PThUnie maart 2018

Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit jaargang 12 | nummer 1 | maart 2018

Streven naar een heilig leven

Preken over ‘Dordt’

Lustrumbijlage: ‘In uw licht zien wij licht’

Het Dominass team is er voor u!

Dominass assurantiĂŤn bv

“De predikanten verzekeraar�

Dagelijks zetten onze specialisten zich in om de verzekeringen van inmiddels ruim 3.700 predikanten zo goed mogelijk te beheren.

Kennis van zaken, een uitgekiend verzekeringspakket en een grote betrokkenheid bij uw persoonlijke situatie!

Kennismaken is eenvoudig: bel en u ervaart het Dominass gevoel.

www.dominass.nl - 0344-642404

Licht en donker

‘In uw licht zien wij licht’, zo luidt de zinspreuk van de PThU waarmee elk van haar plechtigheden kort en krachtig wordt geopend. De plechtigheid van de afgelopen tijd was natuurlijk de jubileumviering. Die zinspreuk paste daar prima bij. Dat zal in dit nummer wel duidelijk worden, zowel in het lichtvoetige verslag als in de fraaie foto’s. Het woord ‘plechtigheid’ dekt maar ten dele de lading. Er was inderdaad veel plechtigs. Ook daarover kunt u lezen, de uitreiking van de eredoctoraten bijvoorbeeld en de teksten die duidelijk maken hoezeer Beatrice de Graaf en Dirkie Smit die doctoraten waardig zijn. Die jubileumviering was echter in de eerste plaats een feest.

Wat is theologie toch een mooi vak!

Het aantrekkelijke van de theologie is ook dat het licht en donker met elkaar verbindt. Juist omdat het licht zo belangrijk is, wordt er veel aandacht besteed aan het tegendeel daarvan. Theologie gaat de problemen van kwaad en mislukking niet uit de weg, maar verdiept zich daarin. Ook dat komt ter sprake bij de eredoctores. Dirkie Smit vond in de theologie wegen om de strijd tegen de apartheid grondig aan te pakken. Beatrice de Graaf verdiept zich in de wortels van het kwaad en put uit de bronnen van onze christelijke traditie om zich daartegen te weer te stellen.

In dit nummer van de PThUnie is het ook niet alleen maar feest. Leest u ook het dagboek van de pre-masterstudent en de ernstige woorden van Theo Boer over de huidige ‘verslaving aan de dood’. Anders is er nog wel onze Chinese research fellow Jingyi Ji, die aan de hand van Paulus en de Chinese wijsgeer Xunzi duidelijk maakt dat ons leven niet goed, maar onvolmaakt is.

Wie licht en donker combineert dreigt in grijsheid te vervallen. Dit nummer van de PThUnie bewijst het tegendeel.

Klaas Spronk, Hoofdredacteur

PThUnie 3

inhoud jaargang 12 | nummer 1 | maart 2018

25 18 ‘Dankzij Jezus Christus ben je vernieuwd, je bent een nieuw persoon geworden, maar wat betekent dat vervolgens voor je leven?’

10

06 Publicaties & promoties 09 Column: Tegenwoordige tijd 10 In gesprek: Jyingi Ji en Renée van Riessen 14 Bärry Hartog op de schouders van...

15 De stelling: Theo Boer 16 Nieuws 17 Speciale lustrumbijlage 25 Interview met rector Mechteld Jansen 28 Dagboek: Renate Japenga 30 De erfenis van Utrecht 33 Column: Voltooid verleden tijd 34 De permanente predikant 39 Agenda 40 Openbaring

4 PThUnie

‘Op individuele euthanasiegevallen moet je nooit kritiek leveren, maar dat geldt niet voor de achterliggende tendensen’

15

&colofon

28

PThUnie is een magazine dat drie keer per jaar verschijnt. Het blad is met name bedoeld voor predikanten in de PKN en het wordt ook toegezonden aan studenten, medewerkers en relaties van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU).

Het magazine wordt uitgegeven door de PThU. Redactie Jodien van Ark, Theo Boer, Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest, Ton van Kattenbroek (adviseur), Klaas Spronk (hoofdredacteur). Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, 088 3371 866, pthunie@pthu.nl Vormgeving Veldman Print & Sign Realisatie www.veldmanprintensign.nl Fotografie Sonny Tiwow, Beeldvoerders, Freddy Schinkel ISSN-nummer 1876-9233.

PThUnie 5

De heilzame effecten van exposure

Pieter Vos (red.), Liturgy and Ethics: New Contributions from Reformed Perspectives (Studies in Reformed Theologie 33).

Promotie Rob van Waarde (13 november 2017)

Leiden/Boston: Brill 2018, 338 pp.

Momenteel is er in de theologie veel aandacht voor het verband tussen liturgie en christelijke ethiek, zowel bij liturgiewetenschappers als bij systematisch theologen en ethici. Dit boek is een verzameling internationale bijdragen over dit thema, als neerslag van een conferentie die het International Reformed Theological Institute (IRTI) in 2015 organiseerde in New Brunswick (USA). Anders dan de bekende Blackwell Companion to Christian Ethics onder

Oog in oog. Een missiologische studie naar de betekenis van de exposurebenadering in de stedelijke context. Dat is de titel van het proefschrift dat Rob van Waarde aan de PThU Amsterdam verdedigde.

redactie van Stanley Hauerwas en Samuel Wells, wordt het thema in dit boek belicht vanuit een specifieke traditie: de Reformed tradition. Dat biedt de mogelijkheid om dieper in te gaan op voor die traditie kenmerkende thema’s en ze tegelijk in een breed oecumenisch perspectief te plaatsen, zoals de vraag hoe het handelen van God zich in de liturgie verhoudt tot het handelen van mensen (Hak Joon Lee) en de

Exposure is een werkbenadering die professionals

centrale betekenis van gerechtigheid in de eucharistie

ondersteunt om in achterstandswijken verbinding

(Nicholas Wolterstorff). PThU-eredoctor Dirkie Smit belicht

te leggen met en tussen diverse groepen in de

de vraag ‘What makes worship good?’ en Bernd

samenleving. Het onderzoek maakt zichtbaar hoe

Wannenwetsch biedt een fascinerend zicht op de betekenis

mensen binnen deze werkbenadering vanuit hun

van het offertorium als een dubbele vorm van identificatie:

inspiratie en geloof op een niet-bedreigende

van de gelovige met de offergaven en van Christus met de

manier bij kunnen dragen aan vernieuwing van de

gelovige. Anderen belichten de formatieve betekenis van het

maatschappij. De exposurebenadering draagt bij

Avondmaal vanuit praktisch-theologisch perspectief (Jasper

aan een groei in zelfachting en agency van

Bosman, Hans Schaeffer). Ook wordt het thema gerelateerd

bewoners, verdieping van de spiritualiteit en

aan morele issues en specifieke praktijken, zoals

professionele identiteit van beroepskrachten en

arbeidsethiek (Pieter Vos), huwelijksrituelen (Almatine

vorming van wederkerige (geloofs-)

Leene), ritualiteit in de Indonesische context (Gerrit Singgih).

gemeenschappen. Exposure is daarom niet alleen

Het boek wordt

van belang binnen pastoraal, missionair en

ingeleid en is Pieter Vos,

veranderingen bij bewoners, bij beroepskrachten

universitair docent

Pieter Vos, Ph.D. (2002) in theology, is Lecturer in Ethics at the Protestant Theological University (Amsterdam) and Director of the International Reformed Theological Institute (IRTI). He has published on moral formation, virtue ethics, Reformed theology, and Kierkegaard.

S R T 33

S

T

U

D

I

E

S

.

I

N

.

R

E

F

O

R

M

E

D

.

T

H

E

O

L

L I T U RGY A N D E T H IC S

niet-religieuze werksoorten. De heilzame

geredigeerd door

In the past decades, important contributions have been offered to rethink the connection between Christian ethics and liturgy. This collection of new contributions departs from the particularity of the Reformed tradition and its potential for thinking through the theme of liturgy and ethics. This volume offers in-depth studies of how to understand God’s acting in worship, the centrality of justice, and the formative meaning of the liturgy, and relates these reflections to various moral issues and contemporary liturgical practices. In combining a specific theological approach with a broad disciplinary treatment of the topics this volume aims to push forward the scholarly discussion on liturgy and ethics in significant ways.

Pieter Vos (Ed.)

diaconaal werk, maar ook voor professionals in

15 mm

en in gemeenschappen blijken te worden gedragen

ethiek aan de PThU

door een diepgaande spiritualiteit. Bij bewoners én

en directeur van IRTI.

beroepskrachten wordt het verlangen gewekt naar een humaner bestaan.

LITURGY AND ETHICS New Contributions from Reformed Perspectives

Rob van Waarde is studentenpredikant in Leiden, studeerde scheikunde en theologie en werkte

Edited by

onder meer in het Kerk en buurtwerk in Rotterdam-Zuid.

6 PThUnie

Pieter Vos

9 789004 356511

SRT 33 ISSN: 1571‒4799 brill.com/srt

Series Editor: Eddy

Van der Borght

O

G

Y

T.A. Boer, S.M.H. Einerhand, J.N. de Haas�de Vries en M.N. van Rijswijk, Komt een test bij de dokter. Lindeboom Reeks deel 20.

Hanneke Arts (eindred.), Diaconaal doen doordacht.

Handboek diaconiewetenschap.

Utrecht: Kok, z.p., 2018, â‚Ź 34,90.

Amsterdam: Buijten & Schipperheijn 2018, 170 pp., â‚Ź 16,-.

Op 2 februari j.l. vond in de Bergkerk in Amersfoort de presentatie plaats van het derde deel van de handboeken

Tienduizenden Nederlanders maken jaarlijks

diaconiewetenschap. Het eerste deel verscheen in 2004.

gebruik van total body scans en andere health

Ook nu was er een breed oecumenisch samengestelde

checks. Zonder dat ze ziek zijn en zonder daar een

redactie waarvan (inmiddels emeritus) PThU-hoogleraar

dokter bij te betrekken willen ze weten of ze iets

Herman Noordegraaf deel uitmaakte. Dit deel is sterk

mankeert of wat de kans daarop is. Wat zijn de

praktijkgericht. Casussen uit het diaconale werk worden

aanleidingen voor deelname, hoe ervaren

geanalyseerd aan de hand van vier punten: het type

gebruikers de checks en wat zijn de gevolgen voor

handelingen dat we erin aantreffen, de wijze waarop de

de arts-patiĂŤntrelatie? In deze studie worden deze

praktijk is georganiseerd en gerelateerd aan de kerk, de

vragen zowel vanuit wijsgerig en ethisch

maatschappelijke context, en de theologie die er impliciet

perspectief besproken, als voorwerp gemaakt van

of expliciet in doorklinkt. Alle vier, zo is de stelling van de

een brede enquĂŞte. Op 29 januari 2018 werd het

redactie, zijn van belang om tot een goede opzet van

eerste exemplaar van Komt een test bij de dokter

diaconaal handelen te komen: handelen, organisatie,

gepresenteerd aan staatsecretaris Blokhuis van

context en theologie. Die analyses vormen samen een

Volksgezondheid. De leiding had PThU-ethicus

aanzet voor een methodologie van het diaconaat. Het

Theo Boer, tevens Lindeboom hoogleraar Ethiek

boek is geen werkboek met directe hints en trucs en

van de zorg aan de TUK, die voor dit doel een

praktische aanwijzingen, maar levert inzichten in wat

onderzoekssubsidie bij Zorgonderzoek Nederland

goed diaconaal handelen, laten en zijn is; wat er in goed

(ZonMw) wist te verkrijgen.

diaconaal handelen allemaal komt kijken; waar je op moet letten, wil je handelen kritisch aansluiten bij wat er in onze samenleving gaande is en wat er aan geloof gaat omstaan in het diaconale handelen. Diaconaal doen doordacht wil daarmee het bestaande diaconale werk ondersteunen en bijdragen aan de gedachtevorming hoe dat in de toekomt duurzaam verankerd blijft in de kerken.

<10,5>

Buijten & Schipperheijn Motief â&#x20AC;&#x201C; Amsterdam

en test bij de dokter omslag.indd 1

ISBN 978-90-5881-971-0

9 789058 819710

Het boek is geschreven door de redactie Handboek DiaconiewetenÉ&#x2039;Ă&#x160;ĹżÂ?Č?ÉŹÄ&#x160;Ç?ÉŹÄ&#x160;Ç?ĆŹÄ&#x160;ƲÄ&#x160;ÉŹÂ?Â?Ç?ĹŚÄ&#x160;Ë Ç¤Ă&#x160;ſɴÄ&#x160;ÉŹÂ?Ę&#x2013;É´Ä&#x160;Ę&#x2013;Č˝É&#x2039;ČĄÉŹ3Ä&#x160;É´ÉŹĆ?Ç?Ć?É´Ć?Â?É´Ć?Ä&#x160;ĚɏƲÂ?ĹŚÉŹÇ&#x201E;Ä&#x160;ĂąÄ&#x160;ɏ¡Ć&#x17E;ÉŹÉŹĂąÄ&#x160;ÉŹ SÄ&#x160;Ă&#x160;Ę&#x2013;Ç&#x201E;Ä&#x160;Ç?Ć?É&#x2039;Ă&#x160;ĹżÄ&#x160;ÉŹ Ć?Â?Ă&#x160;ǤÇ?Â?ƲÄ&#x160;ÉŹfÉ´Ę&#x2013;ĂąĆ?Ä&#x160;ĆŹČ˝Ć?Ç?ĹŚÉŹÄ&#x160;Ç?ÉŹĹżÄ&#x160;ɴɏƲÂ?Ç?ĂąÄ&#x160;ƲĆ&#x17E;ɏƏɏ¡Ę&#x2013;Č˝Ä&#x160;Â?Ę&#x2013;ÉŹ 6fCČĄÉŹ Diaconaal doen doordacht voorziet in een behoefte bÄł de theologiÉ&#x2039;Ă&#x160;ĹżÄ&#x160;ÉŹÄ&#x160;Ç?ÉŹĆŹÄ&#x160;ȽƏÄ&#x160;ƲĆ&#x17E;ÉŹĆŹÄ&#x160;ÉŹČ&#x2019;Â?Ç&#x201E;¡ɴÉ&#x2039;Č&#x2DC;ǤČ?ƲÄ&#x160;Ć?ĂąĆ?Ç?ĹŚÄ&#x160;Ç?ČĄ 6Ç?É´Ä&#x160;Č˝Ä&#x160;É&#x2039;É&#x2039;Â?Ç?É´ÉŹĆ?É&#x2039;ÉŹĂąÂ?É´ÉŹDiaconaal doen doordacht â&#x20AC;&#x201C; Handboek DiaconiewetenschapÉŹĂąÄ&#x160;ÉŹÇ?Â?ùȽĘ&#x2013;ƏɏƲÄ&#x160;ŌɴɏǤČ?ÉŹÉ´Ć?Ä&#x160;Ç?ÉŹČ?Č˝Â?ĆŹÉ´Ć&#x17E;ɏƏ¡Ä&#x160;É&#x2039;Ă&#x160;ſȽĆ&#x17E;ÉŹË&#x201A;Ć?Ç?ĹŚÄ&#x160;Ç?èɏùĆ?Ä&#x160;ÉŹÄ&#x160;Ä&#x160;Ç?ÉŹ Ć?Ç?ĆŹĆ&#x17E;ÉŹĆŹÉŹĹŚÄ&#x160;Ë&#x201A;Ä&#x160;Ç?ɏȽǤÇ?ùɏùÄ&#x160;ÉŹĂąĆ?Â?Ă&#x160;ǤÇ?Â?ƲÄ&#x160;ÉŹČ?Č˝Â?ĆŹÉ´Ć&#x17E;ÉŹĆŹČĄÉŹ Ä&#x160;ÉŹÉ´Ć?Ä&#x160;Ç?ÉŹË&#x201A;Ä&#x160;ȽſÂ?ƲÄ&#x160;Ç?ÉŹË Ć&#x17E;ÉŹÇ?ÉŹÄ&#x160;Ä&#x160;Ç?ÉŹ voorbeeld van hoe thans diaconie en diaconaat zich ontwikkelt, Ë Ć?Ă&#x160;ſɏČ?Č˝Ä&#x160;É&#x2039;Ä&#x160;Ç?É´Ä&#x160;Ä&#x160;ȽɴɏÄ&#x160;Ç?ÉŹĘ&#x2013;Ć?É´ĹŚÄ&#x160;Ë&#x201A;ǤÄ&#x160;ȽùɏË&#x201E;ǤȽùɴȥɏ3Ä&#x160;É´ÉŹÄ&#x160;Ä&#x160;Č˝É&#x2039;É´Ä&#x160;ÉŹĂąÄ&#x160;Ä&#x160;ƲɏǤČ?Ä&#x160;Ç?É´ÉŹÇ&#x201E;Ä&#x160;É´ÉŹÄ&#x160;Ä&#x160;Ç?ÉŹ Ć?Ç?ƲÄ&#x160;Ć?ĂąĆ?Ç?ŌɏǤČ?ÉŹĂąĆ?Â?Ă&#x160;ǤÇ?Ć?Ä&#x160;ÉŹÄ&#x160;Ç?ÉŹĹŚÄ&#x160;Ä&#x160;Ĺ&#x160;ÉŹÉŹÄ&#x160;Ä&#x160;Ç?ÉŹÉ&#x2039;Č?Ä&#x160;Ă&#x160;Ć?Â?ƲÄ&#x160;ÉŹČ?ƲÂ?Â?É´É&#x2039;ÉŹÂ?Â?Ç?ÉŹË&#x201A;Ä&#x160;Č˝Ë Ç¤Ä&#x160;Ç?Ć?Ç?ĹŚÉŹ ¡Ć?Ç?Ç?Ä&#x160;Ç?ÉŹĂąĆ?Â?Ă&#x160;ǤÇ?Â?Â?É´ČĄÉŹ3Ä&#x160;É´ÉŹÉ´Ë&#x201E;Ä&#x160;Ä&#x160;ĂąÄ&#x160;ÉŹĂąÄ&#x160;Ä&#x160;Ʋɏ¡Ä&#x160;Ë&#x201A;Â?É´ÉŹČ˝Ä&#x160;Ĺ&#x2022;ÉŹÄ&#x160;Ă&#x160;É´Ć?Ä&#x160;É&#x2039;ɏǤČ?ÉŹĂąÄ&#x160;ÉŹÉ´Ć?Ä&#x160;Ç?ÉŹČ?Č˝Â?ĆŹĆ&#x2030; É´Ć&#x17E;ɏƏ¡Ä&#x160;É&#x2039;Ă&#x160;ſȽĆ&#x17E;ÉŹË&#x201A;Ć?Ç?ĹŚÄ&#x160;Ç?ÉŹË&#x201E;Â?Â?Č˝Ć?Ç?ÉŹĹŚÄ&#x160;ĆŹÄ&#x160;ĆŹÄ&#x160;Ç?ÉŹË&#x201E;ǤȽùɴɏÇ?Â?Â?ȽɏùÄ&#x160;ÉŹÇ&#x201E;Â?Â?É´É&#x2039;Ă&#x160;ĹżÂ?Č?Č?Ä&#x160;ƲĆ&#x17E;ÉŹĆŹÄ&#x160;ÉŹ context, de organisatie, en het diaconaal handelen. Het derde deel É&#x2039;ƲĘ&#x2013;Ć?É´ÉŹÂ?ĚɏÇ&#x201E;Ä&#x160;É´ÉŹÉ´ĹżÄ&#x160;ǤƲǤŌĆ?É&#x2039;Ă&#x160;ĹżÄ&#x160;ɏƲÄ&#x160;Ä&#x160;Č˝Č?Ę&#x2013;Ç?É´Ä&#x160;Ç?ÉŹĂąĆ?Ä&#x160;ÉŹÇ?Â?Â?ȽɏË&#x201A;ǤȽÄ&#x160;Ç?ɏƏǤÇ&#x201E;Ä&#x160;Ç?ÉŹĘ&#x2013;Ć?É´ÉŹĂąÄ&#x160;ÉŹ É´Ć?Ä&#x160;Ç?ÉŹČ?Č˝Â?ĆŹÉ´Ć&#x17E;ɏƏ¡Ä&#x160;É&#x2039;Ă&#x160;ſȽĆ&#x17E;ÉŹË&#x201A;Ć?Ç?ĹŚÄ&#x160;Ç?ČĄÉŹ

Komt een test bij de dokter

De redactie bestaat uit drs. Hub CrÄłns, drs. Ellen Hogema, dr. Trinus Hoekstra, dr. LĂştzen Miedema, dr. Herman Noordegraaf, Ploni Robbers-van Berkel, drs. Herman van Well, dr. Jozef Wissink en dr. Hanneke Arts-Honselaar (eindredactie).

NUR 700 ISBN 978 90 435 2964 8

T.A. Boer S.M.H. Einerhand J.N. de Haas-de Vries M.N. van Rijswijk

HANDBOEK DIACONIEWETENSCHAP

Lindeboomreeks 20

Diaconaal doen doordachtÉŹĆ?É&#x2039;ɏ¡Ä&#x160;ùǤÄ&#x160;ƲùɏË&#x201A;ǤǤȽɏſÄ&#x160;Ç?ÉŹĂąĆ?Ä&#x160;ɏ¡Ä&#x160;ȽǤÄ&#x160;Č?É&#x2039;Ç&#x201E;Â?É´Ć?ŌɏǤĚɏ Ë&#x201E;Ä&#x160;É´Ä&#x160;Ç?É&#x2039;Ă&#x160;ĹżÂ?Č?Č?Ä&#x160;ƲĆ&#x17E;ÉŹĆŹÉŹĂąĆ?Â?Ă&#x160;ǤÇ?Ć?Ä&#x160;ÉŹČ&#x2019;¡Ä&#x160;Č&#x2DC;É&#x2039;É´Ę&#x2013;ĂąÄ&#x160;Č˝Ä&#x160;Ç?èɏË&#x201A;ǤǤȽɏſÄ&#x160;Ç?ÉŹĂąĆ?Ä&#x160;ÉŹÂ?Ă&#x160;É´Ć?Ä&#x160;ĚɏË&#x201E;Ä&#x160;ȽƏĆ&#x2030; zaam zÄłn in een diaconale functie en voor de bredere kring van diaconaal geĂŻnteresseerden.

Diaconaal doen doordacht

In deze studie, gefinancierd door Zorgonderzoek Nederland (ZonMw), worden op basis van literatuuronderzoek en empirisch onderzoek conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan voor de omgang met health checks. Vóór alles dient ook bij het stijgende gebruik van health checks de duurzame arts-patiÍntrelatie in stand te blijven.

Ă&#x2C6;ÉŹ SÄ&#x160;Ă&#x160;Ę&#x2013;Ç&#x201E;Ä&#x160;Ç?Ć?É&#x2039;Ă&#x160;ſɏHandboek Diaconiewetenschap Ă&#x2C6;ÉŹ ÉŹLÄ&#x160;ɴɏ¡Ć&#x17E;ɏùȽÂ?ĹŚÄ&#x160;Ç?ÉŹË&#x201A;Â?Ç?ÉŹĂąÄ&#x160;É&#x2039;ĆŹĘ&#x2013;Ç?ĂąĆ?ĹŚÄ&#x160;ÉŹÂ?Ę&#x2013;É´Ä&#x160;Ę&#x2013;Č˝É&#x2039;ÉŹĘ&#x2013;Ć?É´ÉŹĹżÄ&#x160;ɴɏ¡ȽÄ&#x160;ĂąÄ&#x160;ÉŹÉ&#x2039;Č?Ä&#x160;Ă&#x160;É´Č˝Ę&#x2013;Ç&#x201E;ÉŹ van de kerken Ă&#x2C6;ÉŹ Ć?Ä&#x160;ùɴɏÄ&#x160;Ä&#x160;Ç?ÉŹÂ?Ă&#x160;É´Ę&#x2013;Ä&#x160;ƲÄ&#x160;ÉŹÉ´ĹżÄ&#x160;ǤȽÄ&#x160;É´Ć?É&#x2039;Ă&#x160;ĹżÄ&#x160;ɏ¡Â?É&#x2039;Ć?É&#x2039;ÉŹ

T.A. Boer e.a.

Over de voors en tegens heeft al de nodige medisch-ethische en politiekbeleidsmatige doordenking plaatsgevonden. Maar wat betekenen health checks voor de arts-patiĂŤntrelatie en voor de relatie tussen gebruikers en hun directe naasten? Om het antwoord op die vraag te vinden werd een enquĂŞte gehouden onder gebruikers en niet-gebruikers van health checks: wat zijn hun ervaringen; is men tevreden over de informatie; welke gevolgen had deelname aan een health check voor henzelf, hun familie en de arts-patiĂŤntrelatie? Ook werden artsen geĂŻnterviewd en werden artsen en gebruikers met elkaar in gesprek gebracht.

KOMT EEN TEST BIJ DE DOKTER

Het is steeds gemakkelijker om zonder tussenkomst van een dokter health checks te laten doen. Ook als er zich geen symptomen voordoen.

Het kan gaan om tests die eenvoudig via drogist, apotheek of internet verkrijgbaar zijn, maar ook om medisch onderzoek bij mensen die geen gezondheidsklachten hebben, gericht op het vinden van ziekte, een erfelijke aanleg voor ziekte, of risicofactoren die de kans op ziekte vergroten: de total bodyscan en genoombreed DNA-onderzoek (het â&#x20AC;&#x2DC;duizenddollargenoomâ&#x20AC;&#x2122;).

Diaconaal doen doordacht ***

HANDBOEK DIACONIEWETENSCHAP

Hub CrÄłns, Ellen Hogema, Trinus Hoekstra, LĂştzen Miedema, Herman Noordegraaf, Ploni Robbers-van Berkel, Herman van Well, Jozef Wissink Hanneke Arts-Honselaar (eindredactie)

9 789043 529648

08-01-18 10:42

PThUnie 7

Publicaties &promoties Riemer Roukema en Hagit Amirav (red.), The ‘New Testament’ as a Polemical Tool.

Studies in Ancient Christian Anti-Jewish Rhetoric and Beliefs (Novum Testamentum et Orbis Antiquus 118),

Klaas Spronk en Eveline van StaalduineSulman (red.), Hebrew Texts in Jewish, Christian and Muslim surroundings; Studia Semitica Neerlandica 69.

Göttingen, Vandenhoeck & Ruprecht,

Leiden: Brill 2018, 348 pp.

2018, 264 pp.

Deze bundel werd in december 2016 aangekondigd bij Het Nieuwe Testament bevat diverse teksten die zeer

het vertrek van Dineke Houtman als bijzonder hoogleraar

onvriendelijk en zelfs vijandig klinken voor joden die niet in

op de leerstoel Judaïstiek (een samenwerking tussen

Jezus geloven. Omdat de meeste geschriften van het Nieuwe

PThU en de Stichting tot bevordering van het

Testament door joodse christenen zijn geschreven, kunnen

wetenschappelijk onderwijs in de Judaïstiek). Ruim een

zulke harde uitspraken worden opgevat als getuigenissen van

jaar verder kon het boek worden aangeboden aan prof.

een debat tussen joden onderling. Maar wat gebeurt er als

Houtman bij de verheugende doorstart van de leerstoel,

latere, niet-joodse christenen zulke teksten gebruiken in hun

door haar bekleed. De artikelen in deze bundel van de

beoordeling van joden en hun overtuigingen? Met het oog

hand van twintig collega’s illustreren hoe veelkleurig en

op deze vraag bevat dit boek twaalf studies naar

relevant het onderzoek rondom deze leerstoel is. Deze

oudchristelijke auteurs en geschriften. In eerste instantie zijn

bundel bespreekt de manier waarop de teksten uit de

de bijdragen gehouden als lezingen in een conferentie aan

Hebreeuwse Bijbel en het rabbijnse Jodendom zijn

de PThU in Groningen. De bevindingen zijn gemengd. In het

gelezen en toegepast in verschillende contexten, van een

gebruik van het Nieuwe Testament komt een polemische

ver verleden tot op vandaag. Daarbij gaat het o.a. om

houding die anti-joods genoemd kan worden inderdaad voor,

gevallen engelen, om de schoonheid van Sara, over

en dit is zeer te betreuren. Maar het komt ook voor dat

David en Batseba en over de koningin van Sheba in

nieuwtestamentische teksten die kritisch over joden zijn, in

islamitische verhalen, over Luther en de Joden, over

latere tijd op de christenen worden toegepast. Soms worden

Druzen in Israël en over Franz Rosenzweig. Het gaat over

joden door christenen geprezen om hun trouw aan de wet

de interpretatie van oude, nog steeds aansprekende

van Mozes – zelfs al zouden ze de bedoeling ervan niet

teksten en ook over de steeds weer in alle hevigheid

begrijpen, volgens dezelfde auteurs – en om het feit dat ze

oplaaiende discussies over de verhouding tussen

de Schriften in het Hebreeuws bewaard hebben. De

jodendom, christendom en islam. Het toont de relevantie

behandelde oudchristelijke geschriften en auteurs zijn onder

van de leerstoel Judaïstiek en de dankbaarheid over de

meer de ‘brief van Barnabas’, Justinus de Martelaar en Melito

wijze waarop de leerstoel werd en nu opnieuw wordt

van Sardes (2de eeuw), Origenes (3de eeuw), Theodorus van

bekleed door Dineke Houtman.

Mopsuestia, Ephrem de Syriër, Johannes Chrysostomus, Cyrillus van Alexandrië en Augustinus (4de en 5de eeuw).

Riemer Roukema / Hagit Amirav (eds.)

The Editors Riemer Roukema, PhD, is Research Professor of Early Christianity at the Protestant Theological University, Amsterdam/ Groningen.

Hagit Amirav, DPhil, is Professor of Patristics and Late Antique History at VU University Amsterdam.

Academic

Studies in Ancient Christian Anti-Jewish Rhetoric and Beliefs

VOLUME 118

This volume presents papers on the ancient Christian use of potentially anti-Jewish NT texts. Besides a general introduction and studies on particular texts (Matt 16:6, 12; 27:25; John 1:17; 8:44), attention is given to the Epistle of Barnabas, Justin Martyr, Melito of Sardes, Gnostic works, Origen, Diodore of Tarsus, Theodore of Mopsuestia, John Chrysostom, Cyril of Alexandria, and Augustine. It is demonstrated that although potentially anti-Jewish texts were indeed used against Jews, in reality they were often directed against Christians. On a positive note, occasionally we even find appreciation of the piety of the Jews and their preservation of the Scriptures.

Contributors are M.C. Albl, H. Amirav, H. Buchinger, J. Carleton Paget, M. Goldberg, W. Grünstäudl, C. Hoogerwerf, H. van Loon, G.P. Luttikhuizen, A. Massie SJ, B.J. Matz, M. Meiser, and R. Roukema.

V

The ‘New Testament’ as a Polemical Tool

Roukema / Amirav (ed.) The ‘New Testament’ as a Polemical Tool

NOVUM TESTAMENTUM ET ORBIS ANTIQUUS / STUDIEN ZUR UMWELT DES NEUEN TESTAMENTS

NTOA/StUNT 118

Vandenhoeck & Ruprecht

Verlagsgruppe Vandenhoeck & Ruprecht www.v-r.de

9783525593769_Umschlag_Roukema_Amirav_Polemical.indd Alle Seiten

8 PThUnie

08.01.18 12:01

Tegenwoordige column tijd Frits de Lange Bevroren tranen In herinneringscentrum Kamp Westerbork staan twee glazen tranen op marmeren sokkels. Het kunstwerk Bevroren Tranen is gemaakt door Truus Menger, kunstenares en oud-verzetsstrijdster. De kleinste traan is onbeschreven. Op de tweede traan staan namen gegraveerd van joodse en Sinti kinderen die zijn gedeporteerd uit kamp Westerbork. In 2016 werd de kleinste traan gestolen. Hij is sindsdien spoorloos. Inmiddels is hij door een replica vervangen. Wat bezielde toch de dief? vraag ik me af.

De titel Bevroren Tranen is ontleend aan De Goddelijke Komedie van Dante Alleghieri, het 14e eeuwse epos over zijn reis door de hel. Het is daar zo ijzig koud dat het verdriet om het helse bestaan zich niet eens meer kan uiten: ‘Het huilen zelf maakt huilen daar onmogelijk.’ Elke traan die opwelt bevriest immers meteen, zodat de tranen als dikke brillenglazen in de oogholten stollen.

Tranen moeten stromen. Omdat we het moeten laten zien en delen met anderen. Geen groter leed dan leed dat je in moet slikken. Gedeelde smart is halve smart. Daarom moeten tranen stromen, bijvoorbeeld als je machteloos moet toezien hoe iemand die je lief is pijn lijdt. De middeleeuwse mystica Teresa van Avila moet wenen, als ze zich voorstelt hoe de door haar beminde Jezus werd geslagen en gemarteld. Maar ze is God dankbaar dat haar tranen kunnen stromen. Wenen is bidden, vindt ze, en je kunt in allebei groeien. De eerste tranen komen moeizaam, alsof je diep moet graven naar hun bron. Verdriet begint met hard werken. Je voelt je ver bij God vandaan. Maar dan komen de tranen makkelijker, alsof je ze als water zo uit een put kunt pompen. Tenslotte stromen ze als een rivier door de ziel, ja voel je ze als een milde stroom van regen over je heen komen. Je weet dan niet meer wie er tranen met tuiten huilt, jij of God zelf.

Je ervaart je één met een wenende God. De Mattheus Passion eindigt, na de dood en graflegging van Jezus, met het slotkoraal ‘Wir setzen uns mit Tränen nieder’. Maar volgens opera-regisseur Peter Sellars is de Mattheus van begin tot eind bedoeld als een open ruimte waar we met z’n allen bedroefd mogen zijn. Alsof Bach ons uitnodigt om onszelf niet met ons verdriet op te sluiten in de binnenkamer en tegen ons zegt: ‘Alsjeblieft, help me wenen.’ Je moet het niet in je eentje droog willen houden.

Ik blijf me daarom afvragen wat de anonieme dief van die bevroren traan uit Westerbork bezielde. Hij moet overmand zijn door een groot verdriet, het kan niet anders. Maar het is nu toch alleen nog maar groter geworden? Het is niet alleen bevroren, maar nu ook nog eenzaam.

Frits de Lange is hoogleraar Ethiek aan de vestiging Groningen van de PThU PThUnie 9

met Jingyi Ji en Renée van Riessen

Streven naar een heilig leven Die afstand van zesduizend kilometer was misschien nog te overbruggen geweest. Maar de bijna drie eeuwen die er tussen de levens van de Chinese wijsgeer Xunzi (ong. 313-238 v. Chr.) en de apostel Paulus (3-64?) ligt, maakt iedere gedachte aan een ontmoeting tussen beiden theoretisch. Maar als zo’n ontmoeting had plaatsgevonden, dan hadden de eerste denker van het christendom en de derde grote denker van het confucianisme het misschien wel heel goed kunnen vinden samen. Dat zegt dr. Jingyi Ji, docent crossculturele theologie in Beijing en afgelopen winter als research fellow te gast aan de PThU. Wat Xunzi en Paulus in ieder geval deelden was een afkeer van de toentertijd breed gedeelde opvatting dat het leven goed is zoals het is. Het leven is niet goed, maar onvolmaakt, net als de mens; maar deze dient wel te streven naar het volmaakte leven. Dr. Ji werkt aan een vergelijkende studie over de manier waarop beide denkers de weg naar dit volmaakte leven voor zich zagen. Een van haar sparring partners is prof.dr. Renée van Riessen van de PThU. Voor PThUnie pakken ze de draad van hun gesprek graag op.

Hoe lang kennen jullie elkaar al?

RvR: ‘Wij vergeten vaak dat de

werkterrein is christelijke filosofie,

Chinese cultuur het christendom

maar steeds in de vergelijking met

Jingyi Ji: ‘Zo’n vijftien jaar. De eerste

niet alleen ontvangen heeft, maar

andere filosofische richtingen

keer dat ik in Kampen kwam was in

ook opgenomen in de bestaande

wereldwijd. Leiden gaat uit van

1993, voor mijn doctoraalstudie

cultuur. Om dat proces echt te

vergelijkende filosofie, filosofie in

theologie. Maar toen heb ik Renée

begrijpen, heb je een Chinese

dialoog. Filosofie is niet alleen iets

niet ontmoet. Ik leerde haar kennen

theoloog als Jingyi nodig.’

van en voor witte westerse

toen ik in 2003 terugkeerde voor

JJ: ‘Ik sta er tussen in. Ik kan het

mannen.’

mijn promotiestudie. Zij werd een

christendom aan mijn landgenoten

van mijn co-promotores.’

uitleggen, en het Chinese denken

Renée van Riessen: ‘We spraken

aan jou. In dit onderzoek kijk ik niet

‘De christelijke boodschap is niet één boodschap, maar kent diverse vormen’

10 PThUnie

toen over hermeneutiek. De

naar één tekst, of vanuit één tekst

Wat is het belang van dit

christelijke boodschap is niet één

naar een andere tekst. Ik vergelijk

onderzoek?

boodschap, maar kent diverse

de twee teksten met elkaar.’

vormen. Het hangt er altijd van af

RvR: ‘Je breekt beide teksten open.

RvR: ‘Dit onderzoek kan er aan

hoe het in een bepaalde tijd en op

Een van de vernieuwende kanten

bijdragen dat Chinese christenen

een bepaalde plaats begrepen

van je onderzoek is dat je Paulus als

zichzelf beter leren begrijpen. Hoe

wordt. Daar ging Jingyi’s studie

een denker ziet. Je zet hem als

combineren zij hun basis van

over.’

denker naast een andere denker.

Chinees denken met dit geloof? Dat

JJ: ‘De titel was Encounters Between

Dan wordt het mogelijk twee

is lastig. Het Chinese denken is heel

Chinese Culture and Christianity: A

denksystemen te vergelijken: hoe

oud, en heeft het lang zonder

Hermeneutic Perspective. Mijn

wordt hier tegen het leven

christendom gedaan.’

nieuwe onderzoek ligt in dezelfde

aangekeken? Sowieso past dit

lijn. Het gaat om een ontmoeting

onderzoek in het nieuwe

tussen twee denkers en twee

filosofische denken zoals ik dat op

standpunten.’

de faculteit in Leiden ervaar. Mijn

Dr. Jingyi Ji is docent crossculturele theologie en hoofd van de bibliotheek van het Yanjing Theological Seminary in Beijing. Ook is ze werkzaam als pastor. Ji deed haar doctoraal theologie en haar promotieonderzoek aan de Theologische Universiteit Kampen (ThUK), een van de drie voorgangers van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). In het najaar van 2017 Is de invloed van het

verbleef dr. Ji drie maanden aan de vestiging Groningen van de PThU in het kader van het

christendom in China dan zo

research fellowship programma. Prof.dr. Renée van Riessen is universitair hoofddocent

beperkt?

filosofie aan de vestiging Groningen van de PThU en bijzonder hoogleraar christelijke filosofie aan de Universiteit Leiden. Caspar Dullemond is free lance journalist en eindredacteur van

JJ: ‘Het christendom is verschillende

PThUnie.

keren naar China gekomen, maar het ging ook steeds weer weg. Je had in de zesde eeuw de nestorianen, later de Jezuïeten, en

theologisch onderzoek: de

goed is, terwijl Xunzi negatief was

vanaf de negentiende eeuw de

universiteiten houden zich bezig

over de menselijke natuur. Hij zag

protestanten. Het ging in golven.

met religiestudies. Op het seminarie

de mens als slecht. Maar als mens

De Chinese heersers verwelkomden

blijft het te vaak steken in

kun je in je leven wel goede keuzes

nieuwe ideeën, maar de nieuwe

geloofsverhalen. Ik probeer dat

maken, stelde hij. Studie en rituelen

ideeën hadden uiteindelijk weinig

kritische, wetenschappelijke denken

helpen je om het goede te doen. Zo

invloed op de Chinese cultuur zelf.

op mijn studenten over te brengen,

kun je een volledig mens worden.’

Het christendom in China is

zonder dat ze hun geloof

eigenlijk nog heel pril. Ik merk dat

kwijtraken.’

‘Studie en rituelen helpen je om het goede te doen.

Zo kun je een volledig mens worden’ in mijn werk op het seminarie. Het

Wie was deze Xunzi?

Bent u opgegroeid met de ideeën van Xunzi?

is heel lastig om op theoretisch niveau te werken: studenten zijn

JJ: ‘Hij was de derde denker van het

soms stomverbaasd over hele

confucianisme, na Confucius zelf en

JJ: ‘Nee. Ik ben vlak voor de

bescheiden wetenschappelijke

Mencius. Maar hij had wel andere

Culturele Revolutie geboren. En dat

inzichten. Dan zeggen ze: dat wist

denkbeelden dan de andere twee.

betekent dat ik nooit iets over hem

ik helemaal niet! Er is in China dan

Confucius en Mencius gingen er

heb geleerd, of over welke Chinese

ook niet echt wetenschappelijk

van uit dat de mens van nature

klassieken dan ook. Ik kende Paulus PThUnie 11

met Jingyi Ji en Renée van Riessen

eerder dan ik Xunzi kende! Xunzi is

Delen Paulus en Xunzi meer dan

op, terwijl anderen dat lieten zitten.

heel lang bekritiseerd. Pas de laatste

alleen een negatief oordeel over

Toen er uiteindelijk wel een

jaren is er weer belangstelling voor

de menselijke aard?

klokkenmaker kwam, kon hij alleen de klokken goed zetten van

hem. Maar het confucianisme heeft altijd diep in de Chinese cultuur

JJ: ‘Ze vinden beiden dat je daar iets

degenen die hem steeds hadden

geworteld gezeten, ook in de

aan kunt doen. Paulus zegt: je moet

opgewonden. De andere klokken

periode dat het verboden was.

christen worden. Maar daarmee is

waren verroest.’

Misschien komt dat ook omdat het

het niet klaar. Als je christen bent,

JJ: ‘Dat is het precies. Je moet je

confucianisme een ander soort

heb je de plicht om zo heilig te

verantwoordelijkheid nemen. Je

religie is dan het christendom. Het

worden als maar mogelijk is. Het is

moet goed handelen. Dat zegt

gaat in het confucianisme met

nog niet vervuld. Je moet dingen

Xunzi ook.’

name om harmonie tussen hemel

doen.

en mens, en om de deugden

RvR: ‘Ook in het jodendom en

‘Als je christen bent, heb je de plicht om zo heilig te worden als maar mogelijk is’

12 PThUnie

welwillendheid, rechtschapenheid,

christendom is dat streven naar het

Waarom moeten we dat volgens

fatsoen, wijsheid en betrouwbaar-

volmaakte leven belangrijk. Paulus

Xunzi doen?

heid. Dat zijn gedragsregels voor

noemt dat heilig worden. En dat

mensen: zowel voor heersers als

doe je niet om in de hemel te

JJ: ‘Als je geen goed leven leidt,

voor partners, vrienden en familie.

komen, maar uit dankbaarheid. We

bezorg je jezelf en je omgeving

Deze regels hebben in China altijd

kennen het verhaal van de dwaze

problemen. Dan ben je niet goed

een rol gespreeld, ook toen het

maagden. Het jodendom heeft een

voor de samenleving.’

confucianisme niet actief

vergelijkbaar verhaal, over een

RvR: ‘In het Chinese denken maakt

bestudeerd werd ‘

dorpje waar geen klokkenmaker

alles en iedereen deel uit van een

RvR: ‘Jouw onderzoek is een

was. Dus bij niemand liep de klok

kosmologisch systeem. Het leiden

herontdekking van oude bronnen, die

op tijd. Maar sommige mensen

van een goed leven helpt dat

impliciet altijd aanwezig zijn geweest.’

wonden toch iedere dag hun klok

systeem; een slecht leven

beschadigt het. Dan krijg je

Je streeft ernaar om als Jezus te zijn

Wat moeten we met dat verhaal

disharmonie.’

– of als Jezus te doen. Maar vaak

van Jezus? Er wordt veel van je

staan we er niet bij stil hoe moeilijk

gevraagd. Tot zelfopoffering aan

Maar hoe ziet zo’n goed leven er

het model van de navolging is, want

toe.’

in de praktijk uit?

het betekent niet alleen streven

JJ: ‘Dat is het moeilijke van

naar een goed en misschien zelfs

christologie. Ook voor mij. Als

RvR: ‘Het is een kwestie van

volmaakt leven. Je kunt het niet

pastor praat ik met name over wat

navolging of imitatie. Bij Xunzi kan

losmaken van het einde van de

je als christen moet doen. Je hebt

een sage – een wijze – die

aardse weg van Jezus: hij werd

een bestaan, maar hoe leef je dat?

volmaaktheid bereiken. Door te

bespot en gekleineerd, gemarteld

Dankzij Jezus Christus ben je

doen wat die wijze doet, kom jij

en vervolgens aan een kruis

vernieuwd, je bent een nieuw

ook verder op de weg naar

gehangen om daar te sterven. Is hij

persoon geworden, maar wat

volmaaktheid. In het christendom is

ook in dat opzicht een voorbeeld

betekent dat vervolgens voor je

dat Jezus. Het Nieuwe Testament

dat je kunt kiezen om na te volgen?

leven? Wat ga je doen? Dat is een

zegt: als je wilt weten wie God is,

Hoe kan zo’n voorbeeld – in welke

thema dat ik graag met mijn

kijk dan naar Jezus.

cultuur dan ook – inspirerend zijn?

studenten en in de gemeente bespreek.’

‘Wat moeten we met dat verhaal van Jezus?

Er wordt veel van je gevraagd.

Tot zelfopoffering aan toe’ Research fellowship Met het research fellowship programma wil de PThU investeren in haar internationale netwerk en de internationalisering van onderwijs en onderzoek bevorderen. Jaarlijks nodigt de universiteit gemiddeld zes buitenlandse onderzoekers uit om gedurende enkele weken of maanden haar onderzoek te verrijken.

PThUnie 13

Op de schouders van......

Arie van der Kooij Alle wetenschap begint met fascinatie. Daarom heb ik ervoor gekozen in deze bijdrage te schrijven over de docent die mijn fascinatie voor de Bijbelwetenschappen en het vroege jodendom als eerste heeft aangewakkerd: Arie van der Kooij, emeritus-hoogleraar Oude Testament uit Leiden.

De eerste ontmoetingen met Arie waren tijdens colleges Oude Testament, waar ik de beginselen van bronnenkritiek, literaire kritiek en tekstkritiek kreeg voorgeschoteld. Er ging een wereld voor me open, omdat een kritische lezing van de Bijbel zoals deze in Leiden werd gedoceerd, me van huis uit onbekend was.

Door deze colleges en door gesprekken die we als studenten in de pauze met Arie voerden, heb ik geleerd dat een kritisch lezen van de Bijbel juist een manier is om de Bijbel serieus te nemen. Je leert immers alleen nieuwe dingen door de Bijbel telkens opnieuw te bevragen. Zoals het joodse traktaat Avot zegt: ‘Draai hem om en om, want alles zit erin.’ Daarbij zijn geen vragen op voorhand uitgesloten: de Bijbel kan wel wat hebben.

Dit voorrecht om met de Bijbel bezig te zijn is niet vrijblijvend. We dienen te allen tijde bereid te zijn om ons voor onze opvattingen te verantwoorden. Ook dat heb ik van Arie geleerd: het is goed om af te wijken van de gebaande paden, maar niet met het enkele doel vernieuwend te zijn. Als Bijbelwetenschapper moet je weten waar je over spreekt! Een wijze les, zeker nu het talenonderwijs in theologische opleidingen onder druk staat en promovendi zelden langer dan drie jaar hebben om hun proefschrift af te ronden.

Juist door je breed te ontwikkelen kun je een bruggenbouwer zijn.

Arie’s werk is voor mij exemplarisch: naast zijn werk over oudtestamentische onderwerpen heeft hij geschreven over de Septuaginta, de intellectuele cultuur van het vroege jodendom en de Qumranbeweging. Dit alles vanuit een besef dat kennis van het Oude Testament enkel mogelijk is wanneer de volledige historische en sociologische context waarin het Oude Testament is ontstaan en werd overgeleverd, in ogenschouw wordt genomen.

Voor mijn eigen werk, waarin ik mij vaak op het snijvlak van antieke geschiedenis, joodse studies en de Bijbelwetenschappen begeef, is Aries brede aanpak en interesse van grote betekenis geweest. Ik ben hem dan ook zeer dankbaar voor zijn blijvende betrokkenheid op mijn werk en voor alles wat ik van hem heb geleerd.

Bärry Hartog

De STELLING ‘Een theologische herbezinning op verlangen is nodig voor gesprekken over leven, willen leven, anders willen leven of niet meer willen leven in de huidige samenleving in Nederland.’

Theo Boer reageert op de stelling van Dorottya Nagy Eind januari vond de euthanasie plaats van Aurelia Brouwers (28), lang aangekondigd via de sociale media en breed uitgemeten in de kranten: ‘Gaat naar haar moeder toe’, ‘Dapper’, ‘Humaan’, en gezegend met persoonlijk bezoek van Marco Borsato en Umberto Tan. Honderden gingen Brouwers voor, eveneens onsterfelijk gemaakt in de human interest kolommen, tot aan de voorpagina’s toe. In geen land ter wereld is er zo’n focus op de dood als uitweg bij ondraaglijk lijden.

Ook in andere hoogontwikkelde landen spreekt men

traumatische ervaringen bij de ziekte en het sterven van

over euthanasie en hulp bij zelfdoding. Maar als we de

geliefden waar mensen nóg over dromen.

stijgende euthanasiecijfers (zevenduizend of meer), het eveneens stijgende aantal suïcides (bijna tweeduizend,

Daartegenover kun, nee: móet je het verhaal zetten van

een historisch hoogtepunt), verstervingen (duizenden)

de sterk verbeterde palliatieve zorg, het verhaal over de

en palliatieve sedaties (met 28.000 een internationaal

uitstekende zorg in de meeste verpleeghuizen, de

unicum) bij elkaar optellen, moeten we concluderen dat

CPB-bevinding dat slechts 4% van de

niet eerder in vredestijd mensen zo’n beslissende invloed

verpleeghuisbewoner daar niet aardt en de rest wel.

op hun levenseinde hebben genomen als de

Ook een ander narratief speelt mee bij het

Nederlander anno nu – groeimarkten als voltooid leven

doodsverlangen: dat de dood een overgang is naar een

en euthanasie bij dementie niet meegerekend.

beter leven. De talrijke verwijzingen dat men naar een nieuw bestaan met zijn geliefden toe gaat (‘Aan de

Op individuele euthanasiegevallen moet je nooit kritiek

overkant staat tante Dout straks met taart op je te

leveren maar dat geldt niet voor de achterliggende

wachten’) dragen bij aan dat narratief. Laten dezelfde

tendensen. Vergelijk het met de zee: onverstandig als

theologen die in de jaren tachtig en negentig pleitten

het is om verontwaardigd te zijn over hoge golven is het

voor een barmhartige dood, nu de urgentie inzien om

des te belangrijker om na te denken over global

de regel achter de uitzondering te gaan benoemen en

warming en de daarmee samenhangende klimaat- en

het verlangen naar het leven te onderzoeken.

zeespiegelveranderingen. De theologie is als geen andere wetenschap toegerust om vragen te stellen bij de achtergronden van onze verslaving aan de dood.

Dit is de laatste aflevering van de serie ‘De Stelling’.

Alleen maar constateren dat dat verlangen er is en concluderen dat wij voor die groepen een zorgvuldig einde mogelijk moeten maken is symptoombestrijding.

Waarom willen mensen dood? Een belangrijke factor zijn wat we ‘spoken uit het verleden’ kunnen noemen: PThUnie 15

Korte nieuwsberichten

Endedijk nieuw lid Raad van Toezicht PThU Per 1 december 2017 is mr. Gerard Endedijk (1965) benoemd tot lid van de Raad van Toezicht van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Voor een periode van vier jaar neemt hij plaats op de zetel met het profiel Financiën & Bedrijfsvoering. Endedijk volgt drs. J.W. Meinsma op, die onlangs is benoemd tot voorzitter a.i. van de Raad van Toezicht. Met de benoeming van mr. Gerard Endedijk is de Raad van Toezicht van de PThU weer op volle sterkte.

Endedijk studeerde Nederlands Recht en Geschiedenis aan de Universiteit Utrecht en is sinds 1991 werkzaam als advocaat in Amsterdam bij Rutgers Posch Visée Endedijk N.V., waarvan hij in 2013 een van de oprichters was. Hij heeft een veelomvattende civielrechtelijke praktijk, met diverse toezichthoudende functies. Ook kerkelijk gezien is Endedijk bijzonder actief. Hij is in Amsterdam belijdend lid van de Thomaskerkgemeente en vervulde voor deze kerk de rol van ouderling/kerkrentmeester en was tevens voorzitter van de kerkenraad. Ook van de algemene kerkenraad van de Protestantse Kerk Amsterdam was hij een aantal jaren lid.

Miroslav Volf gastspreker jubileum Predikantenbond De ‘meest invloedrijke theoloog ter wereld’, Miroslav Volf van Yale, geeft op maandag 9 april een masterclass voor studenten van de PThU. Dit is onderdeel van de viering van het 100-jarig bestaan van de Bond van Nederlandse Predikanten (BNP) in de Geertekerk in Utrecht.

Volf maakte naam als publiek theoloog door zijn boek Exclusion and Embrace, over identiteit en verzoening. Hij staat in een traditie van theologen die profetisch-kritisch reflecteren op samenlevingsvragen en is op veel terreinen een bruggenbouwer: tussen Pinksterkerken en de Rooms-Katholieke Kerk, christenen en moslims, orthodoxe en liberale gelovigen. Volf komt naar Nederland op gezamenlijke uitnodiging van de BNP en de PThU.

Inspiratiefestival Terschelling 2018 Hoe beter op te laden voor een nieuw kerkelijk jaar dan uitwaaien op Terschelling? Van 26 tot 28 oktober kun je samen met geloofsgenoten genieten van al het goede van dit prachtige eiland en meedoen aan een prachtig programma speciaal voor iedereen die actief betrokken is bij de kerk.

Op het programma staan onder andere lezingen van inspirerende Nederlandse theologen, (meezing)concerten, spirituele strandwandelingen, vieringen, vertellingen, theater, dans en veel muziek en andere cultuur. Ook kunnen deelnemers inspiratie opdoen voor de dagelijkse kerkelijke praktijk in workshops.

Een eerdere editie van het Inspiratiefestival, in oktober 2016, was een groot succes.

16 PThUnie

lustrumbijlage In uw licht zien wij licht

lustrumbijlage PThUnie | 10-jarig jubileum PThU

Dat lichte lustrum tussen kerk en kroeg door Caspar Dullemond Hoe vier je een lustrum? De mogelijkheden zijn eindeloos.

Kijk je vooruit of blik je terug? Zoek je de breedte op of ga je de diepte in? Luister je naar een kerkkoor of naar een cabaretier? Pak je uit met een diner of laat je je geestelijk voeden? Ga je samen praten, luisteren, nadenken, bidden, zingen, zwijgen? De Protestantse Theologische Universiteit maakte de spannende keuze om hierin geen keuzes te maken en deed gewoon alles tegelijk. Op 9 januari vierde de universiteit in Groningen haar tienjarig bestaan met een duizelingwekkend breed programma, waarbij het onderdeel ‘lunch met pizzapreken’ het eclectische karakter

hebt. Maar niet alle licht komt van analyse en theorieën.’ Het licht

van de dag misschien wel het beste samenvatte.

is wat door de barsten van het bestaan naar binnen schijnt, vervolgt ze met een verwijzing naar de dichter-zanger Leonard

Martinikerk, ochtend. Maar liefst 350 gasten zijn naar

Cohen. Ook cabaretier Bijlo, die door zijn blindheid een bijzondere

Groningen gekomen om dit jubileum te vieren. De eerste

band met het onderwerp licht heeft, waagt zich aan theologische

bezoekers kunnen nog gewoon doorlopen, maar al gauw vormt

duiding: ‘Echte verlichting is binnenverlichting.’

zich bij de ontvangstbalies een rij die zich tot buiten uitstrekt. Hier al veel blije ontmoetingen. Vroegere bestuurders en docenten.

Huidige studenten en staf. Predikanten uit de regio en soms van een half land verderop. Gasten van andere universiteiten. De enscenering, met veel statafels, is informeel, om de onderlinge ontmoeting zo veel mogelijk te stimuleren.

Het dagprogramma is ambitieus. Misschien dat er daarom bij de opening ook ruimte mag zijn voor relativering. Wat is tien jaar nu helemaal? ‘Dat is een uur op de tijdlijn van het christendom’, stelt cabaretier Vincent Bijlo. De PThU is ‘een jonkie van een universiteit’, zegt ook prof.dr. Mechteld Jansen in haar welkomstwoord: ‘Maar zij staat op de schouders van eerbiedwaardige voorgangers.’

Het lage winterlicht dat door het glas in lood naar binnen schijnt, is een mooie illustratie van het thema van de dag, de psalmtekst die de zinspreuk van de universiteit vormt: ‘In uw licht zien wij licht’. Verschillende sprekers laten hun licht over deze woorden schijnen. In de vorige Bijbelvertaling stond nog geschreven: ‘In uw licht zien wij het licht’ – een lidwoord dat, zoals prof.dr. Wim Moehn uitlegt, in de Hebreeuwse tekst niet voorkomt. Dr. Lieke Werkman zegt blij te zijn dat dat woordje ‘het’ verdwenen is: ‘Je gebruikt een lidwoord alleen als je precies weet waar je het over 18 PThUnie

lustrumbijlage PThUnie | 10-jarig jubileum PThU

Vertegenwoordigers van haar partneruniversiteiten feliciteren de PThU met het bereiken van dit tweede lustrum. ‘In tien jaar tijd heeft de PThU een stevige plek in het veld van de theologie veroverd’, zegt prof.dr. Bert Jan Lietaert Peerbolte van de Vrije Universiteit. De universiteit heeft een duidelijk geëngageerd profiel en is een betrouwbare en stabiele partner gebleken, aldus de hoogleraar. Ook prof.dr. Mladen Popovic, decaan van de faculteit Godgeleerdheid van de Rijksuniversiteit Groningen, prijst de ‘mooie samenwerking’ met de PThU. Voor velen het hoogtepunt van de dag is de uitreiking van de eredoctoraten aan prof.dr. Beatrice de Graaf en prof.dr. Dirkie Smit. In zijn lofrede zegt prof.dr. Klaas Spronk: ‘De Graaf weet altijd precies waar ze het over heeft en hoe ze dat kan Overal in Stad, middag. Vijftien workshops biedt de PThU haar

overbrengen.’ Haar heldere rationaliteit, aldus Spronk, weet ze te

gasten aan. Bibliodrama met prof.dr. Annette Merz. Een

combineren met een werkelijke affiniteit met het geloof en met

kerkhistorische stadswandeling met dr. Gert van Klinken.

mensen die geloven. Smit, emeritus hoogleraar van de Universiteit

Verhalenverteller Pete Pronk. Een pubquiz van Henk-Jan Steen in

van Stellenbosch, wordt toegesproken door prof.dr. Frits de

– jawel – café De Toeter. Psalmen, spiritualiteit, justitiepastoraat,

Lange: ‘Alle theologie is publieke theologie bij Smit; theologie die

geloof en wetenschap, religieuze boeken, citykerken, (absolute)

zich afspeelt op het marktplein van de publieke opinie.’ In zijn

verhalen, zang, het Onze Vader, Holy Groningen en heilige

reactie zegt Smit dat hij zijn werk altijd als een geschenk heeft

onrust... De uitdrukking ‘voor elk wat wils’ is hier een

ervaren. ‘Theologie doet ertoe’, aldus Smit.

understatement.

Er is die middag nóg een uitreiking, namelijk van de prijs voor het Wanneer de gasten zich na afloop opmaken om naar de Nieuwe

beste Bijbelblog. Wetenschappers van de PThU publiceren een

Kerk te lopen, is het daglicht, op een van deze kortste dagen van

veelgelezen blog op de website, waarin basisvragen over de Bijbel

het jaar, al bijna verdwenen. Het is koud hier in Stad. Gelukkig

– hoe lang duurden de zeven scheppingsdagen? welke taal sprak

wachten bij aankomst warme chocolademelk en banket.

Jezus? – van een grondig antwoord worden voorzien. Winnaar is verrassend genoeg niet een van de Bijbelwetenschappers, maar

Nieuwe Kerk, middag. De orde wordt hersteld met een stevige

praktisch theoloog dr. Marten van der Meulen, met zijn krachtige

academische plechtigheid. Een volle kerk en een cortège van vele

analyse van het succes van The Passion.

tientallen hoogleraren. Samenzang en bijdragen van het eigen ‘worldfamous’ Vocaal Theologen Ensemble. Rector Mechteld Jansen blikt in haar speech vooral vooruit. Het gaat goed met de PThU, is haar boodschap. Expertise op wezenlijke terreinen is er volop: ‘We houden ons bezig met thema’s waar mensen mee worstelen.’ Valorisatie? Daar deed de universiteit al aan voordat het academische noodzaak werd. Ook schetst ze de kenmerken van de universiteit, zoals verwoord in het nieuwe instellingsplan: scherp van geest, diep geworteld, breed georiënteerd en rijk aan spiritualiteit. Theologie, aldus Jansen, is ‘hot stuff’ en daar heb je de beste mensen voor nodig.

PThUnie 19

Martinikerk, avond. In het donker terug naar het beginpunt voor een borrel. Felicitaties voor de kersverse eredoctores. Intensieve gesprekken over vroeger en vandaag. De sfeer van een reünie. Dan diner in stijl, feilloos opgediend en met graagte gegeten. Een theaterdiner bovendien, met diverse optredens, van onder (veel) meer alumnus Harm Prins die een sfeerbeeld schetste van zijn werk als geestelijk verzorger in het Erasmus MC en een groepje Groningse studenten dat zich voor de gelegenheid als ‘vrijzinnig en professioneel confessioneel’ afficheerde; en dit alles vlot aan elkaar gepraat door ceremoniemeester dr. Theo Boer.

20 PThUnie

Café De Beurs, later op de avond. Waar sluit je af? Natuurlijk in de bovenzaal van dat traditionele handelscafé op de hoek van de Vismarkt, een plek waar, zoals de eigenaars zelf zeggen, ‘vele socialistische complotten zijn gesmeed’. Maar vanavond wordt er gezongen en gedanst. Het is luid, het wordt laat. De gemiddelde leeftijd lijkt sinds het diner met enkele tientallen jaren gedaald: veel van de meer seniore gasten vinden het wel mooi geweest. De 20.48 vanaf Centraal zit stampvol theologen die weten dat het morgen weer een gewone woensdag is.

PThUnie 21

‘Theologen moeten zich verdiepen in economische en ecologische vragen’

Afrika, en dat de theologie daarin een rol kan spelen. Hij wees daarbij op het begrip oikos, dat staat voor het huis van de wereld waarin we als mensen samen wonen.

door Erica Meijers In dat huis zijn nu economische en ecologische vragen urgent.

‘Vragen rondom eenheid, gerechtigheid en verzoening

Theologen kunnen die niet ontwijken, willen ze van betekenis zijn

blijven centrale thema’s voor de theologie in tijden van

voor de samenleving. Ze moeten op zoek naar nieuwe vormen

globalisering’, aldus Dirkie Smit tijdens de masterclass die

van humanisme. De samenhang van gerechtigheid, verzoening en

hij op 9 januari, voorafgaand aan de uitreiking van zijn

eenheid, zoals die in de belijdenis van Belhar is geformuleerd, kan

eredoctoraat, in de Martinikerk gaf.

daarbij wat betreft Smit ook nu houvast bieden.

Dirkie Smit verwierf wereldwijd bekendheid als een van de auteurs van de Belijdenis van Belhar uit 1982, die midden in het apartheidstijdperk in 1986 door de zogenoemde zwarte en kleurlingenkerken van de Nederduits Gereformeerde Kerk in Zuid-Afrika (NG) werd aangenomen. Vanaf dat moment speelde deze belijdenis een belangrijke rol in de kerkelijke strijd tegen apartheid en is nog steeds een belangrijk document in het verenigingsproces van NG-kerken. ‘Belhar’ benadrukt de samenhang van gerechtigheid, verzoening en eenheid in het christelijk geloof en trok daaruit openlijk de consequentie dat apartheid en racisme zonde zijn. Gevraagd naar de drie meest brandende theologische kwesties in het huidige Zuid-Afrika, greep Dirkie Smit terug op de drie thema’s van Belhar. Als eerste noemde hij gerechtigheid. In kerk en onderwijs is de erfenis van de apartheid duidelijk merkbaar. De Zuid-Afrikaanse theologe Jackie Ncala, die op dit moment aan de PThU studeert, vroeg Smit tijdens de masterclass naar zijn visie op de taalstrijd die op veel universiteiten woedt: waar in het Afrikaans wordt gedoceerd, wordt de meerderheid van de studenten buitengesloten. Smit erkende dat in deze taalkwestie de strijd tegen racisme opleeft. Of de belijdenis van Belhar voor de nieuwe generatie een zinvol instrument is, is aan hen. Jongeren moeten hun eigen voorbeelden vinden en analyses maken. De helden van weleer, zoals Nelson Mandela en Desmond Tutu, zijn niet meer zo populair als voorheen, maar Smit merkte wel op dat de woede en de frustratie onder jongeren weinig verschilt van die van vorige generaties. Als tweede brandende thema noemde hij vragen rond verzoening: de worsteling met de spoken uit het verleden. De vervreemding en bitterheid die nog altijd voor veel spanningen tussen de Zuid-Afrikanen zorgen. Ten derde wees hij op vragen rond eenheid, die zich vandaag als een vraag naar de identiteit presenteert: wie willen we zijn als Zuid-Afrikanen? Smit stelde dat er nieuwe vormen van sociale verbeelding nodig zijn in Zuid22 PThUnie

lustrumbijlage PThUnie | 10-jarig jubileum PThU

‘Preek mag geen mensen uitsluiten’

gebruikt als het mijn eigen thema gaat, namelijk veiligheid. Dat zou ik een interessante studie vinden.’

door Caspar Dullemond In uw eigen vakgebied gebruikt u toch al volop christelijke noties?

Terrorisme-expert prof.dr. Beatrice de Graaf van de Universiteit Utrecht kreeg tijdens de lustrumbijeenkomst

‘Dat klopt. Ik heb me de eerste vijftien, zestien jaar van mijn

van de PThU een eredoctoraat uitgereikt. PThUnie vroeg

carrière erg in mijn eigen veld gespecialiseerd: geweld, conflicten,

haar om een reactie.

spionage. Maar de laatste tien jaar ben ik ook bezig iets dieper te graven. Als hoogleraar heb je wat dat betreft een

Gefeliciteerd met uw eredoctoraat! Had u dit zien aankomen?

voorbeeldfunctie. Waar sta je zelf als het gaat om de loop van de geschiedenis? Zie je de tijd als cyclisch, komt de geschiedenis ooit

‘Nee. Ik heb geschiedenis en Duits gestudeerd en ook nog een

tot een einde? Je moet je verhouden tot de stroom van de tijd. En

blauwe maandag natuurkunde. Dus dit eredoctoraat in de

ik merkte dat ik daarvoor heel goed bij mijn eigen traditie terecht

theologie kwam onverwacht. Overigens heb ik die studie vroeger

kan. Theologen hebben door de eeuwen heen veel over deze

wel overwogen. Maar ik dacht: dan moet je dominee worden, en

thema’s geschreven. Neem het begrip “kwaad”. Dat wordt vaak

dat lag in mijn gezindte – de Gereformeerde Bond – niet zo voor

gebruikt – in de politiek en op straat – om terrorisme aan te

de hand. Dat is het dus niet geworden. En dat is eigenlijk ook wel

duiden. Jihadistische en andere religieuze terroristen gebruiken die

weer jammer. Ik hou erg van talen, en ik vind het een aantrekkelijk

term zelf ook. Zij voelen zich vanuit God geroepen om het kwaad

idee om de Bijbel te kunnen lezen in de grondtalen. Ik zou dan

uit te schakelen. Maar zit het kwaad in de mens? Of komt het van

vooral benieuwd zijn welke woorden en woordfamilies worden

buitenaf? Daar kun je als theoloog wel wat over zeggen.’

PThUnie 23

i

Wat voor hulp zou u op uw onderzoeksterrein van theologen

afgelopen jaren in Utrecht gehoord heb over schuld, over

willen krijgen?

schepping, over genade. We hebben dominees nodig die dat kunnen. In de wetenschap noemen we dat de T-beweging. Dat

‘Een studie over het gebruik van termen rond veiligheid in de Bijbel

betekent dat je grondig geworteld staat in de kennis van je eigen

zou erg welkom zijn. En dan heb ik het zowel over security, de

vakgebied – in dit geval bijvoorbeeld exegese of systematische

man-made kant, als over safety, de natuurlijke kant. Denk

theologie – en dat je dus echt weet waar je het over hebt. Dat is

bijvoorbeeld aan de herders die hun kudde moeten beveiligen.

de lengtestreep van de T. Maar ook de streep bovenop is

Verder zou ik wel eens op een rijtje willen zien wat grote

belangrijk: de maatschappelijke verbreding en het politieke debat.

theologen hebben gezegd op momenten van oorlog en

En op dat punt kunnen theologen nog wel wat meer doen. Ze

rampspoed: Leibniz die na de grote aardbeving ging schrijven over

moeten hun publieke rol nemen, maar daarbij geen mensen

de beste aller werelden, of Bonhoeffer in de Tweede Wereldoorlog.

uitsluiten. Het dakje van de T betekent niet dat je voor één

Dat zou ik een mooi onderzoek voor een theologiestudent vinden.’

bepaald politiek standpunt actie gaat voeren. De kerk is er voor mensen van allerlei politieke kleur en snit. Hoe raak je als predikant

Het gaat op deze lustrumdag ook over de theologen van de

mensen in hun hart en reik je ze tegelijk handvatten aan waarmee

toekomst. Wat ziet u als belangrijke kwaliteit voor de huidige

ze zelf een keuze kunnen maken? Of het nu gaat over

generatie theologiestudenten?

vluchtelingen of het klimaat: je kunt mensen niet dicteren wat ze moeten vinden. De PThU zou dominees kunnen toerusten in

‘Het profetisch spreken. Ik ga graag naar de kerk om een goede

aandacht voor de Bijbelse bronnen én voor het hier en nu, maar

preek te horen. Ik wil me daarbij ook intellectueel aangesproken

zonder dat het politieke standpunt er dik bovenop ligt. Want dan

voelen: ik wil iets leren wat ik de volgende dag kan meenemen

vervreemd je mensen van je.’

naar mijn werk. Ik ben dankbaar voor de mooie preken die ik de 24 PThUnie

interview

met rector Mechteld Jansen

Benieuwd zijn naar de ander Groei. In een gesprek met Mechteld Jansen, inmiddels ruim drie rector van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU), is dit een thema dat regelmatig terugkeert. En dan heeft ze het niet zozeer over studentenaantallen en onderzoeksvolume, hoewel beide uiterst belangrijk zijn voor de universiteit, als wel over volwassen worden. De PThU mag dan wortels hebben die tot 1854, 1636 en zelfs 1574 reiken, de universiteit zelf is nog maar een ‘jonkie’, zoals Jansen het zelf liefkozend omschrijft.

De universiteit heeft inmiddels haar

elkaar. Het is belangrijk dat je elkaar

tweede lustrum gevierd, en eind dit

in het werk blijft tegenkomen, dat

jaar vindt de twaalfde dies (jaardag)

je over elkaars schouder meekijkt.

plaats. Veel gelegenheid voor

Je moet benieuwd naar elkaar

contemplatie is er in die jaren niet

blijven. Dat geldt niet alleen voor de

geweest. De eerste jaren draaiden

wetenschap, maar ook voor het

drie academische tradities – Utrecht,

geloof. Allerlei liggingen,

Leiden, Kampen – wat onwennig

belangstellingssferen

om elkaar heen, daarna ging veel

en spiritualiteiten hebben aan onze

energie zitten in een noodzakelijke

universiteit een plek. Die mogen

maar soms pijnlijke verplanting naar

niet langs elkaar heen leven.’

nieuwe vestigingen in Amsterdam en Groningen. ‘De universiteit

Etalage

moest tot een eenheid worden gesmeed en dat is de loop van deze

Na eerdere groeipijnen kan het nu

tien jaar echt wel gelukt’, aldus

weer om de inhoud gaan:

Jansen. Dit ondanks soms stevige

verdiepen, verbreden, verbanden

onderlinge verschillen, zowel bij

leggen, keuzes maken. Een

studenten als staf, in kerkelijke

ambitieus en positief geformuleerd

ligging, geloofsoriëntatie en ook

nieuw instellingsplan moet hierin

wetenschappelijke belangstelling.

richting bieden. De zichtbaarheid

‘Het is een doorgaand proces’, zegt

van de universiteit bijvoorbeeld mag

de rector: ‘Wat ik belangrijk vind is

nog wel wat groter, zo blijkt uit het

dat we, ondanks die verschillen,

plan. Jansen: ‘We willen niet alleen

elkaar in de diepte blijven vinden.

onze onderwijsprogramma’s in de

Daar moeten we aan blijven

etalage zetten, maar ook onze

werken.’ Hoe dan? ‘Daar kun je in

mensen die dit onderwijs geven. Wij

onderwijs en onderzoek ruimte voor

willen dat aanstaande studenten

scheppen. Je moet het gesprek met

zich kunnen identificeren met

elkaar blijven aangaan. Mensen die

bepaalde docenten en

elkaar uit het oog dreigen te

onderzoekers.

verliezen, breng je toch weer bij PThUnie 25

interview

met rector Mechteld Jansen

‘Onze docenten mogen best wat meer in het licht gezet worden’

Aan wie wil jij je optrekken? Bij wie

Kwaliteiten

profiel voor een studie die ik zou willen volgen? Echt: er is niemand

wil jij thuis horen? Onze docenten mogen best wat meer in het licht

Maar aan wie is deze uitnodiging

die op geen van deze punten iets te

gezet worden.’ Voor de universiteit

van de rector precies gericht?

leren heeft.’

als geheel geldt iets dergelijks,

Opvallend in het instellingsplan is

voegt Jansen er aan toe: ‘We

dat de universiteit een duidelijk

Wat betekent scherp van geest?

moeten ons nog meer als

beeld heeft hoe de toekomstige

‘Als je hier komt en je hebt niet een

academische instelling profileren.

PThU-student er uit ziet. Vier

intelligentie om in te zetten, dan

Het vooroordeel van een

eigenschappen kenmerken deze

gaat het niet lukken. Wij hebben

domineesfabriek die tegen twee

theoloog van de toekomst, vindt de

dat brein van jou ook nodig. We

andere universiteiten aanhangt,

universiteit: scherp van geest, diep

zoeken mensen met een scherp

klopt niet. Wij leiden in de eerste

geworteld, breed georiënteerd en

brein en de bereidheid om het te

plaats goede academische

rijk aan spiritualiteit. Nee,

gebruiken. “Brein” bedoel ik in de

‘Als theoloog moet je willen en kunnen toelaten wat voor een ander het diepste weten is en waar de diepste emoties zitten’

26 PThUnie

theologen op. Je kunt bij ons

selectiecriteria zijn dit beslist niet,

brede zin van het woord: we

uitstekend terecht als je het ambt in

benadrukt Jansen: ‘Het zijn

hebben mensen nodig die hun

wil, maar ook als je dat niet zo ziet

kwaliteiten waaraan we graag

begaafdheden meenemen,

zitten en iets anders wilt in de kerk,

willen dat ons onderwijs en

bijvoorbeeld muzikaal of anderszins

een geloof-gebaseerde organisatie

onderzoek voldoen. En we zoeken

kunstzinnig, maar ook ruimtelijk,

of de wetenschappelijke theologie,

mensen die een samenstel van deze

zakelijk of intercultureel. Al met al

dan ben je bij ons van harte

kwaliteiten hebben of willen

gaat het om het academisch

welkom.’

ontwikkelen. De combinatie van

gehalte van de theologie. Er is wel

deze vier eigenschappen is wat we

eens het idee over een theologische

graag willen bereiken.

universiteit dat het op dat punt wel

Belangstellenden kunnen dit tegen

een beetje minder kan, maar dat is

zichzelf aanhouden: is dit een

echt niet zo.’

Diep geworteld? ‘Je mag de diepe

andere christelijke en niet-

verworteling met de protestantse

christelijke tradities, dichtbij én ver

traditie, dat kritisch-constructieve

weg.’

staan in de geschiedenis van de reformatie, niet meer vanzelf-

Contemplatie

sprekend veronderstellen bij studenten. Daar zijn we ons van

En rijk aan spiritualiteit? ‘Daarmee

bewust. Je mag hier binnenkomen

bedoelen we dat je je verdiept in de

zonder die verworteling, maar je

spiritualiteiten van anderen,

krijgt deze vervolgens van hier uit

medestudenten bijvoorbeeld, en in

wel mee. We gaan uit van een

de diverse spirituele tradities. Maar

basisbelangstelling voor waar je

het betekent vooral een doorgaande

vandaan komt en waar je naar toe

contemplatie van je eigen

gaat.’

levensbeschouwing, het je door inoefening eigen maken van wat jij

Breed georiënteerd? ‘Daarmee

gelooft. En wat dit voor

bedoelen we niet alleen een brede

consequenties heeft voor je leven.

oriëntatie op het christendom

Spiritualiteit is niet dat je vroom in

wereldwijd, maar ook en vooral een

een hoekje zit, het is een levensstijl;

brede oriëntatie op wat de vragen

het heeft ethische consequenties.

van mensen zijn en waar zij door

We hebben nu een student

gevoed worden. Als theoloog moet

rondlopen die op een bijna mystieke

je in eerste instantie empathisch

wijze met de protestantse traditie

zijn. Je moet willen en kunnen

omgaat en van daaruit kiest voor een

toelaten wat voor een ander het

veganistische levensstijl. Dat is een

diepste weten is en waar de diepste

combi die in mijn eigen studententijd

emoties zitten. Waar gaat het bij die

niet zo voor de hand lag. En zo kom

ander om? Dat is de breedste

ik er meer tegen: er zijn studenten

oriëntatie die je kunt hebben: een

die vanuit hun reformatorische of

totale warme belangstelling voor de

evangelische achtergrond kiezen

mensheid. Praktisch houdt dit in dat

voor de deeleconomie en een vorm

je een bereidheid hebt om tijdens je

van collectief leven. Spiritualiteit

studie te verdiepen in mensen uit

heeft altijd consequenties.’

Valorisatie Het instellingsplan besteedt ook veel aandacht aan valorisatie: het aanwenden van wetenschappelijke kennis ten gunste van de maatschappij. De PThU deed dit al voordat het mode werd, zegt Jansen: ‘Via de nascholing van predikanten en het organiseren van studiedagen voor een breder publiek, voegen wij al heel lang kennis toe aan de maatschappij. Maar het kan pro-actiever. Het is niet voldoende om de kennis die je hebt ontwikkeld achteraf in te zetten. Je moet kijken wat mensen om je heen willen weten en dan samen met ze die kennis verder ontwikkelen. Je zoekt partners en bondgenoten en daar ga je mee aan het werk.’ Kan ze een voorbeeld geven? ‘Op het terrein van de zorg en ethische vragen rond ouder worden doen we dit al. Maar ik zie bijvoorbeeld ook veel identiteitsvragen op ons af komen. Waarom delen mensen elkaar langs etnische lijnen, genderlijnen en godsdienstige lijnen in? Hoe kun je die grenzen duiden en daarbij ook grensverleggend zijn? Dat zijn basisvragen voor de samenleving van dit moment en ik denk dat theologen daar een verstandige inbreng in kunnen hebben.’

PThUnie 27

dagboek Passie: ook als het niet goedkomt

Renate Japenga

Premaster student Renate Japenga (30) studeerde eerder hbo theologie en werkt nu als kerkelijk jeugdwerker. Ze is een alleenstaande moeder van twee kinderen van zeven en vijf jaar.

Over het moeder (en mantelzorger) zijn van een kind met ingewikkelde psychi-sche problematiek schrijft ze op haar blog moederangstmoederhoop.wordpress.com.

Studie:

Vandaag heb ik weer zo’n dag dat ik nergens warm van word. Behalve van m’n

Naam:

Premaster Plaats

Amsterdam

bed, als ik diep onder de dekens weg duik om de zware dikke werkelijkheid even buiten te sluiten. Terwijl ik mezelf ondertussen probeer te vertellen dat het goedkomt.

Ik heb een dochter van zeven jaar oud. Mijn lieve, mooie dochter lijdt aan een zware angststoornis: selectief mutisme. Dat betekent dat ze bij mensen buiten het gezin niet kan praten doordat ze verlamd is van angst. In het dagelijks leven betekent dit paniek, overprikkeling, dikke tranen en verdriet, boosheid, machteloosheid, slaan, schoppen, radeloosheid, dwang, controle en eenzaamheid; het ene bij haar en het andere bij mij en sommige dingen hebben we allebei. Elke dag is een worsteling. Naar school gaan is een worsteling. Het gevoel van de eerste schooldag heeft zij elke dag, de hele dag. Plus nog wat extra angst en eenzaamheid. Succes, meisje van zeven jaar. Groei maar, ontwikkel je maar. Gedij maar in deze warboel van emoties en spanningen. En ik probeer alles bij elkaar te houden, besteed uren aan gesprekken met hulpverlening en therapie. Elke seconde van de dag scan ik haar lichaamstaal om te kijken wat ze nodig heeft, wat ze eigenlijk wil zeggen met haar soms heftige gedrag. Liefde, begrip, geduld, incasseringsvermogen, soms moet ik het uit m’n tenen halen. Maar voor haar doe ik dat.

Liefdevol Elke dag is zwaar. Elke dag is slikken. Elke dag vraagt om een extra dutje omdat de energie niet aan te slepen is. Maar toch, als ik de ontspannen glimlach zie van haar, met al zes grotemensentanden die net te groot zijn voor haar mond… Als ze haar armen naar me uitstrekt en vraagt of ik bij haar kom liggen. Als ze moet lachen om m’n grapjes. Als ze liefdevol haar broertje helpt. En toen ze me zei: ‘Soms ’s nachts vraag ik God dat ik durf te praten. Met mijn gewone stem en voor eeuwig.’

Ik kan nog wat van haar kracht leren. Mijn grote droom is om theoloog te worden. Maar ik kan maar in zulke kleine stapjes werken aan die droom dat ik niet weet of ik het ooit kan realiseren.

28 PThUnie

dagboek Ik worstel met de tijd om alles voor mijn premaster voor elkaar te krijgen. Ik worstel met mijn energie na een intensieve dag, om dan nog te studeren. Maar ik worstel ook met mijn gevoel. Ik moet mezelf elke dag leren om mezelf deze droom te gunnen. Soms raak ik ineens mijn droom kwijt. Tot ik weer bezield word en weet waarom ik het doe.

Passie is meer dan alleen bezield worden, het is ook lijden. Zoals houden van dit meisje gepaard gaat met veel moederpijn. Om alles wat niet is of wel is. De Passie in de aanloop naar Pasen zit vol gebrokenheid en lijden, maar ook vol bezieling en liefde.

Pasen betekent niet dat het wel weer goedkomt. Het is geen simpel doekje voor het bloeden. En het eenzame lijden van Jezus is ook niet weggenomen door de opstanding. Jezus zou er niets aan gehad hebben als iemand in Jeruzalem tegen hem zou hebben gezegd: ‘Het komt wel goed. Ja, je wordt bespot, geslagen en bespuugd, maar als je gestorven bent aan het kruis sta je ook weer op.’ Dat neemt zijn lijden niet weg, maar ontkent het. Als ik mijn dochter een kus geef op haar zere knie, dan is de pijn daarmee niet weg, maar wel haar hulpeloze gevoel.

Dat kan ik met mijn kusjes.

Stapje Ik kan haar angst niet wegkussen en haar lijden is ook mij soms te zwaar. Ik word boos als mensen zeggen dat het vast wel weer goedkomt later, want daar durf ik niet van uit te gaan. Niet omdat ik zo’n pessimistisch mens ben. (Ik bedoel: ik eet heel veel chocola zonder ooit erover na te denken dat ik er ongezond van word.)

Maar een opmerking dat het later wel weer goedkomt, neemt mijn dochters lijden niet serieus. Het ontkent het lijden juist. En wat is goedkomen volgens onze maatstaven? Maar hoewel ik er niet van uit durf te gaan dat het goedkomt, dat haar lijden weggenomen wordt, ga ik er vol voor. En elk liefdevol moment samen is er één, elke succeservaring is er één. Elk stapje vooruit vieren we. Dat is passie.

Ondanks alle gebrokenheid is er hoop en liefde. Ook al komt het niet goed, het is toch goed. Het is waardevol. We houden van elkaar.

Ik heb een grote droom. En dat is om op de preekstoel aan mensen te kunnen vertellen dat dingen ook níet goed kunnen komen. Dat het verhaal van God niet vertelt dat alles leuk is. Maar dat er altijd hoop is. Ook als je zelf geen hoop meer hebt. Dat je altijd gedragen wordt. Ook al heb je het gevoel van een eindeloos vallen. Dat er Iemand is die het lijden samen met je wil aangaan en het met je in de ogen wil kijken. Dat is de boodschap van Jezus en van het Paasverhaal. Dat is wat ik mijn dochter probeer mee te geven. En soms heb ik het nodig dat iemand dat mij vertelt.

PThUnie 29

Utrechtse theologie: van Voetius tot Vriezen

door Antonie Vos

Utrecht was steeds de kerkelijke

‘de schamele gemeente’ - om met

hoofdstad van Nederland, maar

Knappert te spreken. Hij maakte

Voetius (1589 - 1676) heeft

theologie niet alleen voor zijn

Utrecht cruciaal voor de

zoons, maar ook voor zijn collegae

Hervormde Kerk gemaakt. Hij

tot een feest, die elke week na de

was een man van ora et labora

kerkenraadsvergadering ‘tot

en hij was wetenschappelijk

leringhe ende vermaeck’ bij Voetius

ontembaar. Als student volgde

op college zaten. De stokoude

hij ook anatomische lessen. Toen

Voetius stierf, zoals hij geleefd had.

Diodati tijdens zijn verblijf in

Op zijn sterfbed klinken uit zijn

Dordt voor de Nationale Synode

mond de woorden van Bernard van

(1618 - 1619) les in het Italiaans

Clairvaux: Desidero te millies, mi

gaf, leerde Voetius er even

Jesu! Quando venies? Duizendmaal

Italiaans bij. Hij belichaamt een

verlang ik naar U, mijn Jezus!

ontspannen, gemoedelijke sfeer,

Wanneer zult Gij komen? Zijn

waarin hij extravert, monter en

collega en wijkpredikant Ds.

vroom dag en nacht kon

Gentman vult aan, alsof het de

werken. In Utrecht kreeg hij echt

gewoonste zaak van de wereld is:

voet aan de grond. Met zijn

Me de te quando saties? Wanneer

collega’s en leerlingen

zult Gij mij met Uzelf verzadigen?

faculteit benoemd kon worden.

stempelde hij niet alleen de

Bij het wondere leven van Voetius

Nicolaas Beets reisde speciaal naar

Academia voetiana en de stad,

blijft er dan ook reden te over om

de pastorie van Bloemendaal om de

maar door de Nadere Reformatie

met Anton van Duinkerken te

jonge Josué Jean Philippe Valeton

ook grote delen van ons land

vragen: ‘Wie is op heden groter, wie

(*1848) hiervoor te winnen. Zijn

met een dynamisch, opgewekt

oprechter?’

missie slaagde en Valeton Jr. (1877

en vernieuwend geloof. Als buitenlandse gasten zich later in

- 1912) zou zich niet alleen tot een Duplex Ordo

Utrecht aandienden om de

30 PThUnie

Voetius

gewaardeerde en geliefde prof ontwikkelen, maar ook de drijvende

wereldberoemde professor te

Dit niveau zou Utrecht niet altijd

kracht van de faculteit worden. De

bezoeken, moest men hem vaak

blijven halen, maar de toon was

king makers van na de Tweede

bij de catechisaties voor de

gezet en bleef gezet. De afgelopen

Wereldoorlog: Maarten van Rhijn

weesjes aan het Springweg

eeuw stond ook de Utrechtse

(‘Sint Maarten’) en Wim van Unnik

wegplukken. Als moeders hand

theologie in het teken van de

waren beiden bewonderaars van

er niet was om naar Jezus te

duplex ordo. De nieuwe Hoger

Valeton en wisten dat – in het

gaan, dan was er de hand van

Onderwijswet van 1876 betekende

inspirerende gezelschap van de

de grote theoloog.

echter niet alleen dat er twee

lectuur van Isaäc van Dijk (1847-

kerkelijke hoogleraren tot de

1922: een geniale generalist, maar

Voetius was sociaal bewogen. In de

faculteit toetraden – zij hadden

wel specialist op de moderne

kwestie van de pandjeshouders

overigens geen zitting in de

devotie) - ook op mij over te

zette hij het ideaal van de theocratie

‘hooglerarenfaculteit’ –, maar dat er

dragen. De Utrechtse sfeer zou nog

in voor armen en misdeelden, voor

ook een vierde hoogleraar in de

tot ver in de twintigste eeuw door

de wijsbegeerte in Utrecht van 1846

historisch denken om het orthodoxe

tot 1889) en Scholten tot de

geloof niet te verliezen, en volgens

ommezwaai van Scholten, die hem

Karl Barth is openbaring niet

tot de vader van de moderne

historisch. Volgens de Utrechtse lijn

theologie zou maken. Deze

van Valeton Jr. tot Vriezen is de

moderne theologie vond, dat de

geschiedenis echter juist de sleutel

gehele heilsgeschiedenis overbodig

tot de openbaring. Ik voeg daaraan

is. Zij heeft nooit de Hervormde

nog toe: de openbaring is ook de

Kerk veroverd, maar wel een zeer

bron van de dynamiek van de

groot deel van het

geschiedenis en dat geldt niet alleen

predikantencorps. Het waren

voor de bijbelse geschiedenis, maar

Utrechtse studenten die deze ‘clash’

ook voor de geschiedenis van de

aan de hand van Daniel Chantepie

philosophia christiana: nadenken

de la Saussaye overleefden: de

over de openbaring leidt tot nieuw

inspirator van Pierre Daniel

denken.

Chantepie de la Saussaye, Josué

Nicolaas Beets

Jean Philippe Valeton en Isaäc van

Prof.dr. Antonie Vos is hoogleraar

Dijk – de drie vrienden!

historische theologie aan de Evangelische Theologische Faculteit

Openbaring

de ethische theologie, die

Leuven. Tot 2009 was hij universitair docent systematische theologie aan

christocentrisch is, gestempeld worden: Beets, Valeton Jr, J.

Uit deze kring kwam Utrechts

de vestiging Utrecht van de PThU.

Cramer, Lamers, Baljon, Van Veen,

grootste prestatie voort: de lijn van

Dit is de tweede in een serie over de

Daubanton, Obbink (vader en

Valeton Jr., Obbink Sr., De Groot en

‘voorgangers’ van de PThU:

zoon), J. A. Cramer, Brouwer, M.

Vriezen. Zij creëerden een nieuwe

Kampen, Utrecht en Leiden.

van Rhijn, Berkelbach van der

visie op de relatie tussen

Sprenkel, Edelkoort, Van Unnik,

geschiedenis en openbaring.

Vriezen, Loen.

Volgens de ‘moderne theologie’ schakelt de wereldgeschiedenis de

‘Volgens de Utrechtse lijn is de geschiedenis de sleutel tot de openbaring’ In 1846 leidden de woeste

heilsgeschiedenis uit, volgens de

conflicten tussen de jonge

neocalvinistische theologie moet

Opzoomer (* 1821: hoogleraar in

men zich verre houden van PThUnie 31

Was een hartinfarct bij vrouwen altijd maar zo duidelijk te herkennen

Een betrouwbare test kan vrouwenharten redden.

Geef nu via hartstichting.nl/vrouwenhart 32 PThUnie

Voltooid verleden column tijd Ciska Stark Restanten ‘Dit is nog over’, zegt mijn zus en wijst naar een half gevulde bananendoos in een hoekje van de kamer. Ik zie de houten rand van een paar fotolijstjes. Een met fluweel bekleed sieradendoosje en wat albums die over de rand steken. Verder keurig gesorteerde enveloppen met op elk een etiket met de naam van een familielid dat de inhoud aan foto’s verder mag bewaren, verdelen of in de kliko gooien.

Ooit hadden ze een kleine boerderij, onderaan de dijk. Daar werd nooit iets weggegooid. Anderhalf pond draadjesvlees, op zondag aangesneden, genoeg voor een hele week. Restjes bestonden niet, die werden opgebruikt, eerst door de mensen, dan door de kippen. Water uit de wasmachine was nog goed genoeg om de vloer mee te schrobben. Als van een overhemd de kraag en manchetten versleten waren, werden ze netjes binnenstebuiten gekeerd. Kon doordeweeks nog prima gedragen worden. En was de tweede ronde voorbij, dan werd een katoenen overhemd in stukken geknipt tot zakdoek voor tijden van verkoudheid en een flanellen hemd tot zachte stofdoek, of uierdoekje voor de koeien. Keurig gestreken, altijd.

‘De ecologische voetafdruk van tante H. is niet groot geweest’, zegt de pleegzoon bij haar uitvaart. Haar impact op anderen wel. Een volle kerk bij het afscheid van een 96-jarige. Nooit kinderen gehad, maar neven, nichten en dorpsgenoten die zich welkom wisten en allemaal wel eens een stukje van de anderhalve pond vlees op hun bord hebben gekregen.

De laatste kamer was nu leeggeruimd. Binnenkort zou ook de bananendoos niet meer nodig zijn. Vijftien jaar een steen, dan is alles voorbij. ‘Stof zijt gij’, hoor ik de plaatselijke lekenprediker zeggen. En nog iets over de hemel, maar die is nauwelijks waar te nemen. Het zwerk is zuinig met zonlicht vandaag. Niet eens een laatste restje als bemoediging aan het graf.

Terwijl ik een kleine buiging maak bij de kist, gaat de prediker met zijn elektrische scootmobiel vooraan de stoet terug naar het leven. Even raakt hij met een voorwiel van het pad, in de bagger, en dreigt te kapseizen. Een paar sterke handen duwen hem weer in de goede richting. De rest is geschiedenis.

Dr. Ciska Stark is universitair docent Homiletiek aan de vestiging Amsterdam en directeur Onderwijs van de PThU. PThUnie 33

Cursusaanbod PThU in het kader van de Permanente Educatie

Doorn, 31 mei - 1 juni

‘Dordt’ als bemoediging in preek en pastoraat De vierhonderdste verjaardag van de Synode van Dordrecht (1618-1619) is een mooie gelegenheid om de Dordtse Leerregels tijdens een serie kerkdiensten aan de orde te stellen. Dat vindt prof.dr. Wim Moehn, bijzonder hoogleraar vanwege de Gereformeerde Bond aan de PThU Amsterdam.

Met zijn PAO-cursus ‘Preken over Dordt’ wil hij predikanten inspireren om grondig aan de slag te gaan met dit toch wat op de achtergrond geraakte belijdenisgeschrift. Er is op dat punt nog wel wat werk te verrichten, weet Moehn. De middagdienst, waarin traditioneel over een artikel uit de belijdenisgeschriften wordt gepreekt, is in de meeste gemeenten afgeschaft. En waar deze ‘leerdienst’ nog wel plaatsvindt, wordt een zondag uit de Heidelbergse Catechismus besproken en een enkele keer een artikel uit de Nederlandse Geloofsbelijdenis. De Dordtse Leerregels – ook wel bekend als de Vijf artikelen tegen de Remonstranten – zijn in de leerdienst niet populair.

Nooit geweest ook, aldus de hoogleraar. Aan de ene kant kan hij zich daar wel iets bij voorstellen: ‘Ze waren niet bedoeld als complete geloofsleer, al worden ze zo wel eens gepresenteerd. Ze waren ook niet bedoeld om in de eredienst te gebruiken. Nee, ze waren een leeruitspraak over predestinatie en vrije wil, als reactie op een conflict in de kerk.’ Aan de andere kant zijn ze wel een essentieel onderdeel van de belijdenisgeschriften: ‘En dus mogen ze geen dode letter zijn.’

Zijn de Dordtse Leerregels inspirerend voor een preek? Moehn vindt van wel: ‘Als het gaat om Gods plan in het leven van een mens, over hoe Hij mensen bereikt met het Evangelie, dan zijn dit hele mooie teksten. Ze zijn ook geweldig bemoedigend. Het laatste van de vijf artikelen had ik recent tijdens college aan de orde. Ik zette de tekst af tegen de situatie van de Koptische Kerk op dit moment. Wat is dat toch, dat mensen die onderdrukking volhouden? Ze zeggen niet: we gaan ondergronds of we pakken het vliegtuig. Nee, ze blijven op hun post. Dan kom je bij motieven terecht waar in de Dordtse Leerregels ook over nagedacht is, over de volharding van de gelovige. Wat is dat geheim? Ik merk hoe enthousiast mijn studenten hiermee bezig zijn en hoe ze geprikkeld worden om hierover na te denken – en ze zijn echt niet allemaal van de Gereformeerde Bond.’

Het eerste doel van de cursus is het maken van een preekschets, aldus de hoogleraar: ‘Hoe verwoord je deze thema’s in de gemeente waar je werkt? Daar wil ik mee aan de slag: het werkelijk doordenken en praktisch vertalen van deze thematiek.’ Maar van Moehn hoeft dit niet per se tot een serie middagdiensten te leiden: ‘Het kan ook een interessant leerhuis opleveren. En de vraag hoe je het als mens tot het einde volhoudt, heeft natuurlijk ook een pastorale kant.’

Kosten € 575,- | Aantal ECTS: 2 | Aanmelden voor 29 maart 34 PThUnie

Doorn, 18 - 19 juni

De nieuwe kerkorde: waar moet je op letten?

Gewoontes slijten moeizaam. Er zijn nog altijd PKN-predikanten die denken vanuit de sfeer van hun eigen hervormde, gereformeerde of lutherse kerkorde. Daar zit een risico in, zegt dr.mr. Klaas-Willem de Jong, universitair docent Kerkrecht aan de PThU: ‘Dan denk je te weten hoe het zit, maar dat klopt dan niet.’ Hoog tijd dus voor een ‘update Kerkorde’ in het PAO-aanbod. Ook al omdat er in deze kerkorde uit 2004 alweer het nodige verandert.

Die aanpassingen aan de kerkorde zijn het gevolg van de visienota Kerk 2025, het plan om de Protestantse Kerk in Nederland ook in de komende decennia relevant en betekenisvol te laten zijn. De grote lijn van de kerkorde blijft weliswaar intact, aldus De Jong, maar in de ordinanties zijn er behoorlijke veranderingen: ‘Er komen meer mogelijkheden voor plaatselijke gemeenten.’

De belofte dat de aangepaste kerkorde eenvoudiger zou worden, is niet helemaal waargemaakt, vindt hij: ‘Als je kritisch kijkt naar wat er nu ligt, dan zijn er eerder meer dan minder regels. En dat is natuurlijk een extra reden voor zo’n PAO-cursus.’

Waarom is het belangrijk dat predikanten de kerkorde goed kennen? De Jong: ‘Meestal gaat het in de kerk gewoon zoals het gaat. De kerkorde wordt pas uit de kast getrokken op het moment dat het moeilijk wordt. Het zou goed zijn als predikanten al op een eerder moment de regels paraat hebben. Want als je de kerkorde echt nodig hebt, is het vaak al te laat.’ De Jong belooft een interessante en vooral praktische cursus: ‘Na afloop weet je weer wat er staat. Je weet waar je op moet letten en – minstens zo belangrijk – waar je niet meer op hoeft te letten.’

Kosten € 575,- | Aantal ECTS: 2 | Aanmelden voor 4 mei

Voor het complete cursusaanbod , aanmelden en meer informatie, kijk op www.pthu.nl/pao PThUnie 35

Contemplatief professioneel De horizon van permanente educatie is een idee van professionaliteit. Net zoals andere professionals moeten predikanten en kerkelijk werkers zorgen dat ze bij blijven en op de hoogte van nieuwe ontwikkelingen zijn. Ze moeten bijscholen, want anders gaan ze achterlopen. Nu is het nogal moeilijk om precies te zeggen wat ‘bijblijven’ in de theologie nu eigenlijk is en wanneer je nu eigenlijk ‘achterloopt’. Modern is immers niet hetzelfde als ‘waar’, net zomin als vroeger alles ‘beter’ was. Het is eerder, zoals Miskotte ergens schreef, dat we landbouwers blijven, weliswaar met moderne machines, maar toch landbouwers, die zaaien en maaien, wieden en wachten, afhankelijk als we zijn van de natuur en de Geest.

In de theologie delen we in de pogingen van vele generaties om toegang te vinden tot het geheim van de wereld, de mensen en van God. We zijn lid van een grote gemeenschap van zoekers, een grote familie die door de geschiedenis trekt en hardnekkig blijft vragen wat het betekent om de naam van God uit te spreken, de naam van Jezus op onszelf te betrekken en te leven vanuit het besef dat we onder een heilig licht onze weg gaan. Daarom lijkt theologie de ene keer op een archeologische vindplaats en de andere keer op een laboratorium. Soms zijn we musici die zo goed mogelijk de bestaande partituur tot klinken pogen te brengen, soms zijn we componisten, die de oude noten creatief tot een nieuwe compositie rangschikken.

De horizon van permanente educatie is hiermee niet die van een functionele professionaliteit, zelfs niet die van een normatieve professionaliteit, maar die van een contemplatieve professionaliteit. Ik geef toe, die vorm van professionaliteit bestaat niet, althans niet in de literatuur; het is de schuld van Thomas Merton dat ik erop kom. Kort geleden herlas ik zijn laatste boek, Contemplative Prayer, dat na zijn plotselinge dood in 1968 postuum uitgegeven werd, en werd weer getroffen door de reikwijdte van zijn denken. Het gaat hem in dit boek om het wezen van het kloostergebed, maar gaandeweg komt hierbij de hele wereld tot klinken, inclusief de diepten van het eigen hart. Dit weerspiegelt de man zelf. Vanuit de stilte van zijn cel was hij betrokken op de hele wereld. Zijn denken is modern, maar hij citeert het meest voorgangers uit de middeleeuwen. Hij schreef net zo diep en echt over het christelijk geestelijk leven als over Zen. ‘Het geestelijke leven heeft sterke intellectuele funderingen nodig’, zei hij met reden en dat impliceerde dat wie het oog op Christus heeft zonder angst wijd kan zien, over de grenzen van godsdiensten heen. Hoort dit bij professionaliteit? Ja, het hoort bij het vak van de geestelijke om het innerlijk oog steeds verder te openen en niet te stoppen bij de grenzen van het eigen kennen. Het hoort bij het ambacht om ‘het gebed van het hart als een manier om zichzelf in de aanwezigheid van God en de realiteit te bewaren, geworteld in de eigen innerlijke waarheid’ te begrijpen. Het is de eigen aard van de geestelijke professionaliteit die vraagt om een type permanente educatie die de predikant en kerkelijk werker niet alleen beter, maar ook ruimer maakt. De horizon is het geheim van God, de wereld, wijzelf.

Theo Witkamp, coördinator Postacademisch Onderwijs PThU

36 PThUnie

greep uit het aanbod Geloof in de publieke ruimte Wat doen we nu de kerk krimpt? De Britse theoloog en voormalig aartsbisschop van Canterbury Rowan Williams stelt dat het geen optie is om geloof te beperken tot de privésfeer. De kerk heeft ook in de huidige tijd belangrijke en fundamentele dingen te zeggen, vindt Williams, en moet dat ook vooral doen. Is Williams’ benadering werkbaar in Nederland? Deze cursus is onderdeel van het cluster Kerk, cultuur en samenleving.

Docenten: dr. Gert van Klinken en prof.dr. Rinse Reeling Brouwer.

Doorn | Kosten € 575,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 6 april

Omgaan met de wonderverhalen van het Nieuwe Testament Wat doen we op de kansel met de wonderverhalen uit het Nieuwe Testament? En wat betekenen deze wonderverhalen voor onszelf? De cursus biedt een overzicht van een aantal oudere invalshoeken, bijvoorbeeld die

start

22 mei

start

24

van het rationalisme, maar concentreert zich op nieuwere benaderingen, zoals de narratieve en interculturele. Onder meer bibliodrama zorgt ervoor dat we niet boven en buiten het verhaal blijven staan. Deze cursus is onderdeel van het cluster Bronteksten in beweging. Docenten: dr. Jan Krans en dr. Theo Witkamp, m.m.v. prof.dr. Annette Merz.

Doorn | Kosten 575,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 6 april

Leider tegen wil en dank Mozes’ leiderschap is niet onaangevochten en kent ook veel mislukking. In deze cursus gaan we daar nader op in, op basis van exegetisch handwerk en via bestudering van de rabbijnse literatuur, met name parabels uit Midrasjiem. In deze teksten wordt beeldend uitgelegd hoe Mozes eigenlijk liever bedankte voor de taak van leider, hoe hij gefrustreerd was door de klachten van zijn volk, en ook door het feit dat hij niet de Jordaan over zou mogen steken naar het beloofde land. Deze cursus is onderdeel van het cluster Theologisch leiding geven.

Docenten: dr. Lieve Teugels en prof.dr. Klaas Spronk.

Doorn | Kosten 575,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 6 april

Het ‘religieloze christendom’ van Peter Rollins Diettrich Bonhoeffers gedachten over een ‘mondige wereld’ en een ‘religieloos christendom’ blijven intrigeren.

Peter Rollins (geb. 1973), een jonge, provocerende inspirator van de emerging churches beweging, herontdekte de radicale Bonhoeffer. Zijn post-seculiere christendom laat zich het beste kenmerken als een niet-religieuze theologia crucis. Is Rollins alleen een provocateur? Of is hij, zoals zijn vriend John D. Caputo hem omschreef ‘een nieuwe Bonhoeffer voor de 21e eeuw’? Docent: prof.dr. Frits de Lange.

Doorn | Kosten € 575,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 6 april

Ich und Du in de actuele context In 1923 verscheen Ich und Du, het mooie maar ook raadselachtige werk waarin Martin Buber de grondwoorden uitlegde die volgens hem het menselijk bestaan vormgeven. Juist in de moderniteit is er een constante spanning tussen de werkelijkheid van de ontmoeting en de instrumenteel-technisch gekleurde ik-het relaties. Betekenisvol leven is volgens Buber alleen mogelijk als de ik-gij relatie in het menselijk bestaan de dragende relatie blijft.

Docent: prof.dr. Renée van Riessen.

Doorn | Kosten € 575,- | ECTS: 2 | Inschrijven voor 6 april

mei

start

29 mei

start

7

juni

start

21 juni

PThUnie 37

â&#x20AC;&#x153;Als je kanker hebt overleefd, is het nog niet uit je leven.â&#x20AC;?

Kanker doet meer met je dan je denkt.

86% van de mensen die worden of zijn behandeld voor kanker ervaart klachten. Soms zelfs nog jaren erna. Angst, onzekerheid, vermoeidheid en impact op de relatie komen het meest voor. Praat erover. Meer informatie vind je op kwf.nl/hulpnakanker.

38 PThUnie

Voor aanmelden en meer informatie op www.pthu.nl/agenda

9/4/2018

Predikantendag met Miroslav Volf Bijeenkomst ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van de Nederlandse Bond van Predikanten, met medewerking van onder meer Miroslav Volf, Dominee Gremdaat, Mechteld Jansen en Janneke Nijboer. De jubileumdag wordt gehouden in de Geertekerk in Utrecht.

Meer informatie op predikanten.nl.

14/4/2018

Voorlichtingsdag Voorlichtingsdag over de bachelor theologie van de Rijksuniversiteit Groningen, met daarin het traject van de PThU, waarmee studenten aansluitend kunnen instromen bij een van de masters van de PThU. Meer informatie op rug.nl.

11-13/5/2018

Ontmoetingsweekend Ontmoetingsweekend van joodse, christelijke en moslimvrouwen. Door de heilige teksten van elkaars traditie te lezen, zegt de organisatie, ‘worden dwarsverbanden mogelijk en worden deelneemsters uitgedaagd teksten die zij meenden te kennen door de spiegel van de ander opnieuw te bekijken’. Vanuit de PThU verleent dr. Gé Speelman medewerking. Het weekend vindt plaats in het Dominicaanse klooster in Huissen. Meer informatie op kloosterhuissen.nl.

Inspiratiefestival Inspiratiefestival op Terschelling met lezingen van inspirerende theologen, (meezing)concerten, spirituele strandwandelingen, vieringen, vertellingen, theater, dans en veel muziek en andere cultuur. Ook kunnen deelnemers inspiratie opdoen voor de dagelijkse kerkelijke praktijk in workshops.

26-28/10/2018

PThUnie 39

Deze foto trof me op de fotoexpositie ‘Metamorphoses’ van De Lichtdichter. De vorm van het boompje doet denken aan een menora. In combinatie met het boek dringt zich de associatie met de Tora op, die ‘levensboom’ wordt genoemd. Als de Tora wordt teruggebracht naar de ark worden deze verzen uit Spreuken en Klaagliederen gezongen: ‘Zij is een boom des levens voor hen die zich aan haar vasthouden; wie op haar vertrouwt, is gelukkig. Haar wegen zijn aangename wegen, al haar paden zijn vredig. Laat ons terugkeren naar U en wij zullen terugkeren, vernieuw onze dagen als vanouds.’ De metamorfose van boom tot boek is bij dit Boek niet compleet.

Lieve Teugels

Beeld: ‘Tree of Life’ | De Lichtdichter.