoeidheid en impact op de relatie komen het meest voor. Praat erover. Meer informatie vind je op kwf.nl/hulpnakanker.
Het kost enige moeite om Herman Noordegraaf over zichzelf aan het praten te krijgen. Hier, achter een kop koffie vlakbij Rotterdam Centraal, is hij als altijd vol van de zaken die hem zo ter harte gaan: de armoede in Nederland, de toekomst van de zorg, de positie en taak van het diaconaat in een krimpende en vergrijzende kerk... Toch een poging tot iets persoonlijks: wat is hij van plan te gaan doen nu hij met emeritaat is gegaan? Zijn antwoord begint – opnieuw – uiterst inhoudelijk. Zijn internationale netwerken wil hij langzaam afbouwen. Die laatste drie promovendi blijft hij natuurlijk begeleiden. Voorts doet hij het nodige vrijwilligerswerk, zoals het voorzitterschap van de wijkkerkenraad. ‘Ik ben teruggevallen van zeer druk naar druk’, vat hij schuchter samen. Maar dan noemt hij onverwachts de kleinkinderen die hij nu vaker kan zien en begint te glunderen. ‘Het zijn volleerde openbaar vervoersreizigers’, vertelt hij trots: ‘Al toen ze heel klein waren, ging ik met ze op stap. Eerst met de tram naar het station van Schiedam. Toen een stukje met de trein. Vervolgens de metro en weer met de bus terug. Ze kennen alle varianten.’
De kleinkinderen van Noordegraaf
daarnaast waren er de talloze
infrastructuur te ontwikkelen’. Hij
kunnen zich geen betere gids
vergaderingen, studiedagen,
nam in 1999 het initiatief voor de
wensen. Hij is een kenner van
werkdagen en conferenties die juist
Diaconale Studiekring, die nog altijd
Schiedam, de stad waar hij in 1951
bij een praktisch toepasbaar
tweemaal per jaar bijeen komt. Er
geboren werd en nog altijd woont.
vakgebied als diaconaat weekend én
verschenen drie, oecumenisch
En hij was – in ieder geval tot voor
werkweek kunnen vullen.
opgezette, diaconale handboeken:
kort – grootverbruiker van het
Noordegraaf mocht bij deze
‘Er was niks op dat terrein.’ Ook
openbaar vervoer, ook al omdat zijn
gelegenheden zelden ontbreken, ook
internationaal was samenwerking
werkgevers allengs verder weg
al omdat zijn werkterrein nauwelijks
dringend gewenst. Hij raakte
kwamen te zitten. Hij begon in
andere academische
betrokken bij een netwerk van
Schiedam zelf, in 1976 bij het toen
vertegenwoordigers had. Dat is
diaconiewetenschappers in Duitsland
nog bestaande provinciaal bureau
namelijk een boeiende paradox van
en Scandinavië waaruit de
van de Nederlandse Hervormde Kerk
het diaconaat: het is een omvangrijk
International Society for the Research
in de provincie Zuid-Holland; later in
en juist voor de buitenwereld zeer
and Study of Diaconia and Diaconal
Leidschendam werkte hij bij de Raad
zichtbaar deel van het kerkelijk werk,
Social Practice voortkwam, waarvan
voor de Zaken van Overheid en
maar als academisch vak heeft het
hij bestuurslid is Tot voor kort was hij
Samenleving (ROS), een synodaal
maar een zeer beperkte omvang. Een
lid van de redactie van het
orgaan. Toen kwam het docentschap
voorbeeld? ‘Sinds de Tweede
internationale tijdschrift Diaconia,
‘Je kunt dogmatisch van elkaar verschillen, maar iedereen is het er over eens dat je je moet inzetten voor de armen.’ diaconaat bij de kerkelijke opleiding
Wereldoorlog zijn er op het hele
met vooral Nederlandse, Duitse en
(en later de PThU) in Utrecht en later
terrein van het diaconaat twaalf
Scandinavische inbreng. Hij was
Leiden en het bijzonder
proefschriften verschenen. Dat is
daarnaast medeoprichter en
hoogleraarschap (vanuit de Stichting
minimaal.’
bestuurslid van de International Diaconal Academy for Central and
Rotterdam) op datzelfde terrein. Sinds de verhuizing van de PThU in
Noordegraaf heeft er naar eigen
2012 treinde hij heen en weer naar
zeggen alles aan gedaan om ‘iets van
zowel Amsterdam als Groningen. En
een wetenschappelijke diaconale
Eastern Europe (Interdiac).
PThUnie 17
interview
Scheidend hoogleraar diaconaat Herman Noordegraaf
‘Die voedselbank is een doorn in ons vlees’
Door Caspar Dullemond
Ook binnen de theologie-opleidingen
Wederkerigheid
waarom ze nodig zijn, geef je ze een
moest zijn vakgebied nog wel eens
Diaconaat, aldus Noordegraaf, wordt
vanzelfsprekendheid die er niet zou
vechten voor een plekje, maakt
als iets praktisch gezien: ‘Je gaat er
moeten zijn. Die voedselbank is er
Noordegraaf duidelijk: ‘Ik heb wel
niet over niet theoretiseren, je gaat
onder protest. Het moet een angel in
eens als grap gezegd dat ik
aan de slag.’ Het wordt gezien als
ons vlees zijn, om met Paulus te
functioneel gezien een uniek
een toepassingsvak, zegt hij: ‘Maar
spreken. Diaconiewetenschap gaat
exemplaar ben. In de hele
dat is wel een verkeerde opvatting,
uiteindelijk om het expliciteren van
geschiedenis van de theologie in
want als het gaat om de fundering
dergelijke keuzes. Niet dat iedere
Nederland was ik de eerste en enige
van het vak, wat voor eisen stel je
diaken al zijn of haar keuzes moet
voltijdsdocent en later bijzonder
daar dan aan? Dat is een
verantwoorden, maar de kerk als
hoogleraar op het terrein van
wetenschappelijke doordenking, die
geheel wel.’
diaconaat.’ Voordien kwam
om keuzes vraagt. Als je de vraag
diaconaat bij de studie theologie
stelt waarom mensen hulp nodig
‘Ik heb bij mijn colleges altijd als missie gehad om duidelijk te maken dat diaconaat – op Bijbelse gronden én vanuit de Kerkorde – tot het wezen van de kerk behoort.’
18 PThUnie
meestal louter als onderdeeltje van
hebben, is dat al een keuze. Je relatie
Een andere paradox. De plaatselijke
de praktische theologie aan de orde
met degene die hulp nodig heeft, is
diaconieën krijgen het steeds
– en bij sommige opleidingen
ook een keuze: is het wederkerigheid
drukker, terwijl de kerk krimpt.
helemaal niet. Bij de PThU maakt het
of eenrichtingsverkeer? De motivatie
Noordegraaf: ‘Door de decentralisatie
deel uit van het curriculum, al bleef
waarmee je iets doet is eveneens een
is lokaal beleid veel belangrijker
het dan bij de meeste studenten
keuze. Op al die keuzes moet je
geworden. De WMO stelt diaconieën
beperkt tot een introductie in het
reflecteren. Je moet ze
voor de vraag: hoe verhouden wij
vakgebied: ‘Ik heb bij mijn colleges
verantwoorden en onderbouwen.
ons tot het lokale beleid? Dat is een
altijd als missie gehad om duidelijk te
Door het ene te doen, kun je het
heel zoekproces. Wat zijn onze taken
maken dat diaconaat – op Bijbelse
andere niet doen. Of je versterkt
en wat zijn onze mogelijkheden?
gronden én vanuit de Kerkorde – tot
ongewild iets. Als je een voedselbank
Vroeger waren zorginstellingen vaak
het wezen van de kerk behoort.’
opzet, zonder dat je problematiseert
kerkelijk. Maar tegenwoordig
Het afscheid van Herman Noordegraaf, op 11 juni 2018 in Amsterdam.
hebben lokale kerken weinig banden
mening ook uitvoerend actief moet
invullen van formulieren, het
meer met het veld van de formele
zijn. Vroeger waren dat voor een deel
aanbieden van vakantiemogelijk-
zorg. Lokale overheid en
de mensen die op de Regionale
heden, huiswerkondersteuning voor
zorgorganisaties zijn verrast als
Dienstencentra zaten, maar die laag
kinderen...’ In de tweede plaats is
kerken de samenwerking zoeken.
is helemaal weggevallen. Nu zijn het
diaconaat het werken aan de
Maar dat vraagt veel van een kerk
meestal oudere vrijwilligers die het
bewustwording van noden, binnen
waar het vrijwilligersbestand
praktische diaconale werk doen,
de kerk en daarbuiten: ‘Ik zie een
vergrijst... Diaconaal werk is voor een
maar over tien jaar zijn die er
duidelijke toename van het
flink deel vrijwilligerswerk en dat is
nauwelijks meer.’ Samenwerking met
bewustzijn dat er ook in de
ook een groot goed. Maar om dat te
andere kerken is daarbij ook van
Nederlandse situatie armoede
ondersteunen pleit ik voor een lichte
groot belang. Zijn ervaring als
voorkomt. In de jaren tachtig was het
professionele structuur daaronder. In
secretaris Sociale Vragen van de Raad
nog een heel karwei om dat ingang
de grote en een aantal middelgrote
van Kerken (1984-1998) leert hem
te doen vinden, niet zozeer uit onwil
steden is deze soms al aanwezig,
dat juist op het terrein van diaconaat
als wel onbekendheid. Diaconieën
maar je zou dat moeten uitbreiden.
consensus mogelijk is: ‘Je kunt
stellen het nu zelf aan de orde.’ In de
De meeste burgerlijke gemeenten
dogmatisch van elkaar verschillen,
derde plaats is diaconaat
zijn tegenwoordig veel groter dan
maar iedereen is het er over eens dat
pleitbezorging: ‘Dat is de politieke en
PKN-gemeenten: een groot deel van
je je moet inzetten voor de armen.
maatschappelijke kant. Samen met
Oost-Groningen is één gemeente.
Het is zonneklaar dat de Bijbel
mensen opkomen voor hun rechten.
Dan moet je als kerken de krachten
oproept tot bestrijding van armoede
Werken aan de verbetering van hun
bundelen om gesprekspartner te
en omzien naar mensen in nood. ’
levensmogelijkheden. En het organiseren van maatschappelijk
kunnen zijn, zowel binnen de kerken als interkerkelijk. Er zijn inmiddels
Pleitbezorging
debat hierover.’ Herkent een
zo’n honderd diaconale platforms.
Noordegraaf blijft het benadrukken:
gemiddelde diaken van een
Dan is het belangrijk dat er een
‘Diaconaat is niet alleen
plaatselijke kerk die pijlers? ‘De
actieve bestuurlijke kern is die
hulpverlening.’ In de eerste plaats
nadruk bij het plaatselijk werk ligt op
continuïteit heeft, waaraan allerlei
draait het om het leggen van
ondersteuning. Als plaatselijke
vrijwilligersactiviteiten verbonden
verbindingen met mensen met
diaconie is het lastiger om structureel
kunnen worden, deels in
materiële en/of sociale noden:
aan pleitbezorging te doen. Hoewel
projectvorm. Voor die bestuurlijke
‘Luister naar hun levensverhalen en
het op individueel niveau wel
kern heb je een aantal
trek met hen op. Vanuit die relatie
gebeurt natuurlijk. Als je met iemand
gekwalificeerde vrijwilligers nodig
kun je samen dingen gaan doen: het
meegaat naar de gemeente is dat
plus een beroepskracht die naar mijn
leren verwerken van de situatie, het
ook een vorm van pleitbezorging.’ PThUnie 19
dagboek Robin ten Hoopen doet onderzoek naar onsterfelijkheid in het verhaal van Adam en Eva en het Oude Nabije Oosten. Hij is ook vader, predikant in de Protestantse Kerk, keeper en theoloog. Maandag Het weer is heerlijk en daarom besluit ik de fiets te pakken naar Leiden. Trappend Naam:
langs weilanden, koeien en ooievaars laat ik mijn gedachten gaan over het thema
Robin ten Hoopen
van de conferentie waar ik deze week aan mag deelnemen: Distinguishing Science
Functie:
zich richt op teksten en hun uitleg hoef ik niet expliciet te reflecteren op de
AIO Oude Testament
grenzen van metafysica en evolutie. Het centrale verhaal in mijn
Plaats
discussies over deze thematiek. En ook als theoloog en gelovige heb ik natuurlijk
PThU Amsterdam
interesse in de relatie tussen inzichten uit de biologie of genetica en religieuze
and Metaphysics in Evolution and Religion. Aangezien mijn promotieonderzoek
promotieonderzoek, Genesis 2-3, speelt echter wel een rol in veel van de
standpunten. Al fietsend gaan mijn gedachten alvast uit naar de verhouding tussen het mooie en het gewelddadige in de natuur: zijn zij beiden terug te voeren op God de Schepper? Aangekomen in Leiden brengt de eerste dag van de conferentie veel goeds. Er blijkt naast de lezingen veel ruimte te zijn voor ontmoeting tussen filosofen, theologen, evolutiebiologen, natuurkundigen, genetici en historici. Aangezien ook de religieuze overtuigingen divers zijn (jood, christen, moslim, agnost en atheïst) komt het gesprek goed op gang. Juist in de breedte van de aanwezigen ligt de kracht van deze conferentie. Op maandagavond neem ik mijn eigen bijdrage voor dinsdag nog even door: ‘You shall surely die? Death and Immortality in Genesis 2-3’. Dinsdag De dinsdag begint met lezingen over de creativiteit van evolutie en de grens tussen evolutietheorie en evolutionisme. Zelf deel ik naast mijn exegetische bijdrage ook een persoonlijk verhaal. Ik beschrijf mijn eigen ontwikkeling van rooms-katholieke jongen die de Bijbel niet kende tot evangelicale tiener die heilig overtuigd was van een jonge aarde en een zesdaagse scheppingsweek tot een in Leiden en Amsterdam gevormde oecumenische, charismatische protestant die gewapend met kennis van de kerkvaders en exegese juist meent dat de meest letterlijke lezing er één is die de poëtische kracht van Genesis 1 laat zien. Ook stel ik voor dat de worsteling van veel christenen in het gesprek rondom evolutie en Genesis 2-3 niet teruggaat op de Genesis passage, maar op de nieuwtestamentische passages waar Jezus en Paulus van een historische figuur Adam uit lijken te gaan. Achteraf schiet een gelovige geneticus uit Wageningen
20 PThUnie
dagboek me aan. Hier merk ik weer eens hoe de delen van (of rollen in) mijn leven door elkaar heen lopen. Ik beweeg in het gesprek van exegeet, naar medemens, naar theoloog en eindig als medegelovige en misschien wel pastor in een gesprek over Paulus, lijden, de Geest en persoonlijke ervaringen. ’s Avonds bij het diner volgt nog een gesprek met een collega uit Oxford over geweld en schepping in het boek Genesis. Voldaan, maar moe duik ik mijn bed in. Donderdag Na wederom interessante conferentiedagen op woensdag en donderdag, blijft met name het verhaal van historicus en geograaf David Livingstone mij bij. Deze Noord-Ier onderzocht hoe op een viertal calvinistische seminaries in Europa en Noord-Amerika op de publicatie van Darwin’s On the Origin of Species werd gereageerd. In alle gevallen blijkt de context, die aan het seminarie en die in de omgeving, bepalender te zijn voor de uitkomst dan de discussie over de juiste uitleg van de Bijbel. Daarnaast ben ik op beide dagen ook ’s avonds nog aan de slag. Het lastige aan zo’n conferentie is dat het eigen werk blijft liggen. Ik wil echter nog de laatste hand leggen aan een recensie van een door een Duitse professor geschreven essaybundel met artikelen over Genesis 1-11. Vrijdag Na een boeiende vrijdag, kom ik er op weg naar huis achter dat ik mijn jas heb laten liggen. Ik keer om en dat blijkt achteraf niet voor niets. Ik spreek nog een uur met een natuurkundige over verwondering, fundamentalisme en de geloofsopvoeding van onze kinderen. Hij moedigt mij aan om mijn dochter al jong over de evolutietheorie te vertellen en ik moedig hem aan om zijn kinderen de verwondering en de mooie kant van religie bij te brengen. We hebben een bijzondere ontmoeting waarin de spanning tussen geloof en wetenschap zeker niet onbenoemd blijft. Dat is het mooie aan theoloog zijn en werken aan de PThU: dat wetenschap, reflectie, geloof en verwondering samen komen. Ik ga naar huis en kook voor mijn gezin. ’s Avonds schenk ik een glas wijn in en doe ik niets meer. Rusten, ook dat is een goed. Zondag wacht er immers weer een gemeenschap waarmee ik mag vieren en de Schriften mag openen. Dit keer Genesis 18. Een passage die ons uitdaagt om kritisch naar ons wereldbeeld te kijken en open te staan voor waar de God van de Bijbel zomaar kan opduiken. Op die plaatsen is gastvrijheid, gaat een bijna verwelkte schoot open en worden drie mannen tot één Heer. Ons wereldbeeld, dat van Genesis, natuurwetten en de verwondering. De afgelopen week heeft daar genoeg aanzetten voor gegeven.
PThUnie 21
Een universiteit voor ‘grensgangers die Hebreeuws lezen en hip hop luisteren’
Door Caspar Dullemond
Het koor van de Janskerk is voor de gelegenheid in tweeën gedeeld. Aan de ene kant staan studenten die – gedwongen tot een binaire keuze tussen geloof en wetenschap – voor het geloof hebben gekozen; aan de andere kant de studenten die de tegenovergestelde keuze hebben gemaakt. Een heus politielint vormt de afscheiding tussen de twee groepen. We zijn in Utrecht, waar vandaag,
naar het koor, waar inmiddels rector
PThU voor staat. Studenten en
op de laatste dag van de zomer, de
Mechteld Jansen tussen beide
docenten zijn ontdekkingsreizigers
traditionele opening van het
groepen studenten is gaan staan.
in het grensgebied van geloof en
academisch jaar plaatsvindt. Eerst is
Met een dramatisch gebaar houdt
wetenschap, aldus Jansen.
er een academische plechtigheid
ze een grote schaar omhoog,
Bovendien zijn ze op het gebied van
met verschillende presentaties,
waarna ze het politielint doorknipt.
grenzen bij uitstek deskundig: ‘We
daarna een liturgische viering en
De groepen zijn niet langer van
weten wanneer we ze moeten
tenslotte een receptie. Naast de
elkaar gescheiden. Daarmee is de
overschrijden en wanneer we ze
eigen studenten en medewerkers,
toon voor deze middag gezet:
moeten respecteren.’
zijn er, zoals ieder jaar, veel gasten
geloof en wetenschap kunnen bij
aanwezig: emeriti, decanen van
de PThU niet los van elkaar bestaan.
Kompas
andere theologische opleiding,
De rector wijdt een flink deel van
De universiteit grijpt de opening van
vertegenwoordigers van de kerken.
haar openingsrede aan de
het academisch jaar aan voor de
Allen kijken met enige spanning
‘grenzeloze theologie’ waar de
presentatie van maar liefst drie grootschalige initiatieven: de al genoemde wervingscampagne voor nieuwe studenten met als thema ‘grenzeloze theologie’, de ombouw van het huidige seminarie tot het Centrum voor Beroepsvorming en Spiritualiteit (CBS), en een omvangrijk multidisciplinair onderzoek met de naam ‘Moral Compass Project’. Dit laatste initiatief komt voor de meeste aanwezigen als een verrassing. Het project, dat zes jaar gaat duren en waarvoor drie postdocs en drie
22 PThUnie
aan wie een ‘warm hart’, grote betrokkenheid bij vooral de buitenlandse studenten en goede studieresultaten worden toegeschreven. In haar enthousiaste dankwoord relativeert ze dat laatste: net gisteren heeft ze haar laatste hertentamens gedaan. De tweede is universitair docent Klaas-Willem de Jong, die van het ‘beruchtste, meest saaie vak’ Kerkrecht nog iets spannends en onmisbaars weet te maken. Een promovendi worden aangetrokken,
voegt hij er aan toe, dat dit CBS net
student had hem toevertrouwd
is pas heel recent rondgekomen.
zo beroemd gaat worden als zijn
‘bang’ voor het vak te zijn, vertelt
Het onderzoek gaat over een zestal
statistieken verzamelende
hij vertederd: ‘En dan is het ook nog
aspecten van de tegenwoordig
naamgenoot. (Zie voor meer
eens op vrijdagmiddag.’ Hij grijpt
lastige vraag naar een ‘hoogste
informatie het artikel op pagina 26
zijn dankwoord aan voor een
norm’, aldus projectleider Maarten
en 27.)
pleidooi van zijn soms ondergewaardeerde vakgebied:
Wisse. Drie deelonderzoeken gaan over de geschiedenis van het
Goede wijn
‘Kerkrecht helpt je een goede of
moraaldebat. Daarnaast zijn er
De universiteit kent excellente
betere predikant te worden.’
deelonderzoeken over vrijheid van
studenten en docenten, zo blijkt uit
(Op de foto boven staan ze
meningsuiting, familieverbanden en
de jaarlijkse verkiezing van ‘de
geflankeerd door Gert de Kok en
het levenseinde. Met het openen
student van het jaar’ en ‘de docent
Pieter Vos, in 2017 hun voorgangers
van een digitaal gordijn laat de
van het jaar’. De eerste is ‘spin in
als beste student en docent.)
rector het project van start gaan.
het Groninger web’ Tirtsa Liefting,
Een tweede presentatie laat zien hoe het aloude seminarie van de universiteit een nieuwe vorm en ook deels een nieuwe inhoud krijgt. Als Centrum voor Beroepsvorming en Spiritualiteit (CBS) gaat de organisatie nu ook zelf wetenschappelijk onderzoek doen. Ook gaan lezingen voor niettheologen en de ‘maatschappij als geheel’ deel uitmaken van het programma, aldus hoofd Theo Witkamp. Het is de bedoeling, PThUnie 23
Ondanks al die aanwezige kwaliteit, vraagt de studentenwerving extra aandacht, heeft de rector eerder op de middag duidelijk gemaakt: ‘Goede wijn behoeft blijkbaar wel degelijk een krans.’ Filmmaker KeesJan Mulder, oud-student van de universiteit, presenteert de op het thema ‘grenzen’ geïnspireerde wervingsfilm die hij heeft gemaakt. Zeker vandaag zijn er goede theologen nodig, is zijn boodschap: ‘Mensen die op de randen van bubbels rondwandelen; grensgangers die Hebreeuws lezen en hiphop luisteren.’ De enthousiast verbeelde, strak gemonteerde film spreekt vervolgens voor zich. Het kan dan ook niet anders dan dat deze boodschap gaat aanslaan, maakt Mulder duidelijk. Kijk maar goed om je heen, wekt hij de aanwezigen in de royale stadskerk op: ‘Dit is waarschijnlijk de laatste keer dat we met alle nieuwe studenten in deze ruimte passen.’ De wervingsvideo van Kees-Jan Mulder is te vinden op het YouTube kanaal van de PThU.
24 PThUnie
Voltooid verleden column tijd Ciska Stark Impact Wie er even op let, komt het toverwoord impact veelvuldig tegen. Zoals goed niet genoeg is maar minimaal excellent behoort te zijn, zo is ook invloed uitoefenen niet afdoende. Alles wat je doet, moet gericht zijn op traceerbare impact. En wie zich wil onderscheiden, gaat natuurlijk voor high impact. Ten goede of ten kwade, want er bestaan evenzeer high impact churches als high impact crimes. Met zoveel Engels voel je op je klompen aan dat de universiteit niet aan dit denken ontkomt. En dus is er van al het PThU-onderzoek het afgelopen jaar nagegaan welke impact pathways onze publicaties hebben. Men kijkt dan of er in het maatschappelijk debat iets doorklinkt van wat PThU-ers gezegd of geschreven hebben. Bijvoorbeeld rond medisch-ethische kwesties zie je de invloed van theologisch onderzoek naar voren komen. En zo kun je de kring breder trekken: welke voorganger hoopt niet elke zondag op high impact prediking? Vroeger had dat iets te maken met het beslag van het Woord en iets ‘krachtdadigs’, in elk geval meer iets dat je overkomt dan dat je het creëert; meer een wonder dan een werk. In ons functionele denken van vandaag echter proberen we inwerking, uitwerking en doorwerking van ons handelen zoveel mogelijk te regisseren. Zo ook in het onderwijs. Filip Dochy uit Leuven heeft een onderwijskundig model van high impact learning geïntroduceerd. Dat beoogt studenten zó op te leiden, dat datgene wat geleerd wordt duurzaam effect heeft op hun kennis, vaardigheden en attitude, zodat ze daarmee impactvol kunnen handelen in de professionele praktijk. Om dit te bereiken, moet het leerproces aan een aantal voorwaarden voldoen. Voor mij is tekenend dat de allereerste voorwaarde is, dat er in het onderwijs een gevoel van urgentie opgeroepen wordt. Dat gevoel wordt ingegeven door het onontkoombare van een probleem dat opgelost moet worden of door een innerlijke gedrevenheid. In ons PThU-onderwijs hangen beide meestal samen: de gedrevenheid en het signaleren van urgente problematiek. Studenten hebben een drive voor theologie en geloof en ze zoeken naar wegen om God ter sprake te brengen. De urgentie van theologische kwesties zullen ze verschillend definiëren, maar ergens eronder ligt de gemeenschappelijke noemer in het besef dat de wereld niet zonder God kan. En dat er Iemand heeft laten zien wat het betekende om te spreken en te handelen met impact (Marcus 1:22). Daarom houden we de theologie hoog en gaan we voor een studie met impact. Wees niet verbaasd als het PThU-onderwijs het werk en het wonder daarvan krachtdadig bevordert.
Dr. Ciska Stark is universitair docent homiletiek aan de vestiging Amsterdam en directeur Onderwijs van de PThU. PThUnie 25
Cursusaanbod PThU in het kader van de Permanente Educatie
Een nieuw centrum voor een nieuwe tijd Heeft het Seminarium van de PThU een andere naam gekregen? Of is het opgeheven en vervangen door een nieuwe organisatie die Centrum voor Beroepsvorming en Spiritualiteit (CBS) heet? Voor het eerste valt wel wat te zeggen: dezelfde medewerkers blijven er actief en de traditionele taken op het gebied van training en begeleiding van (aanstaande) predikanten worden gewoon voortgezet. Maar toch is er meer aan de hand dan alleen een nieuw logo.
Theo Witkamp en Henk van den Bosch introduceren op 31 augustus het nieuwe Centrum voor Beroepsvorming en Spiritualiteit (CBS) van de PThU. Het Seminarium was een anomalie binnen de structuur van de PThU, maakt Theo Witkamp, hoofd van het oude instituut én van het nieuwe centrum, duidelijk. Het vroeger op Hydepark gevestigde instituut was in de jaren vijftig opgericht om het praktische aspect van de hervormde predikantsopleiding te verzorgen. Witkamp: ‘In feite was het seminarium een overblijfsel van de zogeheten duplex ordo. Hierbij gold dat iemand die predikant in de Nederlandse Hervormde Kerk wilde worden een opleiding moest volgen die ten dele door de staat en ten dele door de kerk verzorgd werd. Vandaar het woord ‘duplex’. Het Seminarium hoorde hierbij aan de kant van de kerkelijke opleiding en was bedoeld om de kloof tussen theorie en praktijk te dichten.’ Dat functioneerde over het algemeen uitstekend. Maar de in 2007 opgerichte PThU, waarvan de hervormde opleidingen deel gingen uitmaken, kent in feite een simplex ordo-structuur: ‘Zij valt geheel onder verantwoordelijkheid van de kerk.’ Dat betekent ook dat de meer praktische aspecten al deel uitmaken van de verschillende vakken zelf. ‘Theoretisch konden we dus zonder seminarium’, aldus Witkamp: ‘Maar in de praktijk heeft het seminarium ook gedurende de afgelopen tien jaren zijn waarde bewezen in de vorming van studenten en in de nascholing van predikanten. De PThU wilde niet meer zonder.’ Vandaar het besluit om een instituut te creëren met een deels nieuwe inhoud en op een meer logische plek binnen de structuur van de universiteit. Meerdaagse cursussen blijven veelal overigens wel op Hydepark plaatsvinden. De naam maakt duidelijk wat de speerpunten van dit nieuwe universitaire centrum zijn: spiritualiteit en beroepsvorming. Witkamp: ‘Met dat eerste onderstrepen we dat het beroep van theoloog of predikant niet los gezien kan worden van een doorleefde en doordachte 26 PThUnie
spiritualiteit. We zien spiritualiteit als onderdeel van het beroep en het beroep als gegrond in spiritualiteit.’ En de beroepsvorming? ‘Het grootste deel van de beroepsvorming zal betrekking blijven houden op predikanten, maar niet elke student theologie wordt predikant en daarom hebben we voor de wat ruimere term beroepsvorming gekozen. Alles wat met het ambt samenhangt zal onder deze term ook zijn plek vinden.’ De taken van het CBS zijn onderwijs, onderzoek en valorisatie (het universitaire jargon voor: kennis delen met de maatschappij). Het eerste was er al, maar het tweede is nieuw en het derde deels ook. ‘Voor een universitair centrum is het niet meer dan logisch dat het ook onderzoek doet. Ons onderzoek zullen we verrichten in nauwe afstemming met de drie onderzoeksgroepen van de PThU’, zegt Witkamp. En de valorisatie? ‘Naast het postacademisch onderwijs voor predikanten willen we ook nieuwe activiteiten gaan ontwikkelen – ook voor niet-theologen. De PThU heeft veel kennis in huis die voor meer mensen van belang is dan voor theologen alleen.’
Doorn, 7 en 8 januari 2019
Bang om de baas te zijn Als predikant ben je óók een leider. Maar dat is een term die moeilijk ligt. ‘Sommige predikanten vinden het te management-achtig. Anderen associëren het met macht – en macht is spannend’, legt Nadine van Hierden (PThU) uit. Samen met Eduard Groen (Windesheim) geeft ze dit seizoen de cursus ‘Leidinggeven boven NAP. Versterken van leiderschap in de kerkelijke gemeente’. NAP staat hier voor ‘niet-angstige presentie’, en dat vat de uitdaging meteen goed samen. Veel predikanten zijn namelijk wél angstig. Bang om de gemeente hun wil op te leggen, bang om mensen voor het hoofd te stoten, bang om de confrontatie met andere standpunten aan te gaan. Zeker in een tijd dat veel gemeenten volop in veranderingsprocessen zitten, is dat een probleem. Van Hierden: ‘Sommige predikanten zien een leider als iemand die zegt: zo gaan we het doen. En dat is beangstigend. Ze denken: wie ben ik om te zeggen welke kant we op gaan?’ De term ‘niet-angstige presentie’ is afkomstig van de Amerikaanse rabbijn Edwin Friedman. In de cursus wordt gebruik gemaakt van diens opvatting van het systemische denken om grip te krijgen op deze lastige vragen. In deze cursus ontdekken predikanten aan de hand van door henzelf ingebrachte casussen hoe zij met leiderschap omgaan en hoe ze dat kunnen veranderen. Van Hierden: ‘We kijken naar praktische situaties. Welke leiderschapsrol heb je daar ingenomen? Wat waren daar de goede kanten van en wat had je anders kunnen doen? Door de cursus kom je tot een dieper zelfverstaan. Je leert een stijl van leiderschap te ontwikkelen die bij jou past. Bovendien doet de cursus heel concrete handreikingen die behulpzaam zijn om je die nieuwe stijl eigen te maken.’ De stijl van leiderschap is deels een keuze, het feit van leiding geven niet, maakt Van Hierden duidelijk: ‘Of je het nu wilt of niet, je bent leider van een groep. En als leider ben je geroepen om de gemeente zichzelf te laten verstaan en haar roeping te verstaan.’ Predikanten die alleen bezig zijn met wat leiderschap voor henzelf betekent, verliezen die dynamiek uit het oog: ‘Het gaat uiteindelijk om een goed samenspel tussen predikant, individuele gemeenteleden en de gemeente als geheel.’ Kosten: € 580,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 23 november PThUnie 27
Alle hens aan dek Hoe zie je de toekomst van het nieuwe Centrum voor Beroepsvorming en Spiritualiteit (CBS) voor je? Deze vraag wordt mij deze dagen nog wel eens gesteld. Ik benadruk dan eerst de continuïteit. Dat houdt in dat we blijven meewerken aan de opleiding en nascholing van predikanten en andere theologen, zoals we dat al decennia doen. Dit is en blijft onze corebusiness. In de naamstelling van het nieuwe centrum lezen we ‘Beroepsvorming en Spiritualiteit.’ Deze twee termen moeten samen gelezen worden. Voor ons vak, dat van predikant en theoloog, is dat een open deur en een noodzakelijke voorwaarde. Desondanks is het eenvoudiger gezegd dan gedaan. Niet voor niets wordt er wereldwijd gesproken wordt over het belang van aandacht voor de eigen spiritualiteit in de nascholing van predikanten. We moeten het net echter ook wijder trekken. Juist de combinatie van de beide woorden ’beroep/professionaliteit’ en ‘spiritualiteit’ staat internationaal gezien sterk in de belangstelling en beslist niet alleen bij theologen. Er zijn lange gesprekken gaande over de verhouding tussen beide en hoe je daar in het onderwijs vorm aan kunt geven. Men vraagt zich terecht af of je wel een goede professional kunt zijn, als je zelf niet geworteld bent in waarden die je eigen bestaan dragen en daarover wat kunt vertellen. Deze vraag reikt ver buiten de theologie. Wij hebben hier jarenlange ervaring in opgebouwd en we zijn, samen met anderen, bereid om deze ervaring in te zetten bij kerkelijke en maatschappelijke vragen. Ik stel me zo voor dat op een dag Ralph Hamers, voorzitter van de Raad van Bestuur van de ING, ons belt met het verzoek: ‘Kom over en help ons!’ In mijn dromen hoor ik hem dan zeggen: ‘Na alle missers die wij gemaakt hebben is het noodzakelijk dat wij een inhaalslag maken. Als bank behoren we een dienstverlenende instelling te zijn, maar niemand lijkt dat nog te geloven. Zelf zijn we niet in staat gebleken om onze gewoonten te veranderen. Wij weten wat het is om geld te verdienen, jullie weten wat het is om je beroep uit te oefenen en je ziel daarbij niet te verliezen. Wij zijn meesters in het eigenbelang, jullie in het bespreken van allerlei belangen tegelijk. Wij denken in winst, jullie in toekomst. Zouden jullie ons kunnen helpen om verbindingen te leggen tussen ons zelf en ons dagelijks werk, tussen wie wij eigenlijk willen zijn en wat we in de samenleving doen? Dit is niet eenvoudig, dat snap ik. Veranderen is moeilijk. Ik denk daarom niet aan een training van een dag, maar aan een traject van jaren, dat van hoog tot laag in onze bank zijn doorwerking zal krijgen.’ Na een dergelijk verzoek is het wel even schrikken en tijd om ‘alle hens aan dek’ te roepen, maar we hebben als PThU best iets in huis om bij te dragen aan onze krakende maatschappij. Dat willen we maar zeggen.
Theo Witkamp, hoofd Centrum voor Beroepsvorming en Spiritualiteit PThU
28 PThUnie
greep uit het aanbod Leider tegen wil en dank Mozes kan beschouwd worden als een voorbeeldig leider die zichzelf ook laat leiden voor God. Hij doet het echter wel met vallen en opstaan. Zijn leiderschap is niet onaangevochten en kent ook veel mislukking. In deze cursus wordt dat nader uitgewerkt, op basis van exegetisch handwerk en via bestudering van de rabbijnse literatuur, met name parabels uit Midrasjiem. Docenten: dr. Lieve Teugels en prof. dr. Klaas Spronk.
Doorn | Kosten € 250,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 7 december 2018
Autoriteit en leiderschap van de theoloog Autoriteit is een schaars goed in onze samenleving. Tegelijkertijd is er grote behoefte aan inspirerende voorbeelden.
start
21 januari
start
4
Wat betekent dat voor predikanten in deze tijd? Deze cursus gaat over de verbinding tussen het leiderschap van de predikant als theoloog en zijn/haar autoriteit. Wat voor soort leiderschap vraagt het predikantschap? En wat betekent dit voor de autoriteit van de predikant? Docent: dr. Rein Brouwer, m.m.v. dr. Anne-Claire Mulder.
Doorn | Kosten € 580,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 14 december 2018
februari
Predikant in het dorp
start
Ook in de context van de dorpskerk is het niet langer vanzelfsprekend dat geloof en kerk samenvallen. Ook hier
7
is believing without belonging een reële optie. Hoe kunnen lokale dorpskerken in de marge van de samenleving betekenisvol zijn? Hoe staan mensen met de dorpskerk in verbinding, als het gaat om people, place en practices? Docent: prof. dr. Henk de Roest, m.m.v. dr. Jacobine Gelderloos.
mei
Doorn | € 580,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 22 maart 2019
De uitvinding van het individu Tijdens deze cursus wordt Inventing the Individual. The Origins of Western Liberalism (2014) van de politieke filosoof Larry Siedentop besproken. Het boek presenteert zich als een apologie van het westerse liberale denken en zijn morele implicaties, door christelijk geloof en secularisme met elkaar te verzoenen. Docenten: dr. Gert van Klinken, prof. dr. Hans-Martin Kirn.
Doorn | € 580,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 5 april 2019
Omgang met de Bijbel In deze tweedaagse cursus staat de rol van de Bijbel voor de spiritualiteit van de predikant centraal. De docenten introduceren twee methodes van omgaan met de bijbel, contextueel bijbellezen en bibliodrama, die tot doel hebben dat er een intense verbinding tussen de bijbeltekst en het persoonlijke leven tot stand komt. Vervolgens worden deze methodes aan de hand van drie bijbelteksten samen beoefend. Docenten: prof. dr. Annette Merz en prof. dr. Klaas Spronk
Doorn | € 580,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 5 april 2019
start
21 mei
start
24 mei
Voor het complete cursusaanbod , aanmelden en meer informatie, kijk op pthu.nl/pao PThUnie 29
Kennismaken met tijdschriften op het gebied van kerk, theologie en samenleving?
Kijk op www.kok.nl/pthumagazine voor onze aanbieding
Voor aanmelden en meer informatie op www.pthu.nl/agenda
21/11/2018
Mastervoorlichting Groningen Voorlichtingsmiddag voor de masteropleidingen van de PThU in Groningen. De bijeenkomst duurt van 15.00 tot 17.00 uur.
Mastervoorlichting Amsterdam Voorlichtingsmiddag voor de masteropleiding van de PThU in Amsterdam. De bijeenkomst duurt van 10.30 tot 13.30 uur.
26/11/2018
Vergeving na seksueel misbruik: mag, kan, moet dat?! Themamiddag waarin de verschillende invullingen van het begrip vergeving worden belicht. Studenten, pastores en ervaringsdeskundigen zijn welkom op deze dag, die georganiseerd wordt PThU, VPSG en SMPR. Locatie: PThU Amsterdam.
Start Barth-jaar 2018-2019 Op 10 december is het vijftig jaar geleden dat Karl Barth overleed. Hoe staat het inmiddels met zijn erfenis? Wie heeft er nog een boodschap aan zijn theologie? Locatie: Thomaskerk, Amsterdam.
14/12/2018
24/11/2018
10/12/2018
Barth and Beyond Symposium m.m.v. Bruce McCormack (foto), Rinse Reeling Brouwer, Kees van der Kooi, Edward van ‘t Slot en Paul Silas Peterson. Locatie: PThU Amsterdam.
Dies Viering van de twaalfde jaardag van de Protestantse Theologische Universiteit. Locatie: PThU Amsterdam.
8/1/2019 PThUnie 31
Kunnen robots liefde geven? Zo ja, wat betekent dit voor pastorale en diaconale praktijken? Theologie en technologie zijn zelden geziene partners. Ten onrechte. Hier zie je Bina48, een van de meest geavanceerde sociale robots ter wereld, al sinds 2014 in gesprek met kunstenares Stephanie Dinkins. Daarbij gaat het om de emotionele interactie: kan er tussen beiden een betekenisvolle, vriendschappelijke relatie ontstaan? Wat valt er hier te ontdekken over de grenzen van het menselijk bewustzijn en de betekenis van mens zijn? Onderwerpen waar de twee al samen over spraken zijn racisme, robotrechten en eenzaamheid. Soms komen hierbij impliciete vooroordelen ter sprake, die via de makers in het systeem komen. Bina 48 en vele andere robots zijn nog tot en met 2 december in Eindhoven te zien: robotlove.nl Erica Meijers
Foto: Peter Cox | Beeld: Conversations with Bina48 | Stephanie Dinkins