Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit jaargang 11 | nummer 1 | april 2017
Qumran-expert Emanuel Tov over vergelijken en vertalen
Ich-Du: mensen hebben niet alleen maar nut
Leren van Luther
2 PThUnie
‘Een nieuwe, veelkleurige, maar ook samenhangende traditie’ Dit jaar is het precies tien jaar geleden dat de PThU werd opgericht. Terwijl de ‘hervormde’ locaties in Leiden en Utrecht en de ‘gereformeerde’ in Kampen nog bleven bestaan, was de weg ingezet naar één instelling waarbij ook de concentratie naar twee vestigingen al in gesprek was. Die zijn er vijf jaar geleden in Groningen en Amsterdam gekomen. Inmiddels hoef je minder vaak uit te leggen wat ‘PThU’ betekent en kan voorzichtig worden gesproken van een nieuwe, veelkleurige maar ook samenhangende traditie. Om dit tweede lustrum luister bij te zetten doen wij u het boekje Compassie in de Evangeliën cadeau, een bewerking van de diesrede van prof.dr. Annette Merz van december 2016. Aan een nog veel langere traditie – vijfhonderd jaar Reformatie – wordt in dit nummer brede aandacht besteed. Zo organiseert de PThU een essaywedstrijd over de Reformatie voor studenten en scholieren, een summerschool voor predikanten én op 25 augustus een symposium over Reformatie en vrijheid. Natuurlijk interviewden wij hoogleraar Lutherana Markus Matthias. Terwijl ik altijd geleerd heb dat de calvinisten de Reformatie radicaliseerden, stelt Matthias dat calvinisten vergeleken met Luther juist een meer Middeleeuws theologiebegrip hadden. Inderdaad is het misschien geen toeval dat de grote Verlichtingsfilosoof Kant een Lutheraan was. Trouwens, terwijl Luthers vraag luidde: ‘Hoe krijg ik een genadige God?’ zou de vraag vijfhonderd jaar later misschien wel moeten zijn: ‘Hoe krijg ik een boetvaardig mens?’ Zie de toestand in de wereld. In dit nummer veel indrukken van buiten Europa: een verslag van een studieverblijf in Zuid-Afrika en een congresbezoek in Amerika, een gesprek van Paul Sanders met zijn Israëlische collega Emanuel Tov, en nog veel meer moois. Vergeet ook onze internationale conferentie ‘New Quests for God’ van 24-26 april niet! Mocht u iets op te merken hebben, mail ons op pthunie@pthu.nl. Veel leesplezier!
Namens de redactie, Theo Boer
PThUnie 3
inhoud jaargang 11 | nummer 1 | april 2017
8
20 06 Publicaties & promoties
‘Je moet je altijd afvragen: wat ik nu lees en wat ik nu exegeteer, hoort dat bij de basistekst of is het eraan toegevoegd?’
10
10 In gesprek: Emanuel Tov en Paul Sanders 13 Column: Tegenwoordige tijd 14 Op de schouders van... Johannes de Moor 15 De stelling: Rick Benjamins 16 Nieuws 17 Lutherjaar aan de PThU 20 Dagboek: Enrieke Damen 22 Ethiek-conferentie in New Orleans 25 Column: Voltooid verleden tijd 26 De permanente predikant 31 Agenda 32 Openbaring
4 PThUnie
‘We mogen blij en trots zijn dat we in Luther een nieuw idee van het evangelie gekregen hebben’
17
15
Ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van de PThU is bij dit nummer het boekje Compassie in de Evangeliën gevoegd, een bewerking van de diesrede van prof.dr. Annette Merz van afgelopen december.
&colofon
32
PThUnie is een magazine dat drie keer per jaar verschijnt. Het blad is met name bedoeld voor predikanten in de PKN en het wordt ook toegezonden aan studenten, medewerkers en relaties van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Het magazine wordt uitgegeven door de PThU. Redactie Jodien van Ark, Theo Boer, Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest, Elsbeth Romeijn (adviseur), Klaas Spronk (hoofdredacteur). Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, 088 3371 866, pthunie@pthu.nl Vormgeving Venessa Oudhoff Realisatie www.veldmanprintensign.nl Fotografie Jaap Mars, Fred Schuurhof, Daniel Sonneveld. ISSN-nummer 1876-9233.
PThUnie 5
Nieuwe woorden voor de zending
Paulus’ kus
Promotie Eleonora Hof (30 november)
Promotie Rianne Voogd (15 december)
De geschiedenis van de zending is zeer nauw
‘Wat bedoelde Paulus met zijn oproep tot een
verweven met het kolonialisme. Veel ingeburgerde
‘heilige kus’? Die vraag staat centraal in het
termen zoals ‘zendingsveld’, ‘thuisland’ of ‘frontier’
proefschrift De betekenis van Paulus’ oproep tot de
kunnen daarom vandaag beter niet meer worden
groet met de heilige kus, waarmee Rianne Voogd
gebruikt, betoogt Eleonora Hof in haar proefschrift
op 15 december promoveerde aan de PThU in
Reimagining Mission in the Postcolonial Condition:
Groningen. Haar promotores waren prof.dr. R.
A Theology of Vulnerability and Vocation at the
Roukema en prof.dr. A. Merz.
Margins, dat ze 30 november aan de PThU in Amsterdam verdedigde. Haar promotores waren
In vier brieven in het Nieuwe Testament doet Paulus
prof.dr. M.M. Jansen en prof.dr. S. Skreslet.
de oproep: Groet alle broeders (en zusters) / elkaar met de heilige kus (1 Tes 5:26, 1 Kor 16:20, 2 Kor
In plaats van het westerse perspectief of het
13:12 en Rom 16:16). In het proefschrift wordt de
verwante en al even dominante economische
vraag naar de betekenis van deze oproep gesteld.
perspectief (‘global village’) pleit Eleonora voor een
In het Nieuwe Testament is alleen in 1 Petrus 5:14
‘planetair perspectief’. Een missiologie die de hele
een enigszins vergelijkbare oproep vindbaar: Groet
wereld omvat, biedt (letterlijk) een breder
elkaar met de kus van liefde. De studie mondt uit in
perspectief. De scheiding tussen binnenlandse en
de conclusie dat de groet met de heilige kus voor
buitenlandse zending is dan onhoudbaar. Ook de
Paulus meerdere betekenissen had. Het was een
geschiedenis van migranten-christenen komt
groet waartoe Paulus gelovigen die lijfelijk van hem
daardoor in een geheel ander licht te staan,
verwijderd waren aanzette. In het elkaar groeten
namelijk als integraal onderdeel van de koloniale
met de heilige kus drukten vroege christenen uit
geschiedenis van Nederland. De nieuwe visie biedt
dat zij behoorden tot een religieuze familie van
bovendien meer mogelijkheden om de
heiligen waarin noch maatschappelijke status noch
beschermwaardigheid van kwetsbaar leven centraal
woonplek van belang waren voor de gemeenschap
te stellen.
die ze samen vormden.
Eleonora Hof behaalde haar BA theologie (cum
Rianne Voogd (1985) studeerde theologie in
laude) in Leuven en haar MA (cum laude) in
Kampen (aan de ThUK, vanaf 2007 aan de PThU).
Amsterdam. Ze werkte van 2010 tot 2015 als
In 2009 rondde zij de master Predikantschap af.
promovenda bij de Protestantse Theologische
Van 2010 tot 2015 was zij AIO aan de PThU - eerst
Universiteit. Na haar promotietraject werkte ze als
in Kampen, later in Groningen. Sinds oktober 2016
beleidsmedewerker bij de GZB. Zij is nu free lance
is zij als predikant in algemene dienst verbonden
schrijver en hoopt in de VS verder te studeren om
aan de Protestantse Gemeente Lollum-Waaksens.
zich voor te bereiden op het predikantschap.
6 PThUnie
Corja Menken en Andries Govaart, Uit aarde.
Søren Kierkegaard, Opbouwende toespraken in verschillende geest,
Houten: Docete 2016, € 35,-.
vertaling Hans van Munster, geheel herzien en van verklarende noten voorzien door Frits Florin en
Informatief en meditatief is deze nieuwe uitgave
Pieter Vos, met een nawoord van Pieter Vos,
van Docete, gemaakt door Corja Menken en
uitgeverij Damon, Budel 2016, 420 pp, € 42,90.
Andries Govaart. Daarnaast dragen onder meer Maarten den Dulk, Ingrid de Zwart en Kees
Opbouwende toespraken in verschillende geest is
Bregman bij. Veel van de medewerkers van deze
een bijzonder boek dat, zoals de titel al aangeeft,
uitgave hebben een PThU-achtergrond.
uit toespraken bestaat. Het bevat enkele hoogtepunten uit Kierkegaards schrijverschap,
Uit aarde bestaat uit een meditatieve brochure (die
zowel stilistisch als inhoudelijk gezien. In
goed bij vieringen gebruikt kan worden) met
‘Zuiverheid van hart is één ding te willen’ belicht
schilderijen, liederen en gedichten, een werkboek
Kierkegaard de thematiek van vertwijfeling en
met achtergrondsmateriaal, liturgische teksten en
zelfwording in een stijl die opbouwend en tegelijk
werkvormen, plus een muziek-cd en een cd-rom.
beeldend en ironisch is. De toespraak, die het
De uitgave is kwalitatief fraai en zeer zorgvuldig
eerste deel van het boek vormt, heeft een
uitgevoerd en dat past bij de thema’s die aan de
psychologische en wijsgerige diepgang die niet
orde komen: de kwetsbaarheid van het bestaan,
onder doet voor die van zijn bekende De ziekte tot
ervaringen van verlies en rouw en het visioen van
de dood. In het tweede deel van het boek
nieuw leven. Uit aarde is met name bedoeld voor
verschijnen de lelies op het veld en de vogels in de
voorgangers: om zelf bij te verwijlen en om in
lucht als verrassende leermeesters in
vieringen nieuwe taal en symbolen aan te reiken
onbezorgdheid en menselijkheid. Kierkegaard
voor de diepte van het leven.
brengt het opbouwende hier onder meer ter sprake
www.docete.nl
in de vorm van twee parabels. In het derde en laatste deel schrijft hij over het lijden en laat hij de lezer onder de veelzeggende en tegendraadse titel ‘Het evangelie van het lijden’ ontdekken hoe dat op paradoxale wijze vreugdevol kan zijn. Het nawoord is een toelichting van PThU-ethicus Pieter Vos op de achtergrond en de hoofdlijnen van het boek.
PThUnie 7
Publicaties &promoties Rick Benjamins, Catherine Keller’s constructieve theologie. Vught: Skandalon 2017, 120 pp, € 15,-
Theo Boer en Dick Mul (redactie), Lijden en volhouden. Over hoe wij lijden begrijpen en ermee omgaan. Amsterdam: Buijten & Schipperheijn 2016.
In dit boek geeft PThU-dogmaticus Rick Benjamins
Lindeboom Reeks nr. 18. 176 pp, € 16,50.
een beknopte inleiding in de theologie van Catherine Keller (1953), een vooraanstaande
Het thema ‘lijden’ staat hoog op de
theoloog in de VS. Keller noemt haar theologie een
maatschappelijke agenda. Hoewel de palliatieve
‘constructieve theologie’. Zo’n theologie begint
zorg op een uitstekend niveau staat (en nog altijd
met een kritisch onderzoek naar de manier waarop
beter wordt) blijft het lijden aan het levenseinde de
geloofsvoorstellingen functioneren en mogelijk
burger bezighouden. Inmiddels zien ook veel
negatief uitpakken. Van daaruit wordt gezocht
mensen op tegen een oude dag ‘in de marge’, ook
naar een positieve en constructieve theologische
als zij niet ziek zijn.
bijdrage, die mensen oriëntatie biedt, het leven begunstigt en het samenleven bevordert.
In dit boek, onder redactie van PThU-ethicus Theo
Keller gaat in gesprek met veel hedendaagse
Boer en kinderarts Dick Mul, gaan twaalf auteurs in
denkers en een inleiding in haar theologie is
op vragen als: wat bedoelen we met lijden? Wat is
daardoor tegelijkertijd een inleiding in een brede en
het verschil tussen pijn (en andere grote
actuele intellectuele wereld. Ze neemt haar
ongemakken) en lijden? Wat is ‘voltooid leven’?
vertrekpunt in de procestheologie, de feministische
Hoe is de relatie tussen handicaps en lijden?
theologie als vorm van bevrijdingstheologie en het
Gingen mensen vroeger anders met lijden om? Wat
postmoderne denken. Van daaruit ontwikkelt ze
zegt de Bijbel? Het boek is tevens een zoektocht
haar eigen theologie, die ze aanduidt als een
naar bronnen van kennis, troost en levenskunst die
‘apofatisch panentheïsme’. Met ‘panentheïsme’
ons in staat stellen om met lijden om te gaan. Wat
wordt bedoeld dat alles is opgenomen in de
is er nodig om met lijden te copen, het vol te
eenheid van God en dat omgekeerd God in alles
houden, er misschien wel iets positiefs uit halen?
aanwezig is. Dat dit panentheïsme ‘apofatisch’ is,
Lijden en volhouden is voor een breed publiek
duidt aan dat er vooral met de negatieve theologie
geschreven.
over God wordt gesproken en de onkenbaarheid van God wordt benadrukt. Het apofatisch panentheïsme onderstreept vooral het belang dat aan binnen-wereldse verhoudingen gehecht moet worden. Mensen zijn verweven met elkaar, met de wereld en met God. Kellers theologie legt zodoende een grote nadruk op ‘verbinding’. Relaties en verbindingen zijn soms traumatisch, soms hoopvol, maar bieden vooral mogelijkheden om het leven te transformeren en te laten bloeien.
8 PThUnie
Tegenwoordige column tijd Frits de Lange Voltooid leven Dr. Els van Wijngaarden promoveerde afgelopen november op een spraakmakend onderzoek aan de Universiteit voor Humanistiek. Zij deed onderzoek naar ‘voltooid leven’ en interviewde 25 mensen met een actieve doodswens. Op het symposium naderhand mocht ik mijn indrukken weergeven. Geen woord komt vaker voor in Van Wijngaardens proefschrift dan ambivalentie en ambiguïteit. Deze mensen willen/willen niet dood, kunnen/kunnen niet, willen/willen niet zo verder leven. De ouderdom ervaren zij als een grote verlieservaring. Ze hebben niemand meer, ze stellen niks meer voor, hun lijf geeft het op, ze willen niet afhankelijk zijn en niemand tot last. Achter hun doodswens zit een treurige, troebele mix van al die factoren. Wat is voltooid leven? We weten het niet. Dat niet-weten maakt een wet die op die gedachte is gebaseerd ook onuitvoerbaar. Het ligt dan ook voor de hand je eerst af te vragen of aan die doodswens maatschappelijk iets te doen valt. Als je ‘ik wil dood’ niet als doodsverlangen maar als wanhoopschreeuw verstaat, dan leid je geen stervenshulpverleners op maar eenzaamheidsbestrijders en vormingswerkers voor hoogbejaarde levenskunst. In een samenleving waarin inmiddels bijna een kwart van de bevolking ouder is dan 65, waarvan de helft – twee miljoen – tachtigerplussers (CBS), wordt het paard achter de wagen gespannen als we niet alles inzetten op de ouderdom als levensfase met een intrinsieke zin en betekenis, en het publieke debat laten domineren door de wens van een kleine groep pro-actieve burgers die hun eigen sterven willen regisseren. De ‘narrative of decline’ over de ouderdom is een sluipmoordenaar, ook voor mensen zonder doodswens. Dat neemt niet weg dat mensen in de hoge ouderdom de dood kunnen verkiezen boven een-leven-dat-geen-leven-meer-is. Op zijn beurt is dat vaak ook weer een ambivalente keuze-die-geen-keuze-is: een tragische vlucht naar voren en geen rationale balans suïcide. Ik ben het met Van Wijngaarden eens dat we moeten waken voor een ‘dictatuur van de zingeving’. Zingeving is als het boterkuipje of de tandpastatube: er valt voor wie goed schraapt en perst veel meer en langer iets uit te halen dan je denkt. Maar soms is het doosje met zin echt tot op de bodem leeg. Wie dan de dood verkiest, verdient begrip en compassie. De bestaande euthanasiewetgeving biedt daarvoor wellicht meer ruimte dan we denken.
Frits de Lange is hoogleraar Ethiek aan de vestiging Groningen van de PThU
PThUnie 9
met Emanuel Tov en Paul Sanders
’Eigenlijk is de Bijbel niet altijd te vertalen’ Emanuel Tov is eventjes terug in Amsterdam, de stad waar hij 75 jaar geleden werd geboren en die hij op 20-jarige leeftijd verliet om in Israël te gaan studeren. Hij is namelijk dit voorjaar gasthoogleraar aan de PThU, waar hij onder meer enkele colleges in de bachelor geeft. Samen met universitair docent Oude Testament Paul Sanders van de PThU praat hij over tekstkritiek, hun mooie maar lastige vakgebied waarin geprobeerd wordt de oorspronkelijke teksten van de Hebreeuwse en de christelijke Bijbel vast te stellen. De interviewer mag je en jij zeggen. ‘In het Ivriet kennen we geen u.’ tekst: Caspar Dullemond | foto’s: Jaap Mars
Emanuel, je bent niet gelovig
ET: ‘Niet de taal, maar de inhoud. Ik
moeten laten varen, ook bij het
opgevoed. Hoe ben je ertoe
was nieuwsgierig naar de joodse
bestuderen van de Schriften. Of je nu
gekomen de Bijbel te
bronnen. Maar als je de Bijbel
het Gilgamesj-epos of Homerus of de
bestuderen?
wetenschappelijk gaat bestuderen, dan
Bijbel bestudeert: de exegetische
versnipper je de tekst. Je gaat op ieder
methode is in principe gelijk. Je wilt bij
ET: ‘Dat weet je eigenlijk nooit
woord letten, en dan wordt de liefde
de betekenis komen van een bepaalde
precies. Vroeger wilde ik dokter
wat minder. Je gaat letten op vragen
passage, je wilt de verschillende versies
worden, maar ik kon geen bloed
als: wie heeft het geschreven? Wat was
die bestaan hebben in kaart brengen, je
zien. Sociologie heb ik
het voor tekst? Was het één boek? Is
wilt verschillen verklaren, je wilt een
overwogen, archeologie, de
het gereduceerd of zijn er juist zaken
beeld krijgen van het onstaan van de
zakenwereld... . Ik was als
toegevoegd? Neem de profeet Amos.
tekst. Natuurlijk zijn we bevooroordeeld
jongetje twee jaar lang religieus,
Voor mij is de belangrijkste vraag: wat
bij het bestuderen van teksten, maar
‘Ik hoor studenten wel eens zeggen: “Professor Tov, het was allemaal zo duidelijk voordat ik les van u kreeg.” Ja, dat klopt, maar wat kan ik daaraan doen?’ tussen m’n dertiende en m’n
betekende hij in zijn tijd? Met de
dat geldt voor seculiere onderzoekers
vijftiende ongeveer. Daarna zag
theologische vraag wat hij voor déze
net zo goed. Die tweede vraag – wat
ik dat het niets voor mij was.
tijd betekent hou ik mij niet bezig.
kan Amos voor onze tijd betekenen?
Maar ik wilde uiteindelijk wel
Daarmee verschil ik dus, neem ik aan,
– speelt aan onze universiteit natuurlijk
mijn joodse bronnen opzoeken.
van wetenschappers op een universiteit
wel. De meeste studenten willen
Ik was na de oorlog alleen in de
als de PThU of van Israëlische religieuze
predikant worden. Dan zou het kunnen
wereld. Ik had wel een oom en
universiteiten, waarbij het ook om dat
dat ze Amos behandelen in de
tante, die mij liefdevol hebben
laatste draait.’
kerkdienst. Maar we leren ze de hermeneutische benadering: Amos
opgevoed, maar van binnen was ik alleen. In een intellectueel
PS: ‘Wij staan ook als PThU zo neutraal
maakte deel uit van een totaal andere
leven heb ik mijzelf gevonden.’
mogelijke wetenschap voor. Wij vinden
context dan mensen die anno 2017
dat je als wetenschapper je
naar de kerk gaan. Ik geef behalve
vooringenomenheid zoveel mogelijk
Oude Testament ook Bijbelse theologie,
Was het interesse in taal? 10 PThUnie
Emanuel Tov (Amsterdam, 1941) is emeritus hoogleraar Bijbelwetenschappen aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem. Hij werd bekend met zijn onderzoek naar de tekstontwikkeling in de Griekse Bijbel, de Hebreeuwse Bijbel en de Dode Zeerollen. Van 1990 tot 2009 was hij hoofdredacteur van de veertig delen tellende serie Discoveries in the Judean Desert en daar gaat het ook over de
van Oxford University Press (zelf was hij verantwoordelijk voor 33 delen). Hij was gasthoogleraar
hoofdlijnen van de Bijbel. Die
aan universiteiten overal ter wereld. Paul Sanders (Den Haag, 1962) is universitair docent Oude
theologische lijnen vinden de studenten
Testament en opleidingscoördinator aan de PThU Amsterdam. Caspar Dullemond is free lance
over het algemeen interessanter dan die
journalist en eindredacteur van PThUnie.
exegese. Maar ook dat theologiseren moet wetenschappelijk gebeuren: je kunt niet van alles in zo’n tekst gaan het is volgens mij niet van belang voor
Mozes op de berg Sinaï stond en daar
mensen die in de Nieuwe Kerk of in de
de tekst heeft ontvangen die nu in de
Wat dringt er van de tekstkritiek
Grote Synagoge op de preekstoel staan.
gedrukte exemplaren staat. Dat is een
door in de theologie van synagoge
Die houden zich alleen bezig met de
axioma binnen het jodendom.’
of kerk?
Masoretische tekst. Tekstkritiek is voor
stoppen.’
fijnproevers, voor wetenschappers. Of
PS: ‘Ik denk dat jouw boeken, en die
ET: ‘Ik geef je een voorbeeld van
dat zo moet zijn of niet, is een andere
van anderen op het gebied van
Jeremia, over wie ik veel geschreven
zaak, maar zo werkt het in de praktijk.
tekstkritiek, wel degelijk doorsijpelen in
heb. Er is een langere versie, bestaande
Zeker in het jodendom.’
de kerkelijke praktijk. Het bestaan van verschillende versies van de bijbeltekst
uit de overgeleverde Hebreeuwse tekst – de zogenoemde Masoretische tekst
Dus met je halve eeuw onderzoek
komt bij onze opleiding aan de orde. De
– samen met twee Qumran-teksten. Dat
naar oudere tekstversies, heb je
implicaties daarvan landen wel bij de
is zoals de mensen het verhaal van
niets veranderd aan wat er in de
studenten. In het begin vinden ze
Jeremia kennen. En dan heb je een
kerk of de synagoge wordt verteld?
tekstkritiek schokkend, maar de meesten kunnen het wel integreren.
kortere tekst, bestaande uit de Griekse Bijbel – de Septuaginta – samen met
ET: ‘Nul komma nul. En dat is ook te
Misschien mede omdat het bestaan van
twee andere Qumran-teksten. Die
verwachten. Want wetenschap – ik
verschillende overleveringen in het
kortere is uitgebreid in de langere tekst.
spreek nu vooral over het jodendom –
Nieuwe Testament duidelijker is, omdat
Dus als je de langere tekst, de
en religie bewegen zich op een ander
je daar vier uiteenlopende biografieën
Masoretische, gaat lezen, dan moet je
vlak. Het christendom is wat dat betreft
van Jezus hebt. Ook gemeenteleden
er eigenlijk steeds over nadenken: wat
gemakkelijker. Van het Nieuwe
valt dat op.’
ik nu lees en wat ik nu exegeteer, hoort
Testament heb je een eclectische editie,
dat nu bij de basistekst of is het eraan
gebaseerd op beslissingen van moderne
ET: ‘In het christendom is het inderdaad
toegevoegd? Dat is zeer beslist van
wetenschappers over wat volgens hen
wel wat anders. Christelijke theologen
belang voor mensen die een
de oudste tekst is. Voor de joodse Bijbel
weten dat er veel verschillende
commentaar moeten schrijven. Maar
is dat ondenkbaar. De traditie zegt dat
manuscripten van het Nieuwe PThUnie 11
Emanuel Tov
Testament zijn. De mening over wat de
voor het bestaan van andere
buitengewoon. De Bijbelse boodschap
oudste versie is verschillen sterk. Maar
tekstversies. Je moet dus anders gaan
is van blijvende waarde en dat verklaart
het orthodoxe jodendom heeft officieel
denken over die Schrift. De variatie laat
ook waarom die teksten steeds maar
alleen de Masoretische tekst. Neem de
zien dat de Bijbel honderd procent
weer nieuwe generaties aanspreken. Ik
vertaling van de Jewish Publication
mensenwerk is. Het is een geloofszaak
heb zelf in het middelbaar onderwijs
Society. Die is schitterend: een
of je daar ook iets van God in ziet. Ik zie
gewerkt, met totaal onkerkelijke
voorbeeld van veel nadenken. Maar ze
God in de Bijbel, maar dat is mijn
kinderen, en daar las ik vaak iets uit de
zeggen dat ze de Masoretische tekst
geloofsovertuiging; wetenschappelijk
Bijbel. Dat bleken de leerlingen soms
vertalen, terwijl dat niet zo is. Die
kan ik dat niet onderbouwen.’
ontzettend mooi te vinden. Het verhaal van Jozef bijvoorbeeld: ik kon gewoon
Masoretische tekst is niet altijd te vertalen: er staan te veel problematische
ET: ‘Je zegt: de Bijbel is mensenwerk.
de Bijbelhoofstukken lezen en de
details in. Ze houden zich daarom niet
Ook de Pentateuch?’
leerlingen vonden het prachtig. De verhalen zijn ijzersterk.’
volledig aan de Masoretische tekst, maar er is niet een heldere
PS: ‘Ook de Pentateuch. Voor de volle
onderbouwing van wat zij nu écht
honderd procent is het mensenwerk.’
Vind jij dat ook?
denken.’ ET: ‘Ik geloof daar ook in. Maar dat kan
ET: ‘Sommige verhalen zijn erg mooi.
PS: ‘Die Masoretische tekst is op een
toch niet de officiële protestantse
Esther is een mooi boek, maar het heeft
bewonderenswaardige manier
opvatting zijn?’
ook een andere kant, het is een wreed boek. De manier waarop de Joden in
overgeleverd. Het is ongelofelijk hoe mensen hun best hebben gedaan om
PS: ‘Er is in het protestantisme op dit
dat boek wraak nemen, is volledig
die tekst goed over te schrijven. Zelfs
punt eigenlijk geen officiële opvatting
buiten proportie. Van Richteren hou ik
het kleinste klinkertje mocht er niet aan
meer. De tijd van de kwestie Geelkerken
veel. Maar ik lees het nu anders dan
toegevoegd worden of er afgehaald.
– de vraag of de slang in het paradijs
vroeger. Nu weet ik: ja, dit is het
Het feit dat we die teksten nog altijd
werkelijk gesproken had – is echt
raamverhaal, dit zijn de elementen van
hebben, laat iets zien van het enorme
voorbij. Voor veel mensen
de redactie, dit is de kern, dit is de
belang dat die teksten door de eeuwen
tegenwoordig is belangrijker dat dit
deuteromistische interpretatie van het
heen voor mensen hebben gehad. Ook
enorm krachtige verhalen zijn, die nog
verhaal... Ik lees het als een
in het protestantisme had je die
altijd tot de verbeelding spreken. Die
wetenschapper. Het is moeilijk om het
behoefte aan een tekst die volledig
bijbelverhalen zetten ons op een ander
als een mooi verhaaltje te lezen. Maar
betrouwbaar was. Maar ondanks de
spoor. Welk volk vertelt zulke
daar wordt de liefde voor de verhalen in
heel goede overlevering van de
wonderlijke dingen over zijn voorvaders
het boek niet minder van.’
Masoretische tekst sloot men de ogen
als het Joodse volk? Die zelfkritiek is
12 PThUnie
Paul Sanders
Je hebt tekstkritiek ooit als een
steeds meer inziet hoe subjectief alles
ene geleerde een bepaalde versie
kunstvorm omschreven.
is. Je kunt niet alles overbrengen op je
als het oudst beschouwd, en de
studenten. Je kunt ze alleen maar leren
andere geleerde een andere. En
ET: ‘Dat geldt voor bepaalde elementen
dat het subjectief is. Dat is natuurlijk
dat kan niet.’
ervan. Als je twee lezingen met elkaar
niet helemaal goed, maar zo is het nu
vergelijkt bijvoorbeeld. In Genesis 2
eenmaal. Ik hoor ze wel eens zeggen:
Daarmee zei je eigenlijk: ik
staat: “God eindigde zijn werk op de
“Professor Tov, het was allemaal zo
geef het op?
zevende dag.” Dat is de Masoretische
duidelijk voordat ik les van u kreeg.” Ja,
tekst. En in de Griekse Septuaginta en
dat klopt, maar wat kan ik daaraan
de Samaritaanse Pentateuch staat:
doen? That’s the nature of the beast.
“God eindigde zijn werk op de zesde
Begin deze eeuw heb ik een lezing
En de dag erna ben je gestopt
dag.” Dat zijn twee verschillende
gegeven bij de United Bible Societies
met je werk?
lezingen. Of eigenlijk: een lezing en een
[waarvan ook het Nederlands Bijbel
variant. Onze opdracht als tekstcritici is
Genootschap deel uitmaakt, CD]. Ik heb
ET: ‘Ja. Ik geef het op.’
ET: (lacht.) ‘Nee. Ik heb een
‘Je moet je altijd afvragen: wat ik nu lees en wat ik nu exegeteer, hoort dat bij de basistekst of is het eraan toegevoegd?’ om die lezingen met elkaar te
daar verteld hoe moeilijk het vertalen
gespleten ziel. Op zo’n moment
vergelijken. Als je ze met elkaar
van de Bijbel is. Alle beslissingen zijn zo
spreek ik als iemand die de
vergelijkt, gebruik je argumenten. En
subjectief, de beslissingen veranderen
veelheid van vertalingen
die zijn subjectief. En aan het eind van
van jaar tot jaar, de gegevens
tegengaat, als het ware als
het proces zeg je: dit is beter, of dat is
veranderen van jaar tot jaar. Ik heb
vaderlijke beschermheer voor de
beter; dit is origineel en dat is secundair.
gezegd dat ik eigenlijk geen andere
christelijke kerken. Maar
Die evaluatie noem ik een kunstvorm,
oplossing zag dan gewoon de
daarnaast werk ik gewoon op de
waarbij je geen exacte regels kunt
Masoretische tekst te blijven vertalen. In
universiteit, waar ik met
toepassen.’
de huidige situatie, met de huidige
versterkte zin doorga met de
vertalingen verschilt het woord van
analyse van deze textuele
God, als ik dat zo eens mag zeggen,
verschillen.’
Is tekstkritiek iets waar je in groeit?
van plaats tot plaats, van tijd tot tijd en ET: ‘Ja. Maar het betekent ook dat je
van kerk tot kerk, alleen maar omdat de
Op de schouders van......
Johannes de Moor In meer dan een opzicht sta ik op de schouders van Johannes de Moor: wat heb ik veel van hem geleerd! Toen ik in 1995 promoveerde aan de Universiteit van Utrecht op een computerondersteund onderzoek naar vroeg-joodse wetsteksten, kwam bij de receptie een mij toen nog onbekende witharige heer op mij af die zich voorstelde als Johannes de Moor uit Kampen, en die me vroeg of ik bij hem wilde komen werken. Hij had mij ‘gespot’ als iemand die getraind was in de Semitica en niet benauwd was voor computers, net als hijzelf. Toen ik een paar weken daarna kennis kwam maken in Kampen, bleek dat er niet echt een vacature was, maar dat er ‘wel wat gevonden zou worden’. Het werd om te beginnen een dag in de week meewerken aan het grote tweetalige concordantieproject ‘A Bilingual Concordance to The Targum of the Pophets’. Wat was het een fijne verrassing voor me om te zien hoe daar gewerkt werd op de Aulazolder in de Oudestraat in Kampen. Het was een heel eigen wereldje. In wisselende teams van vaste staf, promovendi, studentassistenten en jonge buitenlandse onderzoekers werd er heel hard gewerkt aan dit ambitieuze project en alles wat daarmee samenhing. Er werd dagelijks samen koffie en thee gedronken, waarbij de gesprekken gingen over het werk waar we mee bezig waren, maar ook over bredere theologische zaken en persoonlijke dingen. Deze tijd heeft me als wetenschapper en mens sterk gevormd. Waar bij mijn studie en promotie mijn persoonlijke leven en mijn studie twee gescheiden werelden waren, kwamen die hier bij elkaar. Johannes de Moor werkte hard (en is nog steeds heel actief) en eiste dat ook van de teamleden. En door een fijne werksfeer te creëren en ons te overtuigen van het belang van ons werk kreeg hij ons daarin mee. Wetenschappelijk legde hij de lat hoog en stond altijd open voor nieuwe technologische mogelijkheden. Hij wist door zijn aanpak en goede prestaties veel subsidies te krijgen, wat het team weer nieuwe kansen gaf. Principieel, eigenzinnig, scherpzinnig, en met een open blik deed hij zijn werk. Die open blik gold vooral ook hoe hij met vrouwen en jonge mensen omging. Waar de theologie in die tijd nog een echt mannenbolwerk was, zag en benutte hij het potentieel van vrouwen en jongen mensen waar hij wat in zag. Als christen deed hij zijn werk niet alleen in dienst van de wetenschap, maar ook voor de kerk. Een voorbeeld ter navolging!
Dineke Houtman
DE STELLING
‘Alleen een theologie die diepgaand in gesprek is met de werkelijkheid om ons heen is goede theologie’
Rick Benjamins reageert op de stelling van Marten van der Meulen: Met Marten van der Meulens stelling ben ik het natuurlijk van harte eens, maar er zitten wel een paar moeilijkheden aan. Ze wil waarschijnlijk uitsluiten dat we in de theologie vanuit geloofsopvattingen en oude of heilige boeken beweringen doen over de werkelijkheid die niet meer kloppen met onze ervaring daarvan. Helemaal akkoord, wat mij betreft, maar met welke werkelijkheid moeten we dan diepgaand in gesprek? De natuurkundige opvattingen van Erik Verlinde? De romans van A.F.Th. van der Heijden? De cijfers van het CBS? Is er een ‘echte’ werkelijkheid waarmee we in gesprek moeten, of is er alleen een werkelijkheid zoals die op heel verschillende manieren onder woorden wordt gebracht? Die postmoderne vraag houd mij in mijn eigen onderzoek nogal bezig. Zou de theologie ook een eigen weergave van de
is en in verband moet worden gebracht met andere
werkelijkheid kunnen hebben? Als dat zo is, kunnen
perspectieven. Zoals ook de natuurkundige, de
theologen daarmee misschien ook in gesprek gaan.
letterkundige en de socioloog hun perspectief met
Ingolf Dalferth verdedigt dat het geloof gepaard gaat
andere perspectieven moeten verbinden. Die verbinding
met een ‘Orientierungswechsel’. Simpel gezegd:
mag gerust leiden tot stevige discussies, maar niet tot
gelovigen kijken anders naar de wereld, omdat ze de
reductie van gezichtspunten. Daarmee nuanceer ik de
wereld zien als een gave waarin hen de liefde van God
aangeleverde stelling enigszins en kom tot een volgende
wordt meegedeeld. Als je dat mogelijk acht, kun je
stelling, die hieronder te vinden is.
worden uitgenodigd om nader onderzoek te doen naar de werkelijkheid van wat in zo’n bewering ‘God’ wordt genoemd. In dat geval moet je juist dieper de theologie induiken om met de werkelijkheid in gesprek te gaan. Mijn grootste probleem is niet dat de theologie de werkelijkheid zou vergeten. Mijn probleem is dat buitenstaanders een religieus perspectief veel te vaak op voorhand uitluiten als iets onzinnigs. Mijn probleem is tegelijkertijd dat binnenstaanders hun perspectief veel te vaak tot hét ultieme perspectief maken, dat
Rick Benjamins geeft de stelling: ‘Religie leidt gemakkelijk tot een dominante eenzijdigheid en is daarmee niet per se geneigd tot vredelievendheid.’ door aan Gé Speelman.
domineert en waaraan alles wordt onderworpen. Ik geloof dat een religieus perspectief op de wereld zinnig
PThUnie 15
Korte nieuwsberichten
Essaywedstrijd voor scholieren en studenten over vijfhonderd jaar Reformatie Wat betekent Maarten Luthers gedachtegoed over vrijheid en christendom voor scholieren en studenten vandaag? Dat is de inzet van een door de PThU georganiseerde essaywedstrijd voor scholieren vanaf zestien jaar, voor studenten en voor andere belangstellenden. Uitgangspunt voor de essaywedstrijd, waarmee in alle drie groepen een prijs van duizend euro te winnen valt, is Luthers traktaat ‘De vrijheid van een christen’. Hierin stelt Luther dat vrijheid kenmerkend is voor het christelijke leven, maar dat een christen als vrij mens, tegelijk ook aan zijn naaste dienstbaar is. Het gedachtegoed van Maarten Luther heeft onze visie op vrijheidszin gevormd. Want wat begon als bevrijding van de godsdienstige praktijk van de Middeleeuwse Kerk, leidde tot grote kerkelijke, politieke, culturele en sociale veranderingen. Wat betekent vrijheid voor jou? ‘Vrijheid vandaag, in het licht van Luther’ en daarvan afgeleid ‘Hoe denk jij over vrijheid en wat betekent vrijheid voor jou?’ is de vraag in de essaywedstrijd voor scholieren vanaf zestien jaar. Bij de andere groepen wordt dieper ingegaan op deze vraag. ‘Is Maarten Luther ook nu nog een goede gids op zoek naar vrijheid?’ De essays dienen een lengte te hebben van 4500 woorden en kunnen tot 1 juni 2017 worden ingezonden, waarna ze door een deskundige jury worden beoordeeld. De prijsuitreiking is tijdens het PThU-symposium ‘Luther en de vrijheid’, dat op 25 augustus plaatsvindt in de Janskerk te Utrecht.
Luther-symposium: vrijheid toen en nu De Reformatie die vijfhonderd jaar geleden inzette werd ervaren als een bevrijding. In een beroemd geschrift spreekt Luther ook over de vrijheid van de christen. Dat klinkt heel positief. Wie wil er niet graag vrij zijn? Toch is het begrip vrijheid allerminst vanzelfsprekend. Dat gold toen en dat geldt nu nog steeds. Op 25 augustus houdt de PThU een symposium over dit thema in de Janskerk in Utrecht. Dit symposium voor een breed publiek heeft als doel ‘vrijheid’ als een breed thema onder de aandacht te brengen. Het zal gaan over vrijheid als autonomie, spontaniteit, authenticiteit, over vrijheid van godsdienst en gewetensvrijheid in de ethische, kerkelijke en politieke context, over vrijheid als doel of voorwaarde van politiek en economisch handelen, van wetenschap en kunst. Het thema zal vanuit verschillende perspectieven benaderd worden en steeds verbonden zijn met de hedendaagse maatschappelijke uitdagingen. Medewerkers zijn Trouwjournalist Stevo Akkerman, procureur-generaal Rinus Otte, schrijver en presentator Abdelkader Benali, hoogleraar psychologie Hans Alma en hoogleraar Lutherana Markus Matthias. Dagvoorzitter is Elsbeth Gruteke (EO). Verder wordt meegewerkt door het Vocaal Theologen Ensemble onder leiding van Hanna Rijken. Aan het eind van de dag wordt de uitslag van de essaywedstrijd over vrijheid voor scholieren, studenten en overige belangstellenden bekendgemaakt.
16 PThUnie
Refo500
Luther leert je kritisch naar jezelf kijken Met een summerschool voor predikanten, een essaywedstrijd voor
scholieren,
wetenschappelijke
een
symposium
Nederlandse
over
vrijheid
vertaling
van
en
een
Luthers
belangrijkste theologische teksten, zet de PThU stevig in op de vijfhonderdste verjaardag van de Reformatie. ‘We mogen blij en trots zijn dat we in Luther een nieuw idee van het evangelie gekregen hebben’, vindt hoogleraar Markus Matthias.
PThUnie 17
‘Godsdienst gaat over inzicht in je eigen positie: wat zegt het geloof in God over jezelf?’
Refo500 – het Lutherjaar – is
vrijheid is de vraag: hoe vrij ben ik
godsdienst de rechtvaardigheid in
inmiddels behoorlijk op streek.
eigenlijk en welke motivaties gaan
de samenleving, in het leven. In God
Helemaal tot genoegen van prof.
schuil achter mijn beslissingen?
vinden wij steun om ethisch goed
dr. Markus Matthias, hoogleraar
Luthers – godsdienstige – antwoord
op bezig te zijn. De hoop is dan dat
Lutherana aan de Protestantse
is dan: ik ben een zondaar; ik kan
God eens zal vervullen wat wij nu
Theologische Universiteit,
niet voldoen aan wat van mij terecht
alleen in beperkte mate kunnen
verloopt het jubileumjaar tot
gevraagd wordt. En meer in het
realiseren. De kerk bestaat in dat
dusver niet. Teveel oppervlakkig
algemeen: ik ben niet in staat me
godsdienstbegrip uit mensen die het
‘Luther-toerisme’, met name in
echt vrij te maken en de
graag beter willen doen; die iets
Duitsland. Teveel nadruk op het
verantwoordelijkheid van mijn
willen zijn voor hun naaste en de
altijd moeilijke punt van Luthers
handelen te dragen. Dat is het
samenleving. Bij Luther ontbreekt
antisemitisme en op clichés als
moderne van Luthers benadering:
dat niet, hij vindt dat ook belangrijk.
de aflaat en de 95 stellingen.
hij betrekt de theologie op de
Maar hij zegt eerst: nee, in de
Maar Matthias’ belangrijkste
algemene menselijke ervaring.
godsdienst gaat het in de eerste
bezwaar is dat de vijfhonderdste
Luthers ervaring is: als ik probeer zo
plaats over het inzicht in mijn eigen
verjaardag van de Reformatie op
goed mogelijk volgens de geboden
positie. Dat is een theologische
de een of andere manier maar
te leven, dan doe ik dat niet om
antropologie. Wat zegt het geloof in
geen viering wil worden: ‘We
Gods wil, maar voor mezelf, om
God over mijzelf? Hoe ga ik om met
noemen het een herdenking.
behouden te worden. Pas met het
gebrek? Hoe ga ik om met zonde?
Terwijl we trots en blij mogen
nieuwe inzicht in het Evangelie
Hoe ga ik om met schuld? Durf ik
zijn dat we in Luther een nieuw
komt er een oplossing: het gaat in
het aan de motivatie van mijn
idee van het evangelie gekregen
het Evangelie om de barmhartigheid
handelen te analyseren? Luther
hebben.’
van God, die mij het leven gunt, zo
helpt je om kritisch te kijken naar
goed en zo slecht als ik het doe. Het
jezelf.’
Luthers optreden, aldus Matthias,
Evangelie vraagt niets van mij, maar
betekende echt een radicale
doet wat het belooft. Het bevrijdt
Boete
omwenteling in de theologie; iets
me echt.’
Die kritische blik op het eigen
dat zelfs in dit lustrumjaar niet
18 PThUnie
functioneren zou overigens ook in
voldoende wordt begrepen: ‘Bij
Dat was toentertijd een volledig
de huidige lutherse stroming wel
Luther draait het allemaal om de
nieuwe opvatting. En het is ook een
wat meer aanwezig mogen zijn,
vraag: hoe sta ik als mens tegenover
andere benadering dan die van
benadrukt de hoogleraar. Hij zou
God? In de godsdienstige context
Calvijn en zijn navolgers, vindt
graag zien dat het aspect van
van toen vroeg de Middeleeuwse
Matthias: ‘Kort door de bocht: ik
boete-doen (wellicht in de vorm van
kerk van de mensen om God lief te
denk dat de gereformeerde en
een biecht) een nadrukkelijker plek
hebben boven alles. Maar hoe kan
hervormde tradities binnen de
in de lutherse theologie krijgt. ‘Aan
dat? Liefde kun je niet opeisen, niet
Protestantse Kerk in Nederland net
het begin van het formulier van de
afdwingen. Is het opeisen van liefde
iets meer in het middeleeuwse
eredienst staat: “Heer, vergeef ons
niet in zich tegenstrijdig? In de
godsdienstbegrip zijn geworteld. In
alles wat wij misdeden”. En meteen
bredere context van de menselijke
die opvatting bevestigt de
daarna gaat het over allerlei andere
zaken. In drie seconden is de vraag
wat hem betreft bij zo’n lustrum
beschikbaar waren. Behalve
afgehandeld of er in je leven problemen
horen. De PThU doet haar best,
Matthias zelf werkten aan deze
zitten. En dan heb ik het niet over de
vindt hij. Met onder meer een
vertaling onder meer ook PKN-
grote geboden, bij de meeste mensen
summerschool voor predikanten (zie
predikanten mee, in het kader van
zit dat wel goed. Nee, het gaat om
kader), een essaywedstrijd voor
het postacademisch onderwijs van
behoorlijk praktische, alledaagse vragen.
scholieren en een symposium over
de universiteit. Deel 1, met als
Hoe ga ik met mijn tijd om? Hoe
het thema ‘vrijheid’ (zie de
ondertitel Theologische
behandel ik mijn medemensen? Hoe ga
nieuwsberichten op p. 16) levert de
Antropologie en als thema het
ik met mijn lichaam om? Wat is mijn
universiteit een mooie bijdrage aan
hierboven al aangestipte ‘De mens
drijfveer? Ben ik bezig mijzelf te
de vijfhonderdste verjaardag van de
voor God’, verscheen in februari bij
verwerkelijken? Dat zijn vragen die ook
Reformatie. Tot tevredenheid stemt
uitgeverij Damon. Voor de zomer
psychologisch belangrijk zijn.’
ook Maarten Luther, de driedelige
moet het tweede deel verschijnen,
Latijns-Nederlandse vertaling van
en begin 2018 deel drie.
Matthias hoopt dat er in de komende
Luthers belangrijkste teksten,
maanden alsnog meer aandacht komt
waarvan sommige nog nooit eerder
voor de grote godsdienstige vragen die
integraal in het Nederlands
De Summerschool, een driedaagse zomercursus voor predikanten met inbreng uit alle hoeken van de theologie, getiteld ‘Geloof maakt de mens! Ontmoeting of confrontatie met Maarten Luther’, vindt plaats van maandag 10 tot woensdag 12 juli. Ds. Mendie Hofma van de PAO-commissie van de universiteit: ‘De gedachte achter deze cursus is dat er wel veel over Luther wordt gepraat, maar dat we er te weinig toe komen om hem te lezen. Hoeveel weten we nu werkelijk van het gedachtengoed van Luther?’ De eerste dag wordt de grote reformator in zijn historische context geplaatst. De hoofdlezing is van Markus Matthias en gaat over de rechtvaardiging bij Luther. Workshops zijn er over lichamelijkheid bij Luther (Heleen Zorgdrager), de Moderne Devotie als vooruitwijzing naar Luther (Gert van Klinken) en Noordmans over het sola fide (Rinse Reeling Brouwer). ‘s Avonds worden onder leiding van Hanna Rijken en René van Loenen liederen van Luther gezongen en bestudeerd. De tweede dag draait het om Luthers denkbeelden. Aartsbisschop Joris Vercammen kijkt naar Luther door een oud-katholieke bril en Jan Luth spreekt over de invloed van Luther op Bach. Workshops zijn er over een parabel van Luther (Markus Matthias en Annette Merz), Luther als Bijbelvertaler (Pieter Oussoren) en de illustraties in de Luther-Bijbel (Wim Moehn). ‘s Avonds wordt de Deense film Adam’s Apple (2005) bekeken en besproken. De derde dag vindt de vertaling naar de beroepspraktijk plaats. ‘We willen dat de deelnemers echt iets met Luther kunnen, wanneer ze weer terug zijn in hun eigen gemeente’, aldus Hofma. Na een lezing van Max Staudt over Luther en determinisme en vrijheid vinden de laatste drie workshops plaats: doop en omkeer (Maarten den Dulk), Luther en de zendingstheologie (Dorottya Nagy) en ‘preken in spannende tijden’ (Theo Pleizier). De hele cursus levert 2 ECTS op. PThUnie 19
weekdagboek Studeren in Stellenbosch, Zuid-Afrika ‘My blanke vriendin van Holland’, zei een goede vriendin van mij toen we na een zonnige lunch afscheid namen. Ze zei het liefkozend. Toch blijft het voor mij verwarrend om zoiets te horen. Ik ben nu zeven maanden in Stellenbosch, Zuid-Afrika. Ik herinner mij die eerste week zeven maanden geleden nog goed. Ik had me ingelezen en geprobeerd mij zo goed mogelijk voor te bereiden op de plek waar ik het komende jaar zou gaan wonen en studeren. Toch was ik, eenmaal hier, diep geschokt: ik wist van apartheid maar ik dacht dat het lang achter ons lag. Met Nelson Mandela als president was een nieuw tijdperk begonnen, zo had ik begrepen. Mandela stond symbool voor de ‘rainbow Naam:
Enrieke Damen Studie:
Derdejaars masterstudent Locatie:
Groningen
nation’ die Zuid-Afrika was geworden. Maar nu liep ik over een campus en overal waar ik keek zag ik een overweldigende meerderheid blanke studenten, terwijl maar 9% van de bevolking in Zuid-Afrika blank is. En niet alleen op de campus: toen ik de daaropvolgende zondagen naar verschillende kerken ging, ontdekte ik dat de protestantse kerken hier grotendeels nog zijn ingedeeld volgens ras. Eerlijk is eerlijk, toen ik de eerste keer voet zette in de theologiefaculteit was ik opgelucht om te zien dat daar veel meer diversiteit onder de studenten was. Toch was het met de diversiteit van de docenten wat minder rooskleurig gesteld: een grote meerderheid is nog altijd afkomstig uit de blanke Nederduitse Gereformeerde Kerk. Complexe geschiedenis Als reactie op de zo zichtbare ongelijkheid hier in Stellenbosch begon zich in die eerste weken in mijn hoofd een sterk moreel oordeel te vormen. Mijn domineesvinger was hoog opgeheven en ik had met mijn Nederlandse aanpakmentaliteit voor veel zaken hier een oplossing. Toch bleek het niet zo simpel te liggen als ik in eerste instantie dacht. Gelijkheid en rechtvaardigheid voor alle mensen is het ideaal, maar hoe dat te bereiken? Zeker in een land met zo’n complexe geschiedenis als Zuid-Afrika is dat lang niet gemakkelijk, is inmiddels mijn conclusie. Naarmate vriendschappen gevormd werden, colleges gevolgd en boeken gelezen, realiseerde ik mij dat het makkelijk is als buitenstaander een oordeel te hebben. Als je geen idee hebt van de diepte van de complexiteit in deze samenleving. Als
20 PThUnie
weekdagboek het niet over jou gaat. Maar wie langzaam onderdeel wordt van het leven hier, die realiseert zich: dit gaat ook wel degelijk over mij. Elke morgen loop ik naar de faculteit om aan mijn scriptie te werken. Als ik dan al wandelend de ‘braak’ oversteek, een groot grasveld in het centrum van Stellenbosch, dan liggen daar standaard minstens twintig ‘bergies’ (zwervers) bij te komen van de nacht. Want de nacht hier in Zuid-Afrika is niet altijd veilig en zeker niet voor mensen die op straat leven. De realiteit is dat op een enkeling na deze mensen allemaal een gekleurde of zwarte huidskleur hebben. Het is op zulke momenten dat ik me bewust ben van mijn bevoorrechte positie. Dat is soms ongemakkelijk, omdat het me confronteert met mijn blanke huidskleur, mijn vrouw-zijn en mijn welvaart. Toch is het ongemak het grootste cadeau dat ik hier heb mogen ontvangen: het moeten erkennen van mijn eigen positie als Nederlandse vrouw en hoe die verschilt van veel andere mensen op deze aarde. Dat was moeilijk voor mij omdat het ingaat tegen mijn christelijke opvoeding, waarin mij geleerd is te focussen op de onderlinge gelijkheid in plaats van de verschillen. Maar in mijn drang om gelijkheid te benadrukken ging ik vaak voorbij, zo realiseer ik me nu, aan de (pijnlijke) verschillen tussen de ander en mij. Mijn vriendin herinnerde me daar even fijntjes als liefdevol aan. Comfortzone Ik had u kunnen vertellen over het prachtige weer, de fijne mensen, de vrienden die ik heb gemaakt, de wijngaarden, mijn reisjes door het land, mijn lange dagen in de bibliotheek of de colleges die ik heb gevolgd. Maar het enige wat er voor mij echt toe doet, is de verandering die in mijn denken heeft plaatsgevonden. Ik was hier totaal buiten mijn comfortzone en dat gaf mij de kans om met een frisse blik naar mezelf, de ander en mijn eigen theologie te kijken. De verandering die ik heb doorgemaakt, is niet dat ik nu een ander beeld heb van mezelf of de wereld – of dat ik een nieuwe theologie heb ontwikkeld. In plaats daarvan is het een herwaardering van de kwetsbaarheid en de beperktheid van mijn eigen positie. De erkenning bijvoorbeeld dat mijn westerse manier van wetenschap bedrijven net zo vol gebreken en onvolmaaktheden is als die van een ander. Wie dat kan toegeven, leert in dit diepgelovige land hoe waardevol de ogen van de ‘ander’ zijn, want die leren je te zien wat je zelf niet ziet. Ik zou nergens anders willen zijn.
PThUnie 21
Het verschil tussen arm en rijk is in New Orleans groot. Wijken met schrijnende armoede, maar ook luxe straten met houten villa’s. Tentenkampen met daklozen onder een brug, bedelende veteranen,
Amerika, een verdeeld land
blanke inwoners die ons waarschuwen vooral ’s avonds niet de straat op te gaan: ‘Veel te gevaarlijk.’ Maar ook grote auto’s, luxe winkelcentra en straten waar ieder huis een bord in de tuin heeft van een beveiligingsfirma. Voor twee jonge studenten uit Nederland is het moeilijk om te begrijpen hoe groot de kloof tussen ‘zwarte’ en ‘blanke’ inwoners van New Orleans nog steeds is. Een man verzucht dat hij echt hoopte dat Obama voor verbinding kon zorgen. ‘Maar niets is minder waar’, zegt hij: ‘De onderlinge wrevel
Het is een graadje of twintig. We
is juist toegenomen. De verkiezing van Trump gooit vervolgens olie
stappen weer in het vliegtuig. Ons
op het vuur.’ Dat de verkiezing van Trump gemengd wordt
bezoek aan New Orleans zit erop.
ontvangen, is een understatement. Wij komen Amerikanen tegen
Starend uit het vliegtuigraampje
die trots roepen dat Louisiana (de staat waarin New Orleans ligt)
bespreken we onze indrukken.
Trump-country is: ‘He is going to make America great again.’
Terwijl de Verenigde Staten steeds
Anderen zien in de verkiezing van Trump het bewijs dat veel
kleiner worden en ons vliegtuig aan
Amerikanen nog steeds racistisch zijn.
hoogte wint, realiseren wij ons dat wij een verdeeld land achterlaten.
Trump Op de conferentie die wij namens de PThU bezoeken, valt ons op
Tekst: Yorick Breemes en Herman Meijer
hoe prominent de verkiezing van Trump de gesprekken, maar zelfs de ethische discussies overheerst. De Society for Christian Ethics kent leden van over de hele wereld, maar verreweg de meeste deelnemers komen uit Amerika zelf. Sprekers associëren er lustig op los. Volgens een spreekster is Trump een racist, een vrouwenhater, een narcist en nog veel meer dingen. Een staande ovatie volgt. Een enkeling blijft demonstratief zitten. Maar er is meer aan de hand, is de teneur: Trump legt een dieper probleem bloot. Nog steeds heeft in Amerika de witte man het voor het zeggen. Vrouwen, immigranten, moslims en transgenders zijn de dupe, volgens verschillende sprekers. Ferme taal wordt niet geschuwd. Wij luisteren een beetje verdwaasd.
22 PThUnie
Euthanasie
en voorzichtig met lichamelijk contact. Geef elkaar
Niet in alle lezingen valt de naam Trump. Zo bezoeken we een
toestemming voor aanraking, maar wacht daarna nog een
bespreking van een paper over euthanasie. Voor een Nederlander
paar maanden met het in praktijk brengen. Op die manier
echter wederom een vervreemdende gewaarwording. De fronten
kom je erachter of het een keuze is waar je ook op langere
liggen in de Engelstalige wereld duidelijk ergens anders dan in
termijn achter staat.’ Priemend kijkt Hauwerwas de zaal in.
Nederland. De spreker kan het zich bijvoorbeeld niet voorstellen dat
‘Achteraf spijt heeft namelijk grote gevolgen, nietwaar?’
je in aanmerking komt voor euthanasie als je niet terminaal bent. In
vraagt hij retorisch.
Nederland heeft minister Schippers enkele dagen daarvoor echter betoogd dat euthanasie ook mogelijk moet zijn bij psychisch lijden
Gastvrij
en niet alleen bij ondraaglijk lichamelijk lijden. De spreker maakt
Ons vliegtuig zet de landing in. Het is vier graden. We kijken
overigens wel een interessant punt. Volgens hem geef je een slecht
terug op een prachtige maar ook confronterende reis. Een
signaal af als je tegen bepaalde groepen zegt dat zij uit het leven
reis waarin we veel gedaan, gezien en gehoord hebben.
mogen stappen. Hij betoogt dat je daarmee tegen anderen die in
Amerika is een gastvrij land. Het French Quarter waar wij
dezelfde omstandigheden verkeren, maar geen euthanasie
verbleven is vol met prachtige bezienswaardigheden. De
overwegen, wel degelijk iets uitstraalt: ‘Wij vinden het niet erg als jij
inwoners van New Orleans stonden open voor een goed
er uitstapt.’ Volgens hem leidt dat er toe dat bepaalde groepen in de
gesprek. Wij zullen de hartelijke ontvangst, in bijvoorbeeld
samenleving overbodig worden of zich overbodig gaan voelen. Wij
Vintage Church NOLA of bij Jeanne D’Arc Parade, niet snel
vragen ons af of we in Nederland, los van hoe we deze
vergeten. De conferentie was leerzaam. Maar we laten ook
argumentatie waarderen, niet al lang het punt gepasseerd zijn
een land achter dat tot op het bot is verdeeld, met
waarop dit soort argumenten nog relevant zijn.
gigantische tegenstellingen en diepe wonden. Wij kunnen ons niet aan de indruk onttrekken dat
Yoder
Nederland minder gepolariseerd is dan de Verenigde Staten
De zaak Yoder – deze beroemde mennonitische theoloog en pacifist
van Amerika. Ligt er niet een taak voor ons, christenen,
bleek meer dan honderd vrouwen te hebben aangerand – heeft
theologen en ethici in het bijzonder, om dat zo te houden?
onder ethici veel stof doen opwaaien. Ook op de Society for
Of zijn we misschien blind voor de verdeeldheid in ons
Christian Ethics wordt aandacht besteed aan de gevolgen van zijn
eigen land?
gedrag voor de ethiek. In een panel bespreekt onder andere Stanley Hauerwas de casus. Wat betekenen deze daden van Yoder voor zijn theologische erfenis? Hauerwas is duidelijk over zijn voormalige leermeester: ‘Als een persoonlijke theologie van een theoloog tot dergelijke daden leidt, kan het niet anders of je benadert de teksten van deze persoon met groot wantrouwen.’ Hij heeft voor de mensen in de zaal ook nog een praktisch advies: ‘Wees zeer terughoudend
De Amerikaanse theoloog Stanley Hauerwas, geflankeerd door Herman Meijer (links) en Yorick Breemes van de PThU Groningen.
PThUnie 23
5 0 0 ja a r R efo rmatie Een beweging die de wereld voorgoed zou veranderen
Protestantse Theologische Universiteit
Een symposium voor een breed publiek met als doel „vrijheid“ als een breed thema onder de aandacht van de samenleving te brengen. Het
a! end
g e a d r in 7 Vo o 201 s u ust
ug
25 a
um: i s o p id Sym rijhe v e en d r e h echt r t Lut U , kerk s n a J
zal gaan over vrijheid als autonomie, spontaniteit, authenticiteit, over vrijheid van godsdienst en gewetensvrijheid in de ethische, kerkelijke en politieke context, over vrijheid als doel of voorwaarde van politiek en economisch handelen, van wetenschap en kunst. Tijdens het symposium wordt ook de uitslag bekend gemaakt van de essaywedstrijd voor scholieren ‘Vrijheid vandaag, in het licht van Luther’ en voor studenten en andere geinteresseerden ‘Maarten Luther als gids bij de zoektocht naar menselijke vrijheid’.
Voorlopig programma
Elsbeth Grutteke, Dagvoorzitter
Stevo Akerman journalist bij Trouw , Lid van de raad van advies van de PThU
Rinus Otte Bijzonder hoogleraar Organisatie van de Rechtspleging en Procureur-Generaal Openbaar Ministerie
Abdelkader Benali veel bekroond schrijver en tv-presentator
Hans Alma Hoogleraar Culturele Psychologie en Geestelijke Begeleidingswetenschappen aan de Universiteit voor Humanistiek
Markus Matthias
Hoogleraar voor theologie en geschiedenis van Luther en het Lutheranisme PThU
Kijk voor meer informatie over het symposium en alle andere activiteiten rondom het 500
jarig bestaan van de Reformatie op
www.pthu.nl/vrijheid
Voltooid verleden column tijd Ciska Stark Reformator Mijn Evangelisch-Lutherse grootvader keek ons altijd wat streng toe vanaf zijn vergeelde portretfoto aan de muur. Als kind kon ik me wel voorstellen dat er weinig te lachen viel als je, zoals hij, voor je vijftigste al dood ging. Misschien kwam het ook doordat hij altijd naar binnen keek, vanaf zijn foto naast het raam. Terwijl wij gewoon naar buiten konden kijken, de wijde wereld in. Ik moest er aan denken toen ik onlangs op een rommelmarkt een portret van Calvijn zag liggen. Zo’n bruinig portret, waar de ernst van af straalt en het spitse gelaat met dito baard verraadt dat het leven blijvend bezig was hem te verslijten. Het portret was vast en zeker afkomstig van de christelijke basisschool, waar het decennia lang had gehangen in de hal of in de directeurskamer, geflankeerd door Willem van Oranje en één van de opeenvolgende koninginnen. Maar bij het verhuizen naar een nieuwe Brede Schoollocatie worden de heiligen van weleer zonder pardon vermarktplaatst of verrommelt. Nu was het zelfs de vraag of hij tegen het einde van de middag nog aan de kraakwagen zou ontkomen. Ik liet hem achter op het kraampje, gedachtig dat een protestant het meer moet hebben van een goed woord dan van een portret. Noch van de afgetrainde Calvijn, noch van de rondborstige Luther. Daarom zijn de Lutherparafernalia van dit gedenkjaar ook niet aan mij besteed. Dominees die de ‘hier stehe ich’ sokken kopen, zouden verplicht moeten worden om wekelijks op het marktplein te preken. En om minstens even goede theologen te willen zijn als Luther en Calvijn. Want we hebben natuurlijk wel degelijk behoefte aan hedendaagse helden. Aan theologen die ergens voor staan en niet anders kunnen en willen dan het Evangelie met vreugde verkondigen, midden in de samenleving. En wat is daarvoor nodig? Op een expertmeeting met collega’s uit het werkveld klonken onlangs de kernkwaliteiten van de theoloog van de toekomst: als theoloog creatief zijn, geestelijk leiderschap tonen en ondernemend durven zijn. Zoiets als Luther dus. Of als Calvijn. Of als je grootmoeder. Gewoon, als held op je eigen sokken. En met het gezicht naar buiten gekeerd.
Dr. Ciska Stark is universitair docent Homiletiek aan de vestiging Amsterdam en directeur Onderwijs van de PThU. PThUnie 25
Cursusaanbod PThU in het kader van de Permanente Educatie
Amsterdam, 13 en 27 juni 2017
Ich-Du: je naaste is niet alleen maar nuttig We bekijken onze medemensen vooral op hun bruikbaarheid. En dat gaat ten koste van de werkelijk persoonlijke relatie met de ander. Dat stelde de filosoof Martin Buber in zijn hoofdwerk Ich und Du (1923). Bijna een eeuw later is zijn boodschap alleen maar actueler geworden, vindt prof.dr. Renée van Riessen, universitair hoofddocent filosofie aan de PThU. In juni vindt in Amsterdam haar tweedaagse PAO-cursus ‘Ich und Du in de actuele context: Martin Buber lezen voor de 21ste eeuw’ plaats. Buber, aldus Van Riessen, zet twee mogelijke houdingen van de mens tegenover de wereld naast elkaar: ik-het en ik-jij. Ik-het relaties komen het vaakste voor: ‘Dat zijn alle relaties waarin je iets tot een object maakt. Bijvoorbeeld een stuk hout waarvan je een tafeltje maakt. Dat hout is dan niet langer onderdeel van de levende boom. Het geldt ook voor de verhouding tot andere mensen: je bekijkt ze met het oog op hun bruikbaarheid, het nut dat ze voor jou hebben. En zij doen dat met jou. Collega’s bijvoorbeeld. Maar zo’n verhouding kan altijd omslaan in een ik-jij verhouding, waarin je elkaar werkelijk ontmoet. Volgens Buber is de kwaliteit van een gemeenschap niet afhankelijk van de inbreng van individuen, maar van deze ik-jij relaties: één op één relaties, waarin mensen merken dat ze door de ander gekend en bevestigd worden. “Ich werde an Du”, noemt Buber dat. Ik ontsta aan de verhouding tot die ander, die een jij geworden is. En ik ontsta niet aan relaties waarin ik vooral als een bruikbaar ding wordt gezien.’ Voor de duidelijkheid: Buber wil niet af van die ik-het relaties; ze moeten alleen niet te belangrijk worden. En precies dat is volgens hem gebeurd in loop van de 19e eeuw, onder meer door de industriële revolutie. ‘Buber zag de ik-jij relaties steeds meer naar de marge verschuiven. En in de eeuw dat het boek verschenen is, is die tendens alleen maar sterker geworden’, zegt Van Riessen. Ook in de theologie is dat zichtbaar: ‘In dit verband spreekt Buber spreekt over de neiging om God te objectiveren. In het theologische en filosofisch spreken over God staat dat op de voorgrond en is bezinning op de betekenis van de persoonlijke relatie tot God vrijwel afwezig. Buber zoekt daarom naar woorden voor deze ik-jij relatie tot God, die in feite heel belangrijk is binnen zijn systeem. Het enige verschil tussen de menselijke jij en de goddelijke jij is dat de laatste eeuwig is, en daarom een inspiratiebron voor al die andere ik-jij relaties. Buber zegt: het grote probleem van de westerse theologie is dat deze God tot een “het” heeft gemaakt; iets waarover je kunt spreken, waarmee je dingen kunt bewijzen.’ In de PAO-cursus wil Van Riessen predikanten confronteren met de betekenis en de reikwijdte van de twee grondhoudingen die Buber onderscheidt: ‘Hoe speelt dat in je eigen praktijk een rol – bijvoorbeeld in pastoraat of in gemeenteopbouw? Mensen bekijken niet alleen anderen, maar ook zichzelf als bruikbare dingen, als prestatiemachines die de gevraagde opbrengst moeten leveren, zo niet, dan zijn ze nutteloos. Burnouts liggen daardoor op de loer, en bij jonge mensen heb je het probleem van keuzestress. ’In contrast hiermee stelt ze twee dagen van ‘slow philosophy’ in een leerhuisachtige setting in het vooruitzicht: ‘Samen teksten lezen. Samen aftasten wat die teksten vandaag voor jou kunnen betekenen, persoonlijk en in je werk als predikant of pastor. Als je van langzaam lezen en poëtische filosofie houdt, is dit de cursus voor jou.’ Kosten: 418,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 28 april 26 PThUnie
Amsterdam, 22 en 29 mei 2017
Gebed in de Joodse traditie In Lukas 11 vragen de leerlingen aan Jezus om hen te leren bidden. Jezus leerde ze toen het gebed dat ons bekend is als het Onze Vader. Het Onze Vader is nauw verwant aan een van de belangrijkste gebeden uit het jodendom, namelijk het Achttiengebed. Ook elementen uit andere gebeden komen erin voor. Bij deze PAO-cursus onder leiding van prof.dr. Dineke Houtman wordt dit gebed bestudeerd vanuit de joodse context. Daarnaast worden ook andere belangrijke formuliergebeden en persoonlijke gebeden besproken. Natuurlijk komen ook aard en functie van de Tefilla (de
Doorn, 29 en 30 juni
joodse benaming die eigenlijk meer omvat dan gebed) aan
‘De mensen die aan zenmeditatie doen, zitten gewoon onder jouw gehoor’
de orde. Kosten 418,- | 2 ECTS Inschrijven voor 14 april
Religie is springlevend. Maar in een andere vorm dan we in de kerk vanouds gewend zijn. Bezoekers van pioniersplekken – maar steeds vaker ook de eigen gemeenteleden – laten zich inspireren door meditatie, kloosterspiritualiteit, boeddisme, yoga en wicca. ‘De mensen die aan zenmeditatie doen, zitten gewoon onder jouw gehoor’, zegt dr. Gé Speelman, universitair docent godsdienstwetenschappen aan de PThU. Hoe ga je daar als predikant mee om? Heel belangrijk is in ieder geval dat je goed beslagen ten ijs komt, aldus Speelman. Bij haar PAO-cursus ‘Hedendaagse spiritualiteit’ leer je ‘wat er te koop is op de religieuze markt’. ’Hedendaagse spiritualiteit kent een grote verscheidenheid. We maken onderscheid tussen van oorsprong christelijke mystieke spiritualiteit, niet-christelijke spiritualiteit zoals neo-boeddhisme, en spiritualiteit die je kunt typeren als new age’, legt Speelman uit: ‘Er zijn grote onderlinge verschillen. Het is dan ook belangrijk om niet alles op één hoop te gooien.’ Zoals het ook belangrijk is om niet te gauw een oordeel klaar te hebben: ‘We doen in de kerk wel eens wat wegwerperig over deze “oppervlakkige” vormen van spiritualiteit. Terwijl ze echt aan een behoefte beantwoorden.’ In de cursus, die ze dit jaar voor de tweede keer geeft, maakt ze duidelijk waarom deze vormen van spiritualiteit zo aantrekkelijk zijn: ‘Volgens Anton van Harskamp, emeritus-godsdienst-socioloog van de VU heeft de belangstelling hiervoor te maken met secularisatie – niet in de zin van het de rug toekeren van religieuze instituties, maar het verlies van het idee dat je in de maatschappij een gemeenschappelijke oriëntatie hebt. In de cursus komen we dan uit bij de vraag waarom wij als kerk dat gemeenschappelijke kader niet kunnen bieden.’ De cursus biedt daarmee niet alleen inzicht in de spirituele stand van zaken, maar biedt ook gelegenheid voor de eigen reflectie daarop: ‘Het is een veilige groep om hierover te praten.’ Kosten: 560,- | 2 ECTS Inschrijven voor 12 mei
PThUnie 27
Toetsen Het is lang geleden dat ik mijn doctoraal examen theologie aflegde, maar ik herinner me dat er door me heen schoot: ‘Dit is de laatste keer in mijn leven dat ik examen moet doen!’ In de jaren daarvoor had ik, zoals zoveel anderen, atlijd op school gezeten of gestudeerd en had altijd geleefd met proefwerken, toetsen, tentamens en examens. Het was vreemd dat dit nu afgelopen zou zijn en dat er een ander leven begon. Dat van dat andere leven klopte, maar wat betreft de toetsen bleek ik me toch vergist te hebben. Sinds mijn afstuderen heb ik inmiddels nog vele tests, toetsen en examens gedaan en ook de daarbij horende zenuwen gehad. Het begon met een promotie waarbij je moet bewijzen dat je in staat bent om zelfstandig wetenschappelijk onderzoek te doen en anderen beoordelen of je daarin geslaagd bent. Later volgde een zendingsexamen waarvoor ik opnieuw een echt werkstuk moest schrijven dat beoordeeld zou worden. In een KPV-training schreven we allemaal vele verslagen en we rondden het af met een groot reflectieverslag. De supervisorenopleiding kende toets na toets in de vorm van reflectieverslagen en casusbeschrijvingen. Een opleiding groepsdynamica moest besloten worden met een werkstuk waarin de theorie op persoonlijke wijze verwerkt moest worden. Kortom, verder leren en professionalisering bleken steeds gepaard te gaan met het verrichten van schrijfopdrachten. Schrijven is een hele inspanning. Een zin die voor een lezer eenvoudig lijkt, kan van een schrijver veel tijd hebben gevraagd. Stil zitten, je concentreren en goede woorden vinden is hard werken. Tegelijk levert het ook veel op. Het dwingt je om je gedachten te ordenen. Het helpt om je ervaringen en gevoelens in zo’n vorm te gieten, dat ze niet verdwijnen, maar aan het licht komen en vruchtbaar kunnen worden in andere situaties. Schrijven betekent ook dat je voor anderen inzichtelijk maakt wat je hebt geleerd en het maakt het mogelijk dat anderen erop reageren. Je legt verantwoording af van wat je gedaan hebt en organiseert om zo te zeggen zelfs je eigen weerwoord. Daarnaast maakt schrijven ook creatief. Als het je lukt om de letters en de woorden in zo’n rangorde te zetten dat er iets nieuws verschijnt, iets wat je van te voren nog niet bedacht had, iets wat waarheid en schoonheid in zich draagt, dan ben je vrij en scheppend bezig. Als je erin slaagt om dat wat in je leeft zo in taal om te zetten dat het meer wordt dan het was, word je er zelfs gelukkig van. Dat alles hoort bij de professionalisering van de theoloog. Daarom hanteren we deze vorm onder de term ‘toetsing’ ook bij onze postacademische cursussen. Zo nemen we de professionals, die de predikanten en geestelijk verzorgers zijn, serieus. We gunnen ze dit inspannend geluk. Theo Witkamp coördinator postacademisch onderwijs PThU
28 PThUnie
greep uit het aanbod De kerkelijke ambten in de steigers Welk effect hebben de veranderingen van Kerk 2025 op de ambten, op hun functie en betekenis? In deze cursus analyseren we welke positie de ambten innemen in de huidige Protestantse Kerk en het model van Kerk 2025. Verder gaan we na welke noties centraal staan in de ambten zoals die zich tot in de Protestantse Kerk ontwikkeld hebben: wat is van blijvende betekenis? En tenslotte schetsen we hoe in een model als van Kerk 2025 de ambten eruit zouden kunnen zien. Docenten: prof.dr. Jan Muis en dr.mr. Klaas-Willem de Jong.
Amsterdam | Kosten 418,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 14 april
Mystiek en bevinding ’Bevinding’, schrijft K.H. Miskotte, ‘is een hoog goed, het betekent dat er in de mens nog een dieptedimensie is boven de rede en boven het gevoel en boven de verbeelding’. Tijdens deze cursus bespreken we mystiek getinte teksten van Miskotte, zoals deze zijn verzameld in Band 14 van het Verzameld Werk (2015). Aan de orde komen onder meer de ‘verborgen omgang met de Here’, de extase, de zondagsbeleving, de aanvechting, de messiaanse strijd van de enkeling en het gebed als verzet. Docent: Prof. dr. Rinse Reeling Brouwer
Amsterdam | Kosten 418,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 14 april
Vertrouwen, veiligheid en lef Gezag en vertrouwen verwerft een predikant door de gemeente voor te gaan in het steeds opnieuw verstaan en vertolken van de relevantie van het evangelie. Wanneer een predikant de meerderheid van de gemeente daarin kan inspireren, dan groeit het vertrouwen. Maar zijn er ook niet altijd gebeurtenissen (en mensen) die het vertrouwen ondermijnen? In deze cursus van twee dagen verkennen we de eigen vragen rond (zelf)vertrouwen en kwetsbaarheid in het predikantschap. Docent: dr. Rein Brouwer.
Amsterdam | Kosten 418,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 28 april
Boven NAP: motiverend leiderschap ‘Niet Angstige Presentie’: dat willen we allemaal wel. Zeker sinds Edwin Friedman dit kenmerk noemde als voorwaarde voor leiderschap in de kerk. In een geloofsgemeenschap-in-verandering is de plek die de leider inneemt van groot belang. Inzicht in de eigen mogelijkheden en valkuilen in leiderschap vergroten de beschikbaarheid voor de gemeenschap. In deze drie dagen wisselen inleidingen, oefeningen en casuïstiek elkaar af. Docenten: drs. Jodien van Ark en dr. Henk van den Bosch.
Doorn | Kosten 610,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 28 april
Zielzorg is bidden? Bidden is vanouds een belangrijk onderdeel van het pastoraat, maar spreekt in onze seculiere wereld niet meer vanzelf. Tegelijk wordt in evangelische en charismatische stromingen het belang van het gebed benadrukt, niet in het minst als het om genezing gaat. Er worden in deze cursus colleges gegeven over de pastoraaltheologische benaderingen en godsdienstpsychologische aspecten van het pastorale gebed en over de benodigde communicatieve vaardigheden. Docent: dr. Reijer de Vries.
Amsterdam | Kosten 418,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 14 april
START
30 MEI
START
12 JUNI
START
13 JUNI
START
15 JUNI
START
26 JUNI
PThUnie 29
Auteursrechten licenties voor de kerk Wanneer u als kerk:
» liedteksten projecteert via de beamer » kerkdiensten streamt via het internet » muziek uitvoert of afspeelt
CCLI faciliteert toegang tot gelicenseerde christelijke muziek en media. CCLI is dé partner voor kerken, stichtingen en andere partijen voor een simpele en legale oplossing met betrekking tot auteursrechten en de
of op een andere wijze muziekwerken openbaar maakt, dan heeft u te maken met het auteursrecht. Dankzij de auteursrechten licenties van CCLI heeft uw kerk het rechtmatige gebruik van de liederen eenvoudig en betaalbaar geregeld.
complexe administratie hiervan.
CONTACT Heeft u vragen over CCLI, SongSelect, Online Rapporteren of heeft u andere vragen. Neem dan contact op.
Tel. +31 314 36 03 90
Web. nl.ccli.com
Geef mij ij tijd. Uhhh... Uhhh... Uhhh... dze...dze...dze... bluhh... bluhh... bluhh...
Scheve mond?
Verwarde spraak?
Lamme arm?
Herkent u één van deze signalen? Sla direct alarm. Bel om hersenbeschadiging te voorkomen.
hartstichting.nl 30 PThUnie
Geef voor nieuwe doorbraken in kankeronderzoek. Ga naar kwf.nl/doneer
Voor aanmelden en meer informatie op www.pthu.nl/agenda Lezing Peter Rollins Lezing van de bekende (en radicale) Ierse theoloog Peter Rollins, met als titel ‘The Idolatry of God’, aan de PThU Amsterdam.
12/4/2016
19-20/4/ 2016
Markus vertelt Bijeenkomst met verhalenverteller Pete Pronk over het evangelie van Markus aan de PThU Amsterdam.
Conferentie interculturele theologie Internationale conferentie rond ‘science and religion and intercultural theology (in French-speaking Africa)’ met o.a. Elaine Howard Ecklund (foto), Bony Guiblehon en Gijsbert van den Brink.
Internationale conferentie Wetenschappelijke conferentie rond het thema ‘New Quests for God: Contributions of Theology to a Resilient Society’. De locatie is De Puddingfabriek in Groningen.
8/6/2016
7/4/2016
24-26/4/ 2016
Noordmans studiedag Jaarlijkse studiedag naar aanleiding van het werk van de theoloog Oepke Noordmans (1871-1956). De dag vindt plaats op de vestiging Amsterdam van de PThU.
PThUnie 31
Het archetype van deze icoon heet ‘Christus de leraar’. Christus verschijnt als degene die alles beheerst (pantokrator, in het Russisch vsederzjitel), met een zegenend gebaar van de rechterhand en het geopende evangelie in de linker. Zo zijn beeld en woord aan elkaar verbonden. Het geopende boek vertoont hier de zin uit Johannes 13:24. Onze taak als christenen bestaat erin, in onze naasten Christus te zien. Dat is een kwestie van menselijke waardigheid. Maar wat betekent dat dan precies? Na gebed en meditatie voor een icoon zoals deze, is het alsof ik dit gebod een beetje beter begrijp. Alfons Brüning