Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit jaargang 13 | nummer 2 juli 2019
‘Geestelijk verzorger moet zich nog altijd bewijzen’ Speurtocht naar een vals evangelie
Marie Hansen over ‘vergevingsdruk’
Het Dominass team is er voor u!
Dominass assurantiĂŤn bv
“De predikanten verzekeraar� Dagelijks zetten onze specialisten zich in om de verzekeringen van inmiddels ruim 3.700 predikanten zo goed mogelijk te beheren. Kennis van zaken, een uitgekiend verzekeringspakket en een grote betrokkenheid bij uw persoonlijke situatie! Kennismaken is eenvoudig: bel en u ervaart het Dominass gevoel.
www.dominass.nl - 0344-642404
Boeiend en de moeite waard
De universiteiten zijn de laatste tijd nogal eens
Genesis 3. Nadenken over zo’n spannende tekst met
negatief in het nieuws. Buitensporige declaraties van
een eigenzinnige Rus, die ook nog eens zijn eigen
bestuurders roepen protest op. Er wordt getwijfeld
strijd te voeren heeft met de Russische orthodoxie, is
aan de betrokkenheid van bestuurders bij de
een enerverende bezigheid. Dat geldt ook voor de
werkvloer. Op die werkvloer blijken veel vrouwen zich
uitwisseling met de Katholieke Universiteit in Lviv
niet veilig te voelen. Veel academici gaan gebukt
(Oekraïne). Het verruimt je blik en doet je ook
onder de werkdruk en de strakke organisatie.
beseffen dat het in Amsterdam en Groningen zo
Leidinggevenden maken soms misbruik van hun
slecht nog niet is.
macht. Binnen de theologie hebben we dan ook nog te maken met de twijfel over het nut van een van
Of neem die intrigerende bijdrage over de rol van het
onze belangrijkste beroepsuitgangen: de academisch
evangelie van Barnabas in de islam. De manier waarop
gevormde predikant. Er zijn er die zich afvragen of het
onze eredoctor Jan Slomp daarmee bezig is, is er een
wel nodig is dat voorgangers in de kerken van nu zo’n
goed voorbeeld van dat een academisch theoloog na
lange opleiding aan de universiteit moeten volgen.
zijn emeritaat niet opgelucht en uitgeput zijn werk naast zich neer legt. Integendeel, het is zo boeiend en
Het nummer van PthUnie dat u nu in handen heeft
belangwekkend dat je er enthousiast mee doorgaat.
(of voor u op het scherm) zal op geen van bovengenoemde problemen en vragen expliciet ingaan,
En wat te denken van de bijdrage die vanuit de
maar impliciet toch een overtuigend antwoord geven.
theologie aan zorginstellingen en aan het leger
Akelig? Welnee! Nodig? Nou en of!
geleverd wordt? Fascinerend, maar ook ingewikkeld. Academische reflectie is hier onmisbaar.
Hoe mooi is het om te ervaren dat protestantse theologie geen benauwde of benauwende bezigheid
Zo kan ik alle onderwerpen in dit nummer van
is. Laat ik voor mezelf spreken (u kunt het ook nalezen
PThUnie wel nalopen, maar u komt er waarschijnlijk
in dit nummer). Ik werkte met een Russische
zelf wel uit: academische theologie aan de PThU is
promovendus. Enkele jaren woonde hij met vrouw en
boeiend en de moeite waard.
dochter in Kampen en vond daar een thuis in de Baptistengemeente. Nu is hij docent in Sint Petersburg. Hij schreef een mooie dissertatie over
Klaas Spronk Hoofdredacteur
PThUnie 3
inhoud jaargang 13 | nummer 2 | juli 2019
10
06 06 Publicaties & promoties
‘Simpele goedheid ontvangen gaat ons slecht af’
09
09 Column: Tegenwoordige tijd 10 In gesprek: Martin Walton en Pieter Vos 15 Gert van Klinken op de schouders van... 16 Nieuws 17 Evangelie van Barnabas 20 Dagboek: Klaas Spronk 22 Marie Hansen over ‘vergevingsdruk’ 24 Impact: Case Studies Project 25 Column: Voltooid verleden tijd 26 De permanente predikant 31 Agenda 32 Openbaring
4 PThUnie
17
‘Vergeving hoeft niet absoluut te zijn’
## 22
Foto voorpagina: Met een academische plechtigheid nam de PThU op 7 mei afscheid van hoogleraar en oud-onderwijsdirecteur Rinse Reeling Brouwer. Hier zien we de kersverse emeritus bij het verlaten van de zaal, samen met rector Mechteld Jansen en pedel Hinke Hendriks-Krist.
&colofon
15
PThUnie is een magazine dat drie keer per jaar verschijnt. Het blad is met name bedoeld voor predikanten in de PKN en het wordt ook toegezonden aan studenten, medewerkers en relaties van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Het magazine wordt uitgegeven door de PThU. Redactie Theo Boer, Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest, Ton van Kattenbroek (adviseur), Klaas Spronk (hoofdredacteur), Trudy Struijs. Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, 088 3371 866, communicatie@pthu.nl Vormgeving Rick Oudhoff Realisatie Veldman Print en Sign. Fotografie Archief PThU, Tim McCabe, Mike van Bemmelen, collectie Rijksmuseum ISSN-nummer 1876-9233.
PThUnie 5
Slang geen Satan Het idee dat de slang in de Tuin van Eden uit het verhaal in Genesis 3 gelijkgesteld moet worden aan Satan komt nog steeds voor, onder andere in de Russisch-Orthodoxe kerk en in Russische baptistengemeenten. In zijn proefschrift Following the Traces of the Serpent in the Old and New Testaments and the Early Jewish Interpretation: Genesis 3:1-15 in Light of Its Reception History toont Sergei Luganov aan dat dit niet overeen komt met de oorspronkelijke betekenis van de Hebreeuwse tekst. De promotie vond plaats op 14 februari aan de PThU Amsterdam. Zijn promotores waren prof.dr. Klaas Spronk en prof.dr. Jacques van Ruiten. Ook de in dit verband vaak aangehaalde teksten Jesaja 14:14b-24 en Ezechiël 28:11-19 wijzen van oorsprong niet op een rol van Satan in de Tuin van Eden, of op een val van Satan uit de hemel, aldus Luganov. Onderzoek hiernaar wordt vaak gekenmerkt door de neiging om de eerste zonde en de rol van de duivel voornamelijk te beschrijven in theologische in plaats van hermeneutische termen. De oorspronkelijke teksten worden zelden beschouwd binnen hun literaire context.
Met zijn proefschrift wil Luganov deze onbalans corrigeren. Naast de genoemde teksten uit het Oude Testament onderzocht hij teksten uit de Tweede Tempel-periode en het Nieuwe testament, waarvan verondersteld wordt dat ze een indirecte of directe interpretatie bevatten van het verhaal in Genesis 3, in hun oorspronkelijke literaire context. De documenten die zijn geschreven vóór de eerste eeuw beschrijven de slang over het algemeen op dezelfde manier als in het verhaal in Genesis, terwijl in de documenten die daarna zijn geschreven de slang langzaam verandert in Satan. Deze transformatie zet zich voort, geholpen door een dualistische manier van redeneren rond de tijd van de vroege Kerkvaders, totdat de slang algemeen werd gezien als Satan zelf. Deze tendens kan gezien worden als een product van de Joods-Alexandrijnse diaspora en kwam tot bloei binnen christelijke gemeenschappen nadat de boeken van het Nieuwe Testament waren voltooid. Sergei Vladimirovich Lagunov werd geboren op 1 december 1974 in Yekaterinburg, Rusland. Hij behaalde in 2007 zijn bachelor theologie aan het Bijbels Instituut van Noord Kaukasus en zijn master theologie in 2010 aan het Baptisten Seminarie in Praag. Sinds 2015 is hij docent Oude Testament aan de Christelijke Universiteit van Sint Petersburg. Hij is getrouwd en heeft een dochter.
6 PThUnie
Lieve M. Teugels, The Meshalim in the Mekhiltot. An Annotated Edition and Translation of the Parables in Mekhilta de Rabbi Yishmael and Mekhilta de Rabbi Shimon bar Yochai (Texts and Studies in Ancient Judaism, 176).
Edward van ’t Slot, Renée van Riessen, Marco Visser, Ariaan Baan en Wilken Veen (red.), Messiaanse exegese: Theologische Bijbeluitleg met het oog op het Rijk. Opstellen aangeboden aan Rinse Reeling Brouwer.
Mohr Siebeck, 2019. ISBN 978 3 16 155648 7
Utrecht: KokBoekencentrum Uitgevers 2019. ISBN 978 90 239 5669 3, € 25,-, 302 pp.
Deze editie van rabbijnse parabels in de twee Mechiltot, de tannaitische zuster-Midrasjiem op het boek Exodus
Op 7 mei 2019 nam Rinse Reeling Brouwer afscheid
heeft een drievoudig doel. Ten eerste biedt zij een
van de PThU als hoofddocent dogmageschiedenis en
kritische synoptische editie van de parabels in deze
bijzonder hoogleraar op de Miskotte/Breukelman-
werken, te weten grotere manuscripten en fragmenten,
leerstoel voor theologische hermeneutiek van de
meestal afkomstig uit de geniza van Cairo, en eerste
Bijbelse grondwoorden. Reeling Brouwer combineert
drukken. Deze tekstgetuigen zijn naast elkaar in
een zeldzame maatschappelijke en politieke
kolommen afgedrukt zodat overeenkomsten en
betrokkenheid met al even zeldzame geleerdheid.
verschillen gemakkelijk zichtbaar zijn. Daarnaast bevat het
Levenslang is hij gefascineerd door teksten: door de
boek inhoudelijke, literaire en historische commentaren
Schrift, maar ook door haar ontvangst in
op alle parabels, vijftig in totaal, verdeeld over de twee
bijvoorbeeld de gereformeerde orthodoxie van de
bronnen. Bovendien biedt de nieuwe Engelse vertaling
zeventiende eeuw; door theologen als Barth,
van deze parabels, eveneens synoptisch gepresenteerd,
Miskotte, Breukelman en Marquardt, maar ook door
een handige referentie voor lezers die minder bekend zijn
denkers als Spinoza, Marx, Althusser en Agamben.
met het Hebreeuws. Deze editie is de eerste in een serie
Steeds speurt hij daarbij met een scherp oog voor
die Teugels hierna hoopt voort te zetten met delen over
betekenisvolle details naar het ‘messianisme’ in deze
de parabels in de tannaitische Midrasjiem op Numeri,
teksten. Hoe wordt het Rijk van God verwacht? En
Deuteronomium en Leviticus. Onder de gebruikers van
hoe raakt deze verwachting aan onze eigen
deze edities bevinden zich niet alleen onderzoekers van
maatschappelijke verantwoordelijkheid? In deze
joodse teksten, maar ook van het Oude en Nieuwe
feestbundel schrijven vrienden en collega’s van
Testament, andere vroeg-joodse en vroeg-christelijke
allerlei snit over precies deze vragen. Messiaanse
teksten, de religies in de oudheid, en aanverwante genres
exegese is een huldebetoon aan een inspirerende
zoals fabels. Deze publicatie vindt haar oorsprong in het
geleerde, maar ook een verzameling mooie opstellen
NWO project “Parables and the Partings of the Ways”,
die als bundel op zichzelf mag staan. Een welkome
een samenwerkingsverband tussen de Universiteit
bijdrage aan het debat over maatschappelijk
Utrecht, Tilburg University en de PThU. In dit project
betrokken denken en Bijbellezen.
worden de verschillen en overeenkomsten tussen de vroeg-joodse en vroegchristelijke parabels bestudeerd vanuit de vraag of en wat deze te melden hebben over het uiteengaan van jodendom en christendom in de eerste eeuwen van onze tijdrekening.
PThUnie 7
Publicaties &promoties Theo Pleizier, Arnold Huijgen en Dolf te Velde, Gewone Catechismus. Christelijk geloof in 100 vragen en antwoorden. Utrecht: KokBoekencentrum Uitgevers 2019. €12.99 (paperback ISBN 9789023954903);
Liter in Tanger. Liter literair tijdschrift, nummer 94 (jaargang 22, juni 2019). Onder redactie van Joyce Rondaij, Christely van Mourik en Abdelkader Benali.
€17,99 (luxe editie ISBN 9789023954927) In literair tijdschrift Liter raken literatuur en religie De Gewone Catechismus, geschreven door de
elkaar. In juni publiceert Liter een themanummer
theologen Theo Pleizier (PThU), Arnold Huijgen
over een grensgebied bij uitstek: de stad Tanger.
(TUA) en Dolf te Velde (TUK), wil de inhoud van het
Een Wanderlust beurs voor jonge redacteuren van
christelijk geloof op een hedendaagse manier
het Letterfonds maakte het voor PThU-promovenda
overdragen aan volgende generaties en hen
Joyce Rondaij mogelijk om, samen met haar
inspireren tot een eigen verwoording van het
mederedacteur Christely van Mourik en met auteur
christelijk geloof. Dit ‘leerboek’ bestaat uit honderd
Abdelkader Benali naar Marokko af te reizen, op
vragen en antwoorden, en heeft een duidelijke en
zoek naar de verhalen van Tanger. De stad markeert
doordachte structuur. Naast de tekst van de vragen
het grensgebied tussen Afrika en Europa en dat
en antwoorden is ook per antwoord een korte
heeft altijd haar identiteit bepaald, in een voortdu-
toelichting opgenomen.
rend proces van aantrekken en afstoten, contact en
Het boek is voortgekomen uit de constatering dat
afzondering. Tanger is een verzamelplaats voor
de Heidelbergse Catechismus wel als belijdende,
migranten, die hopen daar een baan te vinden of
maar vanwege de historische en daarmee
over willen steken naar Spanje, het beloofde land.
hermeneutische afstand, niet of nauwelijks als
In Tanger delfde het drietal verhalen op over de
catechetisch middel wordt gebruikt. Een
stad en haar bewoners, wat heeft geresulteerd in
catechismus heeft niet alleen een structuur van
een bijzonder omdraainummer met Arabische,
vragen en antwoorden, maar het genre kent ook
Franse en Nederlandse bijdragen én vertalingen.
een verwerking van een aantal vaste elementen in
Een Marokkaans feest vol verhalen, foto’s, essays
het christelijk geloof: hoe te bidden (het Onze
en poëzie over een stad vol extremen op de grens
Vader), wat te geloven (het Apostolicum), hoe te
tussen Afrika en Europa.
leven (de tien geboden) en hoe te delen in het heil (Doop en Avondmaal). Het project was ook een
Te bestellen via www.leesliter.nl
oefening in gezamenlijk theologiseren: lukt het om in korte teksten, een ‘gewone’ verwoording te vinden van het christelijk geloof? Die oefening in geloofsverwoording is niet alleen voor de setting van de catechese, maar ook voor de seculiere tijd, waar christenen op wat zij geloven en wat het betekent om christen te zijn.
8 PThUnie
tan ger
bevraagd worden
tan ger
Tegenwoordige column tijd Frits de Lange Niemand tot last zijn Nederland vergrijst, maar kan er maar moeilijk een antwoord op vinden. De publieke discussie over onze oude dag verengt zich vaak tot misstanden in het verpleeghuis en wordt gegijzeld door het politieke debat over voltooid leven. Mogen we zelf uit het leven stappen op het moment dat we dat willen en mag de arts er dan bij helpen? Els van Wijngaarden (UvH) ging in haar spraakmakende dissertatie uit 2016 in gesprek met vijfentwintig ouderen die expliciet aangaven dat zij klaar waren met leven en dood wilden. Zij ontdekte dat achter die doodswens een hele wereld aan ambivalente gevoelens schuilgaat. Twee gevoelens sprongen eruit: deze mensen waren eenzaam en tegelijk bang om afhankelijk te zijn van anderen. ‘Ik wil niemand tot last zijn’ – je hoort het alom onder ouderen. Ik ben op dit moment betrokken bij een onderzoek van de Saxion Hogeschool onder 75-plussers met die titel: ‘Niemand tot last zijn’. Studenten Verpleegkunde interviewen ouderen over de vraag of ze makkelijk om hulp vragen. Mijn inmiddels lang overleden ouders heb ik daar nooit een probleem van horen maken. ‘Als er maar goed voor mij gezorgd wordt’ zei mijn moeder toen ze het verzorgingshuis (dat bestond toen nog) inging. Misschien was dat een gevoel dat onder vorige generaties algemeen was: als je oud en afhankelijk wordt, behoort er voor je gezorgd worden zoals jij ook voor anderen hebt gezorgd. Dat spreekt vanzelf, daar hoef je je niet schuldig onder te voelen. Mijn generatie, die van de babyboomers, staat anders in het leven. Voor ons is persoonlijke autonomie de hoogste waarde. Zelfredzaam willen we blijven tot het einde toe, en het leven in eigen regie houden. En als dat niet meer kan, dan mag het zo snel mogelijk afgelopen zijn, al dan niet met (wel ironisch in dit verband) hulp van anderen. Achter dit ‘Ik wil niemand tot last zijn’, ontdekken we in dit onderzoek, gaat een diepe angst voor afhankelijkheid schuil. Hulp van anderen ontvangen is een inbreuk op onze zelfredzaamheid. Daarom durven we geen beroep te doen op onze kinderen, want die ‘hebben hun eigen leven’. En bij hulp van buren waar we niks tegenover kunnen stellen, voelen we ons meteen schuldig. Zorg ‘inkopen’ vinden we OK, maar zorg ontvangen om niet – nee liever niet. Geven en nemen, voor wat hoort wat – het zit ons in het bloed. De neoliberale cultuur van ‘je eigen broek ophouden’ versterkt die neiging alleen maar. We willen best iemand bedanken die we dank verschuldigd zijn. Maar simpele goedheid ontvangen, zonder ‘dank je wel’ als tegenprestatie, het gaat ons slecht af. We willen altijd iets terug doen. Dan houden we zelf de regie. Ik wil zelf graag heel oud worden. Maar ik denk dat ik dat nooit zelf red met mijn zelfredzaamheid. Daarom probeer ik steeds meer te oefenen met het vanzelfsprekend te vinden dat ik help en geholpen wordt.
Frits de Lange is hoogleraar ethiek aan de vestiging Groningen van de PThU PThUnie 9
met Martin Walton en Pieter Vos
Geestelijk verzorgers moeten zich nog altijd bewijzen Op 8 oktober houdt Pieter Vos zijn inaugurele rede als bijzonder hoogleraar geestelijke verzorging aan de vestiging Groningen van de PThU. Een maand later, op 8 november, neemt bijzonder hoogleraar geestelijke verzorging Martin Walton aldaar afscheid van de universiteit. De data doen een wisseling van de wacht vermoeden, maar dat is toch niet het geval. Walton hield zich de afgelopen vijf jaar met name bezig met de geestelijke verzorging in de zorgsector, Vos’ nieuwe aandachtsgebied is de geestelijke verzorging binnen de krijgsmacht. Voor PThUnie gingen ze graag in gesprek over de spannende ontwikkelingen in hun gezamenlijke vakgebied. tekst: Caspar Dullemond
Martin, in je inaugurele rede, nu vijf
MW: ‘We werken vanouds heel veel
willen worden. Of dat een cliënt zegt:
jaar geleden, pleitte je voor meer
met praktijk-theorieën, die we deels
ik kan nu beter omgaan met mijn
onderzoek op het terrein van de
lenen uit het pastoraat:
ziekte of mijn traumatische ervaring.
geestelijke verzorging. Hoe heeft
presentiebenadering, contextuele
Een uitkomst is iets dat waarneembaar
dat uitgepakt?
benadering... Maar deze zijn in ons
moet zijn. We kijken naar een verband
werkveld nooit echt empirisch
tussen het handelen van de geestelijk
Martin Walton: ‘Goed, een beetje tot
onderzocht. Dat doen we nu wel. Wat
verzorger en een gewenste uitkomst.’
mijn verbazing. Geestelijke verzorging
doen geestelijk verzorgers precies?
is op de universiteit en in het veld een
Waarom doen ze dat? En welke
Wat delen een geestelijk verzorger
groeibranche geworden. Het
effecten en uitkomsten heeft dat?’
in de zorg en in de krijgsmacht met elkaar?
onderwerp heeft de interesse van de politiek. Voor de eerstelijn, zowel het
Jullie kijken of het klopt wat jullie
werk zelf als het onderzoek ernaar, is
altijd gedacht hadden?
10 PThUnie
Pieter Vos: ‘De betrokkenheid op de vragen van de ander; vragen die gaan
geld vrij gekomen. In 2014 had ik niet
over het leven en over zingeving.’
kunnen vermoeden dat die externe
MW: ‘Nou, we controleren of er in zit
stimulans er zou komen. Ik wilde toen
wat we denken dat er inzit. En dat
een leergemeenschap starten met acht
proberen we dan nauwkeuriger te
of tien geestelijk verzorgers. Dat is nu
beschrijven. Kijk, veel geestelijk
uitgemond in het Case Studies project,
verzorgers gebruiken termen als
MW: ‘Die hebben vooral te maken met
waaraan 56 geestelijk verzorgers
empathie of intuïtie, maar als je precies
context. Patiënten en gedetineerden
meedoen en twaalf wetenschappers uit
kijkt wat ze doen, dan merk je dat ze
zitten tegen hun wil of wens op hun
diverse werkvelden. Deze geestelijk
ook heel veel kennis hebben van
plek. Bij de krijgsmacht is dat niet het
verzorgers beschrijven nauwkeurig hun
rouwbegeleiding, van rituele
geval. Daar werk je met professionals.
werk en evalueren dat met elkaar. Dit
vormgeving... En dat komt er niet uit
Misschien hebben we het dan over een
doen ze om de basis-criteria te
als je ze gewoon laat praten. Pas als ze
achttienjarige die net van school komt,
formuleren van wat geestelijke
precies beschrijven wat ze doen, dan
maar hij of zij is wél een professional.’
verzorging is. Deze kunnen dan dienen
zie je daar allerlei theoretische modellen
als basis voor verder onderzoek.’
een rol in spelen. Die modellen leiden
Pieter Vos: ‘Voor militairen zijn zaken
tot bepaalde interventies en die
als persoonlijke veerkracht en
Het vakgebied bestaat al heel lang.
interventies hebben uitkomsten.
samenwerking in groepsverband
Waarom dan nu pas een onderzoek
Bijvoorbeeld dat een cliënt zichtbaar tot
belangrijk. De kameraadschap is
naar de basiscriteria?
ontspanning komt. Of dat een cliënt
cruciaal. Je moet je voorstellen dat je
laat weten niet verder behandeld te
op oefening bent met je eenheid of op
En wat zijn de verschillen?
Martin Walton (Corpus Christi, Texas, 1951) studeerde middeleeuwse geschiedenis in Colorado Springs en theologie in Leiden. Hij was predikant in Oudewater (1986-1991) en geestelijk verzorger in Deventer (1993-2008). In 1994 promoveerde hij in Leiden. Sinds 2008 werkt Walton aan de PThU, eerst als universitair docent geestelijke verzorging, vanaf 2014 ook zo’n compound zit in Afghanistan of
als bijzonder hoogleraar (vanuit de stichting Deo Volente) op ditzelfde terrein. Pieter Vos
Mali... Daar ben je enorm op elkaar
(Terneuzen, 1970) studeerde theologie aan zowel de vrijgemaakte als de synodale Theologische
aangewezen. Als geestelijk verzorger
Universiteit Kampen. In 2002 promoveerde hij cum laude bij deze laatste instelling. Van 2002
deel je daarin, zonder er helemaal in op
tot 2012 werkte Vos als docent en later lector aan de Gereformeerde Hogeschool in Zwolle. In
te gaan.’
2010 werd hij benoemd tot universitair docent ethiek aan de PThU. Sinds 2019 is hij daarnaast bijzonder hoogleraar Protestantse geestelijke verzorging bij de krijgsmacht.
MW: ‘Bij de krijgsmacht maak je deel uit van een collectief. In de zorg is dat veel minder het geval. Mensen zijn daar om individuele redenen. Ik probeer mijn
kameraden ben, dan wil ik naar huis.’
die werkzaam is bij Defensie. Inmiddels is het werk drievoudig: het gaat om
studenten te laten nadenken over menselijke waardigheid. De rollen die
Is de plek van geestelijk verzorger
mensen hebben spelen daar een grote
binnen de krijgsmacht veranderd?
verzorgen, vieren en vormen.’ Is die vormende taak het verschil
rol bij. Een patiënt in een ziekenhuis heeft vaak te maken met een tijdelijk
PV: ‘Ja. Tot de Tweede Wereldoorlog
met de andere terreinen van
rolverlies.’
was de krijgsmachtpredikant naast
geestelijke verzorging?
predikant ook een soort moreelofficier. PV: ‘En bij de krijgsmacht is het meer
Zijn aanwezigheid moest bijdragen aan
MW: ‘Op andere terreinen is het meer
een spanning tussen verschillende
de motivatie van de soldaten voor de
een impliciet aspect van pastorale
rollen. Een militair moet schipperen
doelen van de krijgsmacht. Dat zien we
begeleiding. Bij een gedetineerde
‘Als beginnend gemeentepredikant word je meestal ook een beetje opgeleid door de gemeente zelf, maar bij de krijgsmacht, bij Justitie of in de zorg moet je het vanaf dag één kunnen’ tussen de rol van militair en van
nu niet meer als wenselijk. Bovendien is
bijvoorbeeld spelen vragen als: hoe ga
partner, vriend, kind. Militairen zeggen
de krijgsmachtpredikant er niet alleen
ik mijn leven vorm geven als ik hier
wel eens: als ik thuis ben, wil ik
voor de eigen geloofsgenoten, maar
weer weg ben? Hoe ga ik zelf om met
uitgezonden worden en als ik bij mijn
voor iedere militair, veteraan of burger
de schuldvraag? Een gespreksgroep in PThUnie 11
met Martin Walton en Pieter Vos
Heb je, wanneer je meteen na de
vanaf dag één kunnen. Het zou
middelbare school theologie bent gaan
wenselijk zijn dat je als geestelijk
PV: ‘Dat geldt ook wel voor geestelijk
studeren, al voldoende body om in
verzorger coschappen doet, of dat je
verzorgers binnen de krijgsmacht, maar
soms extreme omstandigheden je werk
eerst als junior werkt en dan doorgroeit
daarnaast geven ze les over
te kunnen doen? Tegenwoordig stellen
naar senior. Maar niemand heeft het
identiteitsvragen en ethiek, ook in de
de kerken als zendende instanties voor
geld daarvoor.’
de gevangenis is ook vormend.’
‘De kerk is nog altijd niet overtuigd van nut en noodzaak van dit werkterrein’ basisopleiding. Cruciaal daarbij is dat
de functie van geestelijk verzorger
de geestelijk verzorgers niet in dienst
meestal de eis van ruime relevante
staan van de doelen van de
professionele pastorale ervaring.’
MW: ‘Dat geestelijk verzorgers hun expertise ten opzichte van hun cliënten
krijgsmacht. Ze hebben een vrijplaatsfunctie. Daardoor kunnen ze
En dat geldt voor een
beter kunnen ontwikkelen, onder
ook stilstaan bij de morele spanningen
ziekenhuispredikant minder?
toezicht van een ander. Bij artsen en psychiaters gebeurt dat wel.’
die militairen ervaren: is het goed wat we hier doen?’
12 PThUnie
Wat zou de opbrengst zijn?
MW: ‘Nee. Vroeger ging het in de zorg ook zo. Er werd gevraagd om
Wat verwacht een organisatie van
Tot voor kort moest je een aantal
predikanten met ervaring, die
een geestelijk verzorger?
jaren ervaring als
bovendien de KPV-training hadden
gemeentepredikant hebben om
gedaan. Maar je ziet een verschuiving
MW: ‘Dat verschilt nogal. In veel
geestelijk verzorger bij de
van ervaringseis naar opleidingseis. Ook
settingen is het werk niet goed
krijgsmacht te worden.
bij een stage kun je al beproeven of
structureel ingebed. In het ene
iemand geschikt is voor dit werk. Het
ziekenhuis kom je gemakkelijk binnen
PV: ‘Het idee daarachter is dat dit werk
lastige is: als beginnend
op de afdeling, in het andere niet. Met
zoveel van je vergt dat je wat meer
gemeentepredikant word je meestal
de ene commandant is het goed
ervaring moet hebben, niet alleen op
ook een beetje opgeleid door de
praten, met de andere niet. Dat gebrek
pastoraal en ritueel gebied maar ook in
gemeente zelf, maar bij de krijgsmacht,
aan verankering is een probleem.
de ontwikkeling van je persoonlijkheid.
bij Justitie of in de zorg moet je het
Geestelijk verzorgers zijn individueel
hard aan het werk om structurele
professional te midden van
Heeft de verminderde betekenis van de
problemen binnen hun vakgebied op te
professionals. Ik zit hier niet om mezelf
kerk invloed op de rol van de geestelijk
lossen.’
te behartigen, maar voor de spirituele
verzorger?
en zingevingsvragen van de patiënten, Hoe ze hun werk doen verschilt per
en van de medewerkers, van de
MW: ‘Ja. De vanzelfsprekendheid van de
situatie?
gedetineerden en van de militairen.’
religieuze functionaris in een publieke
PV: ‘Ja. Daarbij gaat het er ook om dat
PV: ‘Daarbij helpt het dat binnen de
ook niet helpt is dat geestelijk verzorgers
je jezelf zichtbaar maakt. Als je met een
krijgsmacht de positie van geestelijk
niet per se bijdragen aan de kerndoelen van
marineschip wordt uitgezonden, kun je
verzorgers formeel goed geregeld is. Ze
de zorginstelling. Het gaat bij geestelijk
niet in je hut blijven zitten. Dan zul je je
maken deel uit van alle
verzorgers niet om het beter maken van
nuttig moeten maken. Geestelijk
defensieonderdelen en worden
mensen – hoewel ik ervan overtuigd ben
verzorgers bij de krijgsmacht investeren
structureel mee uitgezonden.’
dat ze dat wel doen –, maar om de vraag:
seculiere instelling is zeker verminderd. Wat
waarom geven we zorg op de manier
meestal heel veel in het dagelijkse contact met de militairen van de
MW: ‘Maar dat het formeel goed
waarop we dat doen? Waarom zou iemand
eenheid, als een vorm van
geregeld is, betekent nog niet dat je
überhaupt beter willen worden? Geestelijk
presentiepastoraat.’
binnenkomt bij je commandant. En dat
verzorgers besteden veel tijd aan het
de raad van bestuur van een ziekenhuis
opzetten van een moreel beraad, maar dat
MW: ‘Dat is de eerste stap. Maar
achter je staat, zegt nog niet zoveel
heeft geen zichtbaar, meetbaar effect op de
vervolgens wil je ook dat er structureel
over hoe een afdelingshoofd jou
doelstelling van het ziekenhuis. Geestelijk
is voorzien in jouw bijdrage, namelijk
bekijkt.’
verzorgers moeten zich bewijzen binnen het systeem, maar zijn daarnaast bezig met de
het behartigen van de zingevingsvragen
fundamenten waar de zorg op rust.’
en de geloofsvragen. Dat je aanwezig
PV: ‘Het wordt zichtbaar in wat je
mag zijn bij een multidisciplinair
daadwerkelijk bijdraagt. Als een
overleg. Dat je weet in welke situaties
geestelijk verzorger direct bijstand biedt
Toch moet er een bepaald nut zichtbaar
automatisch een beroep op je wordt
als er gewonden of gesneuvelden zijn,
zijn. Anders waren ze allang
gedaan. Dat je klinische lessen over
dan wordt het zichtbaar. Maar een
verdwenen.
zingeving en religieuze coping kunt
groot deel van het werk is veel minder
verzorgen. Het moet groter zijn dan
opvallend. Dan gaat het om het
PV: ‘Over het algemeen is er bij de
individuele ijver. Geestelijke verzorging
meedoen in de kleine dingen en het
krijgsmacht grote waardering voor de
is in veel situaties een randverschijnsel.
vertrouwelijke gesprek in de
geestelijke verzorgers; bij de bezuinigingen
Juist dan moet je het zelfbewustzijn
beslotenheid van de werkkamer.’
van de afgelopen jaren bleef het werk
hebben om te zeggen: ik ben een
goeddeels buiten schot. Maar het hoort tot PThUnie 13
met Martin Walton en Pieter Vos
de aard van het werk dat je
gebied van geestelijke verzorging. Dat
traditie kent zo’n rijk repertoire aan
voortdurend moet laten zien dat het de
is te merken aan de vragen die er
betekenissen, duidingen, taal die je blik
moeite waard is. Dat staat niet meteen
gesteld worden. Soms voelen
scherpt, die je inzicht geeft in wat er in
op het netvlies bij Defensie. Als een
kandidaten dat zij zich moeten
mensen kan omgaan... Dat is een
geestelijk verzorger mee wil op
verdedigen dat ze geestelijk verzorger
enorme schat om uit te putten, ook in
patrouille buiten de compound, dan is
worden. Ook de synode houdt zich
een seculiere, levensbeschouwelijk
er extra begeleiding nodig. Dat
zelden bezig met dit thema. Achteraf
gefragmenteerde context.’
betekent extra kosten én risico’s. Wil
denk ik: ik had me meer moeten
zo’n commandant die
richten op een kerkelijk theologisch
Op pagina 24 is meer informatie te
verantwoordelijkheid wel? Wat een
verhaal. Wat betekent geestelijke
vinden over het Case Studies project.
geestelijk verzorger tijdens zo’n
verzorging voor de presentie van de
patrouille kan bijdragen is niet op
kerk in het publieke domein? En
voorhand inzichtelijk.’
kunnen de ervaringen van geestelijk verzorgers terugstromen in de kerk en
Het ging tot nu toe steeds over de
in de theologie? Als ik nog vijf jaar had,
plek van de geestelijk verzorger
zou ik daarmee verder willen.’
binnen zijn of haar organisatie. Hoe zit het met de plek van de
PV: ‘Dat is een mooi punt, waar ik ook
geestelijk verzorger binnen de
mee aan de slag wil. Je doet dit werk
kerk?
vanuit een zendende gemeente, maar wat betekent dat eigenlijk? Waarom wil
14 PThUnie
MW: ‘Ik heb me in de afgelopen jaren
de kerk dat überhaupt? En wat
inderdaad vooral gericht op de vraag:
betekent dat voor de manier waarop je
wat betekent geestelijke verzorging
er dan bent? En omgekeerd: wat zegt
voor de zorg? Daarmee is die andere
dit werk over wat kerkzijn is? De kerk is
vraag een beetje blijven liggen. Ik merk
blijkbaar geen club die in zichzelf
dat de kerk nog altijd niet helemaal
gekeerd is. Dat is ook ecclesiologisch
overtuigd is van nut en noodzaak van
van belang. Ik wil de komende jaren
dit werkterrein. Je ziet in alle gremia
laten zien dat dit werk betekenisvol is,
kerkelijk denken. Als een afgestudeerde
ook voor de kerk zelf als zendende
van ons voor een colloquium commissie
instantie. Verder is theologie heel
verschijnt, dan is daar over het
belangrijk voor hoe je geestelijke
algemeen geen deskundigheid op het
verzorging vormgeeft. De christelijke
Op de schouders van......
Auke Jelsma Staat of valt kerkgeschiedenis met een belangstelling voor het verleden? Auke Jelsma, van 1978 tot 1998 hoogleraar in dat vak aan de Theologische Universiteit Kampen, keek daar genuanceerd tegenaan. Zeker, een kerkhistoricus heeft een zwak voor vroeger. Maar wanneer Jelsma zijn leerlingen iets geleerd heeft, dan toch wel het belang van levende mensen. Voor zijn hoogleraarschap was hij dominee geweest, een ingrijpende ervaring. ‘Als predikant diende ik van alle markten thuis te zijn’, vertelde hij: ‘Wat mij vooral ontroerde en uitermate nederig stemde, was het vertrouwen dat mensen mij gaven. Op huisbezoek (…) ontdekte ik, hoe bepalend de persoonlijke levensgeschiedenis voor mensen is, en hoe waardevol het is om de ervaringen die de mensen opdoen serieus te nemen.’ Vanuit die houding ontwikkelde Auke Jelsma zich zowel tot een gedreven docent (en verteller!) als tot een teambuilder. Onvergetelijk blijft het werk aan de uitgave in de reeks Rijks Geschiedkundige Publicatiën (RGP) van de kerkenraadsnotulen van de Nederlandse vluchtelingengemeente in Londen (1569-1585). Deze omvangrijke publicatie onder leiding van Jelsma en van Owe Boersma, kwam gereed in 1993. Tal van studentenassistenten, waaronder ikzelf, hebben er met hart en ziel aan mogen meewerken. Jelsma heeft ons toen veel geleerd: je inwerken in een vak, werken volgens de regels van de discipline, de resultaten ten dienste stellen van de gemeenschap. Aan de mensen van toen: wie waren die vluchtelingen in de zestiende eeuw, hoe bouwden ze een kerk op en wat betekende die kerk voor hen? Aan mensen in onze eigen tijd: hoe kunnen we onze ervaringen in het verleden inzetten voor vluchtelingen nú? Natuurlijk staat iedereen op eigen manier in de geschiedenis. Waar en wanneer je geboren bent is daarbij niet onbelangrijk. Auke Jelsma behoorde tot de generatie protestanten die in de jaren vijftig nog één keer meegemaakt had hoe de kerk echt een nationale factor van belang kon zijn, die in niet geringe mate bijdroeg aan het morele herstel van Nederland na de Tweede Wereldoorlog. De keerzijde was dat deze kerk, juist door de nabijheid tot de macht, tevens mensen kon schaden. Jelsma droeg zijn proefschrift in 1970 dan ook op aan ‘allen die hoe dan ook, waar dan ook, wanneer dan ook, leden onder het gebrek aan verdraagzaamheid in de kerk’. Inmiddels zijn we al bijna een halve eeuw verder. De kerk is kleiner geworden, heeft daardoor ook minder invloed op het publieke domein dan voorheen (wat Jelsma zou spijten), maar ze is daarmee ook verder af komen te staan van de verleidingen van de macht (wat Jelsma zou verheugen). Aan ons, de ‘jongeren’, om het verhaal verder te voeren. Laat de geest van de leermeester daarbij tot inspiratie zijn!
Gert van Klinken
Foto achtergrond: prof.dr. Auke Jelsma als rector van de Theologische Universiteit Kampen in 1990. Foto voorgrond: medewerkers van het London Project. Gert van Klinken is de vierde van links.
Korte nieuwsberichten
Thijs Tromp en Theo Boer nieuwe hoogleraren aan PThU De PThU heeft twee nieuwe hoogleraren benoemd. Het gaat om dr. Thijs Tromp (1970), die bijzonder hoogleraar diaconaat wordt vanwege Stichting Rotterdam en om prof.dr. Theo Boer (1960) die een persoonlijke leerstoel ethiek van de gezondheidszorg gaat bekleden. Het moderamen van de generale synode van de Protestantse Kerk in Nederland heeft ingestemd met de benoemingen. Theo Boer heeft wereldwijd bekendheid verworven vanwege zijn expertise op het terrein van theologisch-ethische vragen op het terrein van de gezondheidsethiek, zowel academisch als in het publieke maatschappelijke debat. Met de vestiging van de leerstoel ethiek van de Gezondheidszorg wil de PThU het profiel van de Groningse opleiding tot geestelijk verzorger in zorginstellingen versterken. Theo Boer is al verbonden aan de PThU als universitair docent ethiek. Thijs Tromp wil in de komende vijf jaar onderzoeken welke rol het diaconaat kan vervullen om sociale uitsluiting terug te dringen en inclusie in kerk, zorg en samenleving te bevorderen. Tromp is de opvolger van prof.dr. Herman Noordegraaf, die de leerstoel tot 2018 bekleedde. Tromp blijft naast deze aanstelling ook directeur van Reliëf, christelijke vereniging van zorgaanbieders.
Preekfestival wil ‘predikanten een hart onder de riem steken’ De binnenstad van Amersfoort is op dinsdag 17 september het decor van het eerste Nederlandse ‘Preekfestival’, een dag vol inspiratie en ideeën, studie en bezinning voor voorgangers en theologiestudenten. Het festival wil predikanten een hart onder de riem steken en hen aansporen om zich met enthousiasme en overgave te wijden het wekelijkse preekwerk. Het programma in de binnenstadskerken strekt zich uit over drie dagdelen en biedt een brede waaier aan lezingen en workshops over allerlei aspecten van het predikantschap: over de spiritualiteit van de predikant, over ambacht en inspiratie, over het wordingsproces van de preek, over de verhouding tussen preek en cultuur, over het belang van taal en retorica, over de performance van de preek, over preek en feedback en nog veel meer. De PThU is een van de organisatoren. Kijk voor alle info en aanmelding op preekfestival.nl. Kosten: € 35. Voor theologiestudenten is de dag gratis (aanmelden is dan wel noodzakelijk).
16 PThUnie
Het Evangelie van Barnabas beschrijft het leven van Jezus vanuit het perspectief van iemand uit diens omgeving, maar werkt toe naar een uitkomst waarin Jezus ontkent de zoon van God te zijn en tevens de komst van de profeet Mohammed aankondigt. Onder Nederlandse moslims speelt dit pseudo-Bijbelboek een marginale rol, maar elders heeft het wel degelijk invloed. ‘Het boek wordt al een eeuw lang gebruikt als strijdmiddel tegen de christelijke zending’, vertelt dr. Jan Slomp, emeritus-zendingspredikant en eredoctor van de Protestantse Theologische Universiteit, die zich al bijna een halve eeuw met het boek bezighoudt. PThUnie sprak met hem.
Het verhaal zou door Dan Brown
kondigt diens komst aan en ontkent
toegevoegd. Zo wordt het Evangelie
of Umberto Eco bedacht kunnen
zelf de zoon van God te zijn. Aan het
van Barnabas in de loop van de
zijn. We zijn in Spanje, circa
eind van het verhaal wordt niet Jezus
twintigste eeuw een explosief
1609. Alfonso de Luna, een
maar Judas gekruisigd.
mengsel: de tekst zelf toont vanuit
Spaanse moslim die door de
christelijk perspectief aan dat niet de
Inquisitie gedwongen was zich
Complottheorieën
christenen, maar de moslims het bij
tot het christendom te bekeren,
De twee manuscripten van dit
het rechte eind hebben; de moderne
schrijft in zowel het Spaans als
verhaal leiden anderhalve eeuw lang
inleidingen laten zien dat het
het Italiaans een verhaal dat hij
een sluimerend bestaan, totdat het
christendom nergens voor
als een verloren deel van de
Evangelie van Barnabas in 1854
terugdeinsde om deze waarheid te
Bijbel presenteert: het Evangelie
vermeld wordt in een Indiase studie.
onderdrukken.
van Barnabas. Met dit werk wil
Vanaf dat moment raakt de tekst
hij wraak nemen op zijn
steeds breder verspreid in de
Het is 1973. De gereformeerde
inquisiteurs en daarmee op het
moslimwereld. Allerlei
zendingspredikant Jan Slomp is
christelijk geloof.
complottheorieën zijn dan inmiddels
inmiddels negen jaar werkzaam in
aan de receptiegeschiedenis van het
Pakistan, waar hij zich heeft
De ik-persoon van zijn lange
boek verbonden. Het Evangelie van
beziggehouden met de oprichting en
manuscript is Barnabas van Cyprus,
Barnabas zou aan het begin van
verdere uitbouw van het Christian
een collega van Paulus. Deze
onze jaartelling geschreven zijn,
Study Centre in Rawalpindi. Dan
Barnabas, die werkelijk in de Bijbel
waarna het enkele eeuwen lang vrij
wordt een Engelse vertaling van het
voorkomt, is als hoofdpersoon een
algemeen gebruikt werd, tot het
Evangelie van Barnabas in negen
slimme keuze: dicht genoeg bij Jezus
Concilie van Nicea het boek verbood
afleveringen afgedrukt in de Pakistan
staand om recht van spreken te
en alle bestaande kopieën liet
Times. Ook verschijnen er rond
hebben, en tegelijk zo onbekend dat
vernietigen. Alle bestaande kopieën?
dezelfde tijd studies over het boek, in
er van alles aan hem toegeschreven
Nee, één exemplaar zou zijn verstopt
het Engels en in het Urdu. De
kan worden. Alfonso de Luna weet
in de bibliotheek van het Vaticaan,
christelijke gemeenschap in het land
wat hij doet. Zijn kennis van de Bijbel
waaruit het in de zestiende eeuw
voelt zich niet alleen aangevallen,
is extensief, maar ook van zijn eigen
werd gestolen, met als mooi detail
maar ook overvallen: waar komt dit
geloof, de islam, is hij natuurlijk
dat dit gebeurde toen de paus een
verhaal opeens vandaan? ‘Omdat de
uitstekend op de hoogte. En daar zit
dutje deed. Deze en andere
kritische bronnen in het Nederlands
de twist: De Luna beschrijft het leven
informatie is te vinden in de diverse
en het Frans waren en ik de enige
van Jezus als een opmaat richting de
voorwoorden die aan nieuwe
daar was die beide talen sprak, ben
komst van Mohammed. Jezus
drukken van het boek worden
ik aan het werk gezet’, vertelt Slomp, PThUnie 17
Barnabas van Cyprus komt in de Bijbel voor. Het schilderij ‘Paulus en Barnabas te Lystra door het volk als goden vereerd’ (1628) van Jacob Pynas vertelt het verhaal van Handelingen 14, waar Barnabas voor de Griekse oppergod Zeus wordt aangezien. (Collectie Rijksmuseum Amsterdam.) tekst: Caspar Dullemond
inmiddels 86 jaar oud: ‘Ik ben er
blijken zich, vanuit uiteenlopende
grotere vondsten gedaan. Maar
nooit meer van losgekomen. Tot de
achtergronden, met dit pseudo-
Gerard Wiegers komt de eer toe
dag van vandaag houdt het
evangelie bezig te houden. Wanneer
ontdekt te hebben – met een klein
onderwerp mij bezig.’ Het is vechten
is het geschreven en door wie? Hoe
voorbehoud – wie de auteur van het
tegen de bierkaai, zo wordt duidelijk
loopt de lijn van de brontekst naar
werk is, benadrukt hij. Al langer was
uit Slomps verhaal. Hij schrijft
de vele hedendaagse varianten? Hoe
bekend dat de auteur gezocht moet
ingezonden brieven naar de krant en
ver reikt de invloed van deze
worden in kringen van de Moriscos:
twee brochures. Ook gaat hij in
vervalsing en hoe valt die in te
Spaanse moslims die met tegenzin
gesprek met de beroemde
dammen? Jan Slomp heeft zich in
waren bekeerd tot het christendom
fundamentalistische schrijver
zijn onderzoek met name
en niet zelden stiekem vasthielden
Mawdudi: ‘Ik heb een uur bij hem
beziggehouden met het laatste
aan hun eigen geloof. De
thuis zitten praten, maar ik kon hem
tweetal vragen, maar hij kan ook
ontstaansgeschiedenis van het boek,
er niet van overtuigen dat het om
mooie verhalen vertellen over de
onthulde Wiegers bij zijn inaugurele
een vervalsing ging. Hij heeft veel
spannnende ‘detectivestory’ die de
rede aan de Katholieke Universiteit
bijgedragen aan de verspreiding
geschiedenis van het Evangelie van
Nijmegen in 2004, klopt met de
ervan.’ Versies van het boek
Barnabas nu eenmaal is. Gniffelend
levensloop van één van hen, een
verschijnen, soms in grote oplagen,
vertelt hij over een niet nader te
zekere Alfonso de Luna. Ook diens
in diverse landen. Behalve de al
noemen Duitse onderzoeker die een
schrijfstijl past bij andere ‘ketterse
genoemde versies in het Engels en
inleiding op het boek vergezeld liet
teksten’ die hij wel toegaf
het Urdu, verschijnen in de loop der
gaan van een schilderij van Barnabas.
geschreven te hebben.
jaren ook vertalingen in het Arabisch,
Hij had dit schilderij zelf op Cyprus
Indonesisch, Perzisch, Swahili,
gefotografeerd, maar de Bijbeltekst
Dialoog
Italiaans, Spaans, Frans, Duits en
die ook op het schilderij stond,
Waarom is het zo belangrijk om dit
Nederlands.
weggepoetst, omdat deze zijn
te weten? Slomp is duidelijk in zijn
betoog niet ondersteunde. Slomp:
antwoord: ‘Het boek is een
Detectivestory
‘Hoe ik daar achter kwam? Ik had
vervalsing, zoals er in de geschiedenis
Een publicatie van Slomp over het
zelf ooit op Cyprus een foto van dat
zoveel zijn. De weerlegging ervan is
boek trekt de aandacht van het
schilderij genomen. Toen ik hem
een strijd tegen fake news.
Vaticaan: ‘Al snel nam ik op
daarmee confronteerde, was hij
Wetenschappers moeten strijden
internationaal niveau deel aan het
bóós!’
tegen dergelijke knoeierijen. Dat is een kwestie van principe.’ Maar er is
debat.’ Diverse onderzoekers, onder
18 PThUnie
wie Gerard Wiegers, Luis Bernabé
Zelf heeft Slomp tijdens zijn
ook een meer persoonlijke reden
Pons en Christine Schirrmacher
onderzoekingen diverse kleine en
voor zijn strijd. ‘Het boek is gevaarlijk
Het Evangelie van Barnabas: een slimme vervalsing
tekst: Caspar Dullemond
en heeft mensen schade berokkend’,
snapt hij best dat sommige moslims
Boston, 2017). En binnenkort
zegt hij met nadruk: ‘Het is een
het werk voor waar aannemen. ‘De
verhuist zijn uitgebreide Barnabas-
antimissionair geschrift. Christenen
schrijver wist heel goed wat hij deed.
archief naar de PThU: ‘Anderen
worden dankzij het Evangelie van
Het werk is slim geschreven, en met
mogen het nu overnemen.’
Barnabas door sommige moslims
grote kennis van de evangeliën én
gezien als mensen die met hun eigen
van de islam’, zegt hij met enige
Een ouder artikel van Jan Slomp,
Bijbel hebben geknoeid. Die
bewondering. Zijn betrokkenheid bij
getiteld ‘The “Gospel of Barnabas”
aanname heeft in verschillende
het onderwerp is na 45 jaar
in Recent Research’, waarin de
landen de interreligieuze dialoog
onverminderd groot, maar hij weet
belangrijkste aspecten van het
gefrustreerd. Vooral in landen met
dat de tijd is gekomen om het los te
Barnabas-onderzoek aan de orde
een grote christelijke minderheid is
laten: ‘Het is klaar.’ Recentelijk
komen, is te vinden op de website
de invloed van het boek nog altijd
schreef Slomp dan ook een
van het Christlich-Islamische
groot.’ Hij heeft het zelf
‘afrondend artikel’ over het
Gesellschaft, gevestigd in Keulen:
meegemaakt: ‘Moslims die eigenlijk
onderwerp voor het negende deel
chrislages.de/barnarom.htm
geen dialoog willen, komen met
van Christian-Muslim Relations. A
Barnabas op de proppen.’ Overigens
Biographical History (Brill: Leiden /
Dialoog
het Evangelie van Barnabas
er aan toe: ‘Ik zie ook het gevaar
Dat het Evangelie van Barnabas
gebaseerde Iraanse speelfilm Jesus
wel van het Evangelie van
een vervalsing is, staat ook voor dr.
the Messiah (2008). Regisseur
Barnabas. Als mensen het lezen als
Gé Speelman, universitair docent
Nader Talebzadeh wil naar eigen
het historische verhaal van het
godsdienstwetenschappen aan de
zeggen met deze film nadrukkelijk
leven van Jezus, dan krijgen ze
PThU en islamspecialist, als een
ook christenen bereiken. Jezus,
geen goed beeld. Op essentiële
paal boven water: ‘Het is heel
aldus Talebzadeh in een interview,
punten – de kruisiging van Jezus is
moeilijk om dit boek als bron
is een van de ‘missing links’ die
het belangrijkste voorbeeld – wijkt
serieus te nemen.’ Maar de invloed
christenen en moslims met elkaar
het verhaal van de Bijbel af. Maar
ervan ziet ze niet als louter
in gesprek kan brengen. Dat de
als het gaat om de typering van de
negatief. Binnen de islam geldt
reacties uit christelijke hoek op
mens Jezus, dan zijn de verschillen
Jezus, die daar Isa heet, als een
deze film over het algemeen niet
gering. In beide gevallen is Jezus
belangrijke profeet. Daar ligt een
positief waren, doet niets af aan
een zachtmoedige, ascetische
mogelijk ontmoetingspunt, zegt
de bedoeling van de regisseur, wil
persoon die mensen oproept om in
Speelman. Ze verwijst naar de op
Speelman maar zeggen. Ze voegt
vrede met elkaar te leven.’ PThUnie 19
dagboek In het kader van een Erasmusuitwisseling verbleef Klaas Spronk van 23 tot 29 maart in Lviv, in het westen van OekraĂŻne. Voor PThUnie hield hij een dagboek bij. Zaterdag 23 maart 2019 Vandaag vertrek ik voor een week naar Lviv in het kader van een Naam:
Erasmusuitwisseling tussen de PThU en de Katholieke universiteit aldaar. Ik ga er
Klaas Spronk
colleges en publiekslezingen geven. Het is spannend, want ik weet niet goed wat
Functie:
weer een verre reis maak. Ik moet er op durven vertrouwen dat mijn lijf het houdt.
Hoogleraar Oude Testament
De reis via Warschau verloopt voorspoedig en ik word (heel luxe) door Roman
Plaats
veroorzaakt door de strenge vorst van de afgelopen winter. Het hotel maakt deel
PThU Amsterdam
uit van een complex waartoe ook een van de locaties van de universiteit, een
ik daar kan verwachten. Het is bovendien de eerste keer dat ik na mijn hartinfarct
Zaviyskyy, de decaan van de theologische faculteit, opgewacht op het vliegveld. Geroutineerd laveert hij met zijn auto langs de soms enorme kuilen in de weg,
woonblok voor priesterstudenten en een kerk behoren. De baas van het hotel blijkt later ook nog een van de docenten in de Bijbelvakken te zijn. Zondag 24 maart Halyna Teslyuk, de echtgenote van Roman en mijn naaste collega in Lviv, laat mij de stad zien. In de crypte van een van de kerken toont ze mij de graven van de bisschoppen. Ze vertelt hoe sommigen van hen ten tijde van het communisme vele jaren in werkkampen in SiberiĂŤ hebben gezeten, en over hun rol bij de oprichting van de universiteit en bij de wederopbouw na de tijd van de SovjetUnie. Een andere bezoeker van de crypte geeft haar te verstaan dat hij het niet gepast vindt dat ze mij hier tekst en uitleg geeft, ook al doet zij dat met gedempte stem. We voelen ons onheus bejegend, maar maken geen scene en verlaten zwijgend de kerk. Maandag 25 maart Vandaag geef ik mijn eerste college. Ik krijg een groep van ongeveer veertig studenten voor me. De helft bestaat uit priesterstudenten, die via hun kleding als zodanig herkenbaar zijn. De andere helft uit seculiere, voornamelijk vrouwelijke, studenten. Ik houd mijn verhaal (over Rechters en geschiedenis) in het Engels. Van tevoren had ik de tekst doorgegeven zodat de vertaler zich kon voorbereiden. Tijdens het college wijk ik veel van die tekst af. Soms breng ik daarmee de vertaler in verlegenheid, maar zij wordt dan geholpen door sommige van de studenten. Die hebben die vertaling dus helemaal niet nodig. Over aandacht heb ik niet te klagen en de studenten stellen slimme vragen, vooral de seculiere studenten. De aspirant-priesters lijken minder betrokken. Ze doen me denken aan een enkele student thuis in Nederland, die de studie theologie lijkt op te vatten als een helaas onvermijdbaar obstakel op hun weg naar de kansel. Dinsdag 26 maart De eerste publiekslezing is onderdeel van een serie over vrouwenstudies. Ook hiervoor kan ik goed aansluiten bij mijn bestudering van het boek Rechters.
20 PThUnie
dagboek Ik vertel in een gloedvol verhaal hoe dit boek helpt om vanuit het genderperspectief kritisch te kijken naar religie en geweld. Zeker ook in het geanimeerde gesprek dat volgt wordt mij duidelijk dat zo’n verhaal in de context van Oekraïne anders klinkt dan in Nederland. Oorlogsgeweld is hier aan de orde van de dag met het voortwoekerende (en dus bepaald niet echt ‘frozen’) conflict in het oosten. En wat betreft vrouwenemancipatie valt hier nog veel te winnen. Woensdag 27 maart Het seminar dat ik vandaag geef over geweld in naam van God is slecht bezocht. Daar was blijkbaar op gerekend, want we zitten in een kleine zaal. Net als gisteren wordt het allemaal wel gefilmd. Er is een professionele cameraman voor ingehuurd. Later krijg ik de links toegestuurd: ik ben nu via YouTube vele uren in beeld! De universiteit heeft er duidelijk ervaring mee: ze gebruiken het materiaal voor online cursussen, wat studenten van over de hele wereld oplevert. Ook mijn lezing zal dus verder reiken dan die paar mensen hier. Overigens is er weer wel een goede discussie, waaruit opnieuw blijkt dat je eigen context van veel meer invloed is dan je vaak beseft. Aan het eind van de middag ga ik naar een viering in de kerk midden op het terrein van de universiteit. Het oogt Oosters-orthodox. Van de liturgie snap ik niet veel, maar het (studenten)koor dat het grootste deel van de dienst vult zingt adembenemend mooi. Het ontroert me. Na de dienst, waarin ik onverwacht ook nog even wordt toegesproken door de decaan, die dus ook priester is, loop ik naar het koor toe. Ik herken enkele studenten van het college op maandag. Ik bedank ze en mijn gemoed schiet vol. Hartpatiënten hebben daar vaker last van. Woensdag 10 april De overige dagen in Lviv waren meer van hetzelfde. Ruim een week na terugkeer heb ik weer een sessie met de bedrijfspsycholoog die mij helpt om na het ziekteverlof de draad weer goed op te pakken. We komen tot de conclusie dat we de gesprekken kunnen afronden. Het lijkt erop dat de reis naar Lviv mij over een dood punt heeft geholpen. Ik heb weer zin in het werk.
PThUnie 21
interview
met Marie Hansen
Vergeving onder voorwaarden
tekst: Caspar Dullemond
‘Vergeef ons onze schuld, zoals
genade en daarom zouden we ook
durven brengen. Als het gaat om
ook wij anderen hun schuld
genadig naar elkaar moeten zijn –
seksueel misbruik tussen twee
vergeven.’ In de titel van haar
zo ontstaat gemakkelijk
volwassen personen, dan wordt dat
masterscriptie voorziet Marie
vergevingsdruk.’
vaak geframed als overspel, maar
Hansen-Couturier deze
daarmee zit je in een taalveld
vanzelfsprekende zin uit het
Waar komt die druk om te
waarbij het machtsverschil tussen de
Onze Vader van een vraagteken.
vergeven vandaan?
twee betrokkenen helemaal niet
Want is vergeving altijd
zichtbaar is. Bij erkenning moet
wenselijk – of zelfs maar
‘Van de dader zelf. Of vanuit de
duidelijk zijn dat het gaat om
mogelijk? Hansen onderzocht de
privéomgeving van de benadeelde.
machtsmisbruik. En het moet
functie van dit beladen begrip in
Of vanuit de kerkenraad. De
duidelijk zijn dat het verhaal van de
de context van seksueel misbruik
vergevingsdruk kan ook
benadeelde er mag zijn. Daaraan
binnen pastorale relaties. Dit
geïnternaliseerd zijn. Als je heel erg
gerelateerd is een ander aspect,
voorjaar werd haar scriptie
bent opgegroeid met het idee dat
namelijk de benadeelde recht doen.
bekroond met de prestigieuze
vergeving tussen mensen
Je zou het als genoegdoening
Jan Brouwer Scriptieprijs
voorwaardelijk is voor Gods
kunnen zien. Dat betekent niet
Religiewetenschappen en
vergeving aan jou, dan ben je zelf
zozeer wraak, als wel dat er oog is
Theologie van de Koninklijke
ook snel geneigd te denken: OK, ik
voor de schade die het misbruik
Hollandsche Maatschappij der
moet de dader wel vergeven, want
opgeleverd heeft bij de benadeelde
Wetenschappen.
anders kan ik geen aanspraak
en dat daar iets mee gedaan wordt.
maken op Gods vergeving.’
Dat verschilt per situatie. Het kan
Is er in de kerk sprake van
zijn dat er justitiële vervolging
vergevingsdwang?
Wat is je conclusie?
‘Ja. De Bijbel maakt duidelijk dat
‘Het is niet zo dat je vergeving na
publiekelijk haar verhaal te vertellen
vergeving een belangrijke christelijke
seksueel misbruik helemaal niet
– op een gemeenteavond
waarde is. Dat kun je zo opvatten
meer ter sprake moet brengen,
bijvoorbeeld.’
dat mensen elkaar moeten vergeven
maar er zijn wel voorwaarden
om aanspraak te kunnen maken op
waaraan voldaan moet worden. De
Gods vergeving. Ook de notie dat
belangrijkste is erkenning voor de
we allemaal zondige mensen zijn,
benadeelde. Dat betekent niet
‘Vergeving hoeft niet absoluut te
speelt bij een dergelijke interpretatie
alleen erkenning van wat er is
zijn. Er kan een moment komen dat
een rol. We leven vanuit Gods
gebeurd, maar dat ook naar buiten
je zegt: ik vergeef de ander. Maar
plaatsvindt, maar het kan ook zijn dat de benadeelde de kans krijgt om
22 PThUnie
Hoe definitief is vergeving?
door de benadeelden genoemd.’
daar kun je later ook weer op
Maar een benadeelde kan ook zelf
terugkomen. Trauma is namelijk niet
besluiten: ik ben er aan toe om te
lineair in de tijd: ook jaren later kan
vergeven. Dat kan in een
Hoe is jouw idee over vergeving
er iets gebeuren waardoor jij
therapeutische omgeving, of door
veranderd door dit onderzoek?
getriggerd wordt en weer in de
het schrijven van een brief. Maar het
oude pijn terechtkomt. De
initiatief tot ‘vergeving’ kan ook van
‘Het heeft meer diepgang gekregen. Ik
feministische filosoof Kathryn
de andere kant komen. Dat de
ben de lastige kanten ervan veel meer
Norlock stelt voor om daarmee
dader zegt: ik weet dat mijn daden
gaan zien, maar ook de positieve
rekening te houden als het om
door God vergeven zijn, dus ik heb
kanten. Dat heeft ook een nadeel: door
vergeving gaat. Dus niet: eens
jouw vergeving niet meer nodig.’
wat er op dit punt allemaal meeklinkt in mijn hoofd, vind ik het lastig om er over
vergeven, blijft vergeven. Op die
‘Vergeving hoeft niet absoluut te zijn’ manier wordt vergeving minder
Pardon?
te preken. Ik wil er heel veel verschillende dingen over zeggen en
absoluut, maar tegelijk ook toegankelijker. Vergeven kan heel
‘Ja. Daar word ik nog steeds kwaad
dan ben ik al gauw drie kwartier verder.
heilzaam zijn, en dit maakt de stap
van als ik dat hoor. En er is ook een
Het is een thema waar ik nieuwsgierig
daar naartoe wat minder groot. Het
variant op: God heeft mij vergeven,
naar blijf.’
is een dynamischer begrip dan je in
dus dan moet jij dat al helemaal
eerste instantie zou denken.’
doen. Ook dat is een vorm van
De masterscriptie Vergeef ons onze
vergevingsdruk.’
schuld, zoals ook wij anderen hun
Hoe werk vergeven in de praktijk?
schuld vergeven? van Marie Vergeven kan ook heilzaam zijn,
Hansen-Couturier is te downloaden
zei je zopas.
op de site van het meldpunt Seksueel Misbruik in de Kerk (SMPR),
‘Meestal speelt het zich tussen de twee personen om wie het gaat.
‘Ja. Mijn scriptie is uiteindelijk een
Het kan zijn dat er een gesprek
relatief genuanceerd verhaal
plaatsvindt en dat wordt
geworden. Ik bespreek de
uitgesproken dat er vergeving is,
problematische kanten, maar ook de
bijvoorbeeld met een handdruk.
heilzame, want ook die worden
smpr.nl, onder ‘actueel’.
PThUnie 23
IMPACT Case Studies Project: geestelijk verzorgers onderzoeken hun eigen praktijk gezamenlijk hun eigen praktijken
Met dit project draagt de PThU bij
gedurende vier jaar. Iedere geestelijk
aan de ontwikkeling van kennis,
Waar geestelijk verzorgers voor
verzorger beschrijft minimaal twee
kwaliteit en verantwoording van het
staan en vanuit welke principes
begeleidingssituaties die naar eigen
vak. De geestelijk verzorgers zijn er
ze werken – daar is al veel over
indruk een good practice zijn. De
als medeonderzoeker bij betrokken.
gepubliceerd. Maar wat ze
casussen worden beschreven volgens
Het past in de trend waarin
feitelijk doen in het contact met
een vast format dat rijke
onderzoek vermaatschappelijkt – er
hun cliënten is nog grotendeels
beschrijvingen oplevert. In zes
zijn diverse stakeholders – en de
onbekend. Welke vragen komen
onderzoeksgemeenschappen
maatschappij verwetenschappelijkt.
ze tegen, hoe reageren ze daarop
bespreken en evalueren ze de
en vanuit welke theorieën? En
verschillende casus gezamenlijk onder
Mijn eigen promotieonderzoek richt
wat zien ze gebeuren bij hun
leiding van een academische
zich op de impact van de deelname
cliënten in de loop van de
onderzoeker (vanuit de PThU behalve
aan het CSP op de professionaliteit
begeleiding? Die vragen staan
Walton ook dr. Reijer de Vries en dr.
van de geestelijk verzorgers.
centraal in het Case Studies
Theo Pleizier). In het schrijven en
Beïnvloedt het hun denken over hun
Project (CSP).
bespreken van iedere casus wordt
werk? En is de wetenschappelijke bril
door Niels den Toom
sterk ingezet op het concrete en
van toegevoegde waarde voor hun
Sinds 2017 participeren ruim vijftig
observeerbare, zodat niet alleen in
dagelijkse uitvoering? En daarnaast:
geestelijk verzorgers uit diverse
beeld komt wat de geestelijk
welke levensbeschouwelijke en
werkvelden (zorg, Justitie, Defensie,
verzorger beoogde (bijvoorbeeld het
theologische kennis doen zij op door
eerstelijns, etc.) en van diverse
aanvaarden van sterfelijkheid), maar
dit onderzoek? Het is prachtig om
levensbeschouwelijke achtergronden
ook wat zij daadwerkelijk doet
deze gedreven groep geestelijk
in het CSP. In dit initiatief van prof.dr.
(bijvoorbeeld werken volgens een
verzorgers de komende jaren te
Martin Walton (PThU) en dr. Sjaak
model voor stervenskunst) en wat dit
volgen. (Meer informatie is te
Körver (Tilburg School of Catholic
bewerkstelligde (bijvoorbeeld dat de
verkrijgen bij j.n.toom@pthu.nl.)
Theology) beschrijven en analyseren
cliënt bewust afscheid neemt van zijn
deze geestelijk verzorgers
naasten).
Impact is een nieuwe rubriek in PThUnie over valorisatie: waar en hoe is de PThU zichtbaar in het publieke debat? (Foto: Tim McCabe, USDA Natural Resources Conservation Service) 24 PThUnie
Voltooid verleden column tijd Ciska Stark Groener Een voorval van twee jaar geleden. Toen de kinderen nog klein waren, was ik ermee begonnen. ’s Morgens een bekertje koffie op Utrecht CS. Ik had er dan al een paar uur op zitten en vond dat ik dat wel verdiend had. Bovendien smaken veel dingen aan de PThU naar meer, maar de koffie niet. Terwijl ik in de trein zat bij te komen keek een man tegenover mij eerst afkeurend naar mijn bekertje en vroeg of ik wel wist hoe slecht dat voor het milieu was. Zonder op mijn antwoord te wachten ging hij verder en betoogde dat er teveel mensen op reis gingen, teveel mensen vlees eten, en teveel mensen afval produceren. Ik werd nijdig vanwege de frontale aanval op de vroege morgen én voelde schaamte, maar gaf geen krimp. Sportief zei ik dat hij gelijk had, en dat het bekertje een beetje gemakzucht was. Ik hoopte op genade en in een poging om hem aan mijn kant te krijgen, vertelde ik dat ik sinds mijn veertiende geen vlees meer eet. Mijn verhaal maakte geen enkele indruk. De man zette zijn tirade voort terwijl de mensen in het zitje schuin tegenover me met leedvermaak achtereenvolgens keken naar mij, naar de man en naar hun kleurige rolkoffertjes. Daarvandaan was geen hulp te verwachten. De volgende dagen keek ik wat angstvallig om mij heen als ik weer met mijn koffie in de trein stapte. Maanden later trof ik het opnieuw en sprak dezelfde man me op het perron al aan. Ik waagde het niet om te zeggen dat ik zijn boodschap al eerder genegeerd had en koos snel de bovenverdieping. Inmiddels twee jaar verder, ben ik bekeerd tot opvouwbare bekers en een plakkerige tas. Ik raap inmiddels vuil als voetganger langs de weg. Is dat de invloed van de treinprofeet? Of veeleer van de bestudering van groene theologie die mij leert mezelf minder als heerser over de schepping en meer als onderdeel van de schepping te zien? Of was het besluit van de stationswinkels om koffie uit eigen beker met een kwartje korting te belonen doorslaggevend? Ach, wie zal het zeggen. Het resultaat telt, en het wordt hoog tijd dat ook theologen zich enig ecologisch denken toe-eigenen zonder meteen over rentmeesterschap te ratelen. Groene theologie is niet voor de grachtengordel alleen. Het vraagt om bewustwording van wat ons is toevertrouwd, doordenking van wat effectief is aan maatregelen en moed om te erkennen dat je soms gewoon fout zat. Ook al acht je jezelf nog zo’n Gutmensch. En dan is het maar goed dat er profeten langs het spoor staan.
Dr. Ciska Stark is universitair docent homiletiek aan de vestiging Amsterdam en directeur Onderwijs van de PThU. PThUnie 25
Cursusaanbod PThU in het kader van de Permanente Educatie
Diep in het Bijbelverhaal kruipen Neem het verhaal van de man met de verschrompelde hand, aan het begin van Marcus 3. Je hebt de farizeeërs, die vlassen op een overtreding van de sabbatregels. Je hebt de omstanders, die afwachten hoe dit relletje zich gaat ontwikkelen. Je hebt de man met de verschrompelde hand, die niet gewend is in het midden van de belangstelling te staan. En je hebt Jezus, die van geen wijken wil weten en de man geneest. Vier posities, minstens vier rollen – met bibliodrama leer je ze allemaal kennen. En daarmee dit Bijbelverhaal beter begrijpen. Prof.dr. Annette Merz, hoogleraar Nieuwe Testament aan de PThU in Groningen, kwam al tijdens haar studietijd met bibliodrama in aanraking. De afgelopen jaren volgde ze in een intensieve training, waardoor ze zich nu gecertificeerd begeleider bibliodrama mag noemen. ‘Het is een van de sterkste methodes die ik ken’, vertelt ze: ‘Omdat je met je hele persoon het verhaal ervaart, dus niet alleen intellectueel, maar ook met je lichaam en je sociale vermogens.’ Bibliodrama doe je over het algemeen in een groep. Het is een vorm van rollenspel, waarbij je het Bijbelverhaal beleeft vanuit de positie van een van de karakters. Je reageert op de andere spelers en zij op jou. Merz: ‘Het is niet alleen een confrontatie met de Bijbeltekst, maar ook met de groep. Je ervaart wat de Bijbeltekst bij anderen losmaakt. Zo leer je je eigen blinde vlekken te zien. Het is ontroerend en soms verontrustend. Het komt heel dichtbij.’ Iedereen heeft bepaalde thema’s en issues die altijd weer terugkomen, weet Merz: ‘Bibliodrama is een gelegenheid om stil te staan bij wat er in je leven speelt en wat er door de Bijbeltekst losgemaakt wordt.’ Bij het eerder genoemde bibliodrama over Marcus 3 bijvoorbeeld werd Jezus gespeeld door iemand die na afloop vertelde dat ze vaak automatisch meebeweegt met anderen, maar nu ervaren had hoe het is om – net als Jezus – vol te houden en de confrontatie aan te gaan. Degene die de man met de verschrompelde hand had gespeeld, herkende ook van zichzelf een weerstand om in het middelpunt te staan. ‘Je leert het Bijbelverhaal beter begrijpen en ook jezelf’, aldus Merz. Leent ieder Bijbelverhaal zich voor bibliodrama? ‘In principe wel. Maar daarbij moet je wel kijken wat de groep aankan. Een verhaal als het offer van Izaäk zou ik niet snel gebruiken. In het algemeen zou ik me niet wagen aan teksten met veel geweld.’ Verhalende teksten werken in het algemeen het beste, weet Merz: ‘Poëtische teksten als de Psalmen zijn ingewikkelder omdat daar minder handeling in zit. Maar het kan wel, als de deelnemers in staat zijn of bereid zijn het hele concrete los te laten.’ En de Geslachtsregisters? ‘Dat zou echt een uitdaging zijn.’ Ook bij het postacademisch onderwijs wordt bibliodrama ingezet. Wat heb je er aan als gemeentepredikant? ‘Het is een fysieke, persoonlijke en creatieve manier van omgang met de Bijbel’, zegt Merz: ‘Het helpt je bij de preekvoorbereiding als je je kunt verplaatsen in verschillende karakters in het verhaal. Als je dat tijdens zo’n cursus een keer hebt meegemaakt, dan kun je dat in je eentje op je studeerkamer ook toepassen.’ Een uitgebreidere uitleg door Annette Merz over bibliodrama is te vinden op pthu.nl, onder ‘bijbelblog’. 26 PThUnie
Doorn, 9 en 10 december 2019
De dubbelheid van brood en wijn Eten? Dat is genieten en gezelligheid. Een statement over wie we zijn. Maar aan ons voedsel zijn ook allerlei problemen verbonden. Hongersnood ver weg en eetstoornissen dichtbij. Overproductie en verspilling. Gentechnologie en bio-industrie. Vanuit de dubbele positie die voedsel in ons leven inneemt, onderzoekt de PAO-cursus Food Ministry het Heilig Avondmaal. Want daar speelt een vergelijkbare spanning, legt dr. Mirella Klomp uit, die deze cursus samen met prof.dr. Marcel Barnard en dr. Harmen van Wijnen geeft: ‘Het is prachtig dat Christus bij ons wil zijn in brood en wijn. En dat wij het lichaam en bloed van Christus worden. Maar tegelijk moest Christus daar wel voor sterven.’ Ook het besef dat er een verband is tussen ons dagelijks brood en de maaltijd van de Heer, lijken we goeddeels kwijt te zijn, aldus Klomp: ‘In het hele vroege christendom is die band tussen de maaltijd en het Avondmaal veel hechter en zichtbaarder. Er is daar een connectie tussen wat mensen aan voedsel brengen en ontvangen. Het is daar een verbijzondering van de gewone maaltijd.’ Dat perspectief staat bij deze cursus centraal. Food Ministry is een van de drie cursussen over het Avondmaal die de PThU komend najaar (ook in clustervorm) aanbiedt. ‘Er lijkt op verschillende plaatsen in het kerkelijke landschap verlegenheid met het ritueel van het Avondmaal’, zegt Klomp: ‘Het is een moderne vorm van Avondmaalsmijding, waarbij het niet gaat om de vraag: ben ik wel waardig genoeg om aan te gaan, maar eerder: wat moet ik ermee?’ Nieuwe vormen worden uitgeprobeerd, ook als deze op gespannen voet staan met traditie, oecumenische overtuigingen en de Kerkorde. Klomp: ‘Er zijn bijvoorbeeld mensen die in hun eigen gezin Avondmaal vieren. De aankondiging van een studiedag op de PThU over dit onderwerp leidde laatst online tot heftige reacties. Waarom zou je nog een predikant nodig hebben? Je kunt toch ook zelf het avondmaal vieren? Die basale reacties laten zien dat mensen zich niet altijd bewust zijn wat er op het spel staat. Het gaat niet om de regeltjes, maar om wat je met het ritueel uitdrukt. Door je enkel te beroepen op het Bijbelcitaat “Waar twee of drie in mijn naam bijeen zijn…” spoel je twintig eeuwen kerkgeschiedenis door de gootsteen. Dat gaat een beetje te snel.’ Het cluster van cursussen rond het Avondmaal is ook bedoeld om predikanten en hbo-theologen toe te rusten om het gesprek hierover binnen de gemeente te voeren: ‘Want dat blijkt soms best wel lastig te zijn.’ Kosten: € 583,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 25 oktober 2019
Voor het complete cursusaanbod , aanmelden en meer informatie, kijk op pthu.nl PThUnie 27
Afscheid Na acht jaren neem ik afscheid als coördinator van het postacademisch onderwijs van de PThU. Het is een natuurlijk moment om even terug te blikken. Wat hebben deze jaren ons gebracht? Ik zeg ‘ons,’ want ik denk in eerste instantie aan de predikanten en later ook de kerkelijk werkers die deelgenomen hebben aan de vele cursussen die wij aangeboden hebben. Zij hebben, als onze doelgroep, altijd in het centrum van de aandacht gestaan. En als iemand dat al zou vergeten, dan waren de bewonderenswaardige predikantleden van de PAO-commissie er altijd wel om ons bij de les te houden. Ik bewaar daar goede herinneringen aan. Maar ik denk ook aan al die docenten en aan de andere mensen, die achter de schermen opereren, die zich met elkaar steeds opnieuw ingezet hebben voor onze cursisten. Ik beschouw deze jaren daarom als jaren van samen denken en samenwerken, ook wanneer er veel individuele arbeid mee gepaard ging. Het waren de jaren van de invoering van het systeem van permanente educatie (PE) van de PKN voor haar predikanten en kerkelijk werkers. Ik heb gezien hoeveel inspanning er verricht is om deze vernieuwing door te voeren. Ik denk dat het veel goeds heeft opgeleverd. In andere kerkgenootschappen en in het buitenland was men bijvoorbeeld nog wel eens jaloers op de manier waarop de PKN en de PThU samen dit hebben gerealiseerd. Maar ook van deelnemers heb ik regelmatig positieve geluiden gehoord. Welke instelling krijgt 75% van de evaluatieformulieren retour en scoort vervolgens 41% ‘uitstekend’ en 49% ‘goed’, zoals wij het afgelopen jaar meemaakten? De verandering betekende een soms pijnlijke cultuuromslag. Ik heb gezien hoe moeilijk veel predikanten het ermee gehad hebben. Het oude studieverlof met zijn mogelijkheid om weer op adem te komen en met zijn bijna totale vrijheid werd omgevouwen tot een gestructureerd geheel van geplande cursussen waarbij men zich ook nog eens moest verantwoorden voor wat men wilde gaan doen. De vrijheid van de ambtsdrager werd ingewisseld voor de transparantie van de professional. Dat knarst soms. Tijdsplanning is een ander lastig punt. Deelnemers blijven het vaak moeilijk vinden om tijd te reserveren voor de studie die van hen gevraagd wordt. Cursussen worden in de agenda door het andere werk heen geweven, zodat de rust en concentratie nog wel eens ontbreken. Ondanks het feit dat men volgens de kerkelijke afspraken echt meer dan een week vrij mag nemen om een cursus van twee studiepunten te kunnen volgen, inclusief voorbereiding en afwerking, voelt men de druk van het dagelijks werk zozeer, dat die tijd er niet voor apart gezet wordt. Bij sommigen wordt het zaad van de scholing vaak opgegeten door de vele vogels van de taken of verschroeid door de hete zon van alledag. Het goed van de lange adempauze in het werk gaat aan de meesten nu voorbij. We hebben geprobeerd in de planning van cursussen en door de invoering van clusters hierin wat tegemoet te komen, maar dat zal nooit helemaal lukken. Ik moet tot slot bekennen dat ik ongeremd voorstander van PE ben. Het versterkt de professionaliteit van de predikant en kerkelijk werker. Maar de eigen aard van deze professionaliteit vereist dat het daarbij niet blijft. Nascholing moet ook de roeping en het hart raken, wil zij tot haar doel komen. De georganiseerde PAO heeft het met andere woorden nodig om ingebed te zijn in een attitude die Geestgericht is. De werkelijkheid waarin wij leren en werken is Gods werkelijkheid waarin wij leven. Vanuit dit besef ontstaat rust en ontvankelijkheid om leerling te blijven.
Theo Witkamp, hoofd Centrum voor Beroepsvorming en Spiritualiteit PThU 28 PThUnie
greep uit het aanbod De Maaltijd van de Heer in recent nieuwtestamentisch onderzoek In deze cursus (onderdeel van het cluster Sacramenten) maken we een excurs naar de Oudtestamentische offermaaltijden in hun eigen context, bestuderen we een avond een verhaal middels bibliodrama en maken we een tochtje naar de tweede eeuw, om daar in de Acta Pauli een alternatieve Avondmaalstheologie aan te treffen waar niet het vlees en bloed van Jezus, maar het woord van God geconsumeerd wordt. Docenten: prof.dr. Annette Merz, dr. Cees Stavleu (CHE) en dr. Theo Witkamp.
Doorn | Kosten € 583,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 27 september
Avondmaal als maaltijd: doordenken met klassiekers Hoe verhoudt zich de maaltijd van de Heer tot onze gewone maaltijden? Tijdens deze tweedaagse (onderdeel van het cluster Sacramenten) lezen we bronteksten van Maarten Luther, Johannes Calvijn en Marten Micron, alsmede het gedeelte over het Avondmaal in het Lima-rapport. De inzichten die we opdoen, relateren we aan de hedendaagse context en praktijken waarin de deelnemers werkzaam zijn. Docenten: prof.dr. Wim Moehn, drs. Hanneke de Pater-Bakker (CHE) en prof.dr. Maarten Wisse.
Doorn | Kosten € 583,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 11 oktober
Food Ministry: de Maaltijd van de Heer en ons dagelijks brood Deze cursus (onderdeel van het cluster Sacramenten) integreert inzichten in de kenmerken van voedsel- en eetculturen in onze globale samenleving in nieuwe perspectieven op de Maaltijd van de Heer. De cursus geeft antwoord op de vraag hoe de Maaltijd van de Heer in al zijn rituele facetten (niet) verbonden is met onze dagelijkse eetcultuur. Docenten: prof.dr. Marcel Barnard, dr. Mirella Klomp en dr. Harmen van Wijnen (CHE). (Zie ook het artikel op pagina 27.)
Doorn | Kosten € 583,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 25 oktober
Op weg naar Pasen Deze cursus is de eerste binnen het cluster Bronnen & Methoden. In dit cluster beoefent u het ambacht van de uitlegger en vertolker, de kunst van de exegeet en de interpreet. U beoefent het handwerk van de exegese en verfrist uw exegetische en creatieve vermogens. Het gaat deze keer over de weken naar Pasen toe: de Schriften gaan open en u leest samen zorgvuldig en methodisch de relevante teksten. Docent: dr. Jan Krans.
start
11
november
start
25
november
start
9
december
start
6
Doorn | Kosten € 583,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 22 november
januari
Tussen Hooglied en #MeToo
start
In deze cursus wordt een publieke en persoonlijke theologie van seksualiteit verkend. Deze cursus helpt u om uw bijdrage als theoloog helderder te krijgen, door reflectie op de persoonlijke dimensies van seksualiteit en relaties, en door kennismaking met verschillende theologische visies. U wordt gesterkt om over het delicate thema van seksualiteit de communicatie aan te gaan zowel binnen als buiten de kerk. Docent: prof.dr. Heleen Zorgdrager.
Doorn | Kosten € 583,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 29 november
16 januari
PThUnie 29
‘Wij hebben besloten om aan goede doelen na te laten.’
Bijna jarig? Vraag geen kado maar een donatie. Vraag je gasten om donaties voor kankeronderzoek. Met jouw feestje komt de dag dichterbij dat niemand meer hoeft te sterven aan kanker Kijk op kadoneren.nl
‘Ik laat niet alleen geld maar ook mijn hele jazz collectie na.’
Kijk op toegift.nl en ontdek hoe uw idealen kunnen voortleven door na te laten aan een goed doel.
16,17,18 oktober 2020 Terschelling
Ge
lo ven in
beweging
RESERVEER IN JE AGENDA: Inspiratiefestival - Terschelling - 16,17,18 oktober 2020 Meer weten? Kijk op www.inspiratiefestivalterschelling.nl 30 PThUnie
Voor aanmelden en meer informatie kijk op pthu.nl
2/9/2019
Opening academisch jaar Feestelijke opening van het nieuwe universitaire jaar, met o.a. een lezing van Ian Nell van de Universiteit van Stellenbosch. Plaats: Vrijburgkerk, Amsterdam. Preekfestival Drie dagdelen vol inspiratie en ideeĂŤn, studie en bezinning voor voorgangers en theologiestudenten, georganiseerd door de PThU, Areopagus/IZB, PKN, TU Apeldoorn, TU Kampen, PreekWijzer en Bond van Nederlandse Predikanten. Meer informatie op pagina 16 en op preekfestival.nl. Plaats: binnenstad Amersfoort.
18/9/2019
Toneelvoorstelling An Evening with C.S. Lewis Bijzondere eenmansvoorstelling door acteur Philip Crowley over de Britse schrijver C.S. Lewis. De PThU is medeorganisator van dit event. De voorstelling is in het Engels. Plaats: Groningen. Inauguratie Pieter Vos Ambtsaanvaarding en rede van prof.dr. Pieter Vos als bijzonder hoogleraar geestelijke verzorging in de krijgsmacht. Zie ook het artikel op pagina 10-13. Plaats: aula Academiegebouw RUG.
1-2/11/2019
17/9/2019
8/10/2019
Bachelor voorlichtingsdagen Amsterdam Denk je erover om een bachelor theologie te gaan doen? En wil je meer weten over de gezamenlijke opleiding van PThU en VU? Kom dan langs op een van de bachelor voorlichtingsdagen. Aanmelding gaat via vu.nl.
8/11/2019
Bachelor voorlichtingsdag Groningen Bezoek de bachelor voorlichtingsdag en ontdek wat theologie allemaal te bieden heeft. In Groningen biedt PThU een speciaal traject aan binnen de bacheloropleiding van de Rijksuniversiteit Groningen. Aanmelden gaat via rug.nl (vanaf 1 oktober).
PThUnie 31
Dit gedicht bleef lang een raadsel voor mij. Het begint als een nieuwsbericht: er is een vis gevonden waar al lang naar werd gezocht. Een ‘missing link’ in het evolutieverhaal. De lijn naar onze oorsprong wordt traceerbaar tot diep in de stof. Maar waarom staat er vervolgens dat we mogen doen ‘alsof de reeks naar boven toe hetzelfde is’? Door de titel ging ik het gedicht anders zien. Daarin is het woord Ichthus verborgen, het oud-christelijke symbool voor Christus. Niet door de ononderbroken lijn van de natuur, maar door dat symbool kunnen we volgens Achterberg ‘bij God op tafel kijken’. Renée van Riessen
IC HTHYOLO GIE Er is in zee een coelacant gevonden, de missing link tussen twee vissen in. De vinder weende van verwondering. Onder zijn ogen lag voor ’t eerst verbonden de eeuwen onderbroken schakeling. En allen die om deze vis heenstonden voelden zich op dat ogenblik verslonden door de millioenen jaren achter hen. Rangorde tussen mens en hagedis en van de hagedis diep in de stof, verder dan onze instrumenten reiken. Bij dit besef mogen wij doen alsof de reeks naar boven toe hetzelfde is en kunnen zo bij God op tafel kijken.
Ichthyologie van Gerrit Achterberg verscheen in de bundel Cenotaaf (1953) en is opgenomen in Achterbergs Verzamelde Gedichten (Querido, Amsterdam 1972, p. 811).