PThUnie juli 2019

Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit jaargang 13 | nummer 2 juli 2019

‘Geestelijk verzorger moet zich nog altijd bewijzen’ Speurtocht naar een vals evangelie

Marie Hansen over ‘vergevingsdruk’

Het Dominass team is er voor u!

Dominass assurantiĂŤn bv

“De predikanten verzekeraar�

Dagelijks zetten onze specialisten zich in om de verzekeringen van inmiddels ruim 3.700 predikanten zo goed mogelijk te beheren.

Kennis van zaken, een uitgekiend verzekeringspakket en een grote betrokkenheid bij uw persoonlijke situatie!

Kennismaken is eenvoudig: bel en u ervaart het Dominass gevoel.

www.dominass.nl - 0344-642404

Boeiend en de moeite waard

De universiteiten zijn de laatste tijd nogal eens

Genesis 3. Nadenken over zo’n spannende tekst met

negatief in het nieuws. Buitensporige declaraties van

een eigenzinnige Rus, die ook nog eens zijn eigen

bestuurders roepen protest op. Er wordt getwijfeld

strijd te voeren heeft met de Russische orthodoxie, is

aan de betrokkenheid van bestuurders bij de

een enerverende bezigheid. Dat geldt ook voor de

werkvloer. Op die werkvloer blijken veel vrouwen zich

uitwisseling met de Katholieke Universiteit in Lviv

niet veilig te voelen. Veel academici gaan gebukt

(Oekraïne). Het verruimt je blik en doet je ook

onder de werkdruk en de strakke organisatie.

beseffen dat het in Amsterdam en Groningen zo

Leidinggevenden maken soms misbruik van hun

slecht nog niet is.

macht. Binnen de theologie hebben we dan ook nog te maken met de twijfel over het nut van een van

Of neem die intrigerende bijdrage over de rol van het

onze belangrijkste beroepsuitgangen: de academisch

evangelie van Barnabas in de islam. De manier waarop

gevormde predikant. Er zijn er die zich afvragen of het

onze eredoctor Jan Slomp daarmee bezig is, is er een

wel nodig is dat voorgangers in de kerken van nu zo’n

goed voorbeeld van dat een academisch theoloog na

lange opleiding aan de universiteit moeten volgen.

zijn emeritaat niet opgelucht en uitgeput zijn werk naast zich neer legt. Integendeel, het is zo boeiend en

Het nummer van PthUnie dat u nu in handen heeft

belangwekkend dat je er enthousiast mee doorgaat.

(of voor u op het scherm) zal op geen van bovengenoemde problemen en vragen expliciet ingaan,

En wat te denken van de bijdrage die vanuit de

maar impliciet toch een overtuigend antwoord geven.

theologie aan zorginstellingen en aan het leger

Akelig? Welnee! Nodig? Nou en of!

geleverd wordt? Fascinerend, maar ook ingewikkeld.

Academische reflectie is hier onmisbaar.

Hoe mooi is het om te ervaren dat protestantse theologie geen benauwde of benauwende bezigheid

Zo kan ik alle onderwerpen in dit nummer van

is. Laat ik voor mezelf spreken (u kunt het ook nalezen

PThUnie wel nalopen, maar u komt er waarschijnlijk

in dit nummer). Ik werkte met een Russische

zelf wel uit: academische theologie aan de PThU is

promovendus. Enkele jaren woonde hij met vrouw en

boeiend en de moeite waard.

dochter in Kampen en vond daar een thuis in de Baptistengemeente. Nu is hij docent in Sint Petersburg. Hij schreef een mooie dissertatie over

Klaas Spronk Hoofdredacteur

PThUnie 3

inhoud jaargang 13 | nummer 2 | juli 2019

10

06 06 Publicaties & promoties

‘Simpele goedheid ontvangen gaat ons slecht af’

09

09 Column: Tegenwoordige tijd 10 In gesprek: Martin Walton en Pieter Vos 15 Gert van Klinken op de schouders van...

16 Nieuws 17 Evangelie van Barnabas 20 Dagboek: Klaas Spronk 22 Marie Hansen over ‘vergevingsdruk’ 24 Impact: Case Studies Project 25 Column: Voltooid verleden tijd 26 De permanente predikant 31 Agenda 32 Openbaring

4 PThUnie

17

‘Vergeving hoeft niet absoluut te zijn’

## 22

Foto voorpagina: Met een academische plechtigheid nam de PThU op 7 mei afscheid van hoogleraar en oud-onderwijsdirecteur Rinse Reeling Brouwer.

Hier zien we de kersverse emeritus bij het verlaten van de zaal, samen met rector Mechteld Jansen en pedel Hinke Hendriks-Krist.

&colofon

15

PThUnie is een magazine dat drie keer per jaar verschijnt. Het blad is met name bedoeld voor predikanten in de PKN en het wordt ook toegezonden aan studenten, medewerkers en relaties van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU).

Het magazine wordt uitgegeven door de PThU. Redactie Theo Boer, Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest, Ton van Kattenbroek (adviseur), Klaas Spronk (hoofdredacteur), Trudy Struijs. Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, 088 3371 866, communicatie@pthu.nl Vormgeving Rick Oudhoff Realisatie Veldman Print en Sign.

Fotografie Archief PThU, Tim McCabe, Mike van Bemmelen, collectie Rijksmuseum ISSN-nummer 1876-9233.

PThUnie 5

Slang geen Satan Het idee dat de slang in de Tuin van Eden uit het verhaal in Genesis 3 gelijkgesteld moet worden aan Satan komt nog steeds voor, onder andere in de Russisch-Orthodoxe kerk en in Russische baptistengemeenten. In zijn proefschrift Following the Traces of the Serpent in the Old and New Testaments and the Early Jewish Interpretation: Genesis 3:1-15 in Light of Its Reception History toont Sergei Luganov aan dat dit niet overeen komt met de oorspronkelijke betekenis van de Hebreeuwse tekst. De promotie vond plaats op 14 februari aan de PThU Amsterdam. Zijn promotores waren prof.dr. Klaas Spronk en prof.dr. Jacques van Ruiten.

Ook de in dit verband vaak aangehaalde teksten Jesaja 14:14b-24 en Ezechiël 28:11-19 wijzen van oorsprong niet op een rol van Satan in de Tuin van Eden, of op een val van Satan uit de hemel, aldus Luganov. Onderzoek hiernaar wordt vaak gekenmerkt door de neiging om de eerste zonde en de rol van de duivel voornamelijk te beschrijven in theologische in plaats van hermeneutische termen. De oorspronkelijke teksten worden zelden beschouwd binnen hun literaire context.

Met zijn proefschrift wil Luganov deze onbalans corrigeren. Naast de genoemde teksten uit het Oude Testament onderzocht hij teksten uit de Tweede Tempel-periode en het Nieuwe testament, waarvan verondersteld wordt dat ze een indirecte of directe interpretatie bevatten van het verhaal in Genesis 3, in hun oorspronkelijke literaire context. De documenten die zijn geschreven vóór de eerste eeuw beschrijven de slang over het algemeen op dezelfde manier als in het verhaal in Genesis, terwijl in de documenten die daarna zijn geschreven de slang langzaam verandert in Satan. Deze transformatie zet zich voort, geholpen door een dualistische manier van redeneren rond de tijd van de vroege Kerkvaders, totdat de slang algemeen werd gezien als Satan zelf. Deze tendens kan gezien worden als een product van de Joods-Alexandrijnse diaspora en kwam tot bloei binnen christelijke gemeenschappen nadat de boeken van het Nieuwe Testament waren voltooid.

Sergei Vladimirovich Lagunov werd geboren op 1 december 1974 in Yekaterinburg, Rusland. Hij behaalde in 2007 zijn bachelor theologie aan het Bijbels Instituut van Noord Kaukasus en zijn master theologie in 2010 aan het Baptisten Seminarie in Praag. Sinds 2015 is hij docent Oude Testament aan de Christelijke Universiteit van Sint Petersburg. Hij is getrouwd en heeft een dochter.

6 PThUnie

Lieve M. Teugels, The Meshalim in the Mekhiltot. An Annotated Edition and Translation of the Parables in Mekhilta de Rabbi Yishmael and Mekhilta de Rabbi Shimon bar Yochai (Texts and Studies in Ancient Judaism, 176).

Edward van ’t Slot, Renée van Riessen, Marco Visser, Ariaan Baan en Wilken Veen (red.), Messiaanse exegese: Theologische Bijbeluitleg met het oog op het Rijk. Opstellen aangeboden aan Rinse Reeling Brouwer.

Mohr Siebeck, 2019. ISBN 978 3 16 155648 7

Utrecht: KokBoekencentrum Uitgevers 2019.

ISBN 978 90 239 5669 3, € 25,-, 302 pp.

Deze editie van rabbijnse parabels in de twee Mechiltot, de tannaitische zuster-Midrasjiem op het boek Exodus

Op 7 mei 2019 nam Rinse Reeling Brouwer afscheid

heeft een drievoudig doel. Ten eerste biedt zij een

van de PThU als hoofddocent dogmageschiedenis en

kritische synoptische editie van de parabels in deze

bijzonder hoogleraar op de Miskotte/Breukelman-

werken, te weten grotere manuscripten en fragmenten,

leerstoel voor theologische hermeneutiek van de

meestal afkomstig uit de geniza van Cairo, en eerste

Bijbelse grondwoorden. Reeling Brouwer combineert

drukken. Deze tekstgetuigen zijn naast elkaar in

een zeldzame maatschappelijke en politieke

kolommen afgedrukt zodat overeenkomsten en

betrokkenheid met al even zeldzame geleerdheid.

verschillen gemakkelijk zichtbaar zijn. Daarnaast bevat het

Levenslang is hij gefascineerd door teksten: door de

boek inhoudelijke, literaire en historische commentaren

Schrift, maar ook door haar ontvangst in

op alle parabels, vijftig in totaal, verdeeld over de twee

bijvoorbeeld de gereformeerde orthodoxie van de

bronnen. Bovendien biedt de nieuwe Engelse vertaling

zeventiende eeuw; door theologen als Barth,

van deze parabels, eveneens synoptisch gepresenteerd,

Miskotte, Breukelman en Marquardt, maar ook door

een handige referentie voor lezers die minder bekend zijn

denkers als Spinoza, Marx, Althusser en Agamben.

met het Hebreeuws. Deze editie is de eerste in een serie

Steeds speurt hij daarbij met een scherp oog voor

die Teugels hierna hoopt voort te zetten met delen over

betekenisvolle details naar het ‘messianisme’ in deze

de parabels in de tannaitische Midrasjiem op Numeri,

teksten. Hoe wordt het Rijk van God verwacht? En

Deuteronomium en Leviticus. Onder de gebruikers van

hoe raakt deze verwachting aan onze eigen

deze edities bevinden zich niet alleen onderzoekers van

maatschappelijke verantwoordelijkheid? In deze

joodse teksten, maar ook van het Oude en Nieuwe

feestbundel schrijven vrienden en collega’s van

Testament, andere vroeg-joodse en vroeg-christelijke

allerlei snit over precies deze vragen. Messiaanse

teksten, de religies in de oudheid, en aanverwante genres

exegese is een huldebetoon aan een inspirerende

zoals fabels. Deze publicatie vindt haar oorsprong in het

geleerde, maar ook een verzameling mooie opstellen

NWO project “Parables and the Partings of the Ways”,

die als bundel op zichzelf mag staan. Een welkome

een samenwerkingsverband tussen de Universiteit

bijdrage aan het debat over maatschappelijk

Utrecht, Tilburg University en de PThU. In dit project

betrokken denken en Bijbellezen.

worden de verschillen en overeenkomsten tussen de vroeg-joodse en vroegchristelijke parabels bestudeerd vanuit de vraag of en wat deze te melden hebben over het uiteengaan van jodendom en christendom in de eerste eeuwen van onze tijdrekening.

PThUnie 7

Publicaties &promoties Theo Pleizier, Arnold Huijgen en Dolf te Velde, Gewone Catechismus. Christelijk geloof in 100 vragen en antwoorden.

Utrecht: KokBoekencentrum Uitgevers 2019. €12.99 (paperback ISBN 9789023954903);

Liter in Tanger. Liter literair tijdschrift, nummer 94 (jaargang 22, juni 2019).

Onder redactie van Joyce Rondaij, Christely van Mourik en Abdelkader Benali.

€17,99 (luxe editie ISBN 9789023954927) In literair tijdschrift Liter raken literatuur en religie De Gewone Catechismus, geschreven door de

elkaar. In juni publiceert Liter een themanummer

theologen Theo Pleizier (PThU), Arnold Huijgen

over een grensgebied bij uitstek: de stad Tanger.

(TUA) en Dolf te Velde (TUK), wil de inhoud van het

Een Wanderlust beurs voor jonge redacteuren van

christelijk geloof op een hedendaagse manier

het Letterfonds maakte het voor PThU-promovenda

overdragen aan volgende generaties en hen

Joyce Rondaij mogelijk om, samen met haar

inspireren tot een eigen verwoording van het

mederedacteur Christely van Mourik en met auteur

christelijk geloof. Dit ‘leerboek’ bestaat uit honderd

Abdelkader Benali naar Marokko af te reizen, op

vragen en antwoorden, en heeft een duidelijke en

zoek naar de verhalen van Tanger. De stad markeert

doordachte structuur. Naast de tekst van de vragen

het grensgebied tussen Afrika en Europa en dat

en antwoorden is ook per antwoord een korte

heeft altijd haar identiteit bepaald, in een voortdu-

toelichting opgenomen.

rend proces van aantrekken en afstoten, contact en

Het boek is voortgekomen uit de constatering dat

afzondering. Tanger is een verzamelplaats voor

de Heidelbergse Catechismus wel als belijdende,

migranten, die hopen daar een baan te vinden of

maar vanwege de historische en daarmee

over willen steken naar Spanje, het beloofde land.

hermeneutische afstand, niet of nauwelijks als

In Tanger delfde het drietal verhalen op over de

catechetisch middel wordt gebruikt. Een

stad en haar bewoners, wat heeft geresulteerd in

catechismus heeft niet alleen een structuur van

een bijzonder omdraainummer met Arabische,

vragen en antwoorden, maar het genre kent ook

Franse en Nederlandse bijdragen én vertalingen.

een verwerking van een aantal vaste elementen in

Een Marokkaans feest vol verhalen, foto’s, essays

het christelijk geloof: hoe te bidden (het Onze

en poëzie over een stad vol extremen op de grens

Vader), wat te geloven (het Apostolicum), hoe te

tussen Afrika en Europa.

leven (de tien geboden) en hoe te delen in het heil (Doop en Avondmaal). Het project was ook een

Te bestellen via www.leesliter.nl

oefening in gezamenlijk theologiseren: lukt het om in korte teksten, een ‘gewone’ verwoording te vinden van het christelijk geloof? Die oefening in geloofsverwoording is niet alleen voor de setting van de catechese, maar ook voor de seculiere tijd, waar christenen op wat zij geloven en wat het betekent om christen te zijn.

8 PThUnie

tan ger

bevraagd worden

tan ger

Tegenwoordige column tijd Frits de Lange Niemand tot last zijn Nederland vergrijst, maar kan er maar moeilijk een antwoord op vinden. De publieke discussie over onze oude dag verengt zich vaak tot misstanden in het verpleeghuis en wordt gegijzeld door het politieke debat over voltooid leven. Mogen we zelf uit het leven stappen op het moment dat we dat willen en mag de arts er dan bij helpen?

Els van Wijngaarden (UvH) ging in haar spraakmakende dissertatie uit 2016 in gesprek met vijfentwintig ouderen die expliciet aangaven dat zij klaar waren met leven en dood wilden. Zij ontdekte dat achter die doodswens een hele wereld aan ambivalente gevoelens schuilgaat. Twee gevoelens sprongen eruit: deze mensen waren eenzaam en tegelijk bang om afhankelijk te zijn van anderen. ‘Ik wil niemand tot last zijn’ – je hoort het alom onder ouderen. Ik ben op dit moment betrokken bij een onderzoek van de Saxion Hogeschool onder 75-plussers met die titel: ‘Niemand tot last zijn’. Studenten Verpleegkunde interviewen ouderen over de vraag of ze makkelijk om hulp vragen.

Mijn inmiddels lang overleden ouders heb ik daar nooit een probleem van horen maken. ‘Als er maar goed voor mij gezorgd wordt’ zei mijn moeder toen ze het verzorgingshuis (dat bestond toen nog) inging. Misschien was dat een gevoel dat onder vorige generaties algemeen was: als je oud en afhankelijk wordt, behoort er voor je gezorgd worden zoals jij ook voor anderen hebt gezorgd. Dat spreekt vanzelf, daar hoef je je niet schuldig onder te voelen.

Mijn generatie, die van de babyboomers, staat anders in het leven. Voor ons is persoonlijke autonomie de hoogste waarde. Zelfredzaam willen we blijven tot het einde toe, en het leven in eigen regie houden. En als dat niet meer kan, dan mag het zo snel mogelijk afgelopen zijn, al dan niet met (wel ironisch in dit verband) hulp van anderen. Achter dit ‘Ik wil niemand tot last zijn’, ontdekken we in dit onderzoek, gaat een diepe angst voor afhankelijkheid schuil. Hulp van anderen ontvangen is een inbreuk op onze zelfredzaamheid. Daarom durven we geen beroep te doen op onze kinderen, want die ‘hebben hun eigen leven’. En bij hulp van buren waar we niks tegenover kunnen stellen, voelen we ons meteen schuldig. Zorg ‘inkopen’ vinden we OK, maar zorg ontvangen om niet – nee liever niet.

Geven en nemen, voor wat hoort wat – het zit ons in het bloed. De neoliberale cultuur van ‘je eigen broek ophouden’ versterkt die neiging alleen maar. We willen best iemand bedanken die we dank verschuldigd zijn. Maar simpele goedheid ontvangen, zonder ‘dank je wel’ als tegenprestatie, het gaat ons slecht af. We willen altijd iets terug doen. Dan houden we zelf de regie.

Ik wil zelf graag heel oud worden. Maar ik denk dat ik dat nooit zelf red met mijn zelfredzaamheid. Daarom probeer ik steeds meer te oefenen met het vanzelfsprekend te vinden dat ik help en geholpen wordt.

Frits de Lange is hoogleraar ethiek aan de vestiging Groningen van de PThU PThUnie 9

met Martin Walton en Pieter Vos

Geestelijk verzorgers moeten zich nog altijd bewijzen Op 8 oktober houdt Pieter Vos zijn inaugurele rede als bijzonder hoogleraar geestelijke verzorging aan de vestiging Groningen van de PThU. Een maand later, op 8 november, neemt bijzonder hoogleraar geestelijke verzorging Martin Walton aldaar afscheid van de universiteit. De data doen een wisseling van de wacht vermoeden, maar dat is toch niet het geval. Walton hield zich de afgelopen vijf jaar met name bezig met de geestelijke verzorging in de zorgsector, Vos’ nieuwe aandachtsgebied is de geestelijke verzorging binnen de krijgsmacht. Voor PThUnie gingen ze graag in gesprek over de spannende ontwikkelingen in hun gezamenlijke vakgebied. tekst: Caspar Dullemond

Martin, in je inaugurele rede, nu vijf

MW: ‘We werken vanouds heel veel

willen worden. Of dat een cliënt zegt:

jaar geleden, pleitte je voor meer

met praktijk-theorieën, die we deels

ik kan nu beter omgaan met mijn

onderzoek op het terrein van de

lenen uit het pastoraat:

ziekte of mijn traumatische ervaring.

geestelijke verzorging. Hoe heeft

presentiebenadering, contextuele

Een uitkomst is iets dat waarneembaar

dat uitgepakt?

benadering... Maar deze zijn in ons

moet zijn. We kijken naar een verband

werkveld nooit echt empirisch

tussen het handelen van de geestelijk

Martin Walton: ‘Goed, een beetje tot

onderzocht. Dat doen we nu wel. Wat

verzorger en een gewenste uitkomst.’

mijn verbazing. Geestelijke verzorging

doen geestelijk verzorgers precies?

is op de universiteit en in het veld een

Waarom doen ze dat? En welke

Wat delen een geestelijk verzorger

groeibranche geworden. Het

effecten en uitkomsten heeft dat?’

in de zorg en in de krijgsmacht met elkaar?

onderwerp heeft de interesse van de politiek. Voor de eerstelijn, zowel het

Jullie kijken of het klopt wat jullie

werk zelf als het onderzoek ernaar, is

altijd gedacht hadden?

10 PThUnie

Pieter Vos: ‘De betrokkenheid op de vragen van de ander; vragen die gaan

geld vrij gekomen. In 2014 had ik niet

over het leven en over zingeving.’

kunnen vermoeden dat die externe

MW: ‘Nou, we controleren of er in zit

stimulans er zou komen. Ik wilde toen

wat we denken dat er inzit. En dat

een leergemeenschap starten met acht

proberen we dan nauwkeuriger te

of tien geestelijk verzorgers. Dat is nu

beschrijven. Kijk, veel geestelijk

uitgemond in het Case Studies project,

verzorgers gebruiken termen als

MW: ‘Die hebben vooral te maken met

waaraan 56 geestelijk verzorgers

empathie of intuïtie, maar als je precies

context. Patiënten en gedetineerden

meedoen en twaalf wetenschappers uit

kijkt wat ze doen, dan merk je dat ze

zitten tegen hun wil of wens op hun

diverse werkvelden. Deze geestelijk

ook heel veel kennis hebben van

plek. Bij de krijgsmacht is dat niet het

verzorgers beschrijven nauwkeurig hun

rouwbegeleiding, van rituele

geval. Daar werk je met professionals.

werk en evalueren dat met elkaar. Dit

vormgeving... En dat komt er niet uit

Misschien hebben we het dan over een

doen ze om de basis-criteria te

als je ze gewoon laat praten. Pas als ze

achttienjarige die net van school komt,

formuleren van wat geestelijke

precies beschrijven wat ze doen, dan

maar hij of zij is wél een professional.’

verzorging is. Deze kunnen dan dienen

zie je daar allerlei theoretische modellen

als basis voor verder onderzoek.’

een rol in spelen. Die modellen leiden

Pieter Vos: ‘Voor militairen zijn zaken

tot bepaalde interventies en die

als persoonlijke veerkracht en

Het vakgebied bestaat al heel lang.

interventies hebben uitkomsten.

samenwerking in groepsverband

Waarom dan nu pas een onderzoek

Bijvoorbeeld dat een cliënt zichtbaar tot

belangrijk. De kameraadschap is

naar de basiscriteria?

ontspanning komt. Of dat een cliënt

cruciaal. Je moet je voorstellen dat je

laat weten niet verder behandeld te

op oefening bent met je eenheid of op

En wat zijn de verschillen?

Martin Walton (Corpus Christi, Texas, 1951) studeerde middeleeuwse geschiedenis in Colorado Springs en theologie in Leiden. Hij was predikant in Oudewater (1986-1991) en geestelijk verzorger in Deventer (1993-2008). In 1994 promoveerde hij in Leiden. Sinds 2008 werkt Walton aan de PThU, eerst als universitair docent geestelijke verzorging, vanaf 2014 ook zo’n compound zit in Afghanistan of

als bijzonder hoogleraar (vanuit de stichting Deo Volente) op ditzelfde terrein. Pieter Vos

Mali... Daar ben je enorm op elkaar

(Terneuzen, 1970) studeerde theologie aan zowel de vrijgemaakte als de synodale Theologische

aangewezen. Als geestelijk verzorger

Universiteit Kampen. In 2002 promoveerde hij cum laude bij deze laatste instelling. Van 2002

deel je daarin, zonder er helemaal in op

tot 2012 werkte Vos als docent en later lector aan de Gereformeerde Hogeschool in Zwolle. In

te gaan.’

2010 werd hij benoemd tot universitair docent ethiek aan de PThU. Sinds 2019 is hij daarnaast bijzonder hoogleraar Protestantse geestelijke verzorging bij de krijgsmacht.

MW: ‘Bij de krijgsmacht maak je deel uit van een collectief. In de zorg is dat veel minder het geval. Mensen zijn daar om individuele redenen. Ik probeer mijn

kameraden ben, dan wil ik naar huis.’

die werkzaam is bij Defensie. Inmiddels is het werk drievoudig: het gaat om

studenten te laten nadenken over menselijke waardigheid. De rollen die

Is de plek van geestelijk verzorger

mensen hebben spelen daar een grote

binnen de krijgsmacht veranderd?

verzorgen, vieren en vormen.’

Is die vormende taak het verschil

rol bij. Een patiënt in een ziekenhuis heeft vaak te maken met een tijdelijk

PV: ‘Ja. Tot de Tweede Wereldoorlog

met de andere terreinen van

rolverlies.’

was de krijgsmachtpredikant naast

geestelijke verzorging?

predikant ook een soort moreelofficier.

PV: ‘En bij de krijgsmacht is het meer

Zijn aanwezigheid moest bijdragen aan

MW: ‘Op andere terreinen is het meer

een spanning tussen verschillende

de motivatie van de soldaten voor de

een impliciet aspect van pastorale

rollen. Een militair moet schipperen

doelen van de krijgsmacht. Dat zien we

begeleiding. Bij een gedetineerde

‘Als beginnend gemeentepredikant word je meestal ook een beetje opgeleid door de gemeente zelf, maar bij de krijgsmacht, bij Justitie of in de zorg moet je het vanaf dag één kunnen’ tussen de rol van militair en van

nu niet meer als wenselijk. Bovendien is

bijvoorbeeld spelen vragen als: hoe ga

partner, vriend, kind. Militairen zeggen

de krijgsmachtpredikant er niet alleen

ik mijn leven vorm geven als ik hier

wel eens: als ik thuis ben, wil ik

voor de eigen geloofsgenoten, maar

weer weg ben? Hoe ga ik zelf om met

uitgezonden worden en als ik bij mijn

voor iedere militair, veteraan of burger

de schuldvraag? Een gespreksgroep in PThUnie 11

met Martin Walton en Pieter Vos

Heb je, wanneer je meteen na de

vanaf dag één kunnen. Het zou

middelbare school theologie bent gaan

wenselijk zijn dat je als geestelijk

PV: ‘Dat geldt ook wel voor geestelijk

studeren, al voldoende body om in

verzorger coschappen doet, of dat je

verzorgers binnen de krijgsmacht, maar

soms extreme omstandigheden je werk

eerst als junior werkt en dan doorgroeit

daarnaast geven ze les over

te kunnen doen? Tegenwoordig stellen

naar senior. Maar niemand heeft het

identiteitsvragen en ethiek, ook in de

de kerken als zendende instanties voor

geld daarvoor.’

de gevangenis is ook vormend.’

‘De kerk is nog altijd niet overtuigd van nut en noodzaak van dit werkterrein’ basisopleiding. Cruciaal daarbij is dat

de functie van geestelijk verzorger

de geestelijk verzorgers niet in dienst

meestal de eis van ruime relevante

staan van de doelen van de

professionele pastorale ervaring.’

MW: ‘Dat geestelijk verzorgers hun expertise ten opzichte van hun cliënten

krijgsmacht. Ze hebben een vrijplaatsfunctie. Daardoor kunnen ze

En dat geldt voor een

beter kunnen ontwikkelen, onder

ook stilstaan bij de morele spanningen

ziekenhuispredikant minder?

toezicht van een ander. Bij artsen en psychiaters gebeurt dat wel.’

die militairen ervaren: is het goed wat we hier doen?’

12 PThUnie

Wat zou de opbrengst zijn?

MW: ‘Nee. Vroeger ging het in de zorg ook zo. Er werd gevraagd om

Wat verwacht een organisatie van

Tot voor kort moest je een aantal

predikanten met ervaring, die

een geestelijk verzorger?

jaren ervaring als

bovendien de KPV-training hadden

gemeentepredikant hebben om

gedaan. Maar je ziet een verschuiving

MW: ‘Dat verschilt nogal. In veel

geestelijk verzorger bij de

van ervaringseis naar opleidingseis. Ook

settingen is het werk niet goed

krijgsmacht te worden.

bij een stage kun je al beproeven of

structureel ingebed. In het ene

iemand geschikt is voor dit werk. Het

ziekenhuis kom je gemakkelijk binnen

PV: ‘Het idee daarachter is dat dit werk

lastige is: als beginnend

op de afdeling, in het andere niet. Met

zoveel van je vergt dat je wat meer

gemeentepredikant word je meestal

de ene commandant is het goed

ervaring moet hebben, niet alleen op

ook een beetje opgeleid door de

praten, met de andere niet. Dat gebrek

pastoraal en ritueel gebied maar ook in

gemeente zelf, maar bij de krijgsmacht,

aan verankering is een probleem.

de ontwikkeling van je persoonlijkheid.

bij Justitie of in de zorg moet je het

Geestelijk verzorgers zijn individueel

hard aan het werk om structurele

professional te midden van

Heeft de verminderde betekenis van de

problemen binnen hun vakgebied op te

professionals. Ik zit hier niet om mezelf

kerk invloed op de rol van de geestelijk

lossen.’

te behartigen, maar voor de spirituele

verzorger?

en zingevingsvragen van de patiënten, Hoe ze hun werk doen verschilt per

en van de medewerkers, van de

MW: ‘Ja. De vanzelfsprekendheid van de

situatie?

gedetineerden en van de militairen.’

religieuze functionaris in een publieke

PV: ‘Ja. Daarbij gaat het er ook om dat

PV: ‘Daarbij helpt het dat binnen de

ook niet helpt is dat geestelijk verzorgers

je jezelf zichtbaar maakt. Als je met een

krijgsmacht de positie van geestelijk

niet per se bijdragen aan de kerndoelen van

marineschip wordt uitgezonden, kun je

verzorgers formeel goed geregeld is. Ze

de zorginstelling. Het gaat bij geestelijk

niet in je hut blijven zitten. Dan zul je je

maken deel uit van alle

verzorgers niet om het beter maken van

nuttig moeten maken. Geestelijk

defensieonderdelen en worden

mensen – hoewel ik ervan overtuigd ben

verzorgers bij de krijgsmacht investeren

structureel mee uitgezonden.’

dat ze dat wel doen –, maar om de vraag:

seculiere instelling is zeker verminderd. Wat

waarom geven we zorg op de manier

meestal heel veel in het dagelijkse contact met de militairen van de

MW: ‘Maar dat het formeel goed

waarop we dat doen? Waarom zou iemand

eenheid, als een vorm van

geregeld is, betekent nog niet dat je

überhaupt beter willen worden? Geestelijk

presentiepastoraat.’

binnenkomt bij je commandant. En dat

verzorgers besteden veel tijd aan het

de raad van bestuur van een ziekenhuis

opzetten van een moreel beraad, maar dat

MW: ‘Dat is de eerste stap. Maar

achter je staat, zegt nog niet zoveel

heeft geen zichtbaar, meetbaar effect op de

vervolgens wil je ook dat er structureel

over hoe een afdelingshoofd jou

doelstelling van het ziekenhuis. Geestelijk

is voorzien in jouw bijdrage, namelijk

bekijkt.’

verzorgers moeten zich bewijzen binnen het systeem, maar zijn daarnaast bezig met de

het behartigen van de zingevingsvragen

fundamenten waar de zorg op rust.’

en de geloofsvragen. Dat je aanwezig

PV: ‘Het wordt zichtbaar in wat je

mag zijn bij een multidisciplinair

daadwerkelijk bijdraagt. Als een

overleg. Dat je weet in welke situaties

geestelijk verzorger direct bijstand biedt

Toch moet er een bepaald nut zichtbaar

automatisch een beroep op je wordt

als er gewonden of gesneuvelden zijn,

zijn. Anders waren ze allang

gedaan. Dat je klinische lessen over

dan wordt het zichtbaar. Maar een

verdwenen.

zingeving en religieuze coping kunt

groot deel van het werk is veel minder

verzorgen. Het moet groter zijn dan

opvallend. Dan gaat het om het

PV: ‘Over het algemeen is er bij de

individuele ijver. Geestelijke verzorging

meedoen in de kleine dingen en het

krijgsmacht grote waardering voor de

is in veel situaties een randverschijnsel.

vertrouwelijke gesprek in de

geestelijke verzorgers; bij de bezuinigingen

Juist dan moet je het zelfbewustzijn

beslotenheid van de werkkamer.’

van de afgelopen jaren bleef het werk

hebben om te zeggen: ik ben een

goeddeels buiten schot. Maar het hoort tot PThUnie 13

met Martin Walton en Pieter Vos

de aard van het werk dat je

gebied van geestelijke verzorging. Dat

traditie kent zo’n rijk repertoire aan

voortdurend moet laten zien dat het de

is te merken aan de vragen die er

betekenissen, duidingen, taal die je blik

moeite waard is. Dat staat niet meteen

gesteld worden. Soms voelen

scherpt, die je inzicht geeft in wat er in

op het netvlies bij Defensie. Als een

kandidaten dat zij zich moeten

mensen kan omgaan... Dat is een

geestelijk verzorger mee wil op

verdedigen dat ze geestelijk verzorger

enorme schat om uit te putten, ook in

patrouille buiten de compound, dan is

worden. Ook de synode houdt zich

een seculiere, levensbeschouwelijk

er extra begeleiding nodig. Dat

zelden bezig met dit thema. Achteraf

gefragmenteerde context.’

betekent extra kosten én risico’s. Wil

denk ik: ik had me meer moeten

zo’n commandant die

richten op een kerkelijk theologisch

Op pagina 24 is meer informatie te

verantwoordelijkheid wel? Wat een

verhaal. Wat betekent geestelijke

vinden over het Case Studies project.

geestelijk verzorger tijdens zo’n

verzorging voor de presentie van de

patrouille kan bijdragen is niet op

kerk in het publieke domein? En

voorhand inzichtelijk.’

kunnen de ervaringen van geestelijk verzorgers terugstromen in de kerk en

Het ging tot nu toe steeds over de

in de theologie? Als ik nog vijf jaar had,

plek van de geestelijk verzorger

zou ik daarmee verder willen.’

binnen zijn of haar organisatie. Hoe zit het met de plek van de

PV: ‘Dat is een mooi punt, waar ik ook

geestelijk verzorger binnen de

mee aan de slag wil. Je doet dit werk

kerk?

vanuit een zendende gemeente, maar wat betekent dat eigenlijk? Waarom wil

14 PThUnie

MW: ‘Ik heb me in de afgelopen jaren

de kerk dat überhaupt? En wat

inderdaad vooral gericht op de vraag:

betekent dat voor de manier waarop je

wat betekent geestelijke verzorging

er dan bent? En omgekeerd: wat zegt

voor de zorg? Daarmee is die andere

dit werk over wat kerkzijn is? De kerk is

vraag een beetje blijven liggen. Ik merk

blijkbaar geen club die in zichzelf

dat de kerk nog altijd niet helemaal

gekeerd is. Dat is ook ecclesiologisch

overtuigd is van nut en noodzaak van

van belang. Ik wil de komende jaren

dit werkterrein. Je ziet in alle gremia

laten zien dat dit werk betekenisvol is,

kerkelijk denken. Als een afgestudeerde

ook voor de kerk zelf als zendende

van ons voor een colloquium commissie

instantie. Verder is theologie heel

verschijnt, dan is daar over het

belangrijk voor hoe je geestelijke

algemeen geen deskundigheid op het

verzorging vormgeeft. De christelijke

Op de schouders van......

Auke Jelsma Staat of valt kerkgeschiedenis met een belangstelling voor het verleden? Auke Jelsma, van 1978 tot 1998 hoogleraar in dat vak aan de Theologische Universiteit Kampen, keek daar genuanceerd tegenaan. Zeker, een kerkhistoricus heeft een zwak voor vroeger. Maar wanneer Jelsma zijn leerlingen iets geleerd heeft, dan toch wel het belang van levende mensen. Voor zijn hoogleraarschap was hij dominee geweest, een ingrijpende ervaring. ‘Als predikant diende ik van alle markten thuis te zijn’, vertelde hij: ‘Wat mij vooral ontroerde en uitermate nederig stemde, was het vertrouwen dat mensen mij gaven. Op huisbezoek (…) ontdekte ik, hoe bepalend de persoonlijke levensgeschiedenis voor mensen is, en hoe waardevol het is om de ervaringen die de mensen opdoen serieus te nemen.’

Vanuit die houding ontwikkelde Auke Jelsma zich zowel tot een gedreven docent (en verteller!) als tot een teambuilder. Onvergetelijk blijft het werk aan de uitgave in de reeks Rijks Geschiedkundige Publicatiën (RGP) van de kerkenraadsnotulen van de Nederlandse vluchtelingengemeente in Londen (1569-1585). Deze omvangrijke publicatie onder leiding van Jelsma en van Owe Boersma, kwam gereed in 1993. Tal van studentenassistenten, waaronder ikzelf, hebben er met hart en ziel aan mogen meewerken. Jelsma heeft ons toen veel geleerd: je inwerken in een vak, werken volgens de regels van de discipline, de resultaten ten dienste stellen van de gemeenschap. Aan de mensen van toen: wie waren die vluchtelingen in de zestiende eeuw, hoe bouwden ze een kerk op en wat betekende die kerk voor hen? Aan mensen in onze eigen tijd: hoe kunnen we onze ervaringen in het verleden inzetten voor vluchtelingen nú?

Natuurlijk staat iedereen op eigen manier in de geschiedenis. Waar en wanneer je geboren bent is daarbij niet onbelangrijk. Auke Jelsma behoorde tot de generatie protestanten die in de jaren vijftig nog één keer meegemaakt had hoe de kerk echt een nationale factor van belang kon zijn, die in niet geringe mate bijdroeg aan het morele herstel van Nederland na de Tweede Wereldoorlog. De keerzijde was dat deze kerk, juist door de nabijheid tot de macht, tevens mensen kon schaden. Jelsma droeg zijn proefschrift in 1970 dan ook op aan ‘allen die hoe dan ook, waar dan ook, wanneer dan ook, leden onder het gebrek aan verdraagzaamheid in de kerk’.

Inmiddels zijn we al bijna een halve eeuw verder. De kerk is kleiner geworden, heeft daardoor ook minder invloed op het publieke domein dan voorheen (wat Jelsma zou spijten), maar ze is daarmee ook verder af komen te staan van de verleidingen van de macht (wat Jelsma zou verheugen). Aan ons, de ‘jongeren’, om het verhaal verder te voeren. Laat de geest van de leermeester daarbij tot inspiratie zijn!

Gert van Klinken

Foto achtergrond: prof.dr. Auke Jelsma als rector van de Theologische Universiteit Kampen in 1990. Foto voorgrond: medewerkers van het London Project. Gert van Klinken is de vierde van links.

Korte nieuwsberichten

Thijs Tromp en Theo Boer nieuwe hoogleraren aan PThU De PThU heeft twee nieuwe hoogleraren benoemd. Het gaat om dr. Thijs Tromp (1970), die bijzonder hoogleraar diaconaat wordt vanwege Stichting Rotterdam en om prof.dr. Theo Boer (1960) die een persoonlijke leerstoel ethiek van de gezondheidszorg gaat bekleden. Het moderamen van de generale synode van de Protestantse Kerk in Nederland heeft ingestemd met de benoemingen.

Theo Boer heeft wereldwijd bekendheid verworven vanwege zijn expertise op het terrein van theologisch-ethische vragen op het terrein van de gezondheidsethiek, zowel academisch als in het publieke maatschappelijke debat. Met de vestiging van de leerstoel ethiek van de Gezondheidszorg wil de PThU het profiel van de Groningse opleiding tot geestelijk verzorger in zorginstellingen versterken. Theo Boer is al verbonden aan de PThU als universitair docent ethiek. Thijs Tromp wil in de komende vijf jaar onderzoeken welke rol het diaconaat kan vervullen om sociale uitsluiting terug te dringen en inclusie in kerk, zorg en samenleving te bevorderen. Tromp is de opvolger van prof.dr. Herman Noordegraaf, die de leerstoel tot 2018 bekleedde. Tromp blijft naast deze aanstelling ook directeur van Reliëf, christelijke vereniging van zorgaanbieders.

Preekfestival wil ‘predikanten een hart onder de riem steken’ De binnenstad van Amersfoort is op dinsdag 17 september het decor van het eerste Nederlandse ‘Preekfestival’, een dag vol inspiratie en ideeën, studie en bezinning voor voorgangers en theologiestudenten. Het festival wil predikanten een hart onder de riem steken en hen aansporen om zich met enthousiasme en overgave te wijden het wekelijkse preekwerk.

Het programma in de binnenstadskerken strekt zich uit over drie dagdelen en biedt een brede waaier aan lezingen en workshops over allerlei aspecten van het predikantschap: over de spiritualiteit van de predikant, over ambacht en inspiratie, over het wordingsproces van de preek, over de verhouding tussen preek en cultuur, over het belang van taal en retorica, over de performance van de preek, over preek en feedback en nog veel meer. De PThU is een van de organisatoren. Kijk voor alle info en aanmelding op preekfestival.nl. Kosten: € 35. Voor theologiestudenten is de dag gratis (aanmelden is dan wel noodzakelijk).

16 PThUnie

Het Evangelie van Barnabas beschrijft het leven van Jezus vanuit het perspectief van iemand uit diens omgeving, maar werkt toe naar een uitkomst waarin Jezus ontkent de zoon van God te zijn en tevens de komst van de profeet Mohammed aankondigt.

Onder Nederlandse moslims speelt dit pseudo-Bijbelboek een marginale rol, maar elders heeft het wel degelijk invloed. ‘Het boek wordt al een eeuw lang gebruikt als strijdmiddel tegen de christelijke zending’, vertelt dr. Jan Slomp, emeritus-zendingspredikant en eredoctor van de Protestantse Theologische Universiteit, die zich al bijna een halve eeuw met het boek bezighoudt. PThUnie sprak met hem.

Het verhaal zou door Dan Brown

kondigt diens komst aan en ontkent

toegevoegd. Zo wordt het Evangelie

of Umberto Eco bedacht kunnen

zelf de zoon van God te zijn. Aan het

van Barnabas in de loop van de

zijn. We zijn in Spanje, circa

eind van het verhaal wordt niet Jezus

twintigste eeuw een explosief

1609. Alfonso de Luna, een

maar Judas gekruisigd.

mengsel: de tekst zelf toont vanuit

Spaanse moslim die door de

christelijk perspectief aan dat niet de

Inquisitie gedwongen was zich

Complottheorieën

christenen, maar de moslims het bij

tot het christendom te bekeren,

De twee manuscripten van dit

het rechte eind hebben; de moderne

schrijft in zowel het Spaans als

verhaal leiden anderhalve eeuw lang

inleidingen laten zien dat het

het Italiaans een verhaal dat hij

een sluimerend bestaan, totdat het

christendom nergens voor

als een verloren deel van de

Evangelie van Barnabas in 1854

terugdeinsde om deze waarheid te

Bijbel presenteert: het Evangelie

vermeld wordt in een Indiase studie.

onderdrukken.

van Barnabas. Met dit werk wil

Vanaf dat moment raakt de tekst

hij wraak nemen op zijn

steeds breder verspreid in de

Het is 1973. De gereformeerde

inquisiteurs en daarmee op het

moslimwereld. Allerlei

zendingspredikant Jan Slomp is

christelijk geloof.

complottheorieën zijn dan inmiddels

inmiddels negen jaar werkzaam in

aan de receptiegeschiedenis van het

Pakistan, waar hij zich heeft

De ik-persoon van zijn lange

boek verbonden. Het Evangelie van

beziggehouden met de oprichting en

manuscript is Barnabas van Cyprus,

Barnabas zou aan het begin van

verdere uitbouw van het Christian

een collega van Paulus. Deze

onze jaartelling geschreven zijn,

Study Centre in Rawalpindi. Dan

Barnabas, die werkelijk in de Bijbel

waarna het enkele eeuwen lang vrij

wordt een Engelse vertaling van het

voorkomt, is als hoofdpersoon een

algemeen gebruikt werd, tot het

Evangelie van Barnabas in negen

slimme keuze: dicht genoeg bij Jezus

Concilie van Nicea het boek verbood

afleveringen afgedrukt in de Pakistan

staand om recht van spreken te

en alle bestaande kopieën liet

Times. Ook verschijnen er rond

hebben, en tegelijk zo onbekend dat

vernietigen. Alle bestaande kopieën?

dezelfde tijd studies over het boek, in

er van alles aan hem toegeschreven

Nee, één exemplaar zou zijn verstopt

het Engels en in het Urdu. De

kan worden. Alfonso de Luna weet

in de bibliotheek van het Vaticaan,

christelijke gemeenschap in het land

wat hij doet. Zijn kennis van de Bijbel

waaruit het in de zestiende eeuw

voelt zich niet alleen aangevallen,

is extensief, maar ook van zijn eigen

werd gestolen, met als mooi detail

maar ook overvallen: waar komt dit

geloof, de islam, is hij natuurlijk

dat dit gebeurde toen de paus een

verhaal opeens vandaan? ‘Omdat de

uitstekend op de hoogte. En daar zit

dutje deed. Deze en andere

kritische bronnen in het Nederlands

de twist: De Luna beschrijft het leven

informatie is te vinden in de diverse

en het Frans waren en ik de enige

van Jezus als een opmaat richting de

voorwoorden die aan nieuwe

daar was die beide talen sprak, ben

komst van Mohammed. Jezus

drukken van het boek worden

ik aan het werk gezet’, vertelt Slomp, PThUnie 17

Barnabas van Cyprus komt in de Bijbel voor. Het schilderij ‘Paulus en Barnabas te Lystra door het volk als goden vereerd’ (1628) van Jacob Pynas vertelt het verhaal van Handelingen 14, waar Barnabas voor de Griekse oppergod Zeus wordt aangezien. (Collectie Rijksmuseum Amsterdam.) tekst: Caspar Dullemond

inmiddels 86 jaar oud: ‘Ik ben er

blijken zich, vanuit uiteenlopende

grotere vondsten gedaan. Maar

nooit meer van losgekomen. Tot de

achtergronden, met dit pseudo-

Gerard Wiegers komt de eer toe

dag van vandaag houdt het

evangelie bezig te houden. Wanneer

ontdekt te hebben – met een klein

onderwerp mij bezig.’ Het is vechten

is het geschreven en door wie? Hoe

voorbehoud – wie de auteur van het

tegen de bierkaai, zo wordt duidelijk

loopt de lijn van de brontekst naar

werk is, benadrukt hij. Al langer was

uit Slomps verhaal. Hij schrijft

de vele hedendaagse varianten? Hoe

bekend dat de auteur gezocht moet

ingezonden brieven naar de krant en

ver reikt de invloed van deze

worden in kringen van de Moriscos:

twee brochures. Ook gaat hij in

vervalsing en hoe valt die in te

Spaanse moslims die met tegenzin

gesprek met de beroemde

dammen? Jan Slomp heeft zich in

waren bekeerd tot het christendom

fundamentalistische schrijver

zijn onderzoek met name

en niet zelden stiekem vasthielden

Mawdudi: ‘Ik heb een uur bij hem

beziggehouden met het laatste

aan hun eigen geloof. De

thuis zitten praten, maar ik kon hem

tweetal vragen, maar hij kan ook

ontstaansgeschiedenis van het boek,

er niet van overtuigen dat het om

mooie verhalen vertellen over de

onthulde Wiegers bij zijn inaugurele

een vervalsing ging. Hij heeft veel

spannnende ‘detectivestory’ die de

rede aan de Katholieke Universiteit

bijgedragen aan de verspreiding

geschiedenis van het Evangelie van

Nijmegen in 2004, klopt met de

ervan.’ Versies van het boek

Barnabas nu eenmaal is. Gniffelend

levensloop van één van hen, een

verschijnen, soms in grote oplagen,

vertelt hij over een niet nader te

zekere Alfonso de Luna. Ook diens

in diverse landen. Behalve de al

noemen Duitse onderzoeker die een

schrijfstijl past bij andere ‘ketterse

genoemde versies in het Engels en

inleiding op het boek vergezeld liet

teksten’ die hij wel toegaf

het Urdu, verschijnen in de loop der

gaan van een schilderij van Barnabas.

geschreven te hebben.

jaren ook vertalingen in het Arabisch,

Hij had dit schilderij zelf op Cyprus

Indonesisch, Perzisch, Swahili,

gefotografeerd, maar de Bijbeltekst

Dialoog

Italiaans, Spaans, Frans, Duits en

die ook op het schilderij stond,

Waarom is het zo belangrijk om dit

Nederlands.

weggepoetst, omdat deze zijn

te weten? Slomp is duidelijk in zijn

betoog niet ondersteunde. Slomp:

antwoord: ‘Het boek is een

Detectivestory

‘Hoe ik daar achter kwam? Ik had

vervalsing, zoals er in de geschiedenis

Een publicatie van Slomp over het

zelf ooit op Cyprus een foto van dat

zoveel zijn. De weerlegging ervan is

boek trekt de aandacht van het

schilderij genomen. Toen ik hem

een strijd tegen fake news.

Vaticaan: ‘Al snel nam ik op

daarmee confronteerde, was hij

Wetenschappers moeten strijden

internationaal niveau deel aan het

bóós!’

tegen dergelijke knoeierijen. Dat is een kwestie van principe.’ Maar er is

debat.’ Diverse onderzoekers, onder

18 PThUnie

wie Gerard Wiegers, Luis Bernabé

Zelf heeft Slomp tijdens zijn

ook een meer persoonlijke reden

Pons en Christine Schirrmacher

onderzoekingen diverse kleine en

voor zijn strijd. ‘Het boek is gevaarlijk

Het Evangelie van Barnabas: een slimme vervalsing

tekst: Caspar Dullemond

en heeft mensen schade berokkend’,

snapt hij best dat sommige moslims

Boston, 2017). En binnenkort

zegt hij met nadruk: ‘Het is een

het werk voor waar aannemen. ‘De

verhuist zijn uitgebreide Barnabas-

antimissionair geschrift. Christenen

schrijver wist heel goed wat hij deed.

archief naar de PThU: ‘Anderen

worden dankzij het Evangelie van

Het werk is slim geschreven, en met

mogen het nu overnemen.’

Barnabas door sommige moslims

grote kennis van de evangeliën én

gezien als mensen die met hun eigen

van de islam’, zegt hij met enige

Een ouder artikel van Jan Slomp,

Bijbel hebben geknoeid. Die

bewondering. Zijn betrokkenheid bij

getiteld ‘The “Gospel of Barnabas”

aanname heeft in verschillende

het onderwerp is na 45 jaar

in Recent Research’, waarin de

landen de interreligieuze dialoog

onverminderd groot, maar hij weet

belangrijkste aspecten van het

gefrustreerd. Vooral in landen met

dat de tijd is gekomen om het los te

Barnabas-onderzoek aan de orde

een grote christelijke minderheid is

laten: ‘Het is klaar.’ Recentelijk

komen, is te vinden op de website

de invloed van het boek nog altijd

schreef Slomp dan ook een

van het Christlich-Islamische

groot.’ Hij heeft het zelf

‘afrondend artikel’ over het

Gesellschaft, gevestigd in Keulen:

meegemaakt: ‘Moslims die eigenlijk

onderwerp voor het negende deel

chrislages.de/barnarom.htm

geen dialoog willen, komen met

van Christian-Muslim Relations. A

Barnabas op de proppen.’ Overigens

Biographical History (Brill: Leiden /

Dialoog

het Evangelie van Barnabas

er aan toe: ‘Ik zie ook het gevaar

Dat het Evangelie van Barnabas

gebaseerde Iraanse speelfilm Jesus

wel van het Evangelie van

een vervalsing is, staat ook voor dr.

the Messiah (2008). Regisseur

Barnabas. Als mensen het lezen als

Gé Speelman, universitair docent

Nader Talebzadeh wil naar eigen

het historische verhaal van het

godsdienstwetenschappen aan de

zeggen met deze film nadrukkelijk

leven van Jezus, dan krijgen ze

PThU en islamspecialist, als een

ook christenen bereiken. Jezus,

geen goed beeld. Op essentiële

paal boven water: ‘Het is heel

aldus Talebzadeh in een interview,

punten – de kruisiging van Jezus is

moeilijk om dit boek als bron

is een van de ‘missing links’ die

het belangrijkste voorbeeld – wijkt

serieus te nemen.’ Maar de invloed

christenen en moslims met elkaar

het verhaal van de Bijbel af. Maar

ervan ziet ze niet als louter

in gesprek kan brengen. Dat de

als het gaat om de typering van de

negatief. Binnen de islam geldt

reacties uit christelijke hoek op

mens Jezus, dan zijn de verschillen

Jezus, die daar Isa heet, als een

deze film over het algemeen niet

gering. In beide gevallen is Jezus

belangrijke profeet. Daar ligt een

positief waren, doet niets af aan

een zachtmoedige, ascetische

mogelijk ontmoetingspunt, zegt

de bedoeling van de regisseur, wil

persoon die mensen oproept om in

Speelman. Ze verwijst naar de op

Speelman maar zeggen. Ze voegt

vrede met elkaar te leven.’

PThUnie 19

dagboek In het kader van een Erasmusuitwisseling verbleef Klaas Spronk van 23 tot 29 maart in Lviv, in het westen van OekraĂŻne. Voor PThUnie hield hij een dagboek bij.

Zaterdag 23 maart 2019 Vandaag vertrek ik voor een week naar Lviv in het kader van een Naam:

Erasmusuitwisseling tussen de PThU en de Katholieke universiteit aldaar. Ik ga er

Klaas Spronk

colleges en publiekslezingen geven. Het is spannend, want ik weet niet goed wat

Functie:

weer een verre reis maak. Ik moet er op durven vertrouwen dat mijn lijf het houdt.

Hoogleraar Oude Testament

De reis via Warschau verloopt voorspoedig en ik word (heel luxe) door Roman

Plaats

veroorzaakt door de strenge vorst van de afgelopen winter. Het hotel maakt deel

PThU Amsterdam

uit van een complex waartoe ook een van de locaties van de universiteit, een

ik daar kan verwachten. Het is bovendien de eerste keer dat ik na mijn hartinfarct

Zaviyskyy, de decaan van de theologische faculteit, opgewacht op het vliegveld.

Geroutineerd laveert hij met zijn auto langs de soms enorme kuilen in de weg,

woonblok voor priesterstudenten en een kerk behoren. De baas van het hotel blijkt later ook nog een van de docenten in de Bijbelvakken te zijn.

Zondag 24 maart Halyna Teslyuk, de echtgenote van Roman en mijn naaste collega in Lviv, laat mij de stad zien. In de crypte van een van de kerken toont ze mij de graven van de bisschoppen. Ze vertelt hoe sommigen van hen ten tijde van het communisme vele jaren in werkkampen in SiberiĂŤ hebben gezeten, en over hun rol bij de oprichting van de universiteit en bij de wederopbouw na de tijd van de SovjetUnie. Een andere bezoeker van de crypte geeft haar te verstaan dat hij het niet gepast vindt dat ze mij hier tekst en uitleg geeft, ook al doet zij dat met gedempte stem. We voelen ons onheus bejegend, maar maken geen scene en verlaten zwijgend de kerk.

Maandag 25 maart Vandaag geef ik mijn eerste college. Ik krijg een groep van ongeveer veertig studenten voor me. De helft bestaat uit priesterstudenten, die via hun kleding als zodanig herkenbaar zijn. De andere helft uit seculiere, voornamelijk vrouwelijke, studenten. Ik houd mijn verhaal (over Rechters en geschiedenis) in het Engels. Van tevoren had ik de tekst doorgegeven zodat de vertaler zich kon voorbereiden.

Tijdens het college wijk ik veel van die tekst af. Soms breng ik daarmee de vertaler in verlegenheid, maar zij wordt dan geholpen door sommige van de studenten.

Die hebben die vertaling dus helemaal niet nodig. Over aandacht heb ik niet te klagen en de studenten stellen slimme vragen, vooral de seculiere studenten. De aspirant-priesters lijken minder betrokken. Ze doen me denken aan een enkele student thuis in Nederland, die de studie theologie lijkt op te vatten als een helaas onvermijdbaar obstakel op hun weg naar de kansel.

Dinsdag 26 maart De eerste publiekslezing is onderdeel van een serie over vrouwenstudies. Ook hiervoor kan ik goed aansluiten bij mijn bestudering van het boek Rechters.

20 PThUnie

dagboek Ik vertel in een gloedvol verhaal hoe dit boek helpt om vanuit het genderperspectief kritisch te kijken naar religie en geweld. Zeker ook in het geanimeerde gesprek dat volgt wordt mij duidelijk dat zo’n verhaal in de context van Oekraïne anders klinkt dan in Nederland. Oorlogsgeweld is hier aan de orde van de dag met het voortwoekerende (en dus bepaald niet echt ‘frozen’) conflict in het oosten. En wat betreft vrouwenemancipatie valt hier nog veel te winnen.

Woensdag 27 maart Het seminar dat ik vandaag geef over geweld in naam van God is slecht bezocht.

Daar was blijkbaar op gerekend, want we zitten in een kleine zaal. Net als gisteren wordt het allemaal wel gefilmd. Er is een professionele cameraman voor ingehuurd. Later krijg ik de links toegestuurd: ik ben nu via YouTube vele uren in beeld! De universiteit heeft er duidelijk ervaring mee: ze gebruiken het materiaal voor online cursussen, wat studenten van over de hele wereld oplevert. Ook mijn lezing zal dus verder reiken dan die paar mensen hier. Overigens is er weer wel een goede discussie, waaruit opnieuw blijkt dat je eigen context van veel meer invloed is dan je vaak beseft.

Aan het eind van de middag ga ik naar een viering in de kerk midden op het terrein van de universiteit. Het oogt Oosters-orthodox. Van de liturgie snap ik niet veel, maar het (studenten)koor dat het grootste deel van de dienst vult zingt adembenemend mooi. Het ontroert me. Na de dienst, waarin ik onverwacht ook nog even wordt toegesproken door de decaan, die dus ook priester is, loop ik naar het koor toe. Ik herken enkele studenten van het college op maandag. Ik bedank ze en mijn gemoed schiet vol. Hartpatiënten hebben daar vaker last van.

Woensdag 10 april De overige dagen in Lviv waren meer van hetzelfde. Ruim een week na terugkeer heb ik weer een sessie met de bedrijfspsycholoog die mij helpt om na het ziekteverlof de draad weer goed op te pakken. We komen tot de conclusie dat we de gesprekken kunnen afronden. Het lijkt erop dat de reis naar Lviv mij over een dood punt heeft geholpen. Ik heb weer zin in het werk.

PThUnie 21

interview

met Marie Hansen

Vergeving onder voorwaarden

tekst: Caspar Dullemond

‘Vergeef ons onze schuld, zoals

genade en daarom zouden we ook

durven brengen. Als het gaat om

ook wij anderen hun schuld

genadig naar elkaar moeten zijn –

seksueel misbruik tussen twee

vergeven.’ In de titel van haar

zo ontstaat gemakkelijk

volwassen personen, dan wordt dat

masterscriptie voorziet Marie

vergevingsdruk.’

vaak geframed als overspel, maar

Hansen-Couturier deze

daarmee zit je in een taalveld

vanzelfsprekende zin uit het

Waar komt die druk om te

waarbij het machtsverschil tussen de

Onze Vader van een vraagteken.

vergeven vandaan?

twee betrokkenen helemaal niet

Want is vergeving altijd

zichtbaar is. Bij erkenning moet

wenselijk – of zelfs maar

‘Van de dader zelf. Of vanuit de

duidelijk zijn dat het gaat om

mogelijk? Hansen onderzocht de

privéomgeving van de benadeelde.

machtsmisbruik. En het moet

functie van dit beladen begrip in

Of vanuit de kerkenraad. De

duidelijk zijn dat het verhaal van de

de context van seksueel misbruik

vergevingsdruk kan ook

benadeelde er mag zijn. Daaraan

binnen pastorale relaties. Dit

geïnternaliseerd zijn. Als je heel erg

gerelateerd is een ander aspect,

voorjaar werd haar scriptie

bent opgegroeid met het idee dat

namelijk de benadeelde recht doen.

bekroond met de prestigieuze

vergeving tussen mensen

Je zou het als genoegdoening

Jan Brouwer Scriptieprijs

voorwaardelijk is voor Gods

kunnen zien. Dat betekent niet

Religiewetenschappen en

vergeving aan jou, dan ben je zelf

zozeer wraak, als wel dat er oog is

Theologie van de Koninklijke

ook snel geneigd te denken: OK, ik

voor de schade die het misbruik

Hollandsche Maatschappij der

moet de dader wel vergeven, want

opgeleverd heeft bij de benadeelde

Wetenschappen.

anders kan ik geen aanspraak

en dat daar iets mee gedaan wordt.

maken op Gods vergeving.’

Dat verschilt per situatie. Het kan

Is er in de kerk sprake van

zijn dat er justitiële vervolging

vergevingsdwang?

Wat is je conclusie?

‘Ja. De Bijbel maakt duidelijk dat

‘Het is niet zo dat je vergeving na

publiekelijk haar verhaal te vertellen

vergeving een belangrijke christelijke

seksueel misbruik helemaal niet

– op een gemeenteavond

waarde is. Dat kun je zo opvatten

meer ter sprake moet brengen,

bijvoorbeeld.’

dat mensen elkaar moeten vergeven

maar er zijn wel voorwaarden

om aanspraak te kunnen maken op

waaraan voldaan moet worden. De

Gods vergeving. Ook de notie dat

belangrijkste is erkenning voor de

we allemaal zondige mensen zijn,

benadeelde. Dat betekent niet

‘Vergeving hoeft niet absoluut te

speelt bij een dergelijke interpretatie

alleen erkenning van wat er is

zijn. Er kan een moment komen dat

een rol. We leven vanuit Gods

gebeurd, maar dat ook naar buiten

je zegt: ik vergeef de ander. Maar

plaatsvindt, maar het kan ook zijn dat de benadeelde de kans krijgt om

22 PThUnie

Hoe definitief is vergeving?

door de benadeelden genoemd.’

daar kun je later ook weer op

Maar een benadeelde kan ook zelf

terugkomen. Trauma is namelijk niet

besluiten: ik ben er aan toe om te

lineair in de tijd: ook jaren later kan

vergeven. Dat kan in een

Hoe is jouw idee over vergeving

er iets gebeuren waardoor jij

therapeutische omgeving, of door

veranderd door dit onderzoek?

getriggerd wordt en weer in de

het schrijven van een brief. Maar het

oude pijn terechtkomt. De

initiatief tot ‘vergeving’ kan ook van

‘Het heeft meer diepgang gekregen. Ik

feministische filosoof Kathryn

de andere kant komen. Dat de

ben de lastige kanten ervan veel meer

Norlock stelt voor om daarmee

dader zegt: ik weet dat mijn daden

gaan zien, maar ook de positieve

rekening te houden als het om

door God vergeven zijn, dus ik heb

kanten. Dat heeft ook een nadeel: door

vergeving gaat. Dus niet: eens

jouw vergeving niet meer nodig.’

wat er op dit punt allemaal meeklinkt in mijn hoofd, vind ik het lastig om er over

vergeven, blijft vergeven. Op die

‘Vergeving hoeft niet absoluut te zijn’ manier wordt vergeving minder

Pardon?

te preken. Ik wil er heel veel verschillende dingen over zeggen en

absoluut, maar tegelijk ook toegankelijker. Vergeven kan heel

‘Ja. Daar word ik nog steeds kwaad

dan ben ik al gauw drie kwartier verder.

heilzaam zijn, en dit maakt de stap

van als ik dat hoor. En er is ook een

Het is een thema waar ik nieuwsgierig

daar naartoe wat minder groot. Het

variant op: God heeft mij vergeven,

naar blijf.’

is een dynamischer begrip dan je in

dus dan moet jij dat al helemaal

eerste instantie zou denken.’

doen. Ook dat is een vorm van

De masterscriptie Vergeef ons onze

vergevingsdruk.’

schuld, zoals ook wij anderen hun

Hoe werk vergeven in de praktijk?

schuld vergeven? van Marie Vergeven kan ook heilzaam zijn,

Hansen-Couturier is te downloaden

zei je zopas.

op de site van het meldpunt Seksueel Misbruik in de Kerk (SMPR),

‘Meestal speelt het zich tussen de twee personen om wie het gaat.

‘Ja. Mijn scriptie is uiteindelijk een

Het kan zijn dat er een gesprek

relatief genuanceerd verhaal

plaatsvindt en dat wordt

geworden. Ik bespreek de

uitgesproken dat er vergeving is,

problematische kanten, maar ook de

bijvoorbeeld met een handdruk.

heilzame, want ook die worden

smpr.nl, onder ‘actueel’.

PThUnie 23

IMPACT Case Studies Project: geestelijk verzorgers onderzoeken hun eigen praktijk gezamenlijk hun eigen praktijken

Met dit project draagt de PThU bij

gedurende vier jaar. Iedere geestelijk

aan de ontwikkeling van kennis,

Waar geestelijk verzorgers voor

verzorger beschrijft minimaal twee

kwaliteit en verantwoording van het

staan en vanuit welke principes

begeleidingssituaties die naar eigen

vak. De geestelijk verzorgers zijn er

ze werken – daar is al veel over

indruk een good practice zijn. De

als medeonderzoeker bij betrokken.

gepubliceerd. Maar wat ze

casussen worden beschreven volgens

Het past in de trend waarin

feitelijk doen in het contact met

een vast format dat rijke

onderzoek vermaatschappelijkt – er

hun cliënten is nog grotendeels

beschrijvingen oplevert. In zes

zijn diverse stakeholders – en de

onbekend. Welke vragen komen

onderzoeksgemeenschappen

maatschappij verwetenschappelijkt.

ze tegen, hoe reageren ze daarop

bespreken en evalueren ze de

en vanuit welke theorieën? En

verschillende casus gezamenlijk onder

Mijn eigen promotieonderzoek richt

wat zien ze gebeuren bij hun

leiding van een academische

zich op de impact van de deelname

cliënten in de loop van de

onderzoeker (vanuit de PThU behalve

aan het CSP op de professionaliteit

begeleiding? Die vragen staan

Walton ook dr. Reijer de Vries en dr.

van de geestelijk verzorgers.

centraal in het Case Studies

Theo Pleizier). In het schrijven en

Beïnvloedt het hun denken over hun

Project (CSP).

bespreken van iedere casus wordt

werk? En is de wetenschappelijke bril

door Niels den Toom

sterk ingezet op het concrete en

van toegevoegde waarde voor hun

Sinds 2017 participeren ruim vijftig

observeerbare, zodat niet alleen in

dagelijkse uitvoering? En daarnaast:

geestelijk verzorgers uit diverse

beeld komt wat de geestelijk

welke levensbeschouwelijke en

werkvelden (zorg, Justitie, Defensie,

verzorger beoogde (bijvoorbeeld het

theologische kennis doen zij op door

eerstelijns, etc.) en van diverse

aanvaarden van sterfelijkheid), maar

dit onderzoek? Het is prachtig om

levensbeschouwelijke achtergronden

ook wat zij daadwerkelijk doet

deze gedreven groep geestelijk

in het CSP. In dit initiatief van prof.dr.

(bijvoorbeeld werken volgens een

verzorgers de komende jaren te

Martin Walton (PThU) en dr. Sjaak

model voor stervenskunst) en wat dit

volgen. (Meer informatie is te

Körver (Tilburg School of Catholic

bewerkstelligde (bijvoorbeeld dat de

verkrijgen bij j.n.toom@pthu.nl.)

Theology) beschrijven en analyseren

cliënt bewust afscheid neemt van zijn

deze geestelijk verzorgers

naasten).

Impact is een nieuwe rubriek in PThUnie over valorisatie: waar en hoe is de PThU zichtbaar in het publieke debat? (Foto: Tim McCabe, USDA Natural Resources Conservation Service) 24 PThUnie

Voltooid verleden column tijd Ciska Stark Groener Een voorval van twee jaar geleden. Toen de kinderen nog klein waren, was ik ermee begonnen. ’s Morgens een bekertje koffie op Utrecht CS. Ik had er dan al een paar uur op zitten en vond dat ik dat wel verdiend had. Bovendien smaken veel dingen aan de PThU naar meer, maar de koffie niet.

Terwijl ik in de trein zat bij te komen keek een man tegenover mij eerst afkeurend naar mijn bekertje en vroeg of ik wel wist hoe slecht dat voor het milieu was. Zonder op mijn antwoord te wachten ging hij verder en betoogde dat er teveel mensen op reis gingen, teveel mensen vlees eten, en teveel mensen afval produceren.

Ik werd nijdig vanwege de frontale aanval op de vroege morgen én voelde schaamte, maar gaf geen krimp. Sportief zei ik dat hij gelijk had, en dat het bekertje een beetje gemakzucht was. Ik hoopte op genade en in een poging om hem aan mijn kant te krijgen, vertelde ik dat ik sinds mijn veertiende geen vlees meer eet. Mijn verhaal maakte geen enkele indruk. De man zette zijn tirade voort terwijl de mensen in het zitje schuin tegenover me met leedvermaak achtereenvolgens keken naar mij, naar de man en naar hun kleurige rolkoffertjes. Daarvandaan was geen hulp te verwachten.

De volgende dagen keek ik wat angstvallig om mij heen als ik weer met mijn koffie in de trein stapte. Maanden later trof ik het opnieuw en sprak dezelfde man me op het perron al aan. Ik waagde het niet om te zeggen dat ik zijn boodschap al eerder genegeerd had en koos snel de bovenverdieping.

Inmiddels twee jaar verder, ben ik bekeerd tot opvouwbare bekers en een plakkerige tas. Ik raap inmiddels vuil als voetganger langs de weg. Is dat de invloed van de treinprofeet? Of veeleer van de bestudering van groene theologie die mij leert mezelf minder als heerser over de schepping en meer als onderdeel van de schepping te zien? Of was het besluit van de stationswinkels om koffie uit eigen beker met een kwartje korting te belonen doorslaggevend?

Ach, wie zal het zeggen. Het resultaat telt, en het wordt hoog tijd dat ook theologen zich enig ecologisch denken toe-eigenen zonder meteen over rentmeesterschap te ratelen. Groene theologie is niet voor de grachtengordel alleen. Het vraagt om bewustwording van wat ons is toevertrouwd, doordenking van wat effectief is aan maatregelen en moed om te erkennen dat je soms gewoon fout zat. Ook al acht je jezelf nog zo’n Gutmensch. En dan is het maar goed dat er profeten langs het spoor staan.

Dr. Ciska Stark is universitair docent homiletiek aan de vestiging Amsterdam en directeur Onderwijs van de PThU. PThUnie 25

Cursusaanbod PThU in het kader van de Permanente Educatie

Diep in het Bijbelverhaal kruipen Neem het verhaal van de man met de verschrompelde hand, aan het begin van Marcus 3. Je hebt de farizeeërs, die vlassen op een overtreding van de sabbatregels. Je hebt de omstanders, die afwachten hoe dit relletje zich gaat ontwikkelen. Je hebt de man met de verschrompelde hand, die niet gewend is in het midden van de belangstelling te staan. En je hebt Jezus, die van geen wijken wil weten en de man geneest. Vier posities, minstens vier rollen – met bibliodrama leer je ze allemaal kennen. En daarmee dit Bijbelverhaal beter begrijpen.

Prof.dr. Annette Merz, hoogleraar Nieuwe Testament aan de PThU in Groningen, kwam al tijdens haar studietijd met bibliodrama in aanraking. De afgelopen jaren volgde ze in een intensieve training, waardoor ze zich nu gecertificeerd begeleider bibliodrama mag noemen. ‘Het is een van de sterkste methodes die ik ken’, vertelt ze: ‘Omdat je met je hele persoon het verhaal ervaart, dus niet alleen intellectueel, maar ook met je lichaam en je sociale vermogens.’ Bibliodrama doe je over het algemeen in een groep. Het is een vorm van rollenspel, waarbij je het Bijbelverhaal beleeft vanuit de positie van een van de karakters. Je reageert op de andere spelers en zij op jou. Merz: ‘Het is niet alleen een confrontatie met de Bijbeltekst, maar ook met de groep. Je ervaart wat de Bijbeltekst bij anderen losmaakt.

Zo leer je je eigen blinde vlekken te zien. Het is ontroerend en soms verontrustend.

Het komt heel dichtbij.’

Iedereen heeft bepaalde thema’s en issues die altijd weer terugkomen, weet Merz: ‘Bibliodrama is een gelegenheid om stil te staan bij wat er in je leven speelt en wat er door de Bijbeltekst losgemaakt wordt.’ Bij het eerder genoemde bibliodrama over Marcus 3 bijvoorbeeld werd Jezus gespeeld door iemand die na afloop vertelde dat ze vaak automatisch meebeweegt met anderen, maar nu ervaren had hoe het is om – net als Jezus – vol te houden en de confrontatie aan te gaan. Degene die de man met de verschrompelde hand had gespeeld, herkende ook van zichzelf een weerstand om in het middelpunt te staan. ‘Je leert het Bijbelverhaal beter begrijpen en ook jezelf’, aldus Merz.

Leent ieder Bijbelverhaal zich voor bibliodrama? ‘In principe wel. Maar daarbij moet je wel kijken wat de groep aankan. Een verhaal als het offer van Izaäk zou ik niet snel gebruiken. In het algemeen zou ik me niet wagen aan teksten met veel geweld.’ Verhalende teksten werken in het algemeen het beste, weet Merz: ‘Poëtische teksten als de Psalmen zijn ingewikkelder omdat daar minder handeling in zit. Maar het kan wel, als de deelnemers in staat zijn of bereid zijn het hele concrete los te laten.’ En de Geslachtsregisters? ‘Dat zou echt een uitdaging zijn.’

Ook bij het postacademisch onderwijs wordt bibliodrama ingezet. Wat heb je er aan als gemeentepredikant? ‘Het is een fysieke, persoonlijke en creatieve manier van omgang met de Bijbel’, zegt Merz: ‘Het helpt je bij de preekvoorbereiding als je je kunt verplaatsen in verschillende karakters in het verhaal. Als je dat tijdens zo’n cursus een keer hebt meegemaakt, dan kun je dat in je eentje op je studeerkamer ook toepassen.’

Een uitgebreidere uitleg door Annette Merz over bibliodrama is te vinden op pthu.nl, onder ‘bijbelblog’.

26 PThUnie

Doorn, 9 en 10 december 2019

De dubbelheid van brood en wijn Eten? Dat is genieten en gezelligheid. Een statement over wie we zijn. Maar aan ons voedsel zijn ook allerlei problemen verbonden. Hongersnood ver weg en eetstoornissen dichtbij. Overproductie en verspilling. Gentechnologie en bio-industrie. Vanuit de dubbele positie die voedsel in ons leven inneemt, onderzoekt de PAO-cursus Food Ministry het Heilig Avondmaal. Want daar speelt een vergelijkbare spanning, legt dr. Mirella Klomp uit, die deze cursus samen met prof.dr. Marcel Barnard en dr. Harmen van Wijnen geeft: ‘Het is prachtig dat Christus bij ons wil zijn in brood en wijn. En dat wij het lichaam en bloed van Christus worden. Maar tegelijk moest Christus daar wel voor sterven.’

Ook het besef dat er een verband is tussen ons dagelijks brood en de maaltijd van de Heer, lijken we goeddeels kwijt te zijn, aldus Klomp: ‘In het hele vroege christendom is die band tussen de maaltijd en het Avondmaal veel hechter en zichtbaarder. Er is daar een connectie tussen wat mensen aan voedsel brengen en ontvangen. Het is daar een verbijzondering van de gewone maaltijd.’ Dat perspectief staat bij deze cursus centraal.

Food Ministry is een van de drie cursussen over het Avondmaal die de PThU komend najaar (ook in clustervorm) aanbiedt. ‘Er lijkt op verschillende plaatsen in het kerkelijke landschap verlegenheid met het ritueel van het Avondmaal’, zegt Klomp: ‘Het is een moderne vorm van Avondmaalsmijding, waarbij het niet gaat om de vraag: ben ik wel waardig genoeg om aan te gaan, maar eerder: wat moet ik ermee?’ Nieuwe vormen worden uitgeprobeerd, ook als deze op gespannen voet staan met traditie, oecumenische overtuigingen en de Kerkorde. Klomp: ‘Er zijn bijvoorbeeld mensen die in hun eigen gezin Avondmaal vieren. De aankondiging van een studiedag op de PThU over dit onderwerp leidde laatst online tot heftige reacties. Waarom zou je nog een predikant nodig hebben? Je kunt toch ook zelf het avondmaal vieren? Die basale reacties laten zien dat mensen zich niet altijd bewust zijn wat er op het spel staat. Het gaat niet om de regeltjes, maar om wat je met het ritueel uitdrukt. Door je enkel te beroepen op het Bijbelcitaat “Waar twee of drie in mijn naam bijeen zijn…” spoel je twintig eeuwen kerkgeschiedenis door de gootsteen. Dat gaat een beetje te snel.’ Het cluster van cursussen rond het Avondmaal is ook bedoeld om predikanten en hbo-theologen toe te rusten om het gesprek hierover binnen de gemeente te voeren: ‘Want dat blijkt soms best wel lastig te zijn.’

Kosten: € 583,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 25 oktober 2019

Voor het complete cursusaanbod , aanmelden en meer informatie, kijk op pthu.nl PThUnie 27

Afscheid Na acht jaren neem ik afscheid als coördinator van het postacademisch onderwijs van de PThU. Het is een natuurlijk moment om even terug te blikken. Wat hebben deze jaren ons gebracht?

Ik zeg ‘ons,’ want ik denk in eerste instantie aan de predikanten en later ook de kerkelijk werkers die deelgenomen hebben aan de vele cursussen die wij aangeboden hebben. Zij hebben, als onze doelgroep, altijd in het centrum van de aandacht gestaan. En als iemand dat al zou vergeten, dan waren de bewonderenswaardige predikantleden van de PAO-commissie er altijd wel om ons bij de les te houden. Ik bewaar daar goede herinneringen aan. Maar ik denk ook aan al die docenten en aan de andere mensen, die achter de schermen opereren, die zich met elkaar steeds opnieuw ingezet hebben voor onze cursisten. Ik beschouw deze jaren daarom als jaren van samen denken en samenwerken, ook wanneer er veel individuele arbeid mee gepaard ging.

Het waren de jaren van de invoering van het systeem van permanente educatie (PE) van de PKN voor haar predikanten en kerkelijk werkers. Ik heb gezien hoeveel inspanning er verricht is om deze vernieuwing door te voeren. Ik denk dat het veel goeds heeft opgeleverd. In andere kerkgenootschappen en in het buitenland was men bijvoorbeeld nog wel eens jaloers op de manier waarop de PKN en de PThU samen dit hebben gerealiseerd. Maar ook van deelnemers heb ik regelmatig positieve geluiden gehoord. Welke instelling krijgt 75% van de evaluatieformulieren retour en scoort vervolgens 41% ‘uitstekend’ en 49% ‘goed’, zoals wij het afgelopen jaar meemaakten?

De verandering betekende een soms pijnlijke cultuuromslag. Ik heb gezien hoe moeilijk veel predikanten het ermee gehad hebben. Het oude studieverlof met zijn mogelijkheid om weer op adem te komen en met zijn bijna totale vrijheid werd omgevouwen tot een gestructureerd geheel van geplande cursussen waarbij men zich ook nog eens moest verantwoorden voor wat men wilde gaan doen. De vrijheid van de ambtsdrager werd ingewisseld voor de transparantie van de professional. Dat knarst soms.

Tijdsplanning is een ander lastig punt. Deelnemers blijven het vaak moeilijk vinden om tijd te reserveren voor de studie die van hen gevraagd wordt. Cursussen worden in de agenda door het andere werk heen geweven, zodat de rust en concentratie nog wel eens ontbreken. Ondanks het feit dat men volgens de kerkelijke afspraken echt meer dan een week vrij mag nemen om een cursus van twee studiepunten te kunnen volgen, inclusief voorbereiding en afwerking, voelt men de druk van het dagelijks werk zozeer, dat die tijd er niet voor apart gezet wordt. Bij sommigen wordt het zaad van de scholing vaak opgegeten door de vele vogels van de taken of verschroeid door de hete zon van alledag. Het goed van de lange adempauze in het werk gaat aan de meesten nu voorbij. We hebben geprobeerd in de planning van cursussen en door de invoering van clusters hierin wat tegemoet te komen, maar dat zal nooit helemaal lukken.

Ik moet tot slot bekennen dat ik ongeremd voorstander van PE ben. Het versterkt de professionaliteit van de predikant en kerkelijk werker. Maar de eigen aard van deze professionaliteit vereist dat het daarbij niet blijft. Nascholing moet ook de roeping en het hart raken, wil zij tot haar doel komen. De georganiseerde PAO heeft het met andere woorden nodig om ingebed te zijn in een attitude die Geestgericht is. De werkelijkheid waarin wij leren en werken is Gods werkelijkheid waarin wij leven.

Vanuit dit besef ontstaat rust en ontvankelijkheid om leerling te blijven.

Theo Witkamp, hoofd Centrum voor Beroepsvorming en Spiritualiteit PThU 28 PThUnie

greep uit het aanbod De Maaltijd van de Heer in recent nieuwtestamentisch onderzoek In deze cursus (onderdeel van het cluster Sacramenten) maken we een excurs naar de Oudtestamentische offermaaltijden in hun eigen context, bestuderen we een avond een verhaal middels bibliodrama en maken we een tochtje naar de tweede eeuw, om daar in de Acta Pauli een alternatieve Avondmaalstheologie aan te treffen waar niet het vlees en bloed van Jezus, maar het woord van God geconsumeerd wordt. Docenten: prof.dr. Annette Merz, dr. Cees Stavleu (CHE) en dr. Theo Witkamp.

Doorn | Kosten € 583,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 27 september

Avondmaal als maaltijd: doordenken met klassiekers Hoe verhoudt zich de maaltijd van de Heer tot onze gewone maaltijden? Tijdens deze tweedaagse (onderdeel van het cluster Sacramenten) lezen we bronteksten van Maarten Luther, Johannes Calvijn en Marten Micron, alsmede het gedeelte over het Avondmaal in het Lima-rapport. De inzichten die we opdoen, relateren we aan de hedendaagse context en praktijken waarin de deelnemers werkzaam zijn. Docenten: prof.dr. Wim Moehn, drs. Hanneke de Pater-Bakker (CHE) en prof.dr. Maarten Wisse.

Doorn | Kosten € 583,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 11 oktober

Food Ministry: de Maaltijd van de Heer en ons dagelijks brood Deze cursus (onderdeel van het cluster Sacramenten) integreert inzichten in de kenmerken van voedsel- en eetculturen in onze globale samenleving in nieuwe perspectieven op de Maaltijd van de Heer. De cursus geeft antwoord op de vraag hoe de Maaltijd van de Heer in al zijn rituele facetten (niet) verbonden is met onze dagelijkse eetcultuur. Docenten: prof.dr. Marcel Barnard, dr. Mirella Klomp en dr. Harmen van Wijnen (CHE).

(Zie ook het artikel op pagina 27.)

Doorn | Kosten € 583,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 25 oktober

Op weg naar Pasen Deze cursus is de eerste binnen het cluster Bronnen & Methoden. In dit cluster beoefent u het ambacht van de uitlegger en vertolker, de kunst van de exegeet en de interpreet. U beoefent het handwerk van de exegese en verfrist uw exegetische en creatieve vermogens. Het gaat deze keer over de weken naar Pasen toe: de Schriften gaan open en u leest samen zorgvuldig en methodisch de relevante teksten. Docent: dr. Jan Krans.

start

11

november

start

25

november

start

9

december

start

6

Doorn | Kosten € 583,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 22 november

januari

Tussen Hooglied en #MeToo

start

In deze cursus wordt een publieke en persoonlijke theologie van seksualiteit verkend. Deze cursus helpt u om uw bijdrage als theoloog helderder te krijgen, door reflectie op de persoonlijke dimensies van seksualiteit en relaties, en door kennismaking met verschillende theologische visies. U wordt gesterkt om over het delicate thema van seksualiteit de communicatie aan te gaan zowel binnen als buiten de kerk. Docent: prof.dr. Heleen Zorgdrager.

Doorn | Kosten € 583,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 29 november

16 januari

PThUnie 29

‘Wij hebben besloten om aan goede doelen na te laten.’

Bijna jarig? Vraag geen kado maar een donatie.

Vraag je gasten om donaties voor kankeronderzoek. Met jouw feestje komt de dag dichterbij dat niemand meer hoeft te sterven aan kanker Kijk op kadoneren.nl

‘Ik laat niet alleen geld maar ook mijn hele jazz collectie na.’

Kijk op toegift.nl en ontdek hoe uw idealen kunnen voortleven door na te laten aan een goed doel.

16,17,18 oktober 2020 Terschelling

Ge

lo ven in

beweging

RESERVEER IN JE AGENDA: Inspiratiefestival - Terschelling - 16,17,18 oktober 2020 Meer weten? Kijk op www.inspiratiefestivalterschelling.nl 30 PThUnie

Voor aanmelden en meer informatie kijk op pthu.nl

2/9/2019

Opening academisch jaar Feestelijke opening van het nieuwe universitaire jaar, met o.a. een lezing van Ian Nell van de Universiteit van Stellenbosch.

Plaats: Vrijburgkerk, Amsterdam.

Preekfestival Drie dagdelen vol inspiratie en ideeĂŤn, studie en bezinning voor voorgangers en theologiestudenten, georganiseerd door de PThU, Areopagus/IZB, PKN, TU Apeldoorn, TU Kampen, PreekWijzer en Bond van Nederlandse Predikanten. Meer informatie op pagina 16 en op preekfestival.nl. Plaats: binnenstad Amersfoort.

18/9/2019

Toneelvoorstelling An Evening with C.S. Lewis Bijzondere eenmansvoorstelling door acteur Philip Crowley over de Britse schrijver C.S. Lewis. De PThU is medeorganisator van dit event. De voorstelling is in het Engels. Plaats: Groningen.

Inauguratie Pieter Vos Ambtsaanvaarding en rede van prof.dr. Pieter Vos als bijzonder hoogleraar geestelijke verzorging in de krijgsmacht. Zie ook het artikel op pagina 10-13. Plaats: aula Academiegebouw RUG.

1-2/11/2019

17/9/2019

8/10/2019

Bachelor voorlichtingsdagen Amsterdam Denk je erover om een bachelor theologie te gaan doen? En wil je meer weten over de gezamenlijke opleiding van PThU en VU? Kom dan langs op een van de bachelor voorlichtingsdagen.

Aanmelding gaat via vu.nl.

8/11/2019

Bachelor voorlichtingsdag Groningen Bezoek de bachelor voorlichtingsdag en ontdek wat theologie allemaal te bieden heeft. In Groningen biedt PThU een speciaal traject aan binnen de bacheloropleiding van de Rijksuniversiteit Groningen. Aanmelden gaat via rug.nl (vanaf 1 oktober).

PThUnie 31

Dit gedicht bleef lang een raadsel voor mij. Het begint als een nieuwsbericht: er is een vis gevonden waar al lang naar werd gezocht. Een ‘missing link’ in het evolutieverhaal. De lijn naar onze oorsprong wordt traceerbaar tot diep in de stof. Maar waarom staat er vervolgens dat we mogen doen ‘alsof de reeks naar boven toe hetzelfde is’? Door de titel ging ik het gedicht anders zien. Daarin is het woord Ichthus verborgen, het oud-christelijke symbool voor Christus.

Niet door de ononderbroken lijn van de natuur, maar door dat symbool kunnen we volgens Achterberg ‘bij God op tafel kijken’.

Renée van Riessen

IC HTHYOLO GIE Er is in zee een coelacant gevonden, de missing link tussen twee vissen in.

De vinder weende van verwondering.

Onder zijn ogen lag voor ’t eerst verbonden de eeuwen onderbroken schakeling.

En allen die om deze vis heenstonden voelden zich op dat ogenblik verslonden door de millioenen jaren achter hen.

Rangorde tussen mens en hagedis en van de hagedis diep in de stof, verder dan onze instrumenten reiken.

Bij dit besef mogen wij doen alsof de reeks naar boven toe hetzelfde is en kunnen zo bij God op tafel kijken.

Ichthyologie van Gerrit Achterberg verscheen in de bundel Cenotaaf (1953) en is opgenomen in Achterbergs Verzamelde Gedichten (Querido, Amsterdam 1972, p. 811).