Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit jaargang 12 | nummer 1 | maart 2018
Streven naar een heilig leven
Preken over ‘Dordt’
Lustrumbijlage: ‘In uw licht zien wij licht’
Het Dominass team is er voor u! Dominass assurantiĂŤn bv
“De predikanten verzekeraar� Dagelijks zetten onze specialisten zich in om de verzekeringen van inmiddels ruim 3.700 predikanten zo goed mogelijk te beheren. Kennis van zaken, een uitgekiend verzekeringspakket en een grote betrokkenheid bij uw persoonlijke situatie! Kennismaken is eenvoudig: bel en u ervaart het Dominass gevoel.
www.dominass.nl - 0344-642404
Licht en donker
‘In uw licht zien wij licht’, zo luidt de zinspreuk van de PThU waarmee elk van haar plechtigheden kort en krachtig wordt geopend. De plechtigheid van de afgelopen tijd was natuurlijk de jubileumviering. Die zinspreuk paste daar prima bij. Dat zal in dit nummer wel duidelijk worden, zowel in het lichtvoetige verslag als in de fraaie foto’s. Het woord ‘plechtigheid’ dekt maar ten dele de lading. Er was inderdaad veel plechtigs. Ook daarover kunt u lezen, de uitreiking van de eredoctoraten bijvoorbeeld en de teksten die duidelijk maken hoezeer Beatrice de Graaf en Dirkie Smit die doctoraten waardig zijn. Die jubileumviering was echter in de eerste plaats een feest. Wat is theologie toch een mooi vak! Het aantrekkelijke van de theologie is ook dat het licht en donker met elkaar verbindt. Juist omdat het licht zo belangrijk is, wordt er veel aandacht besteed aan het tegendeel daarvan. Theologie gaat de problemen van kwaad en mislukking niet uit de weg, maar verdiept zich daarin. Ook dat komt ter sprake bij de eredoctores. Dirkie Smit vond in de theologie wegen om de strijd tegen de apartheid grondig aan te pakken. Beatrice de Graaf verdiept zich in de wortels van het kwaad en put uit de bronnen van onze christelijke traditie om zich daartegen te weer te stellen. In dit nummer van de PThUnie is het ook niet alleen maar feest. Leest u ook het dagboek van de pre-masterstudent en de ernstige woorden van Theo Boer over de huidige ‘verslaving aan de dood’. Anders is er nog wel onze Chinese research fellow Jingyi Ji, die aan de hand van Paulus en de Chinese wijsgeer Xunzi duidelijk maakt dat ons leven niet goed, maar onvolmaakt is. Wie licht en donker combineert dreigt in grijsheid te vervallen. Dit nummer van de PThUnie bewijst het tegendeel.
Klaas Spronk, Hoofdredacteur
PThUnie 3
inhoud jaargang 12 | nummer 1 | maart 2018
25 18 ‘Dankzij Jezus Christus ben je vernieuwd, je bent een nieuw persoon geworden, maar wat betekent dat vervolgens voor je leven?’
10
06 Publicaties & promoties 09 Column: Tegenwoordige tijd 10 In gesprek: Jyingi Ji en Renée van Riessen 14 Bärry Hartog op de schouders van... 15 De stelling: Theo Boer 16 Nieuws 17 Speciale lustrumbijlage 25 Interview met rector Mechteld Jansen 28 Dagboek: Renate Japenga 30 De erfenis van Utrecht 33 Column: Voltooid verleden tijd 34 De permanente predikant 39 Agenda 40 Openbaring
4 PThUnie
‘Op individuele euthanasiegevallen moet je nooit kritiek leveren, maar dat geldt niet voor de achterliggende tendensen’
15
&colofon
28
PThUnie is een magazine dat drie keer per jaar verschijnt. Het blad is met name bedoeld voor predikanten in de PKN en het wordt ook toegezonden aan studenten, medewerkers en relaties van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Het magazine wordt uitgegeven door de PThU. Redactie Jodien van Ark, Theo Boer, Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest, Ton van Kattenbroek (adviseur), Klaas Spronk (hoofdredacteur). Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, 088 3371 866, pthunie@pthu.nl Vormgeving Veldman Print & Sign Realisatie www.veldmanprintensign.nl Fotografie Sonny Tiwow, Beeldvoerders, Freddy Schinkel ISSN-nummer 1876-9233.
PThUnie 5
De heilzame effecten van exposure
Pieter Vos (red.), Liturgy and Ethics: New Contributions from Reformed Perspectives (Studies in Reformed Theologie 33).
Promotie Rob van Waarde (13 november 2017)
Leiden/Boston: Brill 2018, 338 pp. Momenteel is er in de theologie veel aandacht voor het verband tussen liturgie en christelijke ethiek, zowel bij liturgiewetenschappers als bij systematisch theologen en ethici. Dit boek is een verzameling internationale bijdragen over dit thema, als neerslag van een conferentie die het International Reformed Theological Institute (IRTI) in 2015 organiseerde in New Brunswick (USA). Anders dan de bekende Blackwell Companion to Christian Ethics onder
Oog in oog. Een missiologische studie naar de betekenis van de exposurebenadering in de stedelijke context. Dat is de titel van het proefschrift dat Rob van Waarde aan de PThU Amsterdam verdedigde.
redactie van Stanley Hauerwas en Samuel Wells, wordt het thema in dit boek belicht vanuit een specifieke traditie: de Reformed tradition. Dat biedt de mogelijkheid om dieper in te gaan op voor die traditie kenmerkende thema’s en ze tegelijk in een breed oecumenisch perspectief te plaatsen, zoals de vraag hoe het handelen van God zich in de liturgie verhoudt tot het handelen van mensen (Hak Joon Lee) en de
Exposure is een werkbenadering die professionals
centrale betekenis van gerechtigheid in de eucharistie
ondersteunt om in achterstandswijken verbinding
(Nicholas Wolterstorff). PThU-eredoctor Dirkie Smit belicht
te leggen met en tussen diverse groepen in de
de vraag ‘What makes worship good?’ en Bernd
samenleving. Het onderzoek maakt zichtbaar hoe
Wannenwetsch biedt een fascinerend zicht op de betekenis
mensen binnen deze werkbenadering vanuit hun
van het offertorium als een dubbele vorm van identificatie:
inspiratie en geloof op een niet-bedreigende
van de gelovige met de offergaven en van Christus met de
manier bij kunnen dragen aan vernieuwing van de
gelovige. Anderen belichten de formatieve betekenis van het
maatschappij. De exposurebenadering draagt bij
Avondmaal vanuit praktisch-theologisch perspectief (Jasper
aan een groei in zelfachting en agency van
Bosman, Hans Schaeffer). Ook wordt het thema gerelateerd
bewoners, verdieping van de spiritualiteit en
aan morele issues en specifieke praktijken, zoals
professionele identiteit van beroepskrachten en
arbeidsethiek (Pieter Vos), huwelijksrituelen (Almatine
vorming van wederkerige (geloofs-)
Leene), ritualiteit in de Indonesische context (Gerrit Singgih).
gemeenschappen. Exposure is daarom niet alleen
Het boek wordt
van belang binnen pastoraal, missionair en
ingeleid en is Pieter Vos,
veranderingen bij bewoners, bij beroepskrachten
universitair docent
Pieter Vos, Ph.D. (2002) in theology, is Lecturer in Ethics at the Protestant Theological University (Amsterdam) and Director of the International Reformed Theological Institute (IRTI). He has published on moral formation, virtue ethics, Reformed theology, and Kierkegaard.
S R T 33
S
T
U
D
I
E
S
.
I
N
.
R
E
F
O
R
M
E
D
.
T
H
E
O
L
L I T U RGY A N D E T H IC S
niet-religieuze werksoorten. De heilzame
geredigeerd door
In the past decades, important contributions have been offered to rethink the connection between Christian ethics and liturgy. This collection of new contributions departs from the particularity of the Reformed tradition and its potential for thinking through the theme of liturgy and ethics. This volume offers in-depth studies of how to understand God’s acting in worship, the centrality of justice, and the formative meaning of the liturgy, and relates these reflections to various moral issues and contemporary liturgical practices. In combining a specific theological approach with a broad disciplinary treatment of the topics this volume aims to push forward the scholarly discussion on liturgy and ethics in significant ways.
Pieter Vos (Ed.)
diaconaal werk, maar ook voor professionals in
15 mm
en in gemeenschappen blijken te worden gedragen
ethiek aan de PThU
door een diepgaande spiritualiteit. Bij bewoners én
en directeur van IRTI.
beroepskrachten wordt het verlangen gewekt naar een humaner bestaan.
LITURGY AND ETHICS New Contributions from Reformed Perspectives
Rob van Waarde is studentenpredikant in Leiden, studeerde scheikunde en theologie en werkte
Edited by
onder meer in het Kerk en buurtwerk in Rotterdam-Zuid.
6 PThUnie
Pieter Vos
9 789004 356511
SRT 33 ISSN: 1571‒4799 brill.com/srt
Series Editor: Eddy
Van der Borght
O
G
Y
T.A. Boer, S.M.H. Einerhand, J.N. de Haas�de Vries en M.N. van Rijswijk, Komt een test bij de dokter. Lindeboom Reeks deel 20.
Hanneke Arts (eindred.), Diaconaal doen doordacht. Handboek diaconiewetenschap. Utrecht: Kok, z.p., 2018, â‚Ź 34,90.
Amsterdam: Buijten & Schipperheijn 2018, 170 pp., â‚Ź 16,-.
Op 2 februari j.l. vond in de Bergkerk in Amersfoort de presentatie plaats van het derde deel van de handboeken
Tienduizenden Nederlanders maken jaarlijks
diaconiewetenschap. Het eerste deel verscheen in 2004.
gebruik van total body scans en andere health
Ook nu was er een breed oecumenisch samengestelde
checks. Zonder dat ze ziek zijn en zonder daar een
redactie waarvan (inmiddels emeritus) PThU-hoogleraar
dokter bij te betrekken willen ze weten of ze iets
Herman Noordegraaf deel uitmaakte. Dit deel is sterk
mankeert of wat de kans daarop is. Wat zijn de
praktijkgericht. Casussen uit het diaconale werk worden
aanleidingen voor deelname, hoe ervaren
geanalyseerd aan de hand van vier punten: het type
gebruikers de checks en wat zijn de gevolgen voor
handelingen dat we erin aantreffen, de wijze waarop de
de arts-patiĂŤntrelatie? In deze studie worden deze
praktijk is georganiseerd en gerelateerd aan de kerk, de
vragen zowel vanuit wijsgerig en ethisch
maatschappelijke context, en de theologie die er impliciet
perspectief besproken, als voorwerp gemaakt van
of expliciet in doorklinkt. Alle vier, zo is de stelling van de
een brede enquĂŞte. Op 29 januari 2018 werd het
redactie, zijn van belang om tot een goede opzet van
eerste exemplaar van Komt een test bij de dokter
diaconaal handelen te komen: handelen, organisatie,
gepresenteerd aan staatsecretaris Blokhuis van
context en theologie. Die analyses vormen samen een
Volksgezondheid. De leiding had PThU-ethicus
aanzet voor een methodologie van het diaconaat. Het
Theo Boer, tevens Lindeboom hoogleraar Ethiek
boek is geen werkboek met directe hints en trucs en
van de zorg aan de TUK, die voor dit doel een
praktische aanwijzingen, maar levert inzichten in wat
onderzoekssubsidie bij Zorgonderzoek Nederland
goed diaconaal handelen, laten en zijn is; wat er in goed
(ZonMw) wist te verkrijgen.
diaconaal handelen allemaal komt kijken; waar je op moet letten, wil je handelen kritisch aansluiten bij wat er in onze samenleving gaande is en wat er aan geloof gaat omstaan in het diaconale handelen. Diaconaal doen doordacht wil daarmee het bestaande diaconale werk ondersteunen en bijdragen aan de gedachtevorming hoe dat in de toekomt duurzaam verankerd blijft in de kerken.
<10,5>
Buijten & Schipperheijn Motief – Amsterdam
en test bij de dokter omslag.indd 1
ISBN 978-90-5881-971-0
9 789058 819710
Het boek is geschreven door de redactie Handboek DiaconiewetenÉ‹ĂŠĹżÂ?Č?ÉŹÄŠÇ?ÉŹÄŠÇ?ƏĊƲĊɏÂ?Â?Ç?ĹŚÄŠË Ç¤ĂŠĹżÉ´ÄŠÉŹÂ?ʖɴĊʖȽɋȥɏ3ÄŠÉ´ÉŹĆ?Ç?Ć?É´Ć?Â?É´Ć?ĊĚɏƲÂ?ŌɏDŽĊùĊɏ¡ƞɏɏùĊɏ SÄŠĂŠĘ–Ç„ÄŠÇ?Ć?ɋÊſĊɏ Ć?Â?ÊǤÇ?Â?ƲĊɏfÉ´Ę–ĂąĆ?ÄŠĆŹČ˝Ć?Ç?ĹŚÉŹÄŠÇ?ɏſĊɴɏƲÂ?Ç?ùĊƲƞɏƏɏ¡ʖȽĊÂ?Ę–ÉŹ 6fCČĄÉŹ Diaconaal doen doordacht voorziet in een behoefte bÄł de theologiɋÊſĊɏĊÇ?ɏƏĊȽƏĊƲƞɏƏĊɏȒÂ?Ç„ÂˇÉ´É‹Č˜Ç¤Č?ƲĊĆ?ĂąĆ?Ç?ĹŚÄŠÇ?ČĄ 6Ç?ɴĊȽĊɋɋÂ?Ç?É´ÉŹĆ?É‹ÉŹĂąÂ?É´ÉŹDiaconaal doen doordacht – Handboek DiaconiewetenschapɏùĊɏÇ?Â?ùȽʖƏɏƲĊŌɴɏǤČ?ÉŹÉ´Ć?ÄŠÇ?ÉŹČ?Č˝Â?ƏɴƞɏƏ¡ĊɋÊſȽƞɏ˂Ć?Ç?ĹŚÄŠÇ?èɏùĆ?ÄŠÉŹÄŠÄŠÇ?ÉŹ Ć?Ç?ƏƞɏƏɏŌĊ˂ĊÇ?ɏȽǤÇ?ùɏùĊɏùĆ?Â?ÊǤÇ?Â?ƲĊɏČ?Č˝Â?ƏɴƞɏƏȥɏ ÄŠÉŹÉ´Ć?ÄŠÇ?ɏ˂ĊȽſÂ?ƲĊÇ?ÉŹË ĆžÉŹÇ?ÉŹÄŠÄŠÇ?ÉŹ voorbeeld van hoe thans diaconie en diaconaat zich ontwikkelt, Ë Ć?ÊſɏČ?ȽĊɋĊÇ?ɴĊĊȽɴɏĊÇ?ÉŹĘ–Ć?ɴŌĊ˂ǤĊȽùɏ˄ǤȽùɴȥɏ3ĊɴɏĊĊȽɋɴĊɏùĊĊƲɏǤČ?ÄŠÇ?É´ÉŹÇ„ÄŠÉ´ÉŹÄŠÄŠÇ?ÉŹ Ć?Ç?ƲĊĆ?ĂąĆ?Ç?ŌɏǤČ?ÉŹĂąĆ?Â?ÊǤÇ?Ć?ÄŠÉŹÄŠÇ?ÉŹĹŚÄŠÄŠĹŠÉŹÉŹÄŠÄŠÇ?ÉŹÉ‹Č?ÄŠĂŠĆ?Â?ƲĊɏČ?ƲÂ?Â?É´É‹ÉŹÂ?Â?Ç?ÉŹË‚ÄŠČ˝Ë Ç¤ÄŠÇ?Ć?Ç?ĹŚÉŹ ¡Ć?Ç?Ç?ÄŠÇ?ÉŹĂąĆ?Â?ÊǤÇ?Â?Â?É´ČĄÉŹ3Ċɴɏɴ˄ĊĊùĊɏùĊĊƲɏ¡Ċ˂Â?ɴɏȽĊŕɏĊÊɴĆ?ĊɋɏǤČ?ɏùĊɏɴĆ?ÄŠÇ?ÉŹČ?Č˝Â?ƏƉ ɴƞɏƏ¡ĊɋÊſȽƞɏ˂Ć?Ç?ĹŚÄŠÇ?ÉŹË„Â?Â?Č˝Ć?Ç?ÉŹĹŚÄŠĆŹÄŠĆŹÄŠÇ?ɏ˄ǤȽùɴɏÇ?Â?Â?ȽɏùĊɏDŽÂ?Â?É´É‹ĂŠĹżÂ?Č?Č?ĊƲƞɏƏĊɏ context, de organisatie, en het diaconaal handelen. Het derde deel ɋƲʖĆ?É´ÉŹÂ?ĚɏDŽĊɴɏɴſĊǤƲǤŌĆ?ɋÊſĊɏƲĊĊȽČ?Ę–Ç?É´ÄŠÇ?ÉŹĂąĆ?ÄŠÉŹÇ?Â?Â?Ƚɏ˂ǤȽĊÇ?ɏƏǤDŽĊÇ?ÉŹĘ–Ć?ɴɏùĊɏ É´Ć?ÄŠÇ?ÉŹČ?Č˝Â?ƏɴƞɏƏ¡ĊɋÊſȽƞɏ˂Ć?Ç?ĹŚÄŠÇ?ČĄÉŹ
Komt een test bij de dokter
De redactie bestaat uit drs. Hub CrÄłns, drs. Ellen Hogema, dr. Trinus Hoekstra, dr. LĂştzen Miedema, dr. Herman Noordegraaf, Ploni Robbers-van Berkel, drs. Herman van Well, dr. Jozef Wissink en dr. Hanneke Arts-Honselaar (eindredactie).
NUR 700 ISBN 978 90 435 2964 8
T.A. Boer S.M.H. Einerhand J.N. de Haas-de Vries M.N. van Rijswijk
HANDBOEK DIACONIEWETENSCHAP
Lindeboomreeks 20
Diaconaal doen doordachtÉŹĆ?ɋɏ¡ĊùǤĊƲùɏ˂ǤǤȽɏſĊÇ?ÉŹĂąĆ?Ċɏ¡ĊȽǤĊČ?É‹Ç„Â?É´Ć?ŌɏǤĚɏ Ë„ÄŠÉ´ÄŠÇ?É‹ĂŠĹżÂ?Č?Č?ĊƲƞɏƏɏùĆ?Â?ÊǤÇ?Ć?ÄŠÉŹČ’ÂˇÄŠČ˜É‹É´Ę–ĂąÄŠČ˝ÄŠÇ?èɏ˂ǤǤȽɏſĊÇ?ÉŹĂąĆ?ÄŠÉŹÂ?ĂŠÉ´Ć?ĊĚɏ˄ĊȽƏƉ zaam zÄłn in een diaconale functie en voor de bredere kring van diaconaal geĂŻnteresseerden.
Diaconaal doen doordacht
In deze studie, gefinancierd door Zorgonderzoek Nederland (ZonMw), worden op basis van literatuuronderzoek en empirisch onderzoek conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan voor de omgang met health checks. Vóór alles dient ook bij het stijgende gebruik van health checks de duurzame arts-patiÍntrelatie in stand te blijven.
ĂˆÉŹ SÄŠĂŠĘ–Ç„ÄŠÇ?Ć?ɋÊſɏHandboek Diaconiewetenschap ĂˆÉŹ ÉŹLĊɴɏ¡ƞɏùȽÂ?ĹŚÄŠÇ?ÉŹË‚Â?Ç?ɏùĊɋƏʖÇ?ĂąĆ?ĹŚÄŠÉŹÂ?ʖɴĊʖȽɋɏʖĆ?ɴɏſĊɴɏ¡ȽĊùĊɏɋČ?ĊÊɴȽʖDŽɏ van de kerken ĂˆÉŹ Ć?ĊùɴɏĊĊÇ?ÉŹÂ?ÊɴʖĊƲĊɏɴſĊǤȽĊɴĆ?ɋÊſĊɏ¡Â?É‹Ć?É‹ÉŹ
T.A. Boer e.a.
Over de voors en tegens heeft al de nodige medisch-ethische en politiekbeleidsmatige doordenking plaatsgevonden. Maar wat betekenen health checks voor de arts-patiĂŤntrelatie en voor de relatie tussen gebruikers en hun directe naasten? Om het antwoord op die vraag te vinden werd een enquĂŞte gehouden onder gebruikers en niet-gebruikers van health checks: wat zijn hun ervaringen; is men tevreden over de informatie; welke gevolgen had deelname aan een health check voor henzelf, hun familie en de arts-patiĂŤntrelatie? Ook werden artsen geĂŻnterviewd en werden artsen en gebruikers met elkaar in gesprek gebracht.
KOMT EEN TEST BIJ DE DOKTER
Het is steeds gemakkelijker om zonder tussenkomst van een dokter health checks te laten doen. Ook als er zich geen symptomen voordoen. Het kan gaan om tests die eenvoudig via drogist, apotheek of internet verkrijgbaar zijn, maar ook om medisch onderzoek bij mensen die geen gezondheidsklachten hebben, gericht op het vinden van ziekte, een erfelijke aanleg voor ziekte, of risicofactoren die de kans op ziekte vergroten: de total bodyscan en genoombreed DNA-onderzoek (het ‘duizenddollargenoom’).
Diaconaal doen doordacht ***
HANDBOEK DIACONIEWETENSCHAP
Hub CrÄłns, Ellen Hogema, Trinus Hoekstra, LĂştzen Miedema, Herman Noordegraaf, Ploni Robbers-van Berkel, Herman van Well, Jozef Wissink Hanneke Arts-Honselaar (eindredactie)
9 789043 529648
08-01-18 10:42
PThUnie 7
Publicaties &promoties Riemer Roukema en Hagit Amirav (red.), The ‘New Testament’ as a Polemical Tool. Studies in Ancient Christian Anti-Jewish Rhetoric and Beliefs (Novum Testamentum et Orbis Antiquus 118),
Klaas Spronk en Eveline van StaalduineSulman (red.), Hebrew Texts in Jewish, Christian and Muslim surroundings; Studia Semitica Neerlandica 69.
Göttingen, Vandenhoeck & Ruprecht,
Leiden: Brill 2018, 348 pp.
2018, 264 pp. Deze bundel werd in december 2016 aangekondigd bij Het Nieuwe Testament bevat diverse teksten die zeer
het vertrek van Dineke Houtman als bijzonder hoogleraar
onvriendelijk en zelfs vijandig klinken voor joden die niet in
op de leerstoel Judaïstiek (een samenwerking tussen
Jezus geloven. Omdat de meeste geschriften van het Nieuwe
PThU en de Stichting tot bevordering van het
Testament door joodse christenen zijn geschreven, kunnen
wetenschappelijk onderwijs in de Judaïstiek). Ruim een
zulke harde uitspraken worden opgevat als getuigenissen van
jaar verder kon het boek worden aangeboden aan prof.
een debat tussen joden onderling. Maar wat gebeurt er als
Houtman bij de verheugende doorstart van de leerstoel,
latere, niet-joodse christenen zulke teksten gebruiken in hun
door haar bekleed. De artikelen in deze bundel van de
beoordeling van joden en hun overtuigingen? Met het oog
hand van twintig collega’s illustreren hoe veelkleurig en
op deze vraag bevat dit boek twaalf studies naar
relevant het onderzoek rondom deze leerstoel is. Deze
oudchristelijke auteurs en geschriften. In eerste instantie zijn
bundel bespreekt de manier waarop de teksten uit de
de bijdragen gehouden als lezingen in een conferentie aan
Hebreeuwse Bijbel en het rabbijnse Jodendom zijn
de PThU in Groningen. De bevindingen zijn gemengd. In het
gelezen en toegepast in verschillende contexten, van een
gebruik van het Nieuwe Testament komt een polemische
ver verleden tot op vandaag. Daarbij gaat het o.a. om
houding die anti-joods genoemd kan worden inderdaad voor,
gevallen engelen, om de schoonheid van Sara, over
en dit is zeer te betreuren. Maar het komt ook voor dat
David en Batseba en over de koningin van Sheba in
nieuwtestamentische teksten die kritisch over joden zijn, in
islamitische verhalen, over Luther en de Joden, over
latere tijd op de christenen worden toegepast. Soms worden
Druzen in Israël en over Franz Rosenzweig. Het gaat over
joden door christenen geprezen om hun trouw aan de wet
de interpretatie van oude, nog steeds aansprekende
van Mozes – zelfs al zouden ze de bedoeling ervan niet
teksten en ook over de steeds weer in alle hevigheid
begrijpen, volgens dezelfde auteurs – en om het feit dat ze
oplaaiende discussies over de verhouding tussen
de Schriften in het Hebreeuws bewaard hebben. De
jodendom, christendom en islam. Het toont de relevantie
behandelde oudchristelijke geschriften en auteurs zijn onder
van de leerstoel Judaïstiek en de dankbaarheid over de
meer de ‘brief van Barnabas’, Justinus de Martelaar en Melito
wijze waarop de leerstoel werd en nu opnieuw wordt
van Sardes (2de eeuw), Origenes (3de eeuw), Theodorus van
bekleed door Dineke Houtman.
Mopsuestia, Ephrem de Syriër, Johannes Chrysostomus, Cyrillus van Alexandrië en Augustinus (4de en 5de eeuw).
Riemer Roukema / Hagit Amirav (eds.)
The Editors Riemer Roukema, PhD, is Research Professor of Early Christianity at the Protestant Theological University, Amsterdam/ Groningen. Hagit Amirav, DPhil, is Professor of Patristics and Late Antique History at VU University Amsterdam.
Academic
Studies in Ancient Christian Anti-Jewish Rhetoric and Beliefs
VOLUME 118
This volume presents papers on the ancient Christian use of potentially anti-Jewish NT texts. Besides a general introduction and studies on particular texts (Matt 16:6, 12; 27:25; John 1:17; 8:44), attention is given to the Epistle of Barnabas, Justin Martyr, Melito of Sardes, Gnostic works, Origen, Diodore of Tarsus, Theodore of Mopsuestia, John Chrysostom, Cyril of Alexandria, and Augustine. It is demonstrated that although potentially anti-Jewish texts were indeed used against Jews, in reality they were often directed against Christians. On a positive note, occasionally we even find appreciation of the piety of the Jews and their preservation of the Scriptures. Contributors are M.C. Albl, H. Amirav, H. Buchinger, J. Carleton Paget, M. Goldberg, W. Grünstäudl, C. Hoogerwerf, H. van Loon, G.P. Luttikhuizen, A. Massie SJ, B.J. Matz, M. Meiser, and R. Roukema.
V
The ‘New Testament’ as a Polemical Tool
Roukema / Amirav (ed.) The ‘New Testament’ as a Polemical Tool
NOVUM TESTAMENTUM ET ORBIS ANTIQUUS / STUDIEN ZUR UMWELT DES NEUEN TESTAMENTS
NTOA/StUNT 118
Vandenhoeck & Ruprecht
Verlagsgruppe Vandenhoeck & Ruprecht www.v-r.de
9783525593769_Umschlag_Roukema_Amirav_Polemical.indd Alle Seiten
8 PThUnie
08.01.18 12:01
Tegenwoordige column tijd Frits de Lange Bevroren tranen In herinneringscentrum Kamp Westerbork staan twee glazen tranen op marmeren sokkels. Het kunstwerk Bevroren Tranen is gemaakt door Truus Menger, kunstenares en oud-verzetsstrijdster. De kleinste traan is onbeschreven. Op de tweede traan staan namen gegraveerd van joodse en Sinti kinderen die zijn gedeporteerd uit kamp Westerbork. In 2016 werd de kleinste traan gestolen. Hij is sindsdien spoorloos. Inmiddels is hij door een replica vervangen. Wat bezielde toch de dief? vraag ik me af. De titel Bevroren Tranen is ontleend aan De Goddelijke Komedie van Dante Alleghieri, het 14e eeuwse epos over zijn reis door de hel. Het is daar zo ijzig koud dat het verdriet om het helse bestaan zich niet eens meer kan uiten: ‘Het huilen zelf maakt huilen daar onmogelijk.’ Elke traan die opwelt bevriest immers meteen, zodat de tranen als dikke brillenglazen in de oogholten stollen. Tranen moeten stromen. Omdat we het moeten laten zien en delen met anderen. Geen groter leed dan leed dat je in moet slikken. Gedeelde smart is halve smart. Daarom moeten tranen stromen, bijvoorbeeld als je machteloos moet toezien hoe iemand die je lief is pijn lijdt. De middeleeuwse mystica Teresa van Avila moet wenen, als ze zich voorstelt hoe de door haar beminde Jezus werd geslagen en gemarteld. Maar ze is God dankbaar dat haar tranen kunnen stromen. Wenen is bidden, vindt ze, en je kunt in allebei groeien. De eerste tranen komen moeizaam, alsof je diep moet graven naar hun bron. Verdriet begint met hard werken. Je voelt je ver bij God vandaan. Maar dan komen de tranen makkelijker, alsof je ze als water zo uit een put kunt pompen. Tenslotte stromen ze als een rivier door de ziel, ja voel je ze als een milde stroom van regen over je heen komen. Je weet dan niet meer wie er tranen met tuiten huilt, jij of God zelf. Je ervaart je één met een wenende God. De Mattheus Passion eindigt, na de dood en graflegging van Jezus, met het slotkoraal ‘Wir setzen uns mit Tränen nieder’. Maar volgens opera-regisseur Peter Sellars is de Mattheus van begin tot eind bedoeld als een open ruimte waar we met z’n allen bedroefd mogen zijn. Alsof Bach ons uitnodigt om onszelf niet met ons verdriet op te sluiten in de binnenkamer en tegen ons zegt: ‘Alsjeblieft, help me wenen.’ Je moet het niet in je eentje droog willen houden. Ik blijf me daarom afvragen wat de anonieme dief van die bevroren traan uit Westerbork bezielde. Hij moet overmand zijn door een groot verdriet, het kan niet anders. Maar het is nu toch alleen nog maar groter geworden? Het is niet alleen bevroren, maar nu ook nog eenzaam.
Frits de Lange is hoogleraar Ethiek aan de vestiging Groningen van de PThU PThUnie 9
met Jingyi Ji en Renée van Riessen
Streven naar een heilig leven Die afstand van zesduizend kilometer was misschien nog te overbruggen geweest. Maar de bijna drie eeuwen die er tussen de levens van de Chinese wijsgeer Xunzi (ong. 313-238 v. Chr.) en de apostel Paulus (3-64?) ligt, maakt iedere gedachte aan een ontmoeting tussen beiden theoretisch. Maar als zo’n ontmoeting had plaatsgevonden, dan hadden de eerste denker van het christendom en de derde grote denker van het confucianisme het misschien wel heel goed kunnen vinden samen. Dat zegt dr. Jingyi Ji, docent crossculturele theologie in Beijing en afgelopen winter als research fellow te gast aan de PThU. Wat Xunzi en Paulus in ieder geval deelden was een afkeer van de toentertijd breed gedeelde opvatting dat het leven goed is zoals het is. Het leven is niet goed, maar onvolmaakt, net als de mens; maar deze dient wel te streven naar het volmaakte leven. Dr. Ji werkt aan een vergelijkende studie over de manier waarop beide denkers de weg naar dit volmaakte leven voor zich zagen. Een van haar sparring partners is prof.dr. Renée van Riessen van de PThU. Voor PThUnie pakken ze de draad van hun gesprek graag op.
Hoe lang kennen jullie elkaar al?
RvR: ‘Wij vergeten vaak dat de
werkterrein is christelijke filosofie,
Chinese cultuur het christendom
maar steeds in de vergelijking met
Jingyi Ji: ‘Zo’n vijftien jaar. De eerste
niet alleen ontvangen heeft, maar
andere filosofische richtingen
keer dat ik in Kampen kwam was in
ook opgenomen in de bestaande
wereldwijd. Leiden gaat uit van
1993, voor mijn doctoraalstudie
cultuur. Om dat proces echt te
vergelijkende filosofie, filosofie in
theologie. Maar toen heb ik Renée
begrijpen, heb je een Chinese
dialoog. Filosofie is niet alleen iets
niet ontmoet. Ik leerde haar kennen
theoloog als Jingyi nodig.’
van en voor witte westerse
toen ik in 2003 terugkeerde voor
JJ: ‘Ik sta er tussen in. Ik kan het
mannen.’
mijn promotiestudie. Zij werd een
christendom aan mijn landgenoten
van mijn co-promotores.’
uitleggen, en het Chinese denken
Renée van Riessen: ‘We spraken
aan jou. In dit onderzoek kijk ik niet
‘De christelijke boodschap is niet één boodschap, maar kent diverse vormen’
10 PThUnie
toen over hermeneutiek. De
naar één tekst, of vanuit één tekst
Wat is het belang van dit
christelijke boodschap is niet één
naar een andere tekst. Ik vergelijk
onderzoek?
boodschap, maar kent diverse
de twee teksten met elkaar.’
vormen. Het hangt er altijd van af
RvR: ‘Je breekt beide teksten open.
RvR: ‘Dit onderzoek kan er aan
hoe het in een bepaalde tijd en op
Een van de vernieuwende kanten
bijdragen dat Chinese christenen
een bepaalde plaats begrepen
van je onderzoek is dat je Paulus als
zichzelf beter leren begrijpen. Hoe
wordt. Daar ging Jingyi’s studie
een denker ziet. Je zet hem als
combineren zij hun basis van
over.’
denker naast een andere denker.
Chinees denken met dit geloof? Dat
JJ: ‘De titel was Encounters Between
Dan wordt het mogelijk twee
is lastig. Het Chinese denken is heel
Chinese Culture and Christianity: A
denksystemen te vergelijken: hoe
oud, en heeft het lang zonder
Hermeneutic Perspective. Mijn
wordt hier tegen het leven
christendom gedaan.’
nieuwe onderzoek ligt in dezelfde
aangekeken? Sowieso past dit
lijn. Het gaat om een ontmoeting
onderzoek in het nieuwe
tussen twee denkers en twee
filosofische denken zoals ik dat op
standpunten.’
de faculteit in Leiden ervaar. Mijn
Dr. Jingyi Ji is docent crossculturele theologie en hoofd van de bibliotheek van het Yanjing Theological Seminary in Beijing. Ook is ze werkzaam als pastor. Ji deed haar doctoraal theologie en haar promotieonderzoek aan de Theologische Universiteit Kampen (ThUK), een van de drie voorgangers van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). In het najaar van 2017 Is de invloed van het
verbleef dr. Ji drie maanden aan de vestiging Groningen van de PThU in het kader van het
christendom in China dan zo
research fellowship programma. Prof.dr. Renée van Riessen is universitair hoofddocent
beperkt?
filosofie aan de vestiging Groningen van de PThU en bijzonder hoogleraar christelijke filosofie aan de Universiteit Leiden. Caspar Dullemond is free lance journalist en eindredacteur van
JJ: ‘Het christendom is verschillende
PThUnie.
keren naar China gekomen, maar het ging ook steeds weer weg. Je had in de zesde eeuw de nestorianen, later de Jezuïeten, en
theologisch onderzoek: de
goed is, terwijl Xunzi negatief was
vanaf de negentiende eeuw de
universiteiten houden zich bezig
over de menselijke natuur. Hij zag
protestanten. Het ging in golven.
met religiestudies. Op het seminarie
de mens als slecht. Maar als mens
De Chinese heersers verwelkomden
blijft het te vaak steken in
kun je in je leven wel goede keuzes
nieuwe ideeën, maar de nieuwe
geloofsverhalen. Ik probeer dat
maken, stelde hij. Studie en rituelen
ideeën hadden uiteindelijk weinig
kritische, wetenschappelijke denken
helpen je om het goede te doen. Zo
invloed op de Chinese cultuur zelf.
op mijn studenten over te brengen,
kun je een volledig mens worden.’
Het christendom in China is
zonder dat ze hun geloof
eigenlijk nog heel pril. Ik merk dat
kwijtraken.’
‘Studie en rituelen helpen je om het goede te doen. Zo kun je een volledig mens worden’ in mijn werk op het seminarie. Het
Wie was deze Xunzi?
Bent u opgegroeid met de ideeën van Xunzi?
is heel lastig om op theoretisch niveau te werken: studenten zijn
JJ: ‘Hij was de derde denker van het
soms stomverbaasd over hele
confucianisme, na Confucius zelf en
JJ: ‘Nee. Ik ben vlak voor de
bescheiden wetenschappelijke
Mencius. Maar hij had wel andere
Culturele Revolutie geboren. En dat
inzichten. Dan zeggen ze: dat wist
denkbeelden dan de andere twee.
betekent dat ik nooit iets over hem
ik helemaal niet! Er is in China dan
Confucius en Mencius gingen er
heb geleerd, of over welke Chinese
ook niet echt wetenschappelijk
van uit dat de mens van nature
klassieken dan ook. Ik kende Paulus PThUnie 11
met Jingyi Ji en Renée van Riessen
eerder dan ik Xunzi kende! Xunzi is
Delen Paulus en Xunzi meer dan
op, terwijl anderen dat lieten zitten.
heel lang bekritiseerd. Pas de laatste
alleen een negatief oordeel over
Toen er uiteindelijk wel een
jaren is er weer belangstelling voor
de menselijke aard?
klokkenmaker kwam, kon hij alleen de klokken goed zetten van
hem. Maar het confucianisme heeft altijd diep in de Chinese cultuur
JJ: ‘Ze vinden beiden dat je daar iets
degenen die hem steeds hadden
geworteld gezeten, ook in de
aan kunt doen. Paulus zegt: je moet
opgewonden. De andere klokken
periode dat het verboden was.
christen worden. Maar daarmee is
waren verroest.’
Misschien komt dat ook omdat het
het niet klaar. Als je christen bent,
JJ: ‘Dat is het precies. Je moet je
confucianisme een ander soort
heb je de plicht om zo heilig te
verantwoordelijkheid nemen. Je
religie is dan het christendom. Het
worden als maar mogelijk is. Het is
moet goed handelen. Dat zegt
gaat in het confucianisme met
nog niet vervuld. Je moet dingen
Xunzi ook.’
name om harmonie tussen hemel
doen.
en mens, en om de deugden
RvR: ‘Ook in het jodendom en
‘Als je christen bent, heb je de plicht om zo heilig te worden als maar mogelijk is’
12 PThUnie
welwillendheid, rechtschapenheid,
christendom is dat streven naar het
Waarom moeten we dat volgens
fatsoen, wijsheid en betrouwbaar-
volmaakte leven belangrijk. Paulus
Xunzi doen?
heid. Dat zijn gedragsregels voor
noemt dat heilig worden. En dat
mensen: zowel voor heersers als
doe je niet om in de hemel te
JJ: ‘Als je geen goed leven leidt,
voor partners, vrienden en familie.
komen, maar uit dankbaarheid. We
bezorg je jezelf en je omgeving
Deze regels hebben in China altijd
kennen het verhaal van de dwaze
problemen. Dan ben je niet goed
een rol gespreeld, ook toen het
maagden. Het jodendom heeft een
voor de samenleving.’
confucianisme niet actief
vergelijkbaar verhaal, over een
RvR: ‘In het Chinese denken maakt
bestudeerd werd ‘
dorpje waar geen klokkenmaker
alles en iedereen deel uit van een
RvR: ‘Jouw onderzoek is een
was. Dus bij niemand liep de klok
kosmologisch systeem. Het leiden
herontdekking van oude bronnen, die
op tijd. Maar sommige mensen
van een goed leven helpt dat
impliciet altijd aanwezig zijn geweest.’
wonden toch iedere dag hun klok
systeem; een slecht leven
beschadigt het. Dan krijg je
Je streeft ernaar om als Jezus te zijn
Wat moeten we met dat verhaal
disharmonie.’
– of als Jezus te doen. Maar vaak
van Jezus? Er wordt veel van je
staan we er niet bij stil hoe moeilijk
gevraagd. Tot zelfopoffering aan
Maar hoe ziet zo’n goed leven er
het model van de navolging is, want
toe.’
in de praktijk uit?
het betekent niet alleen streven
JJ: ‘Dat is het moeilijke van
naar een goed en misschien zelfs
christologie. Ook voor mij. Als
RvR: ‘Het is een kwestie van
volmaakt leven. Je kunt het niet
pastor praat ik met name over wat
navolging of imitatie. Bij Xunzi kan
losmaken van het einde van de
je als christen moet doen. Je hebt
een sage – een wijze – die
aardse weg van Jezus: hij werd
een bestaan, maar hoe leef je dat?
volmaaktheid bereiken. Door te
bespot en gekleineerd, gemarteld
Dankzij Jezus Christus ben je
doen wat die wijze doet, kom jij
en vervolgens aan een kruis
vernieuwd, je bent een nieuw
ook verder op de weg naar
gehangen om daar te sterven. Is hij
persoon geworden, maar wat
volmaaktheid. In het christendom is
ook in dat opzicht een voorbeeld
betekent dat vervolgens voor je
dat Jezus. Het Nieuwe Testament
dat je kunt kiezen om na te volgen?
leven? Wat ga je doen? Dat is een
zegt: als je wilt weten wie God is,
Hoe kan zo’n voorbeeld – in welke
thema dat ik graag met mijn
kijk dan naar Jezus.
cultuur dan ook – inspirerend zijn?
studenten en in de gemeente bespreek.’
‘Wat moeten we met dat verhaal van Jezus? Er wordt veel van je gevraagd. Tot zelfopoffering aan toe’ Research fellowship Met het research fellowship programma wil de PThU investeren in haar internationale netwerk en de internationalisering van onderwijs en onderzoek bevorderen. Jaarlijks nodigt de universiteit gemiddeld zes buitenlandse onderzoekers uit om gedurende enkele weken of maanden haar onderzoek te verrijken. PThUnie 13
Op de schouders van......
Arie van der Kooij Alle wetenschap begint met fascinatie. Daarom heb ik ervoor gekozen in deze bijdrage te schrijven over de docent die mijn fascinatie voor de Bijbelwetenschappen en het vroege jodendom als eerste heeft aangewakkerd: Arie van der Kooij, emeritus-hoogleraar Oude Testament uit Leiden. De eerste ontmoetingen met Arie waren tijdens colleges Oude Testament, waar ik de beginselen van bronnenkritiek, literaire kritiek en tekstkritiek kreeg voorgeschoteld. Er ging een wereld voor me open, omdat een kritische lezing van de Bijbel zoals deze in Leiden werd gedoceerd, me van huis uit onbekend was. Door deze colleges en door gesprekken die we als studenten in de pauze met Arie voerden, heb ik geleerd dat een kritisch lezen van de Bijbel juist een manier is om de Bijbel serieus te nemen. Je leert immers alleen nieuwe dingen door de Bijbel telkens opnieuw te bevragen. Zoals het joodse traktaat Avot zegt: ‘Draai hem om en om, want alles zit erin.’ Daarbij zijn geen vragen op voorhand uitgesloten: de Bijbel kan wel wat hebben. Dit voorrecht om met de Bijbel bezig te zijn is niet vrijblijvend. We dienen te allen tijde bereid te zijn om ons voor onze opvattingen te verantwoorden. Ook dat heb ik van Arie geleerd: het is goed om af te wijken van de gebaande paden, maar niet met het enkele doel vernieuwend te zijn. Als Bijbelwetenschapper moet je weten waar je over spreekt! Een wijze les, zeker nu het talenonderwijs in theologische opleidingen onder druk staat en promovendi zelden langer dan drie jaar hebben om hun proefschrift af te ronden. Juist door je breed te ontwikkelen kun je een bruggenbouwer zijn. Arie’s werk is voor mij exemplarisch: naast zijn werk over oudtestamentische onderwerpen heeft hij geschreven over de Septuaginta, de intellectuele cultuur van het vroege jodendom en de Qumranbeweging. Dit alles vanuit een besef dat kennis van het Oude Testament enkel mogelijk is wanneer de volledige historische en sociologische context waarin het Oude Testament is ontstaan en werd overgeleverd, in ogenschouw wordt genomen. Voor mijn eigen werk, waarin ik mij vaak op het snijvlak van antieke geschiedenis, joodse studies en de Bijbelwetenschappen begeef, is Aries brede aanpak en interesse van grote betekenis geweest. Ik ben hem dan ook zeer dankbaar voor zijn blijvende betrokkenheid op mijn werk en voor alles wat ik van hem heb geleerd.
Bärry Hartog
De STELLING ‘Een theologische herbezinning op verlangen is nodig voor gesprekken over leven, willen leven, anders willen leven of niet meer willen leven in de huidige samenleving in Nederland.’
Theo Boer reageert op de stelling van Dorottya Nagy Eind januari vond de euthanasie plaats van Aurelia Brouwers (28), lang aangekondigd via de sociale media en breed uitgemeten in de kranten: ‘Gaat naar haar moeder toe’, ‘Dapper’, ‘Humaan’, en gezegend met persoonlijk bezoek van Marco Borsato en Umberto Tan. Honderden gingen Brouwers voor, eveneens onsterfelijk gemaakt in de human interest kolommen, tot aan de voorpagina’s toe. In geen land ter wereld is er zo’n focus op de dood als uitweg bij ondraaglijk lijden. Ook in andere hoogontwikkelde landen spreekt men
traumatische ervaringen bij de ziekte en het sterven van
over euthanasie en hulp bij zelfdoding. Maar als we de
geliefden waar mensen nóg over dromen.
stijgende euthanasiecijfers (zevenduizend of meer), het eveneens stijgende aantal suïcides (bijna tweeduizend,
Daartegenover kun, nee: móet je het verhaal zetten van
een historisch hoogtepunt), verstervingen (duizenden)
de sterk verbeterde palliatieve zorg, het verhaal over de
en palliatieve sedaties (met 28.000 een internationaal
uitstekende zorg in de meeste verpleeghuizen, de
unicum) bij elkaar optellen, moeten we concluderen dat
CPB-bevinding dat slechts 4% van de
niet eerder in vredestijd mensen zo’n beslissende invloed
verpleeghuisbewoner daar niet aardt en de rest wel.
op hun levenseinde hebben genomen als de
Ook een ander narratief speelt mee bij het
Nederlander anno nu – groeimarkten als voltooid leven
doodsverlangen: dat de dood een overgang is naar een
en euthanasie bij dementie niet meegerekend.
beter leven. De talrijke verwijzingen dat men naar een nieuw bestaan met zijn geliefden toe gaat (‘Aan de
Op individuele euthanasiegevallen moet je nooit kritiek
overkant staat tante Dout straks met taart op je te
leveren maar dat geldt niet voor de achterliggende
wachten’) dragen bij aan dat narratief. Laten dezelfde
tendensen. Vergelijk het met de zee: onverstandig als
theologen die in de jaren tachtig en negentig pleitten
het is om verontwaardigd te zijn over hoge golven is het
voor een barmhartige dood, nu de urgentie inzien om
des te belangrijker om na te denken over global
de regel achter de uitzondering te gaan benoemen en
warming en de daarmee samenhangende klimaat- en
het verlangen naar het leven te onderzoeken.
zeespiegelveranderingen. De theologie is als geen andere wetenschap toegerust om vragen te stellen bij de achtergronden van onze verslaving aan de dood.
Dit is de laatste aflevering van de serie ‘De Stelling’.
Alleen maar constateren dat dat verlangen er is en concluderen dat wij voor die groepen een zorgvuldig einde mogelijk moeten maken is symptoombestrijding. Waarom willen mensen dood? Een belangrijke factor zijn wat we ‘spoken uit het verleden’ kunnen noemen: PThUnie 15
Korte nieuwsberichten
Endedijk nieuw lid Raad van Toezicht PThU Per 1 december 2017 is mr. Gerard Endedijk (1965) benoemd tot lid van de Raad van Toezicht van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Voor een periode van vier jaar neemt hij plaats op de zetel met het profiel Financiën & Bedrijfsvoering. Endedijk volgt drs. J.W. Meinsma op, die onlangs is benoemd tot voorzitter a.i. van de Raad van Toezicht. Met de benoeming van mr. Gerard Endedijk is de Raad van Toezicht van de PThU weer op volle sterkte. Endedijk studeerde Nederlands Recht en Geschiedenis aan de Universiteit Utrecht en is sinds 1991 werkzaam als advocaat in Amsterdam bij Rutgers Posch Visée Endedijk N.V., waarvan hij in 2013 een van de oprichters was. Hij heeft een veelomvattende civielrechtelijke praktijk, met diverse toezichthoudende functies. Ook kerkelijk gezien is Endedijk bijzonder actief. Hij is in Amsterdam belijdend lid van de Thomaskerkgemeente en vervulde voor deze kerk de rol van ouderling/kerkrentmeester en was tevens voorzitter van de kerkenraad. Ook van de algemene kerkenraad van de Protestantse Kerk Amsterdam was hij een aantal jaren lid.
Miroslav Volf gastspreker jubileum Predikantenbond De ‘meest invloedrijke theoloog ter wereld’, Miroslav Volf van Yale, geeft op maandag 9 april een masterclass voor studenten van de PThU. Dit is onderdeel van de viering van het 100-jarig bestaan van de Bond van Nederlandse Predikanten (BNP) in de Geertekerk in Utrecht. Volf maakte naam als publiek theoloog door zijn boek Exclusion and Embrace, over identiteit en verzoening. Hij staat in een traditie van theologen die profetisch-kritisch reflecteren op samenlevingsvragen en is op veel terreinen een bruggenbouwer: tussen Pinksterkerken en de Rooms-Katholieke Kerk, christenen en moslims, orthodoxe en liberale gelovigen. Volf komt naar Nederland op gezamenlijke uitnodiging van de BNP en de PThU.
Inspiratiefestival Terschelling 2018 Hoe beter op te laden voor een nieuw kerkelijk jaar dan uitwaaien op Terschelling? Van 26 tot 28 oktober kun je samen met geloofsgenoten genieten van al het goede van dit prachtige eiland en meedoen aan een prachtig programma speciaal voor iedereen die actief betrokken is bij de kerk. Op het programma staan onder andere lezingen van inspirerende Nederlandse theologen, (meezing)concerten, spirituele strandwandelingen, vieringen, vertellingen, theater, dans en veel muziek en andere cultuur. Ook kunnen deelnemers inspiratie opdoen voor de dagelijkse kerkelijke praktijk in workshops. Een eerdere editie van het Inspiratiefestival, in oktober 2016, was een groot succes.
16 PThUnie
lustrumbijlage In uw licht zien wij licht
lustrumbijlage PThUnie | 10-jarig jubileum PThU
Dat lichte lustrum tussen kerk en kroeg door Caspar Dullemond Hoe vier je een lustrum? De mogelijkheden zijn eindeloos. Kijk je vooruit of blik je terug? Zoek je de breedte op of ga je de diepte in? Luister je naar een kerkkoor of naar een cabaretier? Pak je uit met een diner of laat je je geestelijk voeden? Ga je samen praten, luisteren, nadenken, bidden, zingen, zwijgen? De Protestantse Theologische Universiteit maakte de spannende keuze om hierin geen keuzes te maken en deed gewoon alles tegelijk. Op 9 januari vierde de universiteit in Groningen haar tienjarig bestaan met een duizelingwekkend breed programma, waarbij het onderdeel ‘lunch met pizzapreken’ het eclectische karakter
hebt. Maar niet alle licht komt van analyse en theorieën.’ Het licht
van de dag misschien wel het beste samenvatte.
is wat door de barsten van het bestaan naar binnen schijnt, vervolgt ze met een verwijzing naar de dichter-zanger Leonard
Martinikerk, ochtend. Maar liefst 350 gasten zijn naar
Cohen. Ook cabaretier Bijlo, die door zijn blindheid een bijzondere
Groningen gekomen om dit jubileum te vieren. De eerste
band met het onderwerp licht heeft, waagt zich aan theologische
bezoekers kunnen nog gewoon doorlopen, maar al gauw vormt
duiding: ‘Echte verlichting is binnenverlichting.’
zich bij de ontvangstbalies een rij die zich tot buiten uitstrekt. Hier al veel blije ontmoetingen. Vroegere bestuurders en docenten. Huidige studenten en staf. Predikanten uit de regio en soms van een half land verderop. Gasten van andere universiteiten. De enscenering, met veel statafels, is informeel, om de onderlinge ontmoeting zo veel mogelijk te stimuleren. Het dagprogramma is ambitieus. Misschien dat er daarom bij de opening ook ruimte mag zijn voor relativering. Wat is tien jaar nu helemaal? ‘Dat is een uur op de tijdlijn van het christendom’, stelt cabaretier Vincent Bijlo. De PThU is ‘een jonkie van een universiteit’, zegt ook prof.dr. Mechteld Jansen in haar welkomstwoord: ‘Maar zij staat op de schouders van eerbiedwaardige voorgangers.’ Het lage winterlicht dat door het glas in lood naar binnen schijnt, is een mooie illustratie van het thema van de dag, de psalmtekst die de zinspreuk van de universiteit vormt: ‘In uw licht zien wij licht’. Verschillende sprekers laten hun licht over deze woorden schijnen. In de vorige Bijbelvertaling stond nog geschreven: ‘In uw licht zien wij het licht’ – een lidwoord dat, zoals prof.dr. Wim Moehn uitlegt, in de Hebreeuwse tekst niet voorkomt. Dr. Lieke Werkman zegt blij te zijn dat dat woordje ‘het’ verdwenen is: ‘Je gebruikt een lidwoord alleen als je precies weet waar je het over 18 PThUnie
lustrumbijlage PThUnie | 10-jarig jubileum PThU
Vertegenwoordigers van haar partneruniversiteiten feliciteren de PThU met het bereiken van dit tweede lustrum. ‘In tien jaar tijd heeft de PThU een stevige plek in het veld van de theologie veroverd’, zegt prof.dr. Bert Jan Lietaert Peerbolte van de Vrije Universiteit. De universiteit heeft een duidelijk geëngageerd profiel en is een betrouwbare en stabiele partner gebleken, aldus de hoogleraar. Ook prof.dr. Mladen Popovic, decaan van de faculteit Godgeleerdheid van de Rijksuniversiteit Groningen, prijst de ‘mooie samenwerking’ met de PThU. Voor velen het hoogtepunt van de dag is de uitreiking van de eredoctoraten aan prof.dr. Beatrice de Graaf en prof.dr. Dirkie Smit. In zijn lofrede zegt prof.dr. Klaas Spronk: ‘De Graaf weet altijd precies waar ze het over heeft en hoe ze dat kan Overal in Stad, middag. Vijftien workshops biedt de PThU haar
overbrengen.’ Haar heldere rationaliteit, aldus Spronk, weet ze te
gasten aan. Bibliodrama met prof.dr. Annette Merz. Een
combineren met een werkelijke affiniteit met het geloof en met
kerkhistorische stadswandeling met dr. Gert van Klinken.
mensen die geloven. Smit, emeritus hoogleraar van de Universiteit
Verhalenverteller Pete Pronk. Een pubquiz van Henk-Jan Steen in
van Stellenbosch, wordt toegesproken door prof.dr. Frits de
– jawel – café De Toeter. Psalmen, spiritualiteit, justitiepastoraat,
Lange: ‘Alle theologie is publieke theologie bij Smit; theologie die
geloof en wetenschap, religieuze boeken, citykerken, (absolute)
zich afspeelt op het marktplein van de publieke opinie.’ In zijn
verhalen, zang, het Onze Vader, Holy Groningen en heilige
reactie zegt Smit dat hij zijn werk altijd als een geschenk heeft
onrust... De uitdrukking ‘voor elk wat wils’ is hier een
ervaren. ‘Theologie doet ertoe’, aldus Smit.
understatement. Er is die middag nóg een uitreiking, namelijk van de prijs voor het Wanneer de gasten zich na afloop opmaken om naar de Nieuwe
beste Bijbelblog. Wetenschappers van de PThU publiceren een
Kerk te lopen, is het daglicht, op een van deze kortste dagen van
veelgelezen blog op de website, waarin basisvragen over de Bijbel
het jaar, al bijna verdwenen. Het is koud hier in Stad. Gelukkig
– hoe lang duurden de zeven scheppingsdagen? welke taal sprak
wachten bij aankomst warme chocolademelk en banket.
Jezus? – van een grondig antwoord worden voorzien. Winnaar is verrassend genoeg niet een van de Bijbelwetenschappers, maar
Nieuwe Kerk, middag. De orde wordt hersteld met een stevige
praktisch theoloog dr. Marten van der Meulen, met zijn krachtige
academische plechtigheid. Een volle kerk en een cortège van vele
analyse van het succes van The Passion.
tientallen hoogleraren. Samenzang en bijdragen van het eigen ‘worldfamous’ Vocaal Theologen Ensemble. Rector Mechteld Jansen blikt in haar speech vooral vooruit. Het gaat goed met de PThU, is haar boodschap. Expertise op wezenlijke terreinen is er volop: ‘We houden ons bezig met thema’s waar mensen mee worstelen.’ Valorisatie? Daar deed de universiteit al aan voordat het academische noodzaak werd. Ook schetst ze de kenmerken van de universiteit, zoals verwoord in het nieuwe instellingsplan: scherp van geest, diep geworteld, breed georiënteerd en rijk aan spiritualiteit. Theologie, aldus Jansen, is ‘hot stuff’ en daar heb je de beste mensen voor nodig.
PThUnie 19
Martinikerk, avond. In het donker terug naar het beginpunt voor een borrel. Felicitaties voor de kersverse eredoctores. Intensieve gesprekken over vroeger en vandaag. De sfeer van een reünie. Dan diner in stijl, feilloos opgediend en met graagte gegeten. Een theaterdiner bovendien, met diverse optredens, van onder (veel) meer alumnus Harm Prins die een sfeerbeeld schetste van zijn werk als geestelijk verzorger in het Erasmus MC en een groepje Groningse studenten dat zich voor de gelegenheid als ‘vrijzinnig en professioneel confessioneel’ afficheerde; en dit alles vlot aan elkaar gepraat door ceremoniemeester dr. Theo Boer. 20 PThUnie
Café De Beurs, later op de avond. Waar sluit je af? Natuurlijk in de bovenzaal van dat traditionele handelscafé op de hoek van de Vismarkt, een plek waar, zoals de eigenaars zelf zeggen, ‘vele socialistische complotten zijn gesmeed’. Maar vanavond wordt er gezongen en gedanst. Het is luid, het wordt laat. De gemiddelde leeftijd lijkt sinds het diner met enkele tientallen jaren gedaald: veel van de meer seniore gasten vinden het wel mooi geweest. De 20.48 vanaf Centraal zit stampvol theologen die weten dat het morgen weer een gewone woensdag is. PThUnie 21
‘Theologen moeten zich verdiepen in economische en ecologische vragen’
Afrika, en dat de theologie daarin een rol kan spelen. Hij wees daarbij op het begrip oikos, dat staat voor het huis van de wereld waarin we als mensen samen wonen.
door Erica Meijers In dat huis zijn nu economische en ecologische vragen urgent. ‘Vragen rondom eenheid, gerechtigheid en verzoening
Theologen kunnen die niet ontwijken, willen ze van betekenis zijn
blijven centrale thema’s voor de theologie in tijden van
voor de samenleving. Ze moeten op zoek naar nieuwe vormen
globalisering’, aldus Dirkie Smit tijdens de masterclass die
van humanisme. De samenhang van gerechtigheid, verzoening en
hij op 9 januari, voorafgaand aan de uitreiking van zijn
eenheid, zoals die in de belijdenis van Belhar is geformuleerd, kan
eredoctoraat, in de Martinikerk gaf.
daarbij wat betreft Smit ook nu houvast bieden.
Dirkie Smit verwierf wereldwijd bekendheid als een van de auteurs van de Belijdenis van Belhar uit 1982, die midden in het apartheidstijdperk in 1986 door de zogenoemde zwarte en kleurlingenkerken van de Nederduits Gereformeerde Kerk in Zuid-Afrika (NG) werd aangenomen. Vanaf dat moment speelde deze belijdenis een belangrijke rol in de kerkelijke strijd tegen apartheid en is nog steeds een belangrijk document in het verenigingsproces van NG-kerken. ‘Belhar’ benadrukt de samenhang van gerechtigheid, verzoening en eenheid in het christelijk geloof en trok daaruit openlijk de consequentie dat apartheid en racisme zonde zijn. Gevraagd naar de drie meest brandende theologische kwesties in het huidige Zuid-Afrika, greep Dirkie Smit terug op de drie thema’s van Belhar. Als eerste noemde hij gerechtigheid. In kerk en onderwijs is de erfenis van de apartheid duidelijk merkbaar. De Zuid-Afrikaanse theologe Jackie Ncala, die op dit moment aan de PThU studeert, vroeg Smit tijdens de masterclass naar zijn visie op de taalstrijd die op veel universiteiten woedt: waar in het Afrikaans wordt gedoceerd, wordt de meerderheid van de studenten buitengesloten. Smit erkende dat in deze taalkwestie de strijd tegen racisme opleeft. Of de belijdenis van Belhar voor de nieuwe generatie een zinvol instrument is, is aan hen. Jongeren moeten hun eigen voorbeelden vinden en analyses maken. De helden van weleer, zoals Nelson Mandela en Desmond Tutu, zijn niet meer zo populair als voorheen, maar Smit merkte wel op dat de woede en de frustratie onder jongeren weinig verschilt van die van vorige generaties. Als tweede brandende thema noemde hij vragen rond verzoening: de worsteling met de spoken uit het verleden. De vervreemding en bitterheid die nog altijd voor veel spanningen tussen de Zuid-Afrikanen zorgen. Ten derde wees hij op vragen rond eenheid, die zich vandaag als een vraag naar de identiteit presenteert: wie willen we zijn als Zuid-Afrikanen? Smit stelde dat er nieuwe vormen van sociale verbeelding nodig zijn in Zuid22 PThUnie
lustrumbijlage PThUnie | 10-jarig jubileum PThU
‘Preek mag geen mensen uitsluiten’
gebruikt als het mijn eigen thema gaat, namelijk veiligheid. Dat zou ik een interessante studie vinden.’
door Caspar Dullemond In uw eigen vakgebied gebruikt u toch al volop christelijke noties? Terrorisme-expert prof.dr. Beatrice de Graaf van de Universiteit Utrecht kreeg tijdens de lustrumbijeenkomst
‘Dat klopt. Ik heb me de eerste vijftien, zestien jaar van mijn
van de PThU een eredoctoraat uitgereikt. PThUnie vroeg
carrière erg in mijn eigen veld gespecialiseerd: geweld, conflicten,
haar om een reactie.
spionage. Maar de laatste tien jaar ben ik ook bezig iets dieper te graven. Als hoogleraar heb je wat dat betreft een
Gefeliciteerd met uw eredoctoraat! Had u dit zien aankomen?
voorbeeldfunctie. Waar sta je zelf als het gaat om de loop van de geschiedenis? Zie je de tijd als cyclisch, komt de geschiedenis ooit
‘Nee. Ik heb geschiedenis en Duits gestudeerd en ook nog een
tot een einde? Je moet je verhouden tot de stroom van de tijd. En
blauwe maandag natuurkunde. Dus dit eredoctoraat in de
ik merkte dat ik daarvoor heel goed bij mijn eigen traditie terecht
theologie kwam onverwacht. Overigens heb ik die studie vroeger
kan. Theologen hebben door de eeuwen heen veel over deze
wel overwogen. Maar ik dacht: dan moet je dominee worden, en
thema’s geschreven. Neem het begrip “kwaad”. Dat wordt vaak
dat lag in mijn gezindte – de Gereformeerde Bond – niet zo voor
gebruikt – in de politiek en op straat – om terrorisme aan te
de hand. Dat is het dus niet geworden. En dat is eigenlijk ook wel
duiden. Jihadistische en andere religieuze terroristen gebruiken die
weer jammer. Ik hou erg van talen, en ik vind het een aantrekkelijk
term zelf ook. Zij voelen zich vanuit God geroepen om het kwaad
idee om de Bijbel te kunnen lezen in de grondtalen. Ik zou dan
uit te schakelen. Maar zit het kwaad in de mens? Of komt het van
vooral benieuwd zijn welke woorden en woordfamilies worden
buitenaf? Daar kun je als theoloog wel wat over zeggen.’ PThUnie 23
i
Wat voor hulp zou u op uw onderzoeksterrein van theologen
afgelopen jaren in Utrecht gehoord heb over schuld, over
willen krijgen?
schepping, over genade. We hebben dominees nodig die dat kunnen. In de wetenschap noemen we dat de T-beweging. Dat
‘Een studie over het gebruik van termen rond veiligheid in de Bijbel
betekent dat je grondig geworteld staat in de kennis van je eigen
zou erg welkom zijn. En dan heb ik het zowel over security, de
vakgebied – in dit geval bijvoorbeeld exegese of systematische
man-made kant, als over safety, de natuurlijke kant. Denk
theologie – en dat je dus echt weet waar je het over hebt. Dat is
bijvoorbeeld aan de herders die hun kudde moeten beveiligen.
de lengtestreep van de T. Maar ook de streep bovenop is
Verder zou ik wel eens op een rijtje willen zien wat grote
belangrijk: de maatschappelijke verbreding en het politieke debat.
theologen hebben gezegd op momenten van oorlog en
En op dat punt kunnen theologen nog wel wat meer doen. Ze
rampspoed: Leibniz die na de grote aardbeving ging schrijven over
moeten hun publieke rol nemen, maar daarbij geen mensen
de beste aller werelden, of Bonhoeffer in de Tweede Wereldoorlog.
uitsluiten. Het dakje van de T betekent niet dat je voor één
Dat zou ik een mooi onderzoek voor een theologiestudent vinden.’
bepaald politiek standpunt actie gaat voeren. De kerk is er voor mensen van allerlei politieke kleur en snit. Hoe raak je als predikant
Het gaat op deze lustrumdag ook over de theologen van de
mensen in hun hart en reik je ze tegelijk handvatten aan waarmee
toekomst. Wat ziet u als belangrijke kwaliteit voor de huidige
ze zelf een keuze kunnen maken? Of het nu gaat over
generatie theologiestudenten?
vluchtelingen of het klimaat: je kunt mensen niet dicteren wat ze moeten vinden. De PThU zou dominees kunnen toerusten in
‘Het profetisch spreken. Ik ga graag naar de kerk om een goede
aandacht voor de Bijbelse bronnen én voor het hier en nu, maar
preek te horen. Ik wil me daarbij ook intellectueel aangesproken
zonder dat het politieke standpunt er dik bovenop ligt. Want dan
voelen: ik wil iets leren wat ik de volgende dag kan meenemen
vervreemd je mensen van je.’
naar mijn werk. Ik ben dankbaar voor de mooie preken die ik de 24 PThUnie
interview
met rector Mechteld Jansen
Benieuwd zijn naar de ander Groei. In een gesprek met Mechteld Jansen, inmiddels ruim drie rector van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU), is dit een thema dat regelmatig terugkeert. En dan heeft ze het niet zozeer over studentenaantallen en onderzoeksvolume, hoewel beide uiterst belangrijk zijn voor de universiteit, als wel over volwassen worden. De PThU mag dan wortels hebben die tot 1854, 1636 en zelfs 1574 reiken, de universiteit zelf is nog maar een ‘jonkie’, zoals Jansen het zelf liefkozend omschrijft.
De universiteit heeft inmiddels haar
elkaar. Het is belangrijk dat je elkaar
tweede lustrum gevierd, en eind dit
in het werk blijft tegenkomen, dat
jaar vindt de twaalfde dies (jaardag)
je over elkaars schouder meekijkt.
plaats. Veel gelegenheid voor
Je moet benieuwd naar elkaar
contemplatie is er in die jaren niet
blijven. Dat geldt niet alleen voor de
geweest. De eerste jaren draaiden
wetenschap, maar ook voor het
drie academische tradities – Utrecht,
geloof. Allerlei liggingen,
Leiden, Kampen – wat onwennig
belangstellingssferen
om elkaar heen, daarna ging veel
en spiritualiteiten hebben aan onze
energie zitten in een noodzakelijke
universiteit een plek. Die mogen
maar soms pijnlijke verplanting naar
niet langs elkaar heen leven.’
nieuwe vestigingen in Amsterdam en Groningen. ‘De universiteit
Etalage
moest tot een eenheid worden gesmeed en dat is de loop van deze
Na eerdere groeipijnen kan het nu
tien jaar echt wel gelukt’, aldus
weer om de inhoud gaan:
Jansen. Dit ondanks soms stevige
verdiepen, verbreden, verbanden
onderlinge verschillen, zowel bij
leggen, keuzes maken. Een
studenten als staf, in kerkelijke
ambitieus en positief geformuleerd
ligging, geloofsoriëntatie en ook
nieuw instellingsplan moet hierin
wetenschappelijke belangstelling.
richting bieden. De zichtbaarheid
‘Het is een doorgaand proces’, zegt
van de universiteit bijvoorbeeld mag
de rector: ‘Wat ik belangrijk vind is
nog wel wat groter, zo blijkt uit het
dat we, ondanks die verschillen,
plan. Jansen: ‘We willen niet alleen
elkaar in de diepte blijven vinden.
onze onderwijsprogramma’s in de
Daar moeten we aan blijven
etalage zetten, maar ook onze
werken.’ Hoe dan? ‘Daar kun je in
mensen die dit onderwijs geven. Wij
onderwijs en onderzoek ruimte voor
willen dat aanstaande studenten
scheppen. Je moet het gesprek met
zich kunnen identificeren met
elkaar blijven aangaan. Mensen die
bepaalde docenten en
elkaar uit het oog dreigen te
onderzoekers.
verliezen, breng je toch weer bij PThUnie 25
interview
met rector Mechteld Jansen
‘Onze docenten mogen best wat meer in het licht gezet worden’
Aan wie wil jij je optrekken? Bij wie
Kwaliteiten
profiel voor een studie die ik zou willen volgen? Echt: er is niemand
wil jij thuis horen? Onze docenten mogen best wat meer in het licht
Maar aan wie is deze uitnodiging
die op geen van deze punten iets te
gezet worden.’ Voor de universiteit
van de rector precies gericht?
leren heeft.’
als geheel geldt iets dergelijks,
Opvallend in het instellingsplan is
voegt Jansen er aan toe: ‘We
dat de universiteit een duidelijk
Wat betekent scherp van geest?
moeten ons nog meer als
beeld heeft hoe de toekomstige
‘Als je hier komt en je hebt niet een
academische instelling profileren.
PThU-student er uit ziet. Vier
intelligentie om in te zetten, dan
Het vooroordeel van een
eigenschappen kenmerken deze
gaat het niet lukken. Wij hebben
domineesfabriek die tegen twee
theoloog van de toekomst, vindt de
dat brein van jou ook nodig. We
andere universiteiten aanhangt,
universiteit: scherp van geest, diep
zoeken mensen met een scherp
klopt niet. Wij leiden in de eerste
geworteld, breed georiënteerd en
brein en de bereidheid om het te
plaats goede academische
rijk aan spiritualiteit. Nee,
gebruiken. “Brein” bedoel ik in de
‘Als theoloog moet je willen en kunnen toelaten wat voor een ander het diepste weten is en waar de diepste emoties zitten’
26 PThUnie
theologen op. Je kunt bij ons
selectiecriteria zijn dit beslist niet,
brede zin van het woord: we
uitstekend terecht als je het ambt in
benadrukt Jansen: ‘Het zijn
hebben mensen nodig die hun
wil, maar ook als je dat niet zo ziet
kwaliteiten waaraan we graag
begaafdheden meenemen,
zitten en iets anders wilt in de kerk,
willen dat ons onderwijs en
bijvoorbeeld muzikaal of anderszins
een geloof-gebaseerde organisatie
onderzoek voldoen. En we zoeken
kunstzinnig, maar ook ruimtelijk,
of de wetenschappelijke theologie,
mensen die een samenstel van deze
zakelijk of intercultureel. Al met al
dan ben je bij ons van harte
kwaliteiten hebben of willen
gaat het om het academisch
welkom.’
ontwikkelen. De combinatie van
gehalte van de theologie. Er is wel
deze vier eigenschappen is wat we
eens het idee over een theologische
graag willen bereiken.
universiteit dat het op dat punt wel
Belangstellenden kunnen dit tegen
een beetje minder kan, maar dat is
zichzelf aanhouden: is dit een
echt niet zo.’
Diep geworteld? ‘Je mag de diepe
andere christelijke en niet-
verworteling met de protestantse
christelijke tradities, dichtbij én ver
traditie, dat kritisch-constructieve
weg.’
staan in de geschiedenis van de reformatie, niet meer vanzelf-
Contemplatie
sprekend veronderstellen bij studenten. Daar zijn we ons van
En rijk aan spiritualiteit? ‘Daarmee
bewust. Je mag hier binnenkomen
bedoelen we dat je je verdiept in de
zonder die verworteling, maar je
spiritualiteiten van anderen,
krijgt deze vervolgens van hier uit
medestudenten bijvoorbeeld, en in
wel mee. We gaan uit van een
de diverse spirituele tradities. Maar
basisbelangstelling voor waar je
het betekent vooral een doorgaande
vandaan komt en waar je naar toe
contemplatie van je eigen
gaat.’
levensbeschouwing, het je door inoefening eigen maken van wat jij
Breed georiënteerd? ‘Daarmee
gelooft. En wat dit voor
bedoelen we niet alleen een brede
consequenties heeft voor je leven.
oriëntatie op het christendom
Spiritualiteit is niet dat je vroom in
wereldwijd, maar ook en vooral een
een hoekje zit, het is een levensstijl;
brede oriëntatie op wat de vragen
het heeft ethische consequenties.
van mensen zijn en waar zij door
We hebben nu een student
gevoed worden. Als theoloog moet
rondlopen die op een bijna mystieke
je in eerste instantie empathisch
wijze met de protestantse traditie
zijn. Je moet willen en kunnen
omgaat en van daaruit kiest voor een
toelaten wat voor een ander het
veganistische levensstijl. Dat is een
diepste weten is en waar de diepste
combi die in mijn eigen studententijd
emoties zitten. Waar gaat het bij die
niet zo voor de hand lag. En zo kom
ander om? Dat is de breedste
ik er meer tegen: er zijn studenten
oriëntatie die je kunt hebben: een
die vanuit hun reformatorische of
totale warme belangstelling voor de
evangelische achtergrond kiezen
mensheid. Praktisch houdt dit in dat
voor de deeleconomie en een vorm
je een bereidheid hebt om tijdens je
van collectief leven. Spiritualiteit
studie te verdiepen in mensen uit
heeft altijd consequenties.’
Valorisatie Het instellingsplan besteedt ook veel aandacht aan valorisatie: het aanwenden van wetenschappelijke kennis ten gunste van de maatschappij. De PThU deed dit al voordat het mode werd, zegt Jansen: ‘Via de nascholing van predikanten en het organiseren van studiedagen voor een breder publiek, voegen wij al heel lang kennis toe aan de maatschappij. Maar het kan pro-actiever. Het is niet voldoende om de kennis die je hebt ontwikkeld achteraf in te zetten. Je moet kijken wat mensen om je heen willen weten en dan samen met ze die kennis verder ontwikkelen. Je zoekt partners en bondgenoten en daar ga je mee aan het werk.’ Kan ze een voorbeeld geven? ‘Op het terrein van de zorg en ethische vragen rond ouder worden doen we dit al. Maar ik zie bijvoorbeeld ook veel identiteitsvragen op ons af komen. Waarom delen mensen elkaar langs etnische lijnen, genderlijnen en godsdienstige lijnen in? Hoe kun je die grenzen duiden en daarbij ook grensverleggend zijn? Dat zijn basisvragen voor de samenleving van dit moment en ik denk dat theologen daar een verstandige inbreng in kunnen hebben.’
PThUnie 27
dagboek Passie: ook als het niet goedkomt
Renate Japenga
Premaster student Renate Japenga (30) studeerde eerder hbo theologie en werkt nu als kerkelijk jeugdwerker. Ze is een alleenstaande moeder van twee kinderen van zeven en vijf jaar. Over het moeder (en mantelzorger) zijn van een kind met ingewikkelde psychi-sche problematiek schrijft ze op haar blog moederangstmoederhoop.wordpress.com.
Studie:
Vandaag heb ik weer zo’n dag dat ik nergens warm van word. Behalve van m’n
Naam:
Premaster Plaats
Amsterdam
bed, als ik diep onder de dekens weg duik om de zware dikke werkelijkheid even buiten te sluiten. Terwijl ik mezelf ondertussen probeer te vertellen dat het goedkomt. Ik heb een dochter van zeven jaar oud. Mijn lieve, mooie dochter lijdt aan een zware angststoornis: selectief mutisme. Dat betekent dat ze bij mensen buiten het gezin niet kan praten doordat ze verlamd is van angst. In het dagelijks leven betekent dit paniek, overprikkeling, dikke tranen en verdriet, boosheid, machteloosheid, slaan, schoppen, radeloosheid, dwang, controle en eenzaamheid; het ene bij haar en het andere bij mij en sommige dingen hebben we allebei. Elke dag is een worsteling. Naar school gaan is een worsteling. Het gevoel van de eerste schooldag heeft zij elke dag, de hele dag. Plus nog wat extra angst en eenzaamheid. Succes, meisje van zeven jaar. Groei maar, ontwikkel je maar. Gedij maar in deze warboel van emoties en spanningen. En ik probeer alles bij elkaar te houden, besteed uren aan gesprekken met hulpverlening en therapie. Elke seconde van de dag scan ik haar lichaamstaal om te kijken wat ze nodig heeft, wat ze eigenlijk wil zeggen met haar soms heftige gedrag. Liefde, begrip, geduld, incasseringsvermogen, soms moet ik het uit m’n tenen halen. Maar voor haar doe ik dat. Liefdevol Elke dag is zwaar. Elke dag is slikken. Elke dag vraagt om een extra dutje omdat de energie niet aan te slepen is. Maar toch, als ik de ontspannen glimlach zie van haar, met al zes grotemensentanden die net te groot zijn voor haar mond… Als ze haar armen naar me uitstrekt en vraagt of ik bij haar kom liggen. Als ze moet lachen om m’n grapjes. Als ze liefdevol haar broertje helpt. En toen ze me zei: ‘Soms ’s nachts vraag ik God dat ik durf te praten. Met mijn gewone stem en voor eeuwig.’ Ik kan nog wat van haar kracht leren. Mijn grote droom is om theoloog te worden. Maar ik kan maar in zulke kleine stapjes werken aan die droom dat ik niet weet of ik het ooit kan realiseren.
28 PThUnie
dagboek Ik worstel met de tijd om alles voor mijn premaster voor elkaar te krijgen. Ik worstel met mijn energie na een intensieve dag, om dan nog te studeren. Maar ik worstel ook met mijn gevoel. Ik moet mezelf elke dag leren om mezelf deze droom te gunnen. Soms raak ik ineens mijn droom kwijt. Tot ik weer bezield word en weet waarom ik het doe. Passie is meer dan alleen bezield worden, het is ook lijden. Zoals houden van dit meisje gepaard gaat met veel moederpijn. Om alles wat niet is of wel is. De Passie in de aanloop naar Pasen zit vol gebrokenheid en lijden, maar ook vol bezieling en liefde. Pasen betekent niet dat het wel weer goedkomt. Het is geen simpel doekje voor het bloeden. En het eenzame lijden van Jezus is ook niet weggenomen door de opstanding. Jezus zou er niets aan gehad hebben als iemand in Jeruzalem tegen hem zou hebben gezegd: ‘Het komt wel goed. Ja, je wordt bespot, geslagen en bespuugd, maar als je gestorven bent aan het kruis sta je ook weer op.’ Dat neemt zijn lijden niet weg, maar ontkent het. Als ik mijn dochter een kus geef op haar zere knie, dan is de pijn daarmee niet weg, maar wel haar hulpeloze gevoel. Dat kan ik met mijn kusjes. Stapje Ik kan haar angst niet wegkussen en haar lijden is ook mij soms te zwaar. Ik word boos als mensen zeggen dat het vast wel weer goedkomt later, want daar durf ik niet van uit te gaan. Niet omdat ik zo’n pessimistisch mens ben. (Ik bedoel: ik eet heel veel chocola zonder ooit erover na te denken dat ik er ongezond van word.) Maar een opmerking dat het later wel weer goedkomt, neemt mijn dochters lijden niet serieus. Het ontkent het lijden juist. En wat is goedkomen volgens onze maatstaven? Maar hoewel ik er niet van uit durf te gaan dat het goedkomt, dat haar lijden weggenomen wordt, ga ik er vol voor. En elk liefdevol moment samen is er één, elke succeservaring is er één. Elk stapje vooruit vieren we. Dat is passie. Ondanks alle gebrokenheid is er hoop en liefde. Ook al komt het niet goed, het is toch goed. Het is waardevol. We houden van elkaar. Ik heb een grote droom. En dat is om op de preekstoel aan mensen te kunnen vertellen dat dingen ook níet goed kunnen komen. Dat het verhaal van God niet vertelt dat alles leuk is. Maar dat er altijd hoop is. Ook als je zelf geen hoop meer hebt. Dat je altijd gedragen wordt. Ook al heb je het gevoel van een eindeloos vallen. Dat er Iemand is die het lijden samen met je wil aangaan en het met je in de ogen wil kijken. Dat is de boodschap van Jezus en van het Paasverhaal. Dat is wat ik mijn dochter probeer mee te geven. En soms heb ik het nodig dat iemand dat mij vertelt.
PThUnie 29
Utrechtse theologie: van Voetius tot Vriezen
door Antonie Vos
Utrecht was steeds de kerkelijke
‘de schamele gemeente’ - om met
hoofdstad van Nederland, maar
Knappert te spreken. Hij maakte
Voetius (1589 - 1676) heeft
theologie niet alleen voor zijn
Utrecht cruciaal voor de
zoons, maar ook voor zijn collegae
Hervormde Kerk gemaakt. Hij
tot een feest, die elke week na de
was een man van ora et labora
kerkenraadsvergadering ‘tot
en hij was wetenschappelijk
leringhe ende vermaeck’ bij Voetius
ontembaar. Als student volgde
op college zaten. De stokoude
hij ook anatomische lessen. Toen
Voetius stierf, zoals hij geleefd had.
Diodati tijdens zijn verblijf in
Op zijn sterfbed klinken uit zijn
Dordt voor de Nationale Synode
mond de woorden van Bernard van
(1618 - 1619) les in het Italiaans
Clairvaux: Desidero te millies, mi
gaf, leerde Voetius er even
Jesu! Quando venies? Duizendmaal
Italiaans bij. Hij belichaamt een
verlang ik naar U, mijn Jezus!
ontspannen, gemoedelijke sfeer,
Wanneer zult Gij komen? Zijn
waarin hij extravert, monter en
collega en wijkpredikant Ds.
vroom dag en nacht kon
Gentman vult aan, alsof het de
werken. In Utrecht kreeg hij echt
gewoonste zaak van de wereld is:
voet aan de grond. Met zijn
Me de te quando saties? Wanneer
collega’s en leerlingen
zult Gij mij met Uzelf verzadigen?
faculteit benoemd kon worden.
stempelde hij niet alleen de
Bij het wondere leven van Voetius
Nicolaas Beets reisde speciaal naar
Academia voetiana en de stad,
blijft er dan ook reden te over om
de pastorie van Bloemendaal om de
maar door de Nadere Reformatie
met Anton van Duinkerken te
jonge Josué Jean Philippe Valeton
ook grote delen van ons land
vragen: ‘Wie is op heden groter, wie
(*1848) hiervoor te winnen. Zijn
met een dynamisch, opgewekt
oprechter?’
missie slaagde en Valeton Jr. (1877
en vernieuwend geloof. Als buitenlandse gasten zich later in
- 1912) zou zich niet alleen tot een Duplex Ordo
Utrecht aandienden om de
30 PThUnie
Voetius
gewaardeerde en geliefde prof ontwikkelen, maar ook de drijvende
wereldberoemde professor te
Dit niveau zou Utrecht niet altijd
kracht van de faculteit worden. De
bezoeken, moest men hem vaak
blijven halen, maar de toon was
king makers van na de Tweede
bij de catechisaties voor de
gezet en bleef gezet. De afgelopen
Wereldoorlog: Maarten van Rhijn
weesjes aan het Springweg
eeuw stond ook de Utrechtse
(‘Sint Maarten’) en Wim van Unnik
wegplukken. Als moeders hand
theologie in het teken van de
waren beiden bewonderaars van
er niet was om naar Jezus te
duplex ordo. De nieuwe Hoger
Valeton en wisten dat – in het
gaan, dan was er de hand van
Onderwijswet van 1876 betekende
inspirerende gezelschap van de
de grote theoloog.
echter niet alleen dat er twee
lectuur van Isaäc van Dijk (1847-
kerkelijke hoogleraren tot de
1922: een geniale generalist, maar
Voetius was sociaal bewogen. In de
faculteit toetraden – zij hadden
wel specialist op de moderne
kwestie van de pandjeshouders
overigens geen zitting in de
devotie) - ook op mij over te
zette hij het ideaal van de theocratie
‘hooglerarenfaculteit’ –, maar dat er
dragen. De Utrechtse sfeer zou nog
in voor armen en misdeelden, voor
ook een vierde hoogleraar in de
tot ver in de twintigste eeuw door
de wijsbegeerte in Utrecht van 1846
historisch denken om het orthodoxe
tot 1889) en Scholten tot de
geloof niet te verliezen, en volgens
ommezwaai van Scholten, die hem
Karl Barth is openbaring niet
tot de vader van de moderne
historisch. Volgens de Utrechtse lijn
theologie zou maken. Deze
van Valeton Jr. tot Vriezen is de
moderne theologie vond, dat de
geschiedenis echter juist de sleutel
gehele heilsgeschiedenis overbodig
tot de openbaring. Ik voeg daaraan
is. Zij heeft nooit de Hervormde
nog toe: de openbaring is ook de
Kerk veroverd, maar wel een zeer
bron van de dynamiek van de
groot deel van het
geschiedenis en dat geldt niet alleen
predikantencorps. Het waren
voor de bijbelse geschiedenis, maar
Utrechtse studenten die deze ‘clash’
ook voor de geschiedenis van de
aan de hand van Daniel Chantepie
philosophia christiana: nadenken
de la Saussaye overleefden: de
over de openbaring leidt tot nieuw
inspirator van Pierre Daniel
denken.
Chantepie de la Saussaye, Josué
Nicolaas Beets
Jean Philippe Valeton en Isaäc van
Prof.dr. Antonie Vos is hoogleraar
Dijk – de drie vrienden!
historische theologie aan de Evangelische Theologische Faculteit
Openbaring
de ethische theologie, die
Leuven. Tot 2009 was hij universitair docent systematische theologie aan
christocentrisch is, gestempeld worden: Beets, Valeton Jr, J.
Uit deze kring kwam Utrechts
de vestiging Utrecht van de PThU.
Cramer, Lamers, Baljon, Van Veen,
grootste prestatie voort: de lijn van
Dit is de tweede in een serie over de
Daubanton, Obbink (vader en
Valeton Jr., Obbink Sr., De Groot en
‘voorgangers’ van de PThU:
zoon), J. A. Cramer, Brouwer, M.
Vriezen. Zij creëerden een nieuwe
Kampen, Utrecht en Leiden.
van Rhijn, Berkelbach van der
visie op de relatie tussen
Sprenkel, Edelkoort, Van Unnik,
geschiedenis en openbaring.
Vriezen, Loen.
Volgens de ‘moderne theologie’ schakelt de wereldgeschiedenis de
‘Volgens de Utrechtse lijn is de geschiedenis de sleutel tot de openbaring’ In 1846 leidden de woeste
heilsgeschiedenis uit, volgens de
conflicten tussen de jonge
neocalvinistische theologie moet
Opzoomer (* 1821: hoogleraar in
men zich verre houden van PThUnie 31
Was een hartinfarct bij vrouwen altijd maar zo duidelijk te herkennen
Een betrouwbare test kan vrouwenharten redden. Geef nu via hartstichting.nl/vrouwenhart 32 PThUnie
Voltooid verleden column tijd Ciska Stark Restanten ‘Dit is nog over’, zegt mijn zus en wijst naar een half gevulde bananendoos in een hoekje van de kamer. Ik zie de houten rand van een paar fotolijstjes. Een met fluweel bekleed sieradendoosje en wat albums die over de rand steken. Verder keurig gesorteerde enveloppen met op elk een etiket met de naam van een familielid dat de inhoud aan foto’s verder mag bewaren, verdelen of in de kliko gooien. Ooit hadden ze een kleine boerderij, onderaan de dijk. Daar werd nooit iets weggegooid. Anderhalf pond draadjesvlees, op zondag aangesneden, genoeg voor een hele week. Restjes bestonden niet, die werden opgebruikt, eerst door de mensen, dan door de kippen. Water uit de wasmachine was nog goed genoeg om de vloer mee te schrobben. Als van een overhemd de kraag en manchetten versleten waren, werden ze netjes binnenstebuiten gekeerd. Kon doordeweeks nog prima gedragen worden. En was de tweede ronde voorbij, dan werd een katoenen overhemd in stukken geknipt tot zakdoek voor tijden van verkoudheid en een flanellen hemd tot zachte stofdoek, of uierdoekje voor de koeien. Keurig gestreken, altijd. ‘De ecologische voetafdruk van tante H. is niet groot geweest’, zegt de pleegzoon bij haar uitvaart. Haar impact op anderen wel. Een volle kerk bij het afscheid van een 96-jarige. Nooit kinderen gehad, maar neven, nichten en dorpsgenoten die zich welkom wisten en allemaal wel eens een stukje van de anderhalve pond vlees op hun bord hebben gekregen. De laatste kamer was nu leeggeruimd. Binnenkort zou ook de bananendoos niet meer nodig zijn. Vijftien jaar een steen, dan is alles voorbij. ‘Stof zijt gij’, hoor ik de plaatselijke lekenprediker zeggen. En nog iets over de hemel, maar die is nauwelijks waar te nemen. Het zwerk is zuinig met zonlicht vandaag. Niet eens een laatste restje als bemoediging aan het graf. Terwijl ik een kleine buiging maak bij de kist, gaat de prediker met zijn elektrische scootmobiel vooraan de stoet terug naar het leven. Even raakt hij met een voorwiel van het pad, in de bagger, en dreigt te kapseizen. Een paar sterke handen duwen hem weer in de goede richting. De rest is geschiedenis.
Dr. Ciska Stark is universitair docent Homiletiek aan de vestiging Amsterdam en directeur Onderwijs van de PThU. PThUnie 33
Cursusaanbod PThU in het kader van de Permanente Educatie
Doorn, 31 mei - 1 juni
‘Dordt’ als bemoediging in preek en pastoraat De vierhonderdste verjaardag van de Synode van Dordrecht (1618-1619) is een mooie gelegenheid om de Dordtse Leerregels tijdens een serie kerkdiensten aan de orde te stellen. Dat vindt prof.dr. Wim Moehn, bijzonder hoogleraar vanwege de Gereformeerde Bond aan de PThU Amsterdam. Met zijn PAO-cursus ‘Preken over Dordt’ wil hij predikanten inspireren om grondig aan de slag te gaan met dit toch wat op de achtergrond geraakte belijdenisgeschrift. Er is op dat punt nog wel wat werk te verrichten, weet Moehn. De middagdienst, waarin traditioneel over een artikel uit de belijdenisgeschriften wordt gepreekt, is in de meeste gemeenten afgeschaft. En waar deze ‘leerdienst’ nog wel plaatsvindt, wordt een zondag uit de Heidelbergse Catechismus besproken en een enkele keer een artikel uit de Nederlandse Geloofsbelijdenis. De Dordtse Leerregels – ook wel bekend als de Vijf artikelen tegen de Remonstranten – zijn in de leerdienst niet populair. Nooit geweest ook, aldus de hoogleraar. Aan de ene kant kan hij zich daar wel iets bij voorstellen: ‘Ze waren niet bedoeld als complete geloofsleer, al worden ze zo wel eens gepresenteerd. Ze waren ook niet bedoeld om in de eredienst te gebruiken. Nee, ze waren een leeruitspraak over predestinatie en vrije wil, als reactie op een conflict in de kerk.’ Aan de andere kant zijn ze wel een essentieel onderdeel van de belijdenisgeschriften: ‘En dus mogen ze geen dode letter zijn.’ Zijn de Dordtse Leerregels inspirerend voor een preek? Moehn vindt van wel: ‘Als het gaat om Gods plan in het leven van een mens, over hoe Hij mensen bereikt met het Evangelie, dan zijn dit hele mooie teksten. Ze zijn ook geweldig bemoedigend. Het laatste van de vijf artikelen had ik recent tijdens college aan de orde. Ik zette de tekst af tegen de situatie van de Koptische Kerk op dit moment. Wat is dat toch, dat mensen die onderdrukking volhouden? Ze zeggen niet: we gaan ondergronds of we pakken het vliegtuig. Nee, ze blijven op hun post. Dan kom je bij motieven terecht waar in de Dordtse Leerregels ook over nagedacht is, over de volharding van de gelovige. Wat is dat geheim? Ik merk hoe enthousiast mijn studenten hiermee bezig zijn en hoe ze geprikkeld worden om hierover na te denken – en ze zijn echt niet allemaal van de Gereformeerde Bond.’ Het eerste doel van de cursus is het maken van een preekschets, aldus de hoogleraar: ‘Hoe verwoord je deze thema’s in de gemeente waar je werkt? Daar wil ik mee aan de slag: het werkelijk doordenken en praktisch vertalen van deze thematiek.’ Maar van Moehn hoeft dit niet per se tot een serie middagdiensten te leiden: ‘Het kan ook een interessant leerhuis opleveren. En de vraag hoe je het als mens tot het einde volhoudt, heeft natuurlijk ook een pastorale kant.’ Kosten € 575,- | Aantal ECTS: 2 | Aanmelden voor 29 maart 34 PThUnie
Doorn, 18 - 19 juni
De nieuwe kerkorde: waar moet je op letten? Gewoontes slijten moeizaam. Er zijn nog altijd PKN-predikanten die denken vanuit de sfeer van hun eigen hervormde, gereformeerde of lutherse kerkorde. Daar zit een risico in, zegt dr.mr. Klaas-Willem de Jong, universitair docent Kerkrecht aan de PThU: ‘Dan denk je te weten hoe het zit, maar dat klopt dan niet.’ Hoog tijd dus voor een ‘update Kerkorde’ in het PAO-aanbod. Ook al omdat er in deze kerkorde uit 2004 alweer het nodige verandert. Die aanpassingen aan de kerkorde zijn het gevolg van de visienota Kerk 2025, het plan om de Protestantse Kerk in Nederland ook in de komende decennia relevant en betekenisvol te laten zijn. De grote lijn van de kerkorde blijft weliswaar intact, aldus De Jong, maar in de ordinanties zijn er behoorlijke veranderingen: ‘Er komen meer mogelijkheden voor plaatselijke gemeenten.’ De belofte dat de aangepaste kerkorde eenvoudiger zou worden, is niet helemaal waargemaakt, vindt hij: ‘Als je kritisch kijkt naar wat er nu ligt, dan zijn er eerder meer dan minder regels. En dat is natuurlijk een extra reden voor zo’n PAO-cursus.’ Waarom is het belangrijk dat predikanten de kerkorde goed kennen? De Jong: ‘Meestal gaat het in de kerk gewoon zoals het gaat. De kerkorde wordt pas uit de kast getrokken op het moment dat het moeilijk wordt. Het zou goed zijn als predikanten al op een eerder moment de regels paraat hebben. Want als je de kerkorde echt nodig hebt, is het vaak al te laat.’ De Jong belooft een interessante en vooral praktische cursus: ‘Na afloop weet je weer wat er staat. Je weet waar je op moet letten en – minstens zo belangrijk – waar je niet meer op hoeft te letten.’ Kosten € 575,- | Aantal ECTS: 2 | Aanmelden voor 4 mei
Voor het complete cursusaanbod , aanmelden en meer informatie, kijk op www.pthu.nl/pao PThUnie 35
Contemplatief professioneel De horizon van permanente educatie is een idee van professionaliteit. Net zoals andere professionals moeten predikanten en kerkelijk werkers zorgen dat ze bij blijven en op de hoogte van nieuwe ontwikkelingen zijn. Ze moeten bijscholen, want anders gaan ze achterlopen. Nu is het nogal moeilijk om precies te zeggen wat ‘bijblijven’ in de theologie nu eigenlijk is en wanneer je nu eigenlijk ‘achterloopt’. Modern is immers niet hetzelfde als ‘waar’, net zomin als vroeger alles ‘beter’ was. Het is eerder, zoals Miskotte ergens schreef, dat we landbouwers blijven, weliswaar met moderne machines, maar toch landbouwers, die zaaien en maaien, wieden en wachten, afhankelijk als we zijn van de natuur en de Geest. In de theologie delen we in de pogingen van vele generaties om toegang te vinden tot het geheim van de wereld, de mensen en van God. We zijn lid van een grote gemeenschap van zoekers, een grote familie die door de geschiedenis trekt en hardnekkig blijft vragen wat het betekent om de naam van God uit te spreken, de naam van Jezus op onszelf te betrekken en te leven vanuit het besef dat we onder een heilig licht onze weg gaan. Daarom lijkt theologie de ene keer op een archeologische vindplaats en de andere keer op een laboratorium. Soms zijn we musici die zo goed mogelijk de bestaande partituur tot klinken pogen te brengen, soms zijn we componisten, die de oude noten creatief tot een nieuwe compositie rangschikken. De horizon van permanente educatie is hiermee niet die van een functionele professionaliteit, zelfs niet die van een normatieve professionaliteit, maar die van een contemplatieve professionaliteit. Ik geef toe, die vorm van professionaliteit bestaat niet, althans niet in de literatuur; het is de schuld van Thomas Merton dat ik erop kom. Kort geleden herlas ik zijn laatste boek, Contemplative Prayer, dat na zijn plotselinge dood in 1968 postuum uitgegeven werd, en werd weer getroffen door de reikwijdte van zijn denken. Het gaat hem in dit boek om het wezen van het kloostergebed, maar gaandeweg komt hierbij de hele wereld tot klinken, inclusief de diepten van het eigen hart. Dit weerspiegelt de man zelf. Vanuit de stilte van zijn cel was hij betrokken op de hele wereld. Zijn denken is modern, maar hij citeert het meest voorgangers uit de middeleeuwen. Hij schreef net zo diep en echt over het christelijk geestelijk leven als over Zen. ‘Het geestelijke leven heeft sterke intellectuele funderingen nodig’, zei hij met reden en dat impliceerde dat wie het oog op Christus heeft zonder angst wijd kan zien, over de grenzen van godsdiensten heen. Hoort dit bij professionaliteit? Ja, het hoort bij het vak van de geestelijke om het innerlijk oog steeds verder te openen en niet te stoppen bij de grenzen van het eigen kennen. Het hoort bij het ambacht om ‘het gebed van het hart als een manier om zichzelf in de aanwezigheid van God en de realiteit te bewaren, geworteld in de eigen innerlijke waarheid’ te begrijpen. Het is de eigen aard van de geestelijke professionaliteit die vraagt om een type permanente educatie die de predikant en kerkelijk werker niet alleen beter, maar ook ruimer maakt. De horizon is het geheim van God, de wereld, wijzelf. Theo Witkamp, coördinator Postacademisch Onderwijs PThU
36 PThUnie
greep uit het aanbod Geloof in de publieke ruimte Wat doen we nu de kerk krimpt? De Britse theoloog en voormalig aartsbisschop van Canterbury Rowan Williams stelt dat het geen optie is om geloof te beperken tot de privésfeer. De kerk heeft ook in de huidige tijd belangrijke en fundamentele dingen te zeggen, vindt Williams, en moet dat ook vooral doen. Is Williams’ benadering werkbaar in Nederland? Deze cursus is onderdeel van het cluster Kerk, cultuur en samenleving. Docenten: dr. Gert van Klinken en prof.dr. Rinse Reeling Brouwer.
Doorn | Kosten € 575,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 6 april
Omgaan met de wonderverhalen van het Nieuwe Testament Wat doen we op de kansel met de wonderverhalen uit het Nieuwe Testament? En wat betekenen deze wonderverhalen voor onszelf? De cursus biedt een overzicht van een aantal oudere invalshoeken, bijvoorbeeld die
start
22 mei
start
24
van het rationalisme, maar concentreert zich op nieuwere benaderingen, zoals de narratieve en interculturele. Onder meer bibliodrama zorgt ervoor dat we niet boven en buiten het verhaal blijven staan. Deze cursus is onderdeel van het cluster Bronteksten in beweging. Docenten: dr. Jan Krans en dr. Theo Witkamp, m.m.v. prof.dr. Annette Merz.
Doorn | Kosten 575,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 6 april
Leider tegen wil en dank Mozes’ leiderschap is niet onaangevochten en kent ook veel mislukking. In deze cursus gaan we daar nader op in, op basis van exegetisch handwerk en via bestudering van de rabbijnse literatuur, met name parabels uit Midrasjiem. In deze teksten wordt beeldend uitgelegd hoe Mozes eigenlijk liever bedankte voor de taak van leider, hoe hij gefrustreerd was door de klachten van zijn volk, en ook door het feit dat hij niet de Jordaan over zou mogen steken naar het beloofde land. Deze cursus is onderdeel van het cluster Theologisch leiding geven. Docenten: dr. Lieve Teugels en prof.dr. Klaas Spronk.
Doorn | Kosten 575,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 6 april
Het ‘religieloze christendom’ van Peter Rollins Diettrich Bonhoeffers gedachten over een ‘mondige wereld’ en een ‘religieloos christendom’ blijven intrigeren. Peter Rollins (geb. 1973), een jonge, provocerende inspirator van de emerging churches beweging, herontdekte de radicale Bonhoeffer. Zijn post-seculiere christendom laat zich het beste kenmerken als een niet-religieuze theologia crucis. Is Rollins alleen een provocateur? Of is hij, zoals zijn vriend John D. Caputo hem omschreef ‘een nieuwe Bonhoeffer voor de 21e eeuw’? Docent: prof.dr. Frits de Lange.
Doorn | Kosten € 575,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 6 april
Ich und Du in de actuele context In 1923 verscheen Ich und Du, het mooie maar ook raadselachtige werk waarin Martin Buber de grondwoorden uitlegde die volgens hem het menselijk bestaan vormgeven. Juist in de moderniteit is er een constante spanning tussen de werkelijkheid van de ontmoeting en de instrumenteel-technisch gekleurde ik-het relaties. Betekenisvol leven is volgens Buber alleen mogelijk als de ik-gij relatie in het menselijk bestaan de dragende relatie blijft. Docent: prof.dr. Renée van Riessen.
Doorn | Kosten € 575,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 6 april
mei
start
29 mei
start
7
juni
start
21 juni
PThUnie 37
“Als je kanker hebt overleefd, is het nog niet uit je leven.� Kanker doet meer met je dan je denkt. 86% van de mensen die worden of zijn behandeld voor kanker ervaart klachten. Soms zelfs nog jaren erna. Angst, onzekerheid, vermoeidheid en impact op de relatie komen het meest voor. Praat erover. Meer informatie vind je op kwf.nl/hulpnakanker.
38 PThUnie
Voor aanmelden en meer informatie op www.pthu.nl/agenda
9/4/2018
Predikantendag met Miroslav Volf Bijeenkomst ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van de Nederlandse Bond van Predikanten, met medewerking van onder meer Miroslav Volf, Dominee Gremdaat, Mechteld Jansen en Janneke Nijboer. De jubileumdag wordt gehouden in de Geertekerk in Utrecht. Meer informatie op predikanten.nl.
14/4/2018
Voorlichtingsdag Voorlichtingsdag over de bachelor theologie van de Rijksuniversiteit Groningen, met daarin het traject van de PThU, waarmee studenten aansluitend kunnen instromen bij een van de masters van de PThU. Meer informatie op rug.nl.
11-13/5/2018
Ontmoetingsweekend Ontmoetingsweekend van joodse, christelijke en moslimvrouwen. Door de heilige teksten van elkaars traditie te lezen, zegt de organisatie, ‘worden dwarsverbanden mogelijk en worden deelneemsters uitgedaagd teksten die zij meenden te kennen door de spiegel van de ander opnieuw te bekijken’. Vanuit de PThU verleent dr. Gé Speelman medewerking. Het weekend vindt plaats in het Dominicaanse klooster in Huissen. Meer informatie op kloosterhuissen.nl.
Inspiratiefestival Inspiratiefestival op Terschelling met lezingen van inspirerende theologen, (meezing)concerten, spirituele strandwandelingen, vieringen, vertellingen, theater, dans en veel muziek en andere cultuur. Ook kunnen deelnemers inspiratie opdoen voor de dagelijkse kerkelijke praktijk in workshops.
26-28/10/2018
PThUnie 39
Deze foto trof me op de fotoexpositie ‘Metamorphoses’ van De Lichtdichter. De vorm van het boompje doet denken aan een menora. In combinatie met het boek dringt zich de associatie met de Tora op, die ‘levensboom’ wordt genoemd. Als de Tora wordt teruggebracht naar de ark worden deze verzen uit Spreuken en Klaagliederen gezongen: ‘Zij is een boom des levens voor hen die zich aan haar vasthouden; wie op haar vertrouwt, is gelukkig. Haar wegen zijn aangename wegen, al haar paden zijn vredig. Laat ons terugkeren naar U en wij zullen terugkeren, vernieuw onze dagen als vanouds.’ De metamorfose van boom tot boek is bij dit Boek niet compleet. Lieve Teugels
Beeld: ‘Tree of Life’ | De Lichtdichter.