Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit jaargang 13 | nummer 1 maart 2019
Interimpastor:
Tussen Hooglied en #MeToo
op het scherpst van de snede Rinse Reeling Brouwer blikt terug
Het Dominass team is er voor u! Dominass assurantiĂŤn bv
“De predikanten verzekeraar� Dagelijks zetten onze specialisten zich in om de verzekeringen van inmiddels ruim 3.700 predikanten zo goed mogelijk te beheren. Kennis van zaken, een uitgekiend verzekeringspakket en een grote betrokkenheid bij uw persoonlijke situatie! Kennismaken is eenvoudig: bel en u ervaart het Dominass gevoel.
www.dominass.nl - 0344-642404
‘Met verve de grote verhalen blijven vertellen’ De PThU gaat binnenkort afscheid nemen van een
krijgt. Breder kun je het niet krijgen: drie dagen lang
klassieke allround theoloog, Rinse Reeling Brouwer.
verdiepen predikanten en kerkelijk werkers zich in de
‘Theologie is zowel geconcentreerd als breed
consequenties van migratie, maar steeds vanuit het
georiënteerd. Het vak kan niet zonder de dagopening in
Bijbels perspectief van vreemdeling zijn en thuiskomen.
schrift en gebed, maar evenmin zonder een brede politieke en culturele oriëntatie. En die twee moet je
Onze vaste columnisten blijven niet achter: Frits de Lange
altijd op elkaar betrekken.’ Aldus Reeling Brouwer in een
plaatst dignity in de ouderenzorg in een internationaal
uitgebreid afscheidsinterview in dit blad.
kader, Ciska Stark trekt een lijn van Queen-zanger Freddie Mercury naar de zondagse eredienst. Zelf vertel
Als we de inhoud van deze PThUnie langs zijn meetlat
ik in dit nummer iets over wie mijzelf heeft geïnspireerd:
leggen, hoe pakt dit dan uit? Theologische concentratie
de Amerikaanse ethicus James M. Gustafson. Vanuit de
én brede oriëntatie kent onze universiteit genoeg, maar
spannende en niet altijd voor de hand liggende
hebben ze ook steeds op elkaar betrekking? We doen
combinatie van piëtisme en vrijzinnigheid ontwikkelde hij
ons best. Kijk maar naar de samenvatting van de
een veelomvattende meerbronnentheorie voor
diesrede van Heleen Zorgdrager, waarin zij concrete
theologische kennis.
vragen rondom gender en intimiteit linkt met centrale noties als de triniteit: God die geeft, God die heelt en
Hoeven we ons, met al dit moois in dit nummer van
God die deelt. Ook onze promovendi brengen theologie
PThUnie, na het vertrek van Rinse Reeling Brouwer dus
en context bij elkaar. Aart Goedvree zette Bavincks
geen zorgen te maken? Iets in me zegt dat dat te
opvatting over de wedergeboorte in een bredere
optimistisch gezegd is. Het afscheid van hem en van de
theologische en ook psychologische context. Hans
generatie theologen van zijn generatie en die daarboven,
Meerveld onderzocht wat catechisatie jongeren werkelijk
ervaar ik als een echt verlies. Laten jongere theologen
oplevert. En Erik Renkema dook in de praktijk van het
zich dus vooral uitgenodigd weten om met verve de
levensbeschouwelijk onderwijs op zogenoemde
grote verhalen te blijven vertellen.
samenwerkingsscholen. De redactie wenst alle lezers een gezegende Op de nieuwspagina komen we de aanstaande
voorbereiding op Pasen.
Summerschool van de PThU tegen, een cursus waarin in de vorm van het thema ‘migratie’ de wereld een plek
Theo Boer
PThUnie 3
inhoud jaargang 13 | nummer 1 | maart 2019
16 6 06 Publicaties & promoties
‘Theoloog worden doe je met ziel en zinnen, huid en haar, lijf en leden’
17
09 Column: Tegenwoordige tijd 10 In gesprek met Rinse Reeling Brouwer 16 Theo Boer op de schouders van... 17 Diesrede Heleen Zorgdrager 20 Dagboek: Lieve Teugels 23 Nieuws 25 Column: Voltooid verleden tijd 26 De permanente predikant 31 Agenda 32 Openbaring
4 PThUnie
Foto voorpagina: Op 8 januari vond de twaalfde dies van de PThU plaats. Van links naar rechts ziet u: diesredenaar prof.dr. Heleen Zorgdrager, rector prof.dr. Mechteld Jansen en voorzitter van de Raad van Toezicht mr. Piet Hein Donner.
Poster Wilt u in uw gemeente reclame maken voor de PThU? Kent u iemand die misschien wel theologie wil gaan studeren? Bij deze PThUnie vindt u een poster. We willen u vragen deze op een zichtbare plek op te hangen of door te geven aan iemand die volgens u theologie zou moeten studeren. Wilt u meer posters ontvangen? U kunt ze bestellen via communicatie@pthu.nl. Dank u wel!
&colofon
PThUnie is een magazine dat drie keer per jaar verschijnt. Het blad is met name bedoeld voor predikanten in de PKN en het wordt ook toegezonden aan studenten, medewerkers en relaties van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Het magazine wordt uitgegeven door de PThU. Redactie Theo Boer, Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest, Ton van Kattenbroek (adviseur), Klaas Spronk (hoofdredacteur), Trudy Struijs. Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, 088 3371 866, communicatie@pthu.nl Vormgeving Rick Oudhoff Realisatie Veldman Print en Sign. Fotografie Archief PThU, Mike van Bemmelen, Forest & Kim Starr, Jan Jans, Rob Nelisse, DaniĂŤl Sonneveld (Beeldvoerders), Sonny Tiwow, Arjen Vos ISSN-nummer 1876-9233.
PThUnie 5
Wedergeboorte bij Bavinck
Catechese helpt bij maken geloofskeuzes
Promotie Aart Goedvree (13 september)
Promotie Hans Meerveld (5 november)
Binnen de gereformeerde theologie neemt de leer
Hoe kan catechese bijdragen aan het geloofsleren
van de wedergeboorte een belangrijke plaats in.
van jongeren? Deze vraag staat centraal in het
Herman Bavinck (1854-1921) heeft zich diepgaand
proefschrift Opbrengsten van jongerencatechese,
met de leer van de wedergeboorte beziggehouden
Een kwalitatief empirisch onderzoek in vier
en hierop een eigen visie ontwikkeld. Hij behandelt
protestantse geloofsgemeenschappen in
deze leer niet alleen op een systematisch-
Nederland, waarop Hans Meerveld op 5 november
theologische wijze, maar ook vanuit een ethisch en
promoveerde aan de PThU Amsterdam. Zijn
psychologisch perspectief.
promotor was prof.dr. Marcel Barnard, zijn copromotor dr. Jos de Kock.
In zijn proefschrift Een ondoordringbaar mysterie. Wedergeboorte volgens Herman Bavinck analyseert
Voor het onderzoek heeft Meerveld catechisanten
Aart Goedvree Bavincks denken over de
en catecheten geïnterviewd, en praktijksituaties
wedergeboorte. Daarnaast brengt deze studie ten
geobserveerd. De conclusies zijn opvallend: ‘In
aanzien van de leer van de wedergeboorte diverse
geen van de vier praktijken is het gelukt om
achtergronden in kaart, zoals de gereformeerde
systematisch kennis over te dragen van de traditie
orthodoxie, de moderne theologie, de ethische
van de kerk, de inhoudelijke opbrengsten zijn
theologie, de psychologie van de religie en de
fragmentarisch en verbonden met persoonlijke
discussie rondom de veronderstelde
ervaringen.’ Op het handelen naar geloof is de
wedergeboorte. Goedvree promoveerde op 13
invloed gering; catechisanten weten eigenlijk niet
september aan de PThU in Groningen. Zijn
wat ze op dat gebied kunnen leren. Daarentegen
promotoren waren prof.dr. Jan Hoek en prof.dr.
draagt catechese wel bij aan het zelfstandig keuzes
Henk van den Belt.
maken met betrekking tot geloof: de jongeren nemen niet zondermeer over wat aangeboden
Goedvree (1970) studeerde theologie aan de
wordt, maar gaan daar constructief mee om.
Rijksuniversiteit Utrecht. Hij is predikant binnen de Protestantse Kerk in Nederland, en diende de
Meerveld (1951) studeerde praktische theologie
gemeenten van Haaften, Arnemuiden en Wezep.
aan de Vrije Universiteit te Amsterdam en was
Hij is nu als fulltime predikant verbonden aan de
docent didactiek van de catechese aan de
Hervormde Gemeente te Uddel.
hogeschool VIAA te Zwolle en de Theologische Universiteit Kampen.
6 PThUnie
Levensbeschouwing belangrijk op samenwerkingsscholen Promotie Erik Renkema (12 december) In zijn proefschrift Two of a Kind. The Identity of
Mirella Klomp, Peter-Ben Smit en Iris Speckmann (red.), Rond de tafel. Maaltijd vieren in liturgische contexten (= Meander 17), Heeswijk: Berne Media 2018.
Cooperation Schools in the Netherlands and the Correlation with Religious Education onderzoekt Erik
Meals are hot. Eucharistie en Avondmaal, maar ook
Renkema het levensbeschouwelijke onderwijs op
onze dagelijkse praktijken van eten en drinken
samenwerkingsscholen. Zijn promotie vond plaats op
hebben de laatste jaren volop de aandacht in
12 december aan de PThU Amsterdam. Promotores
wetenschappelijk onderzoek. Af te lezen aan het
waren prof.dr. Marcel Barnard en dr. André Mulder.
aantal eetclubs, buurtmaaltijden, tvkookprogramma’s en de liefde voor wining & dining is eten in onze cultuur van onverminderd grote betekenis. Geluiden uit het liturgische veld brengen echter aan het licht dat deelname aan Eucharistie en Avondmaal minder vanzelfsprekend wordt. Deze liturgische praktijken zien zich met nieuwe vragen geconfronteerd. Wat hebben ze ons in de 21e eeuw te zeggen? Staan zij in verband met ons dagelijks eten en drinken en zo ja, hoe? Wat zijn volgens de Schrift belangrijke aspecten van de maaltijd? Met wie wordt er maaltijd gevierd en
Samenwerkingsscholen komen – vaak in een situatie
wie bepalen dat?
van krimp – tot stand door een fusie van een In deze bundel belicht een nieuwe generatie
openbare school. Het onderzoek brengt in kaart hoe
theologen op verfrissende wijze verschillende
de gemeenschappelijke waarden tot uitdrukking
aspecten van de maaltijd. Hun bijdragen zijn rond
worden gebracht in het levensbeschouwelijk
drie thema’s verzameld: de relatie tussen ‘seculiere’
onderwijs. Bijzondere aandacht is er daarbij voor de
en religieuze maaltijden, beleving van het Heilig
vieringen die georganiseerd worden. De analyse van
Avondmaal / de Eucharistie en het
de gegevens brengt aan het licht dat
gemeenschapsvormende karakter van maaltijden.
samenwerkingsscholen de waarden van ontmoeting
Kenmerkend aan de bundel is dat auteurs
en gelijkwaardigheid als een zeer belangrijk kenmerk
afkomstig zijn uit de oecumene: ieder van hen staat
van hun onderwijs beschouwen. Daarbij zoeken ze
in een eigen kerkelijke traditie en dat kleurt mede
naar manieren om zowel deze waarden als de
het theologische perspectief op de maaltijd.
oorspronkelijke identiteit van de gefuseerde scholen
Daarmee wil ook
in het levensbeschouwelijk onderwijs tot uitdrukking
deze bundel zelf
te brengen.
verschillende
mensen, praktijken en kerken met
levensbeschouwelijke educatie en diversiteit bij het
elkaar rond de tafel
lectoraat Theologie & Levensbeschouwing van
in gesprek
Hogeschool Windesheim Zwolle. Hij is in die functie
brengen.
de coördinator van de Kenniswerkplaats Levensbeschouwelijke Educatie en Diversiteit. Hij is tevens verbonden aan het Onderzoekscentrum voor Jeugd, Kerk en Cultuur van de PThU.
Mirella Klomp, Peter-Ben Smit , Iris Speckmann (redactie)
Berne Media
Renkema (1972) is hogeschoolhoofddocent
Mirella Klomp, Peter-Ben Smit , Iris Speckmann (redactie)
ROND DE TAFEL
bijzondere, meestal confessionele school en een
MAALTIJD VIEREN IN LITURGISCHE CONTEXTEN
PThUnie 7
Publicaties &promoties Rick Benjamins (red.) en Theo Hobson, Theo Hobsons gelovig humanisme: christelijk geloof en seculier denken,
Gerrit Immink, Over God gesproken. Preken in theorie en praktijk, Zoetermeer: Boekencentrum 2018.
Middelburg: Skandalon 2019. Dit boek van de hand van PThU-emeritus Immink Theo Hobson (1972) is een Britse theoloog die een
gunt ons een blik in de werkkamer van de
aantal belangwekkende boeken schreef, zoals
dominee. Wekelijks een preek maken is een hele
Reinventing Liberal Christianity (2013) en God
uitdaging. Tijdens dat voorbereidingsproces zijn
Created Humanism (2017). Hobson manifesteert
theologische, communicatieve en pastorale
zich echter vooral in het publieke debat. Hij schrijft
vaardigheden in het spel. Soms luisteren kerkgan-
regelmatig scherpe, polemische en humoristische
gers geboeid naar een preek, soms ook haken ze af
stukken in kranten en tijdschriften als The Guardian
en zegt de preek hen niets. Hoe raken kerkgangers
en The Spectator. Daarin maakt hij duidelijk wat
betrokken en met welke stijl en inhoud spreken
geloof kan zijn en hoe het in discussies over
voorgangers hun hoorders aan? In dit boek komen
godsdienst en religie vaak wordt misverstaan. Hij
enkele grondlijnen van de preek aan de orde: de
verdedigt dat het christendom de seculiere
preek als performance, het vraagstuk van de
samenleving van harte moet ondersteunen omdat
Bijbelse hermeneutiek, en de verkondiging als
die waardevol is. En hij verwijt het liberale
werkelijk Woord van God. Prof.dr. F.G. Immink is
christendom dat het zichzelf in de vingers heeft
emeritus hoogleraar praktische theologie en
gesneden door ritueel en viering te verwaarlozen.
oud-rector van de PThU. Eerder verschenen van
Hobson bepleit een heruitgevonden vrijzinnigheid,
hem In God geloven, Het heilige gebeurt en Bidden
die in eigen huis overtuigend christelijk is en in de
in het besef van Gods tegenwoordigheid.
publieke ruimte uitgesproken humanistisch. Ter gelegenheid van de Vrijzinnige Lezing, die in 2019 door Hobson wordt verzorgd, verscheen dit boek. Het bevat twintig van Hobsons beste artikelen die een dwarsdoorsnede vormen van zijn denken, een bespreking van zijn belangrijkste boeken door Rick Benjamins en een interview.
8 PThUnie
Tegenwoordige column tijd Frits de Lange Een lesje interculturele gerontologie Dignity of the Old heet de cursus die ik geef, onderdeel van het ethiekprogramma in onze internationale master. Ouderen? Dat is niet het eerste waar de studenten uit Afrika en Azië aan denken, in hun door HIV-Aids, werkloosheid of religieus geweld geteisterde land. Is ouderdom niet ook typisch een westers thema? Voor het jonge Afrika geldt het vergrijsde Europa als het mondiale bejaardenoord. En zelf oud worden? ‘Oh no!’ De prille twintiger mag er niet aan denken! Dan is hij zijn viriele kracht kwijt en is het met hem gedaan. Maar een gezamenlijke blik op de statistieken maakt snel duidelijk dat vergrijzing ook voor hen een uitdaging wordt: ook al is de bevolkingsopbouw er (nu) nog anders, numeriek leeft het merendeel van de ouderen wereldwijd straks in Azië en Afrika. Waardig oud worden in hun eigen land? ‘Nou’, antwoorden ze: ‘Dat gaat allicht beter dan hier, in dit individualistische Nederland waar ouderen massaal worden gedumpt in tehuizen. In onze gemeenschapscultuur staan ouderen tenminste nog in hoog aanzien!’ Die eerste gedachte kan ik snel met cijfers corrigeren: het merendeel van de drie miljoen Nederlandse 65-plussers woont zelfstandig, slechts zo’n honderdduizend ervan verblijven in een verzorgings- of verpleeghuis. Maar de hoge status van ouderen in niet-westerse culturen dan? Dat blijkt bij wat doorvragen ook nogal tegen te vallen. Hoezeer ze ook van hun oma houden, ze kennen ook de verwaarlozing en mishandeling van kwetsbare ouderen uit eigen omgeving. Extended families op het platteland vallen uiteen als jongeren voor werk naar de steden trekken. En dat ouderen met dementie vaak als heksen worden gemeden en geminacht, duidt niet echt op een waardige bejegening. Maar tegelijk raak ik onder de indruk van hun krachtige gevoel voor gemeenschap. Successful ageing ervaren ze als een liberale vergissing. Waardig oud worden is geen individuele prestatie of iets voor geluksvogels, maar een sociale constructie die alleen in sterke gemeenschappen overeind kan worden gehouden. Ubuntu, zegt de Afrikaan: ‘Ik ben omdat wij zijn.’ Gerontologisch vertaald: ik word alleen goed oud als wij samen oud worden. Zo wordt de cursus ook voor mij een lesje interculturele gerontologie, waarmee ik met nieuwe ogen naar de Nederlandse situatie kijk. Maar door alle verschillen heen zie ik vooral ook de overeenkomsten. We groeien toe naar een global village waar het voor kwetsbare ouderen, op welk continent ze ook leven, aankomt op steeds minder beschikbare support van de jongere generatie. Aan het begin van de cursus wenst de Afrikaanse twintiger zich nog branieachtig een gezin van minstens tien kinderen, net als zijn grootmoeder. Die zullen later wel voor hem zorgen. Maar zijn vriendin studeert ook, en blijkt dat niet echt te zien zitten. Bij het laatste college twijfelt hij zelfs of hij überhaupt wel kinderen wil. Hij had gezien hoe duur luiers zijn.
Frits de Lange is hoogleraar ethiek aan de vestiging Groningen van de PThU PThUnie 9
met Rinse Reeling Brouwer
‘De Godsvraag is de hoofdvraag’ Alle wanden in zijn compacte Amsterdamse appartement staan tot aan het plafond vol met boeken van het serieuze soort: gotisch schrift op leren banden, onmodieuze stofomslagen met Romeinse cijfers. Maar het wijdse uitzicht over het IJ biedt ruimte: schepen die voorbij varen, in de verte het Centraal Station. De plek lijkt verrassend goed bij te passen bij Rinse Reeling Brouwers theologische uitgangspunt. ‘Theologie is zowel geconcentreerd als breed georiënteerd’, vindt hij: ‘Het vak kan niet zonder de dagopening in schrift en gebed, maar evenmin zonder een brede politieke en culturele oriëntatie. En die twee moet je altijd op elkaar betrekken. De kern ziet wijd, zeg ik met Miskotte.’ Ter gelegenheid van zijn aanstaande afscheid blikken we met hem terug op zijn jaren als universitair hoofddocent, directeur onderwijs en bijzonder hoogleraar. Maar we beginnen bij het begin. Door Caspar Dullemond
Kom je uit een deftige familie?
naoorlogse generatie. De vader van
Dat zo’n marxistische filosoof vond
mijn moeder was voor de oorlog
dat je religie nodig had om
‘Nou, mijn vader hoorde bij het
ambtenaar bij Buitenlandse Zaken,
werkelijk te begrijpen waar het bij
Friese patriciaat. En die familie was
waar hij de geheime telegrammen
sociale rechtvaardigheid om gaat…
verzwagerd met de adel: mijn
uit Berlijn over de naderende Duitse
Dat was spannend. De trend was de
grootmoeder was een freule. En de
inval opving en doorgaf. Meteen
andere kant op: het was de tijd van
familienaam van mijn moeder is
aan het begin van de bezetting
de God is dood-theologie.
Carrière. Zij hoorde tot een echt
werd hij door de Duitsers
Bij de Nederlandse Christen-
Hugenotengeslacht. De Carrières
gearresteerd. Mijn moeder was toen
Studentenvereniging kwam ik in
zaten in Den Haag en mijn
vijftien jaar oud. En mijn vader had
aanraking met oudere
grootvader had een belangrijke rol
dus als dwangarbeider in Berlijn
theologiestudenten die juist bezig
in de hervormde gemeente daar. De
gezeten. Hij is zijn hele leven bang
waren de theologie te verlaten. Zij
grootmoeder van mijn vaders kant
geweest als er ergens
snapten niet wat ik daar nog zocht.
vond dat prachtig: Haags bloed was
bombardementen waren,
Maar ik had – toen al – het gevoel
altijd goed!’
bijvoorbeeld in Irak.’
dat de redding van de wereld van
Niet een echt socialistisch
Ben je uit politieke
jaar van mijn studie leerde ik het
nest dus.
overwegingen theologie
werk van Friedrich-Wilhelm
gaan studeren?
Marquardt kennen, die uit Barths
de Godsvraag afhing. In het eerste
dogmatiek de these naar voren
‘Nee. Maar mijn vader brak in de
10 PThUnie
oorlog met zijn familie: hij wilde
‘Die theologische belangstelling was
haalde dat het bestaan van God
onderduiken op een van die Friese
er al eerder hoor. In Oosterbeek
niet alleen een nieuw licht op alles
states, maar niemand wou hem
ging ik als klein jongetje bij de
werpt, maar ook alles verandert.
hebben. Ze zagen het probleem
buren langs om kinderbijbels te
Dat is een verwijzing naar Marx,
niet. Toen is hij in Duitsland
verzamelen. Ik vond het heerlijk om
zegt Marquardt: het gaat
tewerkgesteld geweest, waar hij
ze met elkaar te vergelijken. Iets van
uiteindelijk niet alleen om
socialist werd. Ook mijn moeder
die historisch-kritische Bijbelweten-
interpretatie, maar verandering.
heeft afstand genomen van haar
schapper zat er al in toen… Maar
Theologie gaat niet alleen om ons
ethisch-hervormde milieu. Ze
inderdaad, het besef van sociale
perspectief op de werkelijkheid,
werden beiden behoorlijk links. De
rechtvaardigheid speelde een
maar ook om een verandering van
herinnering aan de oorlog speelde
belangrijke rol bij mijn theologie-
die werkelijkheid. En die
in mijn opvoeding een belangrijke
keuze. Ik had op de televisie een
werkelijkheid is gegeven met de
rol; in die zin hoor ik echt bij de
interview gezien met Ernst Bloch.
werkelijkheid van God.’
Rinse Reeling Brouwer (Den Haag, 1953) studeerde tussen 1971 en 1981 theologie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). In 1973 was hij een van de oprichters van Christenen voor het Socialisme. Van 1982 tot 1997 was hij predikant van de Arkgemeente in AmsterdamSlotervaart. In 1988 promoveerde hij, eveneens aan de UvA, cum laude op Over kerkelijke Barth zelf had afstand genomen
dogmatiek en marxistische filosofie. Karl Barth vergelijkenderwijs gelezen. In 1997 werd hij
van zijn vroegere linkse
universitair docent dogmageschiedenis en symboliek aan de Theologische Universiteit Kampen
opvattingen. Was jouw
(ThUK). Bij de oprichting van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) in 2007 werd hij
promotiestudie, over
universitair hoofddocent en in 2012 daarnaast bijzonder hoogleraar op de Miskotte/
verbindingen tussen Barths
Breukelman-leerstoel voor de theologische hermeneutiek van de Bijbel. Aan de ThUK was hij
dogmatiek en marxistische
vanaf 1998 opleidingscoördinator en aan de PThU (tot 2012) directeur onderwijs.
filosofie, een poging om Barth te behouden? ‘Nee, het was een poging om de
was een heel dramatische tijd. Het
Het oostelijke deel heeft nooit de
dialoog tussen Oost en West te
was niet leuk om mee te maken
kans gekregen om zelf kritisch naar
bevorderen. In die zin was het echt
wat er over mijn vrienden in
het verleden te kijken: er kwamen
een jaren tachtig-boek. We zaten
Oost-Duitsland bekend werd
westerse commissies om de
nog diep in de Koude Oorlog. Mijn
gemaakt, ook door henzelf, over
universiteiten te zuiveren. Dat heeft
boek was een bijdrage aan de
hun Stasi-verleden. Het Sovjet-
ressentiment gekweekt.’
‘We zijn al bijna geen kerk meer, maar we hebben de Bijbel!’ christen-marxistische dialoog, een
systeem was natuurlijk helemaal
Wat heeft de val van de Muur
poging om iets te vinden wat de
dolgedraaid; het ging alleen nog
met je theologie gedaan?
tegenstelling tussen Oost en West
maar om macht. Maar de uitkomst
zou overstijgen. Ik wilde niet dat
was een kapitalistische
‘Het werd moeilijker voor mij om
het Oostblok de koude oorlog won,
alleenheerschappij waar ik
theologie met maatschappelijke
maar ik wilde ook niet dat het
onmogelijk blij mee kon wezen. De
vragen te verbinden. Ik ben in die
Westen won. Ik wilde dat we aan
slachtoffers van dát systeem zoeken
periode minder een publiek
die tegenstelling voorbij zouden
nu wanhopig waar ze nog steun
theoloog geworden dan ik in de
kunnen komen. Maar dat gebeurde
kunnen krijgen. In het voormalige
jaren zeventig en tachtig was. Het
niet. Iemand was al bezig mijn
Oost-Duitsland, de DDR, voelen veel
idee was: waar je je ook over uit, je
proefschrift in het Engels te
burgers zich belazerd en in de steek
wordt altijd aan die koude oorlog-
vertalen, toen de Muur viel en het
gelaten. Het ene Duitsland is
tijd herinnerd. Het thema kleeft aan
thema opeens achterhaald was. Dat
helemaal opgezogen in het andere.
mij. Ik denk dat mijn theologie PThUnie 11
Voornaam Achternaam
theologischer is geworden, meer in
over kerkverlating en de vergrijzing
geloof en de wetenschap. Vanuit
zichzelf teruggetrokken. De
in de gemeenten… Het is allemaal
mijn eigen biografie sprak Kampen
Godsvraag is de hoofdvraag. Alle
waar, we zijn al bijna geen kerk
als plek om te werken me dan ook
vragen over gerechtigheid zijn
meer, maar we hebben de Bijbel!’
zeer aan. Wel was ik blij toen we in 2004 de kerkvereniging kregen. Ik
kwesties van, wat Barth noemt, gelijkenissen. Het zijn
In de jaren negentig werd je
had in mijn beginjaren in Kampen
weerspiegelingen van de daad
minder een publieke theoloog,
een beetje een gevoel van… leegte.
Gods. Maar ze vallen daar niet mee
zei je hiervoor, maar je ging in
De studenten die ik aantrof, waren
samen. Dat heeft mij de Wende, de
1997 wel van de gemeente naar
kinderen van de Kuitert-generatie.
val van de Muur doen overleven. Ik
de academie. Hoe beviel die
Ze hadden van hun ouders te horen
ben theologisch niet afhankelijk van
overgang?
gekregen: je hoeft het allemaal niet meer te geloven. Met als gevolg dat
een weerspiegeling – zonder overigens iets af te doen aan de
‘Goed. Ik kwam meteen in een
ze niet meer wisten wat ze nog
ernst van zo’n weerspiegeling.’
goed functionerende
kónden geloven.’
onderzoeksgroep terecht, bij Gerrit Wat betekent dat in de praktijk?
12 PThUnie
Neven. Hij besefte heel goed de
Maar ze gingen wel theologie
eisen van die tijd: niet
studeren.
‘Dat betekent dat we de Bijbel
wetenschappelijk freewheelen,
moeten lezen. Theologische
maar samenwerken met anderen en
‘Ja precies! Heel interessant
concentratie betekent: terug tot de
jezelf verbinden voor een langere
natuurlijk. En er zaten echt hele
Schriften. Ik heb veel gehad aan
periode. Ook als hervormde voelde
leuke mensen bij hoor! Maar er leek
een vondst van Niels den Hertog in
ik me meteen thuis in Kampen. Met
iets te ontbreken om op verder te
zijn promotiestudie over Jan
de duplex ordo – de volstrekte
bouwen. Daarna kwam er een
Koopmans. Deze leerling van
scheiding van geloof en wetenschap
hervormde instroom op gang, ook
Noordmans en collega van Miskotte
– zoals die in Groningen, Leiden en
van mensen die later hersteld
schreef in 1942: “Wij hebben al
Utrecht werd toegepast, had ik
hervormd zijn geworden. Dat was
bijna geen kerk meer, dan in de
vanuit de UvA niet zoveel. Wij
een heel gemengde groep, wat
vorm waarin ze in de Bijbel staat. En
vonden dat de scheiding tussen
grote problemen opleverde met de
wat we meer hebben, zullen we
beroep en academie moest worden
diversiteit in de predikantsmaster.
wellicht nog moeten loslaten. Het is
doorbroken. We waren echt
Hoe hou je ultravrijzinnig en
een groot ding dan geleerd te
anti-dualistisch. Er moest een
ultrabevindelijk bij elkaar? Dat vond
hebben in de Bijbel te lezen.” Dat
verband bestaan tussen je geloof en
ik fantastisch! Dat heb ik veel liever
vind ik prachtig. Dus alle problemen
je werk in deze wereld. En tussen je
dan dat iedereen het met elkaar
met Rinse Reeling Brouwer
eens is. Ik vind dat je je aan elkaar
Ik ben heel sterk opgevoed, deels
allang niet meer de basis. Daar vinden
moet scherpen. Dat houdt ook
door Breukelman, met het klassieke
ze dat achterhaald. Er was een tijd dat
verband met mijn opstelling in de
idee dat de theologie ontspringt
je de islam kon leren kennen door de
Koude Oorlog: breng de extremen
aan de taal: je hebt te maken met
Koran te bestuderen, maar nu gaat het
bij elkaar. Laat het maar knetteren.
talige expressie. Luther en
om sociale processen. Er wordt sowieso
Leer aan elkaar. En leer ook waar de
Rosenzweig menen zelfs dat de
minder gelezen. Praktisch theologen,
grenzen liggen; wat je vooral niet
grammatica de basis voor de
maar ook systematici, zoeken steeds
moet zeggen.’
theologie is. Dat vinden mijn
meer het gesprek met de antropologie,
‘Sommige studenten stellen de vraag: wat moet ik nog met grondteksten? Dat kun je toch allemaal op internet vinden?’ Hoe ervaar je de huidige
Lutherse PThU-collega’s Markus
wat ik me in de huidige academische
studentenpopulatie?
Matthias en Hans-Martin Kirn ook
situatie heel goed kan voorstellen! Maar
heel sterk. Het gaat niet alleen om
daarmee voel ik mezelf in toenemende
‘Die kwestie van diversiteit speelt
sources in de zin van: ik heb ergens
mate een atavisme. Je komt bij de
natuurlijk nog steeds. Ik heb het
een bron waaruit ik put. Nee: het
studenten aan met de methodiek van
gevoel dat Miskotte daar echt een
gaat ook om de echte systematiek,
de tekstuitgave, waar ze op de
rol in kan spelen. Op de een of
om het denken. Het denken
middelbare school steeds minder in
andere manier slaat hij tonen aan
ontspringt aan de tekst. De tekst
geschoold zijn. Ook op het gymnasium
die nog steeds herkend worden.
brengt je op gedachten en vraagt
gaat het tegenwoordig meer om
Aan de ene kant kan hij heel dicht
om andere doordenking: wat is hier
antieke cultuur dan om oude talen. Ik
bij de God is dood-theologie staan,
nu eigenlijk gezegd? Dat is voor mij
heb er niks op tegen, maar zo zit ik zelf
waardoor hij voor vrijzinnigen
in hoge mate theologiebeoefening.
niet in elkaar en kan ik ook geen
herkenbaar is, maar hij weet ook
Op college kun je dat heel mooi
theologie bedrijven.’
echt wat bevinding is, zodat hij ook
oefenen. Alleen is er momenteel
voor de vrome jongens en meisjes
sprake van een enorme shift naar
iets brengt. Daar ben ik wel door
de sociale wetenschappen en met
geholpen. Maar er is een ander
name de antropologie. In de
punt dat mij meer zorgen baart.
religiewetenschappen zijn teksten PThUnie 13
met Rinse Reeling Brouwer
‘Misschien komen we in de catacomben terecht. Maar ook daar kunnen we nog altijd kerkelijke dogmatiek bedrijven’ Kun je studenten van twintig
Maar zegt de naam Breukelman
nuttig voor specialisten, maar er zijn
nog uitleggen hoe jouw
mensen nog iets?
maar weinig mensen die het nog
methode werkt?
tot zich kunnen nemen.’ ‘Veel minder. Hij is een beetje… op.
‘Het ene jaar lukt dat beter dan het
Een paar jaar geleden hebben we
Op de universiteit ben je vanaf
andere. Sommige studenten stellen
zijn honderdste geboortedag
het begin intensief bij de
de vraag: wat moet ik nog met
gevierd, maar het viel niet mee om
organisatie van het onderwijs
grondteksten? Dat kun je toch
nog mensen te vinden die een
betrokken geweest, eerst als
allemaal op internet vinden?’
bijdrage aan de bijbehorende
opleidingscoördinator en later
brochure wilden leveren. Ik vind het
als directeur onderwijs. Heeft
Jouw leerstoel is genoemd naar
erg leuk om Breukelman te
dat je niet afgeleid van de
twee ooit beroemde theologen:
behandelen met bachelorstudenten,
inhoud van de theologie?
Miskotte en Breukelman. Hoe
maar ik moet ze echt met de
staat het met hun erfenis?
teksten helpen. Al dat Latijn en dat
‘Niet echt. De inrichting van het
Hebreeuws, al die toespelingen die
onderwijs is óók een theologische
‘Miskotte is nog altijd een redelijk
hij overhoop haalt… Dat was voor
opgave, waarvoor je een
bekende naam, ook buiten de
onze generatie al lastig, maar voor
theologische visie moet hebben.
theologie. Ieder jaar heb ik twaalf,
studenten van nu is het vrijwel
Inhoudelijk is het interessant
dertien studenten bij deze colleges.
onmogelijk. Het was bij Breukelman
genoeg. Ik hou ook van puzzelen,
En in het postacademisch onderwijs
ook deels de persoonlijkheid, de
van diplomatie, van onderhandelen,
‘Het controlesysteem in het onderwijs is absurd: voor het wetenschappelijk jaarverslag moest ik 35 kantjes aan vragen beantwoorden’
14 PThUnie
heb ik in totaal zo’n honderd
presentatie. Die zijn niet meer te
van mensen een beetje onder
predikanten gehad. Die
reproduceren: je moest er bij zijn. In
pressie zetten. Maar het gaat er
belangstelling wordt niet minder.’
mijn boek Grondvormen heb ik op
vooral om wat je van die
mijn manier zijn inzichten
opleidingen denkt. Ik heb zeker het
beschreven. Zijn werk blijft heel
gevoel dat ik ook op dat punt wat
voor de universiteit heb kunnen
waarom het de moeite waard is wat
betekenen. Het waren tropenjaren
je doet…’
hoor, zeker tijdens de verhuizing: een paar jaar lang moesten we
Wat betekent dat voor de
onderwijs geven op vijf locaties! En
theologie?
aansluitend kwam de onderwijsvisitatie, terwijl de
‘Je moet je door de externe eisen
organisatie nog volop in transitie
niet zo laten dicteren dat je daar
was. Dat dat goed is gegaan, vind
helemaal naar gaat staan. Je mag
ik nog altijd een prestatie.’
ook wel wat zelfbewustzijn hebben. In Kampen had je in de jaren
Maar de kern is het niet.
zeventig een groep die zich principieel verzette tegen de
‘Als opleidingscoördinator en
staatsbekostiging: de opleiding
directeur onderwijs heb ik altijd
diende haar eigen broek op te
braaf de eisen van de wet en de
houden. Dat was het oude
regelgeving gevolgd. Natuurlijk doe
Afscheidings-sentiment: pas op,
je wat er voor de
vest op Prinsen geen betrouwen!
onderwijsaccreditatie nodig is,
Nu de kerk steeds verder krimpt,
natuurlijk volg je al die instructies
komt op enig moment de vraag aan
van de visitatiecommissie, maar er is
de orde hoelang de overheid de
wel een grens. Het lijkt nu totaal
bijbehorende opleidingen nog wil
door te slaan – net als bijvoorbeeld
financieren. Ik ben niet principieel
in de zorg. Het controlesysteem is
tegen de staatsbekostiging, maar ik
absurd. Als ik een cursus geef ben
ben er ook niet principieel voor. Het
ik een paar dagen bezig met het
gaat in de theologie om de
Reeling Brouwer in de aula van de Theologische
opstellen van een toetsdossier. Voor
theologie. De vorm waarin maakt
Universiteit Kampen, circa 1999. (Foto: Archief PThU)
het wetenschappelijk jaarverslag
niet zoveel uit. Misschien komen we
moest ik 35 kantjes aan vragen
in de catacomben terecht, zei Barth
beantwoorden. Je bent inmiddels
bij zijn afscheidscollege in 1962.
een groot deel van de tijd bezig met
Maar ook daar kunnen we nog
windowdressing: je vertelt niet het
altijd kerkelijke dogmatiek
verhaal van wát je doet, maar
bedrijven.’ PThUnie 15
Op de schouders van......
James M. Gustafson De persoon die mij als ethicus het diepgaandst heeft beïnvloed is James M. Gustafson. De Amerikaan, geboren in 1925 uit Zweedse immigrantenouders, geldt als één van de belangrijkste theologische ethici van de tweede helft van de vorige eeuw. Toen ik rond 1990 overwoog om te promoveren wees mijn toenmalige begeleider Egbert Schroten me op Gustafsons boek Can Ethics Be Christian? Daarin geeft Gustafson in vier stellingen antwoord op de vraag die velen op de lippen bestorven ligt. Ik besloot zijn ethiek te gaan analyseren en reisde in 1992 naar Atlanta waar hij hoogleraar aan Emory University was. Gustafson wees de meeste contactverzoeken af, maar dat ik in Uppsala had gestudeerd en Zweeds sprak, brak het ijs. De drie weken die we samen doorbrachten veranderden mijn leven. Gustafson ontwierp een ethische ‘meerbronnentheorie’, met aandacht voor Schrift en traditie, filosofie, wetenschap en algemeen menselijke ervaring.
Zoals wel vaker was het vooral de combinatie van leer en leven wat maakte dat ik hem als rolmodel ging zien. Een erudiet mens: er waren zomers waarin Gustafson als voorzitter van een literaire prijzencommissie veertig boeken las en nóg herinnert hij zich het plot van elk ervan tot in detail. Daarnaast persoonlijke discipline, een enorme toewijding aan degenen die hem lief waren en, toen we eenmaal bevriend raakten, een bijzondere loyaliteit ook tussen ons. Gustafson vertegenwoordigt een vrijzinnigheid die niet voortkomt uit de wens om autonoom te zijn. Het is eerder van lieverlee: hij kán, de wetenschappen in ogenschouw nemend, niet langer aannemen dat God een persoon is. Al zou hij dat laatste dolgraag willen, zo denk ik. Voor wat er van God over is – ‘de machten die ons onderhouden en ons bedreigen’ – heeft hij een piëtistisch aandoende achting. Bezoek maar eens een kerkdienst met hem. We bellen elk jaar een paar maal en ik bezoek hem regelmatig in de woestijn van Nieuw-Mexico waar ze om de gezondheid van zijn echtgenote heen verhuisden. ‘I am an old man now and have learnt to accept my mortality’ schreef hij onlangs, inmiddels weduwnaar. Zolang het nog kan leest de bijna 94-jarige dagelijks de New York Times en de Kirchliche Dogmatik. Zijn bekendheid wordt minder: zijn leerling en luidsterke criticus Stanley Hauerwas is vele malen bekender. Maar voor mij is en blijft Gustafson dé schouders waar ik op sta. Beste lezer: wees zuinig op je rolmodellen en als je er geen hebt: ga zoeken!
Theo Boer
Foto achtergrond: Jan Jans
verslag
Twaalfde dies natalis - 8 januari 2019
Pleidooi voor een ‘veilige en heilige’ omgang met seks De actualiteit was natuurlijk nooit ver weg, tijdens de twaalfde dies natalis van de Protestantse Theologische Universiteit, op 8 januari in Amsterdam. Na een volle week waarin de Nashville-verklaring zowel binnen als buiten de kerken trending topic was geweest, hield prof.dr. Heleen Zorgdrager haar al veel eerder aangekondigde diesrede over theologie en seksuele mores: ‘Tussen Hooglied en #MeToo’.
Rector Mechteld Jansen had eerder
functionalistische aanpak. Leidend
die middag de bestaansreden van
lijkt de veronderstelling te zijn: we
de universiteit omschreven als het
moeten maar niet aan theologie
spreken van ‘onverbloemd voluit
doen, want daar komt ruzie van.’
theologische taal’ in ‘aansluiting bij
Met haar diesrede wilde Zorgdrager
ontwikkelingen in de samenleving’.
naar eigen zeggen alsnog zo’n
Deze diesrede was daar een
theologisch gesprek op gang
duidelijk voorbeeld van. Seksualiteit
brengen.
en gender, stelde Zorgdrager, ‘staan bovenaan de lijst van controversiële
Hooglied
en verdelende issues in en tussen de
Dat het christendom een negatieve
kerken’. De uit de Verenigde Staten
houding tegenover seksualiteit
overgeplante Nashville-discussie is
heeft, is overigens maar ten dele
daarvan een voorbeeld. Maar ook
waar, aldus Zorgdrager: ‘Te veel
recente discussies in de synode
kerkvaders en heiligen ervoeren van
laten zien hoe de Protestantse Kerk
de vlammen van eros in hun bidden
‘tobt met verdeeldheid’ rond
en devotie. De poëzie van Hooglied
dergelijke vragen. Een voorstel om
is nooit verstomd.’ En er loopt een
de huwelijksordinanties van de
rechtstreekse lijn van kerkelijke
Kerkorde te verbreden ‘tot
rituelen van biecht en
erkenning van gelijkheid van het
schuldbelijdenis, die vaak over
huwelijk tussen mensen van
seksuele zonden gingen, naar de
verschillend en van hetzelfde
‘bekentenistechniek’ in de
geslacht’, leidde niet tot een
psychiatrie. Maar medische en
theologisch gesprek over
sociale wetenschappen namen het
seksualiteit en relatievormen, maar
seksuele vertoog over en de kerk
over de eenheid van de kerk, zei
had het nakijken. De laatste
Zorgdrager: ‘Ik vind het meer dan
decennia zijn er echter nieuwe
spijtig dat de synode uit angst voor
impulsen gekomen voor theologisch
polarisatie een theologisch gesprek
nadenken over seksualiteit:
uit de weg is gegaan en in plaats
‘Emancipatie van vrouwen, van
daarvan heeft gekoerst op een
homo’s en lesbiennes, van PThUnie 17
verslag
Twaalfde dies natalis - 8 januari 2019
‘Seks is als de sabbat in de schepping’
transgender en intersekse mensen,
Het is ook een breuk met de
alle lichamen, hoe gewond en
en van mensen met een handicap
commercialisering van seks.’ De
geschonden ook, die plaats hebben
die hun ervaringen met
vrijheid van de sabbat geeft
in de door God beloofde toekomst’.
lichamelijkheid en seksualiteit in het
‘kwaliteit en richting aan de
En het beeld van Jezus die schrijft in
theologisch gesprek inbrengen,
alledaagse omgang, zowel van de
het zand, staat voor de stilte die het
heeft geleid tot nieuwe
beide partners als doorwerkend in
moraliseren compenseert.
invalshoeken en vragen, en tot een
sensibiliteit, zorg en aandacht voor
Zorgdrager: ‘Het is geen stilte uit
uitwaaiering van het veld.’
anderen om hen heen’.
angst voor conflict en polarisatie maar een stilte waarin misschien
Inmiddels, zei de hoogleraar, kan zelfs de Triniteitsleer niet bekeken
‘God die deelt’
verhalen van gewonde en
worden ‘zonder de vragen te stellen
Dit aspect, aldus Zorgdrager, gaat
geschonden lichamen kunnen
van seksuele gerechtigheid, van de
over Jezus als Gods
worden gehoord.’ Daarnaast
betekenis van gender en van de
menslievendheid. Christus, in het
moedigt dit beeld aan om over seks
uiteindelijke theologische relevantie
beeld van de Morgenster, werpt
en relatievormen in voorlopige
van seksueel verlangen.’ Zorgdrager
licht op duistere plaatsen: op
termen te praten, als probeersels
pleitte voor een ‘veilige en heilige’
huiselijk geweld en seksueel
‘waarin we dicht bij de mensen en
omgang met seks, vanuit een
misbruik. Het beeld van Jezus’
hun ervaringen blijven’.
structuur die op deze Drie-eenheid
lichaam ‘mag symbool staan voor
is gebaseerd: God die geeft, God die deelt, en God die heelt. Alle drie de aspecten werkte ze nader uit. ‘God die geeft’ ‘Seks is als de sabbat in de schepping’, stelde Zorgdrager. Het leven draait uiteindelijk niet om zwoegen maar om spelen: ‘Het mooiste spel dat mensen kunnen spelen is de erotische liefde. Terecht krijgt ze van de rabbijnen een plaats op de sabbat. Seks op sabbat is een breuk met de prestatiemoraal die in de seksualiteit is doorgedrongen. 18 PThUnie
‘God die heelt’
‘geluksbeleving in het onvolmaakte’
niet van elkaar scheiden wat God
Dit aspect gaat over het Heilig
en de ‘genadige mislukking’ hebben
heeft samengevoegd.’
Avondmaal, de performance van
er hun plek. Dit is een samenvatting van de
een ‘nieuwe gemeenschap waar aandacht, gastvrijheid en wederzijds
Zorgdrager eindigde haar rede met
diesrede ‘Tussen Hooglied en
respect de kleuren van verlangen
een pleidooi om ook binnen de
#MeToo. Een publiek-theologische
zijn’. Niet de eigen autonomie van
theologische opleiding meer werk
bijdrage aan het debat over
kennen en beminnen staat hier
te maken van het inzicht dat bidden
seksualiteit’, die prof.dr. Heleen
centraal, maar juist het gekend en
net zo intiem is als seks: ‘Spirituele
Zorgdrager, hoogleraar
bemind worden. ‘De Maaltijd van
vorming in het een kan niet zonder
genderstudies aan de PThU, op 8
breken en delen, waarin ieder eerst
spirituele aandacht voor het ander.
januari 2019 uitsprak in
ontvangt voordat hij/zij geven kan,
Academische vorming in het een
Amsterdam. De complete tekst van
en eerst in feilen en falen wordt
kan niet zonder academische
de rede is te downloaden op
aanvaard, doorkruist de
vorming in het ander. Theoloog
pthu.nl.
veeleisendheid en perfectiedrang
worden doe je met ziel en zinnen,
die de moderne relatie belast.’ De
huid en haar, lijf en leden. Laten we
Spiritualiteit als kernwaarde
leert zin te ontlenen aan iets dat
ook zelf zich steeds blijven vormen
‘Al te vaak wordt met “zingeving”
van buitenaf komt.’
tot leidinggevende mensen, gerijpt in de beoefening van christelijke
bedoeld dat we iets moeten toevoegen aan ons gehaaste, op
Jansen ging hiermee nader in op
spiritualiteit. ‘Vanuit die
succes beluste, door technologie
een van de kernwaarden van de
spiritualiteit leer ik zelf ook iets dat
beheerste leven En dat we – bij
universiteit: spiritualiteit. De PThU,
van waarde kan zijn voor de vraag
alles wat we uit onszelf moeten
aldus Jansen, biedt kennis over een
naar zingeving in onze samen-
trekken om dat leven geslaagd te
groot palet aan spiritualiteiten.
leving’, zei Jansen. De universiteit
maken – ook nog iets van zin en
Wat houdt mensen gaande?
hanteert een combinatie van vier
betekenis uit onszelf moeten
Waaruit putten zij hoop? En met
kernwaarden, waarvan spiritualiteit
halen’, zei rector Mechteld Jansen
welke rituelen of levenshouding
er een is. De andere drie zijn:
bij de twaalfde dies van de PThU:
geven zij dat vorm? Maar bij
scherp van geest, diep geworteld
‘De waarde van christelijke
kennisvergaring en -deling blijft
en breed georiënteerd.
spiritualiteit lijkt me juist, dat die
het niet. Staf en studenten willen PThUnie 19
dagboek Van 5 tot 10 november 2018 was Lieve Teugels, samen met haar collega Albert Nijboer (rechts op de foto onderaan het artikel) in Jeruzalem voor de officiële start van de Erasmus+ uitwisselingsovereenkomst tussen de PThU en het Schechter Instituut. Maandag Naam:
Vandaag heb ik twee colleges ‘midrasj’ gegeven. Ik had er voor gekozen om met
Lieve Teugels
de studenten parabels te lezen, uit de rabbijnse literatuur en uit het Nieuwe
Functie:
verfrissend. Uitdagend voor mij was dat ik geacht werd deze colleges in het Ivriet
UD Semitica en Judaïca
te geven. Dat was de eerste keer en ik vond het best spannend, maar achteraf
Testament. Dat laatste was voor velen niet vertrouwd, maar daarom juist heel
gezien was het een heel goede ervaring. De meeste colleges kunnen overigens gewoon in het Engels gegeven worden.
Plaats
PThU Amsterdam
Donderdag Vanmiddag hadden we een business-meeting, inclusief een heerlijke humus-enfalafel lunch, waar we alle ins en outs van de uitwisseling hebben besproken. Aan tafel zaten prof. Doron Bar, historisch geograaf en president van het Schechter; dr. Tamar Kadari, specialist in Joodse Studies en decaan; dr. Paul Mandel, ook specialist in Joodse Studies; Albert en ik. Mandel was vorig jaar onze scholar-inresidence. De bachelorstudenten hebben toen van zijn gastcollege genoten. Hopelijk mogen we hem spoedig weer ontvangen, samen met zijn collega’s. ‘s Avonds, bij het officiële openingsdiner en de signing ceremony (waarbij ik onze rector mocht vertegenwoordigen en een handtekening zonder inkt heb gezet), waren niet alleen geïnteresseerde studenten en docenten aanwezig, maar ook een aantal Jeruzalemse Nederlanders en journalisten. De bijeenkomst onderstreepte het belang van de bestaande onderzoekssamenwerking tussen beide instellingen. Ook kwam de unieke kans ter sprake die het Erasmus+-programma biedt om deze samenwerking te verbreden naar het onderwijsdomein. Schechter-president professor Doron Bar hield een toespraak, evenals de Nederlandse ambassadeur in Israël, Gilles Beschoor Plug, die speciaal naar Jeruzalem was gekomen voor deze gelegenheid. Vervolgens spraken Paul Mandel en ik over ‘multiple identities in a global world’. Albert Nijboer gaf een presentatie over het Erasmus-programma en het samenwerkingsproject. De aanvraag van dit project was een initiatief van Albert Nijboer, Dineke Houtman en mijzelf. Erasmus+ is een Europees subsidieprogramma dat jongeren, studenten, docenten en professionals de mogelijkheid biedt om kennis en ervaring op te doen in het buitenland. Daarnaast stimuleert het programma internationale samenwerking tussen onder meer onderwijsinstellingen. Studenten en promovendi van de PThU kunnen door de samenwerking met het Schechter voor minimaal drie maanden in Jeruzalem studeren met een volledige studiebeurs. Docenten kunnen er voor een of twee weken gastcolleges verzorgen. Ondertussen kunnen studenten en stafleden van de Israëlische partnerinstelling voor eenzelfde periode naar Amsterdam en Groningen komen. Onze gasten aan het Schechter hebben zich veel moeite getroost om ons heel goed te ontvangen. De hele week waren ze fantastische gastheren en -vrouwen. Tijdens de feestelijkheden op donderdag was het uitmuntende eten allemaal in
20 PThUnie
dagboek eigen keuken bereid, geserveerd op door eigen medewerkers mooi versierde tafels, met zelfgemaakte naamkaartjes. Ze hadden ook een Nederlandse vlag in huis gehaald. Alles is mooi gedocumenteerd in foto en film. Bovendien heeft de communicatiemedewerker, Moriah, royaal persberichten rondgestuurd. Twee weken na datum verschenen er nog foto’s en berichtjes, niet alleen in de lokale pers maar zelfs in de bekendste internationale Israëlische krant, de Jerusalem Post. Zondag Als een soort toetje van de uitwisseling heeft Doron Bar mij, samen met een Jeruzalemse vriend en mijn man, fotograaf en filmmaker Rob Nelisse, op een historisch-geografische wandeling om en door de oude stad van Jeruzalem genomen. Doron voerde ons langs een eerste-eeuws graf met een heuse rollende steen (toegeschreven aan de familie van Herodes), restanten van aquaducten, en sporen van Hasmonese muren en torens. Bovendien heeft hij ons naar de beste uitkijkpunten gevoerd van waar je precies kan zien hoe de Kidron- en de Ben Hinnom (Gehenna) vallei lopen, en hoe Herodes het Tyropeion- of Kaasmakersdal gedeeltelijk heeft laten opvullen om het plein te vergroten voor zijn uitbreiding van de tweede tempel. Bij dit alles gaf hij korte ‘colleges’, die Rob heeft vastgelegd op video en foto. De opnames zijn bestemd voor een collegereeks, bestaande uit o.a. korte video’s over ‘Jeruzalem in de tijd van Jezus’. Het Schechter Instituut is een school van vergelijkbaar formaat als de PThU, met een academische masteropleiding en een praktijkgerichte opleiding voor masorti (conservatieve) rabbijnen. Om die reden willen zij ook graag uitwisseling met docenten van de meer praktijkgerichte vakken, zoals geestelijke verzorging. Studenten en docenten: grijp deze kans! Ik kan je verzekeren dat het om heel actieve, gemotiveerde studenten en dito collega’s gaat. Voor de studenten is het een unieke kans om een tijd door te brengen in een prachtige stad, aan een leuk, kleinschalig instituut, met een uitzonderlijk getalenteerd docentencorps. Ik heb begrepen dat de Schechter-studenten en docenten in de rij staan om hierheen te komen, dus wij willen hen net zo goed ontvangen als zij met Albert en mij hebben gedaan.
PThUnie 21
PTU85x128.qxp_Opmaak 1 07-02-19 12:43 Pagina 1
Maak uw eigen kerkblad met een handig online opmaakprogramma extra afbeeldingen en artikelen voordelig full colour drukwerk
‘Wij hebben besloten om aan goede doelen na te laten.’
‘Ik laat niet alleen geld maar ook mijn hele jazz collectie na.’
Al meer dan 140 kerken maken hun kerkblad met behulp van De Zalige Zalm. Vraag vrijblijvend een offerte en een presentatie aan.
www.dezaligezalm.nl | info@dezaligezalm.nl | tel. 0570-617419
Kijk op toegift.nl en ontdek hoe uw idealen kunnen voortleven door na te laten aan een goed doel.
Belastingaangifte voor Predikanten
Bijna jarig? Vraag geen kado maar een donatie.
• Specialisatie in predikanten en kandidaten • Ook voor partner en gezin • Maximale aftrekposten • Doe-het-zelf mogelijkheid • Studiedagen voor predikantsvrouwen • Hypotheekadvies
Vraag je gasten om donaties voor kankeronderzoek. Met jouw feestje komt de dag dichterbij dat niemand meer hoeft te sterven aan kanker 033 - 887 1000
Kijk op kadoneren.nl 22 PThUnie
www.belastingaangiftevoorpredikanten.nl
Korte nieuwsberichten
Summerschool 2019 biedt ‘theologische verkenning van migratie’ Thuiskomen. Dat is de titel van de derde Summerschool van de PThU, die van 8 tot 10 juli plaatsvindt. Deze driedaagse PAO-cursus over migratie is bedoeld voor predikanten en kerkelijk werkers en bestaat uit een mix van lezingen, ontmoetingen, muziek en workshops. Na eeuwen van kolonisatie is er inmiddels een omgekeerde beweging tot stand gekomen, leggen de organisatoren uit. Deze beïnvloedt niet alleen de Westerse maatschappij, maar ook de aard van het christendom: ‘Migranten nemen hun eigen vormen van christelijke religie mee en dagen door hun aanwezigheid het traditionele Christendom uit echt een global religion te worden, multi-etnisch en multicultureel.’ Inspiratie daartoe kan gevonden worden in het begin van de kerkgeschiedenis, toen verschillende volken één nieuw lichaam van Christus moesten leren worden. Daar staat tegenover dat het Westen zich door de komst van migranten en vluchtelingen onder druk voelt gezet: ‘Het is een van die maatschappelijke veranderingen die angst en verzet oproepen.’ Door migratie te zien vanuit het Bijbelse perspectief van vreemdeling zijn en thuiskomen wil de organisatie van de Summerschool deze maatschappelijke ontwikkelingen onderzoeken: ‘De centrale theologische vraag luidt: hoe interpreteren wij in Gods naam wat we om ons heen zien gebeuren? En wat vraagt dat van ons? Hiermee wordt de Summerschool geen intercultureel festival, noch een moralistisch appel, maar een hermeneutisch speelveld.’ Meer informatie en een aanmeldingsformulier zijn te vinden op pthu.nl.
Migrantenkerken nadrukkelijker aanwezig, zegt SCP-rapport Nederland ontkerkelijkt. Maar twee groeperingen omarmen het christendom juist méér: jongeren binnen de protestantse kerken en migrantenkerken. Die laatsten – een groep van naar schatting een miljoen migranten-christenen – zijn ook maatschappelijk zeer actief, bijvoorbeeld via taalcursussen en sollicitatiehulp. Dat is een van de conclusies uit het rapport ‘Christenen in Nederland’ van het Sociaal Cultureel Planbureau. De onderzoekers, Pepijn van Houwelingen en PThU-hoogleraar Joep de Hart, brengen hierin veranderingen in kerkelijkheid en christelijke gelovigheid in kaart. De onderzoekers plaatsen de ontkerkelijking in Nederland in de Europese middenmoot: we zijn niet zo seculier als Scandinavische landen, en niet zo religieus als van oudsher katholieke landen als Polen, Ierland, Portugal en Oostenrijk. Hieruit vloeit voort dat steeds minder mensen christelijke ideeën aanhangen, zoals over de Bijbel als woord van God of over leven na de dood. Er blijft wel waardering voor de maatschappelijke rol van de kerk, maar die hangt wel sterk samen met daadwerkelijke kerkgang. Toch zien de onderzoekers de religiositeit niet direct verdwijnen: ‘Eerder dan van het verdwijnen van religie lijkt er vooralsnog vooral sprake van selectieve affiniteit met geloofswaarheden en soms van de herinterpretatie of transformatie van religieuze inhouden.’ Hoe die nieuwe vorm van religiositeit er dan uitziet, komt in een volgend rapport aan de orde. Het rapport is te downloaden op scp.nl.
PThUnie 23
Onze droom voor Mariëlle is nierziekten genezen. Uw eerste of volgende gemeente? Bel ons voor vragen over uw huisvesting (pastorie of een eigen woning), uw inkomen, pensioenaanspraken en belastingaangifte. Met onze 40-jarige ervaring op deze terreinen geven wij u graag een helder advies! Oud-Loosdrechtsedijk 1B, 1231 LN Loosdrecht | Telefoon: 035 – 5826236 E-mail: info@oudheusdengroep.nl | www.oudheusdengroep.nl
24 PThUnie
Deel je onze droom? Sms NIER naar 4333 of kijk wat jij kunt doen op nierstichting.nl Met 1 SMS doneert u eenmalig € 2 (exclusief telefoonkosten). Meer informatie: www.nierstichting.nl/sms
Voltooid verleden column tijd Ciska Stark Love of my life Zelfs de kerkklok in het Vlaamse dorpje komt er niet meer bovenuit: Boemboem-klap, boem-boem-klap… Perfect staccato klinkt het ‘We will…, we will… Rock You!’. De plastic reclameborden op de dranghekken bij de voorjaarsklassieker blijken een geweldig drumstel voor de toegestroomde toeschouwers. De rillingen lopen me over de rug, nu al, en er is nog geen wielrenner te zien. Je zal toch door zo’n muur van geluid moeten rijden en dan nog koers houden en je focus bewaren. Ieder gewoon mens zou allang met weke benen ten ondergaan in de adrenaline en emotie die hier tegen de stoepranden klotst. Maar zoals Mozes de Rietzee klieven de wielrenners het ’Rock You’ van de toeschouwers. Hun doorkomst door het dorp duurt misschien vijftien seconden. Lang daarna hangt de magie nog in de lucht en lopen de mensen met een gelukzalige lach langs de kant. Ik moest hier aan denken toen ik de film ‘Bohemian Rhapsody’ zag. Recensies oordeelden matig, de film zou diepgang en scherpte missen en de rauwe achterkant van het leven van Queen-zanger Freddy Mercury smoren in een waas van romantiek. Dat zal waar zijn, maar het publiek oordeelde anders. De film verslaat zijn duizenden. Eerst natuurlijk door de muziek. Queen emancipeert mensen vanuit de alledaagsheid tot een legioen van ‘champions’. Dat zijn wíj, allemaal. En de vraag naar het onderscheiden van ‘is this the real life, or: is this just fantasy?’ doet ook helemaal niet ter zake. De magie van de muziek zelf schept een nieuwe, veelstemmige realiteit die waarheid wórdt. Goede liturgie doet hetzelfde. Ze kan zó mooi, magisch en meeslepend zijn, dat wie er aan deelneemt, boven zichzelf uitstijgt. Alle verlangen, hoop en saamhorigheid worden gevangen in een simpele vierkwartsmaat: boem-boemklap. Of in een psalm natuurlijk. Maar wie zegt dat daarmee de harde werkelijkheid verdwijnt, die scheidt datgene wat God niet gescheiden heeft: real life en fantasy. In de film wordt dat voor mij het meest duidelijk wanneer Mercury ‘Love of my life’ ten gehore brengt. Hij zingt het voor zijn vriendin die tegelijkertijd wel en, vanwege zijn homoseksuele geaardheid, niet zijn ‘liefde voor het leven’ is. Toewijding en gebrokenheid in één. Wie dat verlangen en die pijn kan vertolken, is een kunstenaar en dat wás Mercury. Theologen zullen dat niet altijd zijn. Maar als je in je alledaagse dorp de kerkklok hoort en voorganger mag zijn in een liturgisch ritueel, dan weet je dat op de kostbaarste momenten schoonheid en pijn samenvallen. Noem het eschatologisch verlangen. Dan dan heb je weet van ‘Love of my life’. En kun je verder met een gelukzalige lach.
Dr. Ciska Stark is universitair docent homiletiek aan de vestiging Amsterdam en directeur Onderwijs van de PThU. PThUnie 25
Cursusaanbod PThU in het kader van de Permanente Educatie
Tweejarige basisopleiding start in september:
‘Als interimpastor werk je op het scherpst van de snede’ Dynamisch en bevredigend – dat is het werk van een interimpastor. Omdat steeds meer kerkelijke gemeenten de hulp van zo’n interimmer inroepen, start de PThU in september voor de zesde keer met een basisopleiding voor deze specialisatie, waaraan maximaal zestien predikanten en kerkelijk werkers kunnen meedoen. Nadine van Hierden, die de opleiding samen met Henk van den Bosch verzorgt, legt uit wat de bedoeling is. Wanneer doet een gemeente een beroep op een interimpastor? ‘Daar kunnen heel verschillende redenen voor zijn. Het kan zijn dat er een conflict in de gemeente is of is geweest; bijvoorbeeld rond een predikant, een fusie of de sluiting van een kerkgebouw. Een andere mogelijkheid is dat een gemeente heel lang dezelfde voorganger heeft gehad, misschien wel 25 jaar. Dan wil zo’n gemeente eerst een plaatsbepaling doen: wie zijn we en waar willen we naar toe? Wat ook voorkomt is dat een interimpastor als “rouwbegeleider” fungeert, ook weer rond het vertrek van een beeldbepalende predikant of een kerksluiting. En tenslotte kan het ook zijn dat een gemeente het over een andere boeg wil gooien en daarbij een tijdje intensieve begeleiding zoekt. Dan kun je bijvoorbeeld denken aan pionierswerk: het bereiken van een doelgroep die niet in de kerk komt, of een nieuwe verbinding zoeken met de samenleving om je heen. Vaak is het ook een combinatie van twee of meer van deze redenen.’ Is een interimpredikant een soort crisismanager? ‘Dat is een beetje een karikatuur. Als interimpredikant ben je niet iemand die een plan dropt, de boel fikst en er dan weer vandoor gaat. Je werkt in opdracht van de kerkenraad en je bent voluit deel van het geestelijk leven in de gemeente. Daarmee bedoel ik niet dat je iedere zondag voorgaat of al het reguliere pastoraat verzorgt, maar dat je werkt vanuit een houding van geloof en vertrouwen. Je verdiept je in de geschiedenis en de context van de gemeente en je gebruikt je analyse om te werken aan vernieuwing of herstel. Je helpt de gemeente om zichzelf te leren veranderen.’ En als dat gelukt is ga je weer weg? ‘Ja. Een interimklus in een gemeente duurt soms een paar maanden en maximaal twee jaar. Dat is essentieel. Als interimmer weet je: over zoveel tijd zit mijn taak erop. En de gemeente weet dat ook. Dat levert een vrijheid van spreken en samen optrekken op, die in de verhouding tussen de gemeente en een reguliere predikant niet zo bestaat.’ Werk je fulltime in zo’n gemeente? ‘Meestal niet. Sommige interimpredikanten doen dit een dag in de week, dus naast het werk in hun eigen gemeente. Anderen doen twee of drie verschillende klussen tegelijkertijd. Het gebeurt 26 PThUnie
ook dat predikanten een paar jaar interimwerk doen, en dan weer voor een eigen gemeente kiezen. Je moet er ook niet van uitgaan dat je in zo’n gemeente gaat wonen. Hoogstens zul je, als je ver weg woont, af en toe een nachtje overblijven.’ Wat is het belangrijkste dat je leert bij deze tweejarige opleiding? ‘Sommige predikanten hebben de neiging om al vroeg in een proces met hun mening naar voren te komen, maar in dit werk is het belangrijk om je oordeel uit te stellen. Mijn voorganger Jodien van Ark zei altijd: de interimopleiding is een oefening in leren kijken, kijken, kijken en dan pas oordelen. Je bent dienstbaar aan het proces dat in de gemeente speelt. Natuurlijk geef je ook af en toe je mening, maar je bent er vooral om mensen te helpen zichzelf en elkaar te verstaan. Je leert procesmatig kijken, maar zonder je theologische bagage achter je te laten.’ Heb je deze opleiding nodig om interimpredikant te kunnen worden? ‘Het is geen beschermde titel, maar vrijwel alle interimpredikanten in dienst van de Protestantse Kerk hebben de certificering gehaald. En van In Between, de belangenorganisatie van interimpredikanten, kun je in principe alleen lid worden als je deze opleiding hebt afgerond.’ Kan iedere predikant en kerkelijk werker zich aanmelden? ‘Jazeker. Maar aanmelding is nog geen garantie voor deelname. Er vindt altijd een intakegesprek plaats: passen jouw vraag en ons aanbod bij elkaar, kunnen wij elkaar versterken? En vergis je niet: we vragen behoorlijk wat van deelnemers. Je wordt opgeleid om te werken op de meest uitdagende plekken – anders is daar daar geen interimpastor nodig. Je moet in spannende situaties en op het scherpst van de snede willen werken – en daar ook plezier aan beleven.’ Het is prettig als een predikant en een gemeente qua kerkelijke ligging op elkaar aansluiten. Geldt dat voor een interimpredikant ook? ‘Misschien net iets minder. Natuurlijk heb je ook als interimpastor je theologische en spirituele eigenheid. Maar we leiden je zo op dat je in principe in iedere gemeente aan de slag kunt.’
Nadine van Hierden werkt bij de PThU als docent organisatiekunde. Ze is de opvolger van Jodien van Ark, die in 2018 met pensioen ging. Haar werk bestaat uit drie delen: lesgeven in de primaire nascholing, bij PAO-cursussen en aan studenten. ‘Een goede theoloog zijn betekent ook dat je een leider bent. Dat betekent soms dat je zelf de leiding neemt, maar ook dat je anderen faciliteert om tot bloei te komen. Je geeft richting vanuit de Schriften. Het is belangrijk dat daar tijdens de opleiding aandacht aan wordt besteed’, zegt Van Hierden, die bestuurs- en organisatiewetenschap in Utrecht studeerde, met een minor theologie. Na haar afstuderen werkte ze als gemeenteadviseur in Noord-Holland. PThUnie 27
Geiten slachten en geesten uitdrijven Het postacademisch onderwijs van de PThU kent een speciale cursus voor teruggekeerde ‘uitgezonden medewerkers’, ofwel ex-zendingsarbeiders. Hij is bestemd voor theologen die in dienst van de kerk in Azië, Afrika of Latijns-Amerika werkzaam zijn geweest. Deze mensen merken na terugkeer dat zij voortaan altijd een beetje vreemd zullen blijven. Ze zijn uit hun eigen comfortzone gestapt en op verre plaatsen in weer en wind gerijpt. Ze komen net als Jakob rijker terug van hun buitenlandse avontuur, maar ook met een manke heup (Gen. 32). Daarmee moeten ze verder en daarmee willen zij iets bijdragen aan eigen kerk en cultuur. Ook ik behoor tot die gelukkigen, evenals mijn collega Henk van den Bosch. Daarom zijn wij, in het kader van het PThU-project Learning Christianity Worldwide, deze postacademische cursus gestart. Het is in feite meer een theologische werkgroep van lotgenoten dan een klassieke cursus. We vragen ons met elkaar af wat bepaalde exotische ervaringen, die voor ons belangrijk zijn geweest, voor de kerkelijke en theologische situatie hier kunnen betekenen. Het zijn juist die gekke dingen, waarin we vaak onverwacht op grenzen zijn gestuit en over grenzen zijn gegaan, die ons bezig zijn blijven houden. Wanneer er een geit voor je wordt geslacht, een vreemd ritueel wordt opgevoerd en je vervolgens tot de maaltijd wordt genodigd, wat doe je dan en hoe interpreteer je dat? Of waarom is die keer, dat er opeens van je verwacht wordt dat je een boze geest uitdrijft tijdens de kerkdienst, je zo bijgebleven? Heeft dat meer te betekenen dan die herinnering alleen? We spreken daarom steeds weer over die grenzen en over de betekenis van wat vreemd is en vreemd blijft. We denken na over de vraag in hoeverre het mogelijk is om zowel Nederlander als ook christen te zijn. Het feit dat we die vraag stellen, is omdat men zich in Azië en Afrika die vraag stelt. Verder hebben we het over identiteit, nationalisme, de macht van geld en wat – uiteindelijk – de Geest ons vandaag wil zeggen. Dit doen we niet alleen voor onszelf. We willen ook productief zijn en bereiden daarom samen artikelen voor, om te delen wat we vinden. De deelnemersgroep is rijk geschakeerd. Belemmert dit onze gesprekken? In het geheel niet, juist het omgekeerde. Waaraan herken je immers die uitgezonden medewerkers? Ze nemen duidelijk positie in, maar zitten er niet in gevangen. Ieder voelt zich een beetje los in het eigen (kerkelijk) vel. Een combinatie van betrokkenheid en humor maakt, dat je bij hen in een oogwenk tot de kern van de zaak kunt komen, terwijl je erop kunt vertrouwen dat je met mildheid bejegend zult worden. Je treft bij hen ook veel kennis, grote algemene interesse en theologische nieuwsgierigheid aan. Kortom, deze werkgroep is niet alleen een prachtige plek voor postacademisch onderwijs en onderzoek, maar eigenlijk ook gewoon de ideale kerk. Als je elkaar zes dagen treft is dat best vol te houden.
Theo Witkamp, hoofd Centrum voor Beroepsvorming en Spiritualiteit PThU
Voor het complete cursusaanbod , aanmelden en meer informatie, kijk op pthu.nl 28 PThUnie
greep uit het aanbod Predikant in het dorp Ook in dorpen is het niet langer vanzelfsprekend dat geloof en kerk samenvallen: ‘believing without belonging’ is een reële optie. Hoe kunnen lokale dorpskerken in de marge van de samenleving betekenisvol zijn? En hoe staan mensen met de dorpskerk in verbinding? Docent: prof.dr. Henk de Roest, met medewerking van dr. Jacobine Gelderloos.
Doorn | Kosten € 580,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 22 maart
De uitvinding van het individu In Inventing the Individual. The Origins of Western Liberalism presenteert de politieke filosoof Larry Siedentop (1936) een uitdagende visie op de christelijke wortels van het moderne seculiere denken: niet Renaissance en Verlichting, maar juist de Middeleeuwen legden de basis voor het moderne denken over individu en gemeenschap. In deze cursus wordt gekeken naar de vragen die het boek oproept over de blijvende betekenis van religie en geloof als kritisch tegenover in een geïndividualiseerde samenleving. Docenten: dr. Gert van Klinken en prof.dr. Hans-Martin Kirn.
Doorn | Kosten 580,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 5 april
Omgaan met de Bijbel In deze tweedaagse cursus staat de rol van de Bijbel in de spiritualiteit van de predikant centraal. Twee methoden worden geïntroduceerd die tot doel hebben een intense verbinding tussen de tekst en het persoonlijke leven tot stand te brengen. Contextueel bijbellezen en bibliodrama worden in het veld van wetenschappelijke methoden gepositioneerd. Vervolgens worden ze aan de hand van drie teksten samen beoefend. Docenten: prof.dr. Annette Merz en prof.dr. Klaas Spronk.
Doorn | Kosten 580,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 5 april
Terug naar de kerk? Geloven doe je niet langer vanzelfsprekend in de kerk. Wat en hoe je gelooft is allereerst een kwestie van individuele keuze. Charles Taylor spreekt in dit verband van ‘expressief individualisme’ als kenmerk van een ‘cultuur van authenticiteit’. Het betekent dat we op zoek zijn naar ons diepste, meest authentieke zelf Verbondenheid met anderen richt zich vooral op gelijkgezinden en is niet institutioneel bepaald. Wat betekent dit voor de kerk? Docent: dr. Pieter Vos.
Doorn | Kosten € 580,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 19 april
Hedendaagse spiritualiteit Spiritualiteit is springlevend. Ook mensen binnen de kerk doen aan zenmeditatie of tai chi, ze branden een wierookstokje voor het boeddhabeeld dat ze van vakantie hebben meegenomen of draaien soefiemuziek om rustig te worden. De vraag is hoe dit veld van nieuwe spiritualiteit zich verhoudt tot hun geloof van. Brengen zij hun ‘spirituele’ bezigheden zelf in verband met hun geloof of juist niet? En (hoe) ga je als pastor om met niet-christelijke inspiratiebronnen van spiritualiteit? Docent: dr. Gé Speelman.
Doorn | Kosten € 580,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 19 april
start
7 mei
start
21 mei
start
23 mei
start
4
juni
start
6
juni PThUnie 29
Kennismaken met tijdschriften op het gebied van kerk, theologie en samenleving?
Kijk op www.kok.nl/pthumagazine voor onze aanbieding
Voor aanmelden en meer informatie kijk op pthu.nl
8/3/2019
Studiemiddag feminisme en ecotheologie Onder de titel ‘Leve de aarde!’ laten feministische theologen zien hoe in kerk en theologie gesproken kan worden over de schepping en de aarde. Vanuit de PThU werken dr. Erica Meijers en prof.dr. Anne-Claire Mulder mee. Plaats: Faculteit Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschappen, Rijksuniversiteit Groningen. Publiekscollege ‘De weg van kerk en liturgie’ Spiritualiteit is ‘in’ en mensen putten daarbij niet vanzelfsprekend uit christelijke bron. Het christelijk geloof is echter bij uitstek een spirituele religie, laat dr. Arjan Plaisier, docent spiritualiteit aan de PThU, zien. Plaats: Vrije Universiteit, Amsterdam.
18/3/2019
Ontmoetingsdag Kerk en Israël Wat leren predikanten in spe aan de PThU op het gebied van jodendom en kerk en Israël? En wat zouden ze moeten leren? Tijdens deze dag geven docenten van de PThU mini-colleges gerelateerd aan het onderwerp. Plaats: Protestants Landelijk Dienstencentrum, Utrecht. Master voorlichting Amsterdam Denk je erover om een masterstudie te gaan doen of te vervolgen aan de PThU? Kom dan naar deze voorlichtingsdag. Hier krijg je alles te horen over de inhoud van de master en kun je al je vragen stellen. Plaats: PThU Amsterdam.
10/4/2019
12/3/2019
6/4/2019
Master voorlichting Groningen Tijdens de ‘carrousel’ kun je kijken wat onze Groningse masters precies inhouden. Je kunt je vragen stellen over onze Master of Theology en onze Master Predikantschap. Ook hoor je over de uitstroomrichtingen en de mogelijkheden na afronding van je studie. Plaats: PThU Groningen. Afscheid Rinse Reeling Brouwer Bijna 22 jaar was Rinse Reeling Brouwer werkzaam aan eerst de ThUK en daarna de PThU. Nu neemt hij, met een rede en een receptie, afscheid. Plaats: Auditorium VU Amsterdam.
7/5/2019
PThUnie 31
Het boek ligt helemaal uit elkaar, de lijm verkruimeld. ‘7 juli 1986’, staat erin. Ik schreef mijn doctoraalscriptie en las The Color Purple van Alice Walker, een verhaal over racisme, vrouwenmishandeling en liefde. God is geen oude, witte man, zegt Shug tegen Celie. God is alles, om je heen en in je. Het manifesteert zichzelf als je er niet naar zoekt, meestal in ellende. En dan die onvergetelijke zin: ‘I think it pisses God off if you walk by the color purple in a field somewhere and don’t notice it.’ Die zin is mijn beeld van theologie op z’n best. Lieke Werkman
Beeld: Forest & Kim Starr