Klik editie 9 2023 by Prelum

december 2023

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

MEER REGIE DOOR ZELFBEWUSTZIJN

TECHNOLOGIE

Robot als opvoedhulp

Thema: Complementaire z g

Ontspannen in de hammam ACTUEEL SNOEZELEZELS CASUS GEVAARLIJKE VERSIERING

ditnummer

16 Casus: Gevaarlijke versiering

Meetbaar Cliënten genieten van snoezelezels

Opvoedrobot Floo helpt gezinnen

Rubrieken 4

Klik Actueel Implementatieplannen Sluiting zwembad | Zelf incidenten melden 7 Ontvangen reacties Echt gebeurd 13 Dokter Luisteren en aanvullen

15 Gedragsdeskundige De alcoholiste 18 Dubbelinterview Anton Došen en Jacques Heijkoop 20 Persoonlijk Leermoment

Thema: Complementaire z g

Cliënten en begeleiders laten ontspannen Bij de zorgorganisaties ORO en Middin zetten ze respectievelijk hammamsessies en klankschaalmassage in om bewoners te laten ontspannen. Vooral bij cliënten met een ernstig meervoudige beperking zijn daar niet zoveel mogelijkheden voor, maar zo’n hammamervaring werkt echt, stelt ORO. Bij Middin wordt ontspanning bereikt met klankschaalmassage. Daar maken naast clienten ook begeleiders gebruik van. “Mijn hoofd is leeg en mijn rug doet minder pijn.”

21 Loopbaan Zelfbewustzijnscursus 25 Seksuoloog Weten hoe een ja voelt 29 Verschenen Een broer als Manuel | Knuﬀelen in de zorg 31 Volgende Klik | colofon

Het thema van deze Klik, complementaire zorg, klinkt als een leuk maar niet per se noodzakelijk extraatje. Zo moest begeleider Petra Verhagen heel wat moeite doen om uren te krijgen voor de hammam-sessies die zij aan mensen met ernstige meervoudige beperkingen geeft (zie pagina 8). Met haar jarenlange ervaring merkte zij duidelijk dat het cliënten goed deed, maar hoe maak je dat duidelijk aan mensen die de zorg vergoeden? Uiteindelijk wist ze met behulp van meetgegevens van voor en na de sessies aan te tonen dat mensen na de hammam-activiteit meer ontspannen waren en bijvoorbeeld minder last hadden van pijnlijke spierspasmen. Het is alleen niet altijd goed meetbaar te maken wat werkt in de zorg voor mensen die niet kunnen verwoorden wat ze voelen. In een tijd waarin ook steeds meer zwembaden verdwijnen (zie pagina 5), is het nodig dat begeleiders of familie een stem geven aan mensen die dat niet zo makkelijk kunnen. Blijf dus vooral creatief zoeken naar en strijden voor hun behoeften, ook aan ontspanning. | Tjitske Gijzen, redactie Klik Lees over meer ‘complementaire’ methodes en activiteiten zoals mindfulness, haptotherapie en watsu, in de Klik kennispocket Alternatieve zorg, zie klik.org/kennispockets.

klikactueel

Gezondheid

22q11.2 deletie Basisarts Emma Boersma-von Scheibler startte in 2019 haar promotieonderzoek naar gezondheidsproblemen bij volwassenen met het 22q11.2 deletiesyndroom. Hier was tot dusver nog nauwelijks onderzoek naar gedaan. Boersma ontdekte dat de ziekte van Parkinson en gehoorverlies veel vaker en op jongere leeftijd voorkomen bij volwassenen met het 22q11.2 deletiesyndroom dan bij de algemene bevolking. Dit zou kunnen betekenen dat deze groep vroegtijdig veroudert. Een ander opvallend punt dat zij ontdekte is dat volwassenen met dit syndroom vaker PTSS hebben. Ernstige oogafwijkingen komen juist veel minder voor, al hebben de meeste volwassenen uit deze doelgroep wel baat bij een bril. De bevindingen zijn van groot belang, omdat er tot dusver nog amper onderzoek naar gedaan was. De resultaten en aanbevelingen zijn daarom al opgenomen in de herziene internationale handreikingen. Zo kunnen zorgverleners tijdig bewegingsproblemen opsporen die bij parkinson optreden, evenals problemen met horen, zien en PTSS. | Zie my-thesis.nl/boersma Klik 9 2023 | www.klik.org

Hoe maak je een nieuwe aanpak effectief? De zorg verandert continu. Bijvoorbeeld door invoering van de Wet zorg en dwang. Een logisch gevolg is dat er nieuwe hulpmiddelen, methodes en richtlijnen worden ontwikkeld. Maar één aspect wordt daarbij vaak vergeten: het implementatieplan. Promovendus Esther Bisschops onderzocht dit namens Viveon, de academische werkplaats van ’s Heeren Loo en de VU. “Je kan een prachtige methode bedenken en onderzoeken of deze eﬀectief is, maar het is vooral belangrijk dat zij gebruikt gaat worden”, stelt Bisschops. “Je moet daar actief aan werken met een implementatieplan. Het maken van zo’n plan gebeurt in de gehandicaptenzorg nog nauwelijks. En mocht het plan er wel zijn, dan blijken begeleiders daar vaak helemaal niet van op de hoogte te zijn.” Uit bestudering van wetenschappelijke literatuur kwam naar voren dat het goed is om verschillende zorgorganisaties samen te laten werken op implementatiegebied. “Zo kunnen ze van elkaar leren en kennis delen,” zegt Bisschops. Ook bleek het essentieel om niet alleen de begeleiders bij een implementatie te betrekken. “Wij zijn gaan werken met leerwerkgemeenschappen, waarin begeleiders, cliënten (ervaringsdeskundigen), gedragsdeskundigen, beleidsmedewerkers en managers zitten. Zo wordt vanuit verschillende achtergronden en perspectieven gekeken en gehandeld. En dat leverde heel bruikbare kennis op ten aanzien van implementatieprocessen.” Door bij de implementatie van een nieuwe

werkwijze mensen te betrekken die er enthousiast over zijn en verbindende kwaliteiten hebben, worden anderen binnen de organisatie gemotiveerd om ermee aan de slag te gaan. “We noemen dat implementatiecoaches, zij zoeken contact met alle betrokkenen, waarbij alle sentimenten besproken kunnen worden,” legt Bisschops uit. Begeleiders zouden zelf naar het implementatieplan moeten vragen, vindt ze. “Dan kun je het inplannen in je rooster. En bespreek het met je cliënten, zodat zij weten dat je moet leren en er de komende tijd iets minder bent.” | Meer informatie over het onderzoeksproject: viveon.nl/projecten/vrijheid-en-veiligheid

‘Betrek bij de implementatie mensen die enthousiast zijn over de nieuwe werkwijze en verbindende kwaliteiten hebben’

klikactueel

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

Nog geen duidelijkheid Zeggenschap Incidenten melden over zwembaden Lunet De toekomst van zwembaden voor mensen met een verstandelijke beperking is onzeker. Sommige zijn al gesloten, of dit dreigt. Bij Lunet in Eindhoven wachten cliënten en verwanten al anderhalf jaar op een definitief besluit. Zij willen sluiting voorkomen, omdat zwemmen met name voor mensen met ernstige beperkingen vaak de enige vorm van beweging is. Alternatieven voor deze zwembaden zijn er eigenlijk niet, zo stelt secretaris van de Familievereniging Lunetzorg Mathieu Hermans. Bij Lunet gaat het om de zwembaden op de woonparken Eckartdal in Eindhoven en Donksbergen in Eersel en bij kinderdienstencentrum De Vuurtoren in Woensel. Die zijn verouderd; renoveren kost veel geld en dat gebruikt Lunet liever voor andere zaken. Daarbij is de raad van bestuur van mening dat het in het kader van inclusie ook beter is om cliënten gebruik te laten maken van publieke zwembaden. “Maar die beschikken veelal niet over speciale voorzieningen die nodig zijn om mensen met een lichamelijke en/of verstandelijke beperking te kunnen laten zwemmen,” stelt Hermans. “Je moet dan denken aan een tillift, beweegbare bodem, een watertemperatuur van 32 graden en personeel dat over de benodigde vaar-

digheden beschikt voor deze bijzondere doelgroep.” Tot een definitief besluit is gevallen, moet Lunet de baden open houden. “De baden zijn alleen regelmatig voor langere tijd gesloten, omdat de staat van onderhoud slecht is. Daar nog in investeren heeft weinig prioriteit, dat is wel duidelijk.” Ook zijn er wel eens problemen met de personeelsbezetting waardoor de baden niet opengaan. Medewerkers die het zwemmen verzorgen, zien de bui volgens Hermans hangen en vertrekken naar elders. “En zij worden niet meer vervangen, of niet volledig. Ook worden sommige zwembadgebruikers bij Lunet individueel benaderd om te kijken of er alternatieven zijn. Dus al is er nog geen definitief besluit genomen, de voortekenen zijn veelzeggend.” De Familievereniging heeft inmiddels gegevens waaruit blijkt dat met een paar goede investeringen de Lunet-zwembaden dusdanig kunnen worden gerenoveerd dat ze weer jaren meekunnen. “Wanneer de raad van bestuur naar buiten komt met het definitieve besluit tot sluiting van de baden, zullen ouders en verwanten dan ook opnieuw actie voeren,” stelt Hermans vastberaden. Klik heeft ook Lunet om een reactie gevraagd, maar die is tot op heden uitgebleven. |

Sinds kort kunnen cliënten van ASVZ zelf incidenten melden. Dat wilden zij graag, omdat ze daarmee hun kant van het verhaal kunnen vertellen.

ASVZ is een van de weinige zorgaanbieders waar cliënten zelf een MIP (Melding Incident Personen) kunnen invullen. De organisatie ziet het als een mooie stap richting eigen regie voor cliënten en het samen werken aan een veilige omgeving. De behoefte aan het zelf kunnen melden kwam naar voren uit een gesprek met de Centrale Cliëntenraad. Vervolgens is een pilot gehouden, die positief uitpakte. Het gevolg is dat cliënten van ASVZ nu zelf een MIP kunnen invullen op papier of digitaal. Het doel van een MIP is dat begeleider en cliënt in gesprek gaan over wat (bijna) niet goed is gegaan. Zo leren ze er samen van, voelt een cliënt zich veiliger en wordt de zorg verbeterd, zo stelt ASVZ. |

Klik 9 2023 | www.klik.org

klikactueel

Van kerstezel naar snoezelezel Je drukt op het knopje van de lift en wacht tot de deuren opengaan. Hoe groot is dan de kans dat je twee ezels tegenkomt? Nihil, zou je zeggen. Toch kan het wel, want Ilona Schalk van ‘Snoez’ neemt haar ezels Fayke (11 jaar) en Lizzy (8 jaar) regelmatig mee naar zorginstellingen. En dan gaan ze soms ook met de lift. Fayke en Lizzy zijn zogeheten snoezelezels. De dieren bezoeken allerlei instellingen in en om het Noord-Brabantse Prinsenbeek en maken daar contact met de mensen die er zijn. Ilona werkt al heel lang in de ouderenzorg. “Een aantal jaar geleden rond kerst dacht ik: wat zouden de reacties zijn als ik mijn ezel mee naar het werk nam? Ouderen zijn vaak dol op dieren en een ezel wordt toch gelinkt aan kerst. Ik nam Fayke mee en zette haar een kerstmuts op. De reacties waren geweldig! Toen dit zo’n succes bleek, heb ik verder onderzocht wat ezels zoal kunnen betekenen en mocht dit verder uitproberen in de zorginstelling waar ik werk.” Ilona komt met Snoez bij gehandicaptenzorgaanbieders S&L Zorg, Sovak, Amarant en De Kade in Kalmthout. “Het is mooi om te zien hoe mensen met een verstandelijke beperking reageren op deze dieren. Ezels zijn best groot en toch vindt maar een enkeling ze eng. Ze zien er aandoenlijk uit met hun grote ogen, dat helpt ongetwijfeld. En de ezels blijven heel rustig, leggen hun kop bijvoorbeeld op schoot bij een bewoner die daardoor Klik 9 2023 | www.klik.org

uitgenodigd wordt om te aaien,” legt Ilona uit. Fayke en Lizzy hebben veel training gehad, waaronder schriktraining. Ze zijn hierdoor gewend aan harde geluiden en plotselinge bewegingen. Door hun karakter zijn ezels heel geschikt om mee te snoezelen. “Bij een ezel mag je jezelf zijn, ze oordelen niet. Dat voelen de mensen die wij bezoeken ook, de ezels zorgen er vaak voor dat de bewoners helemaal ontspannen.” Het welzijn van de ezels staat voorop, benadrukt Ilona. “We rijden niet langer dan een uur van huis weg. Ook nemen we altijd twee ezels mee, het zijn tenslotte kuddedieren. Een bezoek is nooit langer dan anderhalf uur. Het is hard werken voor een ezel en daarom erg vermoeiend. Meestal gaat Claudia mee met een bezoek. Een enkele keer als zij niet kan, gaat mijn man Johan mee. Op die manier kan elk van ons zich op de ezel én op de persoon richten.” Ezels kunnen wel 40 jaar worden, dus hopelijk hebben Ilonka en de mensen die ze bezoekt nog lang plezier van hen. | RE Lees meer op klik.org, zoek op ‘Snoezelezel’.

Zelfbepaling en epilepsie De Academische Werkplaats Leven met een verstandelijke beperking (AWVB, Tranzo, Tilburg University) deed samen met Kempenhaeghe onderzoek naar hoe mensen met epilepsie de regie over hun eigen leven ervaren. De resultaten zijn onder te verdelen in drie thema’s: X Ik ben meer dan iemand met epilepsie. De deelnemers aan het onderzoek hebben geaccepteerd dat epilepsie bij hun leven hoort en vinden het ﬁjn om met gelijkgestemden te zijn. X Ik wil me geaccepteerd en veilig voelen. Daarvoor zijn betekenisvolle relaties belangrijk. Soms voelt men zich bekeken, bijvoorbeeld bij het dragen van een valhelm. X Ik heb regie over mijn leven. Deelnemers die zelfstandig wonen, ervaren meer regie over hun eigen leven. Soms voelt men zich wel onder druk gezet door naasten en professionals, om een helm te dragen bijvoorbeeld. Lees meer op awvb.nl/product/ epilepsie-en-zelfbepaling/

ontvangenreacties

Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

Seksualiteit nog steeds taboe Nog altijd zit seksualiteit bij mensen met een verstandelijke beperking in de taboesfeer. De aandacht bij gehandicaptenzorgaanbieders ligt vooral bij (het voorkomen van) seksueel grensoverschrijdend gedrag, zo blijkt uit recent onderzoek. In opdracht van het ministerie van VWS deden Disability Studies in Nederland (Dsin), de Hogeschool Rotterdam, Kenniscentrum Zorginnovatie en expertisecentrum seksualiteit Rutgers onderzoek. De resultaten zijn gepresenteerd in het rapport ‘Veilige relatie in de gehandicaptenzorg’. Het onderwerp seksualiteit blijkt nog vaak een heet hangijzer door onder meer: X handelingsverlegenheid bij zorgprofessionals, X weinig bekendheid met instrumentaria die ingezet kunnen worden bij het bespreken van seksualiteit met cliënten, X weinig aandacht voor het onderwerp in opleidingen, X nadruk op het tegengaan van seksueel grensoverschrijdend gedrag in plaats van op de plezierige aspecten die seks ook kan hebben. Bespreekbaar maken gebeurt vooral reactief en niet proactief. Er wordt pas actie ondernomen nadat er een melding is gekomen over bijvoorbeeld seksueel grensoverschrijdend gedrag richting een cliënt. Dat seks een taboeonderwerp voor begeleiders kan zijn, bleek uit gesprekken met cliënten. Zij vertelden over een begeleider die bij een medebewoner seksspeeltjes ontdekte die vervolgens werden weggegooid. Ook anticonceptie komt aan de orde. Cliënten gebruiken het graag. Het geeft ze eigen regie in hun seksleven. Enkele cliënten vertelden ook over vormen van gedwongen anticonceptie. Dit stond niet als topic op de vragenlijst, maar is daarna toegevoegd. Minister Conny Helder van Langdurige zorg heeft naar aanleiding van deze getuigenissen het rapport onder de aandacht van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd gebracht, zodat die het kan betrekken bij haar toezicht. Om seksualiteit uit de taboesfeer te halen, willen de onderzoekers onder meer dat instrumentaria beter vindbaar zijn, dat bekeken wordt waar cliënten behoefte aan hebben (maatwerk),en dat er een onafhankelijk meldpunt komt voor het doen van meldingen/signalen van seksueel misbruik. |

Afgeleid | Heijkoop Op de casus in Klik 7 over bezig zijn met privédingen onder werktijd kwamen de volgende opmerkingen: “De grootste stoorzender voor mij is roken onder werktijd . Twee weken werktijd per jaar!! En cliënten maar wachten.” | Daniël Loorbach “Hoezo is er geen echte pauze, waarin je even 30 minuten niet bereikbaar kan zijn tijdens je dienst? Als je werkt op groepen is dat altijd een gemist punt. Zodat je wat eigen tijd heb en in je pauze iets voor jezelf kunt doen.” | Karen Homans

Op het overlijden van Jacques Heijkoop ontvingen we veel reacties: “Ik heb zoveel van hem geleerd en zulk mooi werk van hem gezien. Bewoners die zich begrepen voelen en zich laten benaderen na vele jaren van opsluiting.” | Patricia de Looff “Ik heb heel veel lessen gehad over de methode Heijkoop. Hij heeft mijn kijk en omgang met mensen met een beperking zeker verbreed.” | Miranda De Ruiter

Echt gebeurd - Spoiler alert “Juf Anne-Marie, gelooft u nog in Sinterklaas?” vraagt Soﬁa (9). Ze is geadopteerd en heeft een ontwikkelingsachterstand. Ik ben haar ambulant begeleidster binnen het regulier onderwijs. Omdat ze vorig jaar nog helemaal opging in het Sinterklaasfeest, vraag ik waarom ze dat vraagt. Ze twijfelt en vraagt of ik denk dat het een man in een pak is. Met een glimlach geef ik haar een dikke knipoog.

“Dus je hoeft dit jaar geen cadeautjes meer van Sint,” zeg ik. Dat moest natuurlijk wel. “Want mijn zusjes geloven nog wel en anders zou het wel raar zijn, want ik ben wel het hele jaar lief geweest,” beweert Soﬁa vol overtuiging. “Maar juf, als u niet meer in Sinterklaas gelooft, hoe heet je dán van je achternaam?” Ik heet Klaassen, maar dat is nu dus ook niet geloofwaardig meer. | Anne-Marie Klaassen

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk? Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

Lees een langer artikel op klik.org, zoek op ‘Dsin’. Klik 9 2023 | www.klik.org

Tekst & Fotografie Oro

Een hammam als activiteit voor mensen met ernstige beperkingen

Thema: Complementaire z g

Totaal ontspannen in de hammam Bij zorgorganisatie ORO in Deurne krijgen mensen met een verstandelijke en vaak ook fysieke beperking sinds ruim vijf jaar hammamsessies aangeboden. Speciaal opgeleide medewerkers en ook vrijwilligers toveren daarbij het zwembad of een badkamer in een woning om tot een oosterse tempel. Met geuren en kaarsen, klei, zeep, schuim en opgietingen met warm water creëren ze een ontspannende beleving.

ls de hammamsessie van Roy er bijna op zit, ligt hij heerlijk te doezelen op de stretcher. Hij geniet zichtbaar van het warme water dat Petra in alle rust over hem heen laat lopen. Ook Susan, even ver-

afgelopen jaren wel duidelijk gemaakt. Zeker voor de cliënten die ernstig meervoudig beperkt zijn, zijn er maar heel weinig ontspanningsmogelijkheden. En alle mensen hebben ontspanning nodig. Ik ben ervan

Haar spieren doen minder pijn en haar hoofd raakt leeg derop, geniet met volle teugen. Ze laat haar handen door het schuim op haar benen en op haar badpak glijden. Totaal ontspannen, genietend van een heerlijke zondagmiddag in de Spa Hammam op locatie Het Rijtven van zorgorganisatie ORO. Het is alweer zes jaar geleden dat Petra Verhagen haar eerste hammamsessies gaf in het zwembad van motorisch centrum De Kuip op Het Rijtven. Om te kijken of er behoefte aan was. Die vraag is in de afgelopen jaren overduidelijk beantwoord. Meer dan 300 cliënten hebben inmiddels ruim 1500 behandelingen achter de rug. “Fijn dat dat hier kan. Ik denk echt dat het van grote meerwaarde is voor de cliënten. Dat hebben we in de

Klik 9 2023 | www.klik.org

Ze worden hartelijk ontvangen door Leo Ronde, een van de vijf vrijwilligers die meehelpen om de hammamsfeer optimaal te maken. Meteen als de deur opengaat, komen ze in een andere omgeving. Er branden kaarsjes, er hangen gekleurde doeken, het tapijt is oosters, het licht gedempt en de geur van eucalyptus en lavendel komt je tegemoet. Ook het zwembad zelf is hele-

Petra geeft hammamse een ssie aan Roy

overtuigd dat we hiermee in een behoefte voorzien.”

Elke keer feest Terwijl Roy en Susan aan het laatste deel van hun sessie zijn gekomen, komen de nieuwe gasten al binnen.

Hammam, wat is het? Bij een hammam geniet je van alle aspecten van wellness: reiniging, verzorging en ontspanning. Een hammam is een oosters badhuis en komt veel voor in Iran, Turkije en andere landen van de Arabische wereld. Bij een hammamsessie werk je met klei, zeep, schuim, olie en lekker warm water. Naast dat het het lichaam reinigt, werkt een sessie ontspannend en beïnvloedt het de bloedsomloop. Petra volgde de opleiding Salon Hammam bij de Wellness Academie en vertaalde die naar de zorg. X

9 Susan laat het schuim door haar handen op haar benen en badpak glijden

maal aangekleed in oosterse sferen. “Voor Roy is de hammam elke keer weer een feest. Hij geeft zich helemaal over en geniet,” zegt zijn moeder, Conchita Canters. Roy heeft veel spierspasmen – plotselinge en pijnlijke spiersamentrekkingen. “Als hij hier is geweest, is hij zo ontspannen dat hij er ook de volgende dag nog proﬁjt van heeft.” Ook Leonie Ugen, moeder van Marloes die maandelijks naar de hammam komt, is enthousiast. “Marloes heeft er zeker drie dagen proﬁjt van. Haar spieren doen minder pijn en haar hoofd raakt er helemaal leeg van.” Wat zes jaar geleden voorzichtig begon op Het Rijtven, is inmiddels uitgebreid naar andere locaties van ORO. “We komen ook op verschillende woningen op Het Rijtven en op locaties in de regio,” zegt Petra, die vandaag de sessies samen met haar dochter Maike verzorgt. “Wij worden er echt blij van als we zien wat dit met onze cliënten doet. Het effect

is misschien moeilijk meetbaar, maar we horen ook van de begeleiding dat dit absoluut een positief effect heeft op het gevoel en op het gedrag. De toekomst? Ik hoop dat we dit als product of als dienst in stand kunnen houden en misschien kunnen uitbouwen. De ontspanningsmogelijkheden voor mensen met ernstige beperkingen zijn heel schaars. Maar dít is er eentje. Zeker weten!”

Heerlijk slapen Maike heeft Susan met lekker warm water besprenkeld. Ze voelt aan de scrubzeep die Maike met langzame strijkbewegingen over haar armen en benen wrijft. Dan weer dat lekkere water, deze keer gevolgd door een zachte kleipakking. Susan staart naar de kaarsjes en wiegt mee op de klanken van de muziek. Dan wordt ze ingezeept en als laatste krijgt ze een oliebehandeling en wordt haar huid besproeid met een lekker geurend rozenwater. Omkleden, een kopje thee

en weer terug naar huis. Helemaal ontspannen. Susan glimlacht. Die slaapt heerlijk vannacht. |

Klik 9 2023 | www.klik.org

Tekst & Fotografie Mariët Ebbinge

Thema: Complementaire z g

Lekker in je vel door klankmassage

Dave Smit zet zich bij zorgorganisatie Middin in voor vitalere medewerkers en cliënten die beter in hun vel zitten. De begeleider maakt daarbij gebruik van verschillende vaardigheden: hij is contactclown en biedt shantalamassage aan. Sinds enige tijd gebruikt hij ook de klankmassage voor dit doel.

Een klankdag met verschillende instrumenten en klankschalen die een ontspannende uitwerking hebben op cliënten

Klik 9 2023 | www.klik.org

n een sfeervol versierde, halfdonkere kamer in een activiteitencentrum van Middin in Den Haag geeft begeleider Dave Smit bijna elke doordeweekse namiddag aan collega’s die dat willen een klankmassage. Een aromavernevelaar blaast geurige stoomwolkjes de ruimte in. Op de muren dansen lichtjes. En op een tafel met een rode doek met goud bedrukte ﬁguren staan metalen klankschalen in allerlei maten te glanzen. Een van de begeleiders die langskomt voor een klankmassage is Hanneke Simons, begeleider van een ouderengroep. Zij heeft zich net van haar werk, een paar deuren verder, losgemaakt. Ze moet even omschakelen van haar werk, waarin ze al haar energie aan de cliënten moest schenken, naar de rust van deze verstilde ruimte. Hanneke legt uit wat een vorige behandeling met haar deed. “Dave was in opleiding en had mensen nodig om te oefenen. Ik heb me toen aangemeld. Aan het einde van de massage was ik zo diep weggeraakt, dat ik het eindsignaal waarbij Dave drie keer tegen een kleine klankschaal tikt, niet meekreeg.” Net als toen vraagt Dave, na een kort voorgesprek, aan Hanneke om eerst op haar buik op de massagetafel

te gaan liggen. Haar gezicht ligt in een gat. Hij begint bij haar voeten, waar hij, eerst rechts dan links, een schaal op een voetzool plaatst. Dan brengt hij de schaal in trilling door er met de uiteinde van een stok, die is omwikkeld met zacht materiaal, zachtjes tegenaan te tikken. Hij laat de trillingen hun werk doen. Vervolgens zet hij een grotere schaal, met een lagere toon, op het midden van haar rug. Een kleinere schaal zet hij bovenaan haar rug. Om de beurt laat hij ze trillen. En zo gaat hij van de ene plek van Hannekes lichaam naar de andere. Iets dergelijks doet hij vervolgens ook aan de voorkant van haar lijf. De sessie sluit hij weer af met de drie tikjes tegen een kleine schaal. Ze verspreiden een hogere, trillende toon. Ditmaal hoort Hanneke het eindsignaal wel. Was Hanneke van tevoren wat gestrest, nu is ze zichtbaar ontspannen en weer opgeladen. “Het natrillen in je lichaam is zo ﬁjn. En de pijn boven in mijn rug is minder geworden.” Hanneke heeft een blos op de wangen en zegt het warm te hebben. “Dat is de energie van het hart die vrijkomt door de trillingen van een speciale hartschaal die ik heb gebruikt,” zegt Dave. “Voor elk lichaamsdeel is een andere schaal nodig. Elke schaal

Zorgmedewerker geeft klankmassages aan collega’s en cliënten

Bij begeleider Kees Vijfvinkel zorgt de massage voor ontspanning en het verlichten van zijn schouderklachten

heeft een frequentie die aansluit bij een bepaald lichaamsgebied. Zo zijn er schalen die gericht zijn op het hartgebied, het bekken en de gewrichten.”

Vitaal Volgens Dave kan klankmassage bijdragen aan vitale en creatieve medewerkers, cliënten en vrijwilligers. De massage zorgt voor ontspanning, meer creativiteit en het versterkt het zelfherstellend vermogen van het lichaam. Dave: “Ik heb zelf bijvoorbeeld longklachten. Die zijn door de klankmassage minder geworden.” Het geven van extra aandacht aan

Vo elk lichaamsdeel is een andere schaal nodig medewerkers, bijvoorbeeld in de vorm van een klankmassage, is volgens de masseur meer dan ooit belangrijk. Door allerlei ontwikkelingen – tekorten in personeel, de komst van steeds meer zzp’ers in de zorg – wordt de druk op vaste medewerkers

immers steeds groter en vallen er steeds meer medewerkers uit. Dave: “De meeste zorgorganisaties hebben wel een vitaliteitsprogramma, dat ze op intranet hebben gepubliceerd. Maar iemand die tegen een burn-out aan zit, kost het soms te veel moeite om zo’n pagina te raadplegen. Laat staan om de noodzakelijke vervolgstappen te nemen. Klankmassage aanbieden op het werk door een eigen medewerker, tussen de dagelijkse bezigheden door, is laagdrempeliger. Daardoor ben je er eerder bij en voorkom je misschien dat iemand uitvalt.” Dave vindt dat meer medewerkers hun vaardigheden zouden moeten kunnen inzetten ten behoeve van het welbevinden van collega’s, maar ook van cliënten. “Iemand kan bijvoorbeeld een yogales of een ontspanningsmassage geven aan collega’s. Er zou daarvoor ruimte moeten worden gemaakt in hun werkrooster. En mensen die zo’n les willen volgen of een massage willen ondergaan, zouden daarvoor hun balansuren kunnen inzetten. Dat zijn uren die voor dat doel beschikbaar zijn, maar vaak helemaal niet worden gebruikt.”

Veelzijdig Dave is een veelzijdige persoon. Hij is in de eerste plaats begeleider van mensen met een ernstige meervoudige beperking. Daarnaast is hij ambassadeur gehandicaptenzorg, contactclown en shantalamasseur. Ook maakt hij gebruik van de Happy Kids Massage-methode, waarbij voorwerpen als bakkwasten en zachte doeken worden gebruikt om te masseren en mensen een beleving te geven. Aan dit indrukwekkende lijstje van functies, heeft hij nu dus klankmassage toegevoegd. De aanleiding hiervoor was Daves kennismaking een jaar geleden met de klankschalenmethode van de Duitse pedagoog X

Klik 9 2023 | www.klik.org

12 Thema: Complementaire z g

Na een tijdje ontspande ze zich en opende haar handen

or Dave Smit geeft De klankmassage do e energie uw nie es Ke r begeleide

en natuurkundige Peter Hess. Hij volgde een opleiding in deze methode. Dat hielp hem om met de klankschalen, die hij al eerder had ontdekt, op een gestructureerde manier massages te geven. Dave vertelt enthousiast: “De methode van Hess is geschikt voor mensen in het westen die iets al snel ‘zwe-

verig’ vinden en ‘bewijs’ willen. Hess heeft veel onderzoek laten doen naar de effecten van klankschalen. Ze konden bijvoorbeeld aan de cellen van iemand zien dat ze na een klankmassage waren veranderd. Ze waren veel actiever geworden. Ook toonde on-

Meer informatie De Peter Hess Klankmassage is een ontspanningsmethode. Professionals in ruim dertig landen passen de methode toe. Klankpraktijk.nl is de Nederlandstalige website van de academie, waarop cursussen en activiteiten zoals klankreizen te vinden zijn. Meer informatie voor wie thuis is in het Duits is ook te vinden op de website van de Europese klankvereniging: Fachverband-klang.de, via de webwinkel met literatuur en boeken Hess-klangkonzepte.de en op Peter-Hess-institut.de. Dave is aangesloten bij vereniging Klankwerk Nederland en raadt het volgende boek aan waarin duidelijk met foto’s wordt uitgelegd hoe je klank kunt toepassen: Singing Bowls – My daily companion, door Peter Hess.

Klik 9 2023 | www.klik.org

derzoek aan dat door de massage het stresshormoon cortisol wordt verlaagd. En aan een positief gevoel bijdragende hormonen als oxytocine en serotonine worden er juist door verhoogd.” Wat klankmassage in essentie met het lichaam doet, is volgens Dave dat het cellen harmoniseert. Hij licht dit toe: “Wie een steentje in het water laat vallen, ziet hoe er golfjes ontstaan die zich door het water verspreiden. Zo wordt door klankmassage elk watermolecuul in ons lichaam, dat voor 70% uit water bestaat, in beweging gezet. De zachte trillingen die de klankschalen afgeven, zorgen voor harmonie in al onze cellen.” De klankmassage gebruikt Dave zeker niet alleen voor begeleiders, hij past het ook toe bij cliënten. “Direct contact met de schalen is voor veel cliënten soms nog te spannend. Ook kunnen sommige cliënten niet op hun buik of rug liggen. Dan zet ik de klankschalen om hen heen, zodat de trillingen hen toch bereiken.” Ook bij de cliënten wordt door de zachte trillingen van de massage het welbevinden verbeterd. “Door de massage ontspannen cliënten zich en worden ze soms ook actiever. Het is bijzonder als ik aan een glinstering in de ogen kan zien dat ik contact met ze heb gekregen.” Dave geeft een voorbeeld van een effect van de klankmassage bij een vrouw die altijd verkrampte handen heeft, waardoor begeleiders haar handpalmen niet konden schoonmaken. “Ik zette klankschalen in een

Klankmassages helpen begeleiders en cliënten te ontspannen

dokter

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

Luisteren en aanvullen Jose is een dame van eind 50 jaar. Als klein kind had ze een hersenvliesontsteking. Hierdoor raakte ze verlamd aan de rechterkant van haar lichaam en kreeg ze epilepsie. De epilepsie is gelukkig met medicatie redelijk onder controle. Wel krijgt ze sinds een aantal jaren steeds meer last van haar lichaam.

driehoek om de vrouw heen en sloeg deze aan. Na een tijdje ontspande de vrouw zich en gingen haar handen open, waardoor de begeleider ze met een doekje kon schoonpoetsen.” Naast massages maakt Dave ook zogenoemde klankreizen met cliënten, waarbij hij naast klankschalen ook andere instrumenten gebruikt, zoals windorgels, oceandrums en regensticks. De klanken van deze instrumenten hebben allemaal een bepaalde frequentie die een bijzondere, ontspannende uitwerking hebben. “Soms vallen cliënten erbij in slaap.” Verder gebruikt Dave klankschalen ook op een speelse manier. “Cliënten met een ernstige meervoudige beperking zijn het meest gebaat bij belevingsgerichte activiteiten. Ik gebruik de klankschalen om daarbij aan te sluiten. Ik laat ze bijvoorbeeld een ballon vasthouden en sla dan vanaf een afstandje een klankschaal aan. Ze voelen dan de ballon mee trillen. Of ik doe water in een schaal en sla die met een stok aan. Het water gaat dan bewegen en zelfs spetteren.”

Uitproberen Doordat Dave zoveel verschillende vaardigheden heeft ontwikkeld, kan hij per cliënt bepalen wat op dat moment het beste aansluit. “Bij de ene cliënt werkt het goed als ik eerst een bakkwast gebruik om hem mee te strelen, meestal vindt hij het daarna prima als ik mijn handen gebruik. Een andere cliënt is meer gebaat bij klankschalen. Het is elke keer weer aftasten en uitproberen.” |

Jose loopt steeds moeilijker, alleen korte stukjes lukken nog. En doordat het lopen zo zwaar is, heeft ze er ook minder zin in. Daarbij heeft ze meer last van de epilepsie, waarvoor ik haar medicatie moet verhogen. Naast haar lichamelijke achteruitgang is ze ook vermoeid. Dit is een bekend medisch probleem als cliënten met hersenletsel ouder worden. Helaas kan je de klachten niet genezen. Je kan er alleen maar voor zorgen dat iemand er zo min mogelijk last van heeft. Jose kan zelf niet zo veel aangeven. Gelukkig heeft ze een betrokken zus die haar al jaren vertegenwoordigt. De zus van Jose is geen voorstander van medicatie. Ze gelooft meer in de natuurlijke kracht van het lichaam en vraagt zich af of sommige medicamenten juist geen verstoringen geven in hoe het lichaam functioneert. We kijken dus beiden anders tegen medicatie aan. In haar ogen ben ik vaak te snel met het voorschrijven van medicatie. Gelukkig kunnen we hier goed met elkaar over praten. Met de begeleiders bespreek ik de vermoeidheid van Jose. Als dokter verklaar ik dit vanuit de achteruitgang door haar hersenaandoening. Haar zus is alleen bang dat Jose moe wordt door de opgehoogde medicatie tegen de epilepsie. Via de begeleiders krijg ik dan ook haar vraag om per direct de laatste opbouwstap terug te draaien. Als arts ben ik daar geen voorstander van, want de epilepsie leek na de ophoging rustiger. Wat nu? Eerst bel ik maar eens met de zus van Jose over dit dilemma. Ik zou de medicatie zo willen laten, omdat ik denk dat dit de vermoeidheid niet veroorzaakt. Maar haar zus vertelt dat ze het zichzelf nooit zal vergeven als de sufheid van Jose wel door de medicatie komt. Ik besluit de wensen van zus te volgen en de medicatie te verlagen. Misschien niet de meest logische stap als dokter, maar wel een logische stap als ik tegemoetkom aan de wensen van deze zus. Ja, het risico is dat de epilepsie weer toeneemt, maar we spreken af dat we direct in gesprek gaan als dat gebeurt. Voor nu vind ik het waardevoller om niet mijn punt als dokter door te drukken, maar deze zus te ondersteunen in haar eigen proces. Ook zij zorgt naar haar beste kunnen voor haar zus. Ook al verschillen we van mening, we kunnen er wel een samenwerking in vinden. Een maand later spreken we elkaar weer. De epilepsie is redelijk rustig gebleven, maar Jose is helaas niet alerter geworden. Toch is haar zus enorm blij dat we dit zo gedaan hebben. Haar angst dat de medicatie in dit geval problemen gaf was gelukkig onterecht. X

gedragsdeskundige Illustratie Josje van Koppen

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

olanda woont al lang bij ons. Naast haar verstandelijke beperking heeft zij autisme. Op het eerste gezicht komt ze niet erg autistisch over, maar ze heeft wel wat bijzondere dingen. Ik was daar getuige van toen ik in het gebouw waar mijn kantoor zit in het keukentje een kop koffie haalde. Jolanda kwam ook net binnen. Dat was vreemd. Er kwamen hier nooit bewoners. Blijkbaar kende ze dit gebouw wel. Ze leek heel doelgericht. Met een nerveuze haast rukte ze de koelkast open en pakte... huh... een nog ongeopende fles wijn. Ik vermoed dat er een receptie was geweest. De fles zat dicht met een ouderwetse kurk. “Eh... Jolanda, ik geloof niet dat dit de bedoeling is,” begon ik, “geef die fles maar hier.” Jolanda reageerde niet. Ze kon zelf niet praten, maar begreep eenvoudige zinnen goed. Ze had alleen iets anders aan haar hoofd. Ze zette haar duim op de bovenkant en tot mijn verbazing drukte ze de kurk millimeter voor millimeter de fles in. Wow, ik wist niet wat ik zag! Ik liep naar haar toe en probeerde nogmaals verbaal in te grijpen, maar Jolanda zette de fles aan haar mond en begon gulzig te drinken. Ze klokte in één keer de helft van de fles naar binnen. Toen gooide ze

Klik 9 2023 | www.klik.org

De alcoholiste “Je had een incident met Jolanda, hè,” zegt begeleider Marja tegen mij. “Ik vond het eigenlijk wel grappig. Ik las het en zag het helemaal voor me. Goed dat jij nu ook eens gezien hebt hoe geobsedeerd ze kan zijn.” hem snel in de gootsteen en rende weg. Ik moest even bijkomen van wat ik net had gezien, daarna belde ik de woning, om ze voor te bereiden op de toestand van Jolanda. Ik wil met Marja eens wat dieper ingaan op Jolanda. Zij kent haar al heel lang. In Jolanda’s dossier las ik in een oud verslag zelfs de term ‘alcoholis-

te’. Haar drang was zo sterk dat ze ook rustig spiritus dronk, of nagellakremover of deo. “Hoe zie jij Jolanda’s gerichtheid op alcohol?”, vraag ik. “Ik weet het niet, maar het is bizar hoe ze doet als ze denkt dat ze iets te pakken kan krijgen. Ze krijgt in het weekend twee glaasjes wijn. Wel aangelengd met water, want ze slaat haar glas in één teug achter-

over,” vertelt Marja. “En hoe reageert ze als ze alcohol op heeft? Hoe was ze die middag toen ze thuiskwam met een halve ﬂes wijn achter de kiezen?” vraag ik. Marja zucht. “Ach, dat was echt zielig, ze voelde zich raar.” Ik denk even na. “Het gaat haar dus niet om het eﬀect. Hebben jullie weleens de link gelegd met haar autisme? Daar horen ook bijzonderheden in het zintuiglijke functioneren bij. Soms is iemand ondergevoelig in smaak. Zou het zou kunnen dat Jolanda niet zo veel proeft en daarom graag sterke smaken heeft?” We verkennen deze gedachte verder. Jolanda blijkt ook erg te houden van pindakaas met sambal. We spreken af dat Marja uitzoekt welke sterke smaken Jolanda lekker vindt. Een paar weken later spreek ik Marja weer. Jolanda lijkt inderdaad van sterke smaken te houden. Ze geven haar nu vaker pittig eten en een Fisherman’s friend vindt ze heerlijk! “Ik heb nog een vraag,” zegt Marja. “Wijn met water is eigenlijk wel een beetje zielig hè, als je van sterke smaken houdt?” Daar ben ik het helemaal mee eens. “Liever een kleiner glaasje dat lekker is, dan een groter glas met een laf aftreksel. Doen!” | Hilde Zevenbergen, Wisian.nl

(Advertorial)

Fijn en veilig wonen regel je samen

Lekker de natuur in om een frisse neus te halen

Een Thomashuis is een kleinschalige woonvoorziening voor mensen met een verstandelijke beperking. In ieder Thomashuis wonen 9 bewoners, die ieder eigen behoeften hebben en persoonlijke zorg en aandacht krijgen. Wat een Thomashuis zo speciaal maakt, is dat de bewoners samen met de verantwoordelijke zorgverleners in één huis wonen. Even relaxen in de tuin, samen tv kijken of gezellig bijkletsen; wonen in een Thomashuis lijkt in vele opzichten op het leven in een groot gezin.

l vijftien jaar bieden zorgondernemers Cora van Rijswijk en Marianne de Kock met veel liefde en aandacht 9 bewoners met een verstandelijke beperking een warm thuis in Thomashuis Culemborg. Marianne: “De energie die je krijgt als je merkt dat bewoners kleine stappen maken. Dan voel je: ‘ik maak het verschil.” Cora vult aan: “En niet alleen voor de bewoners, ook voor de naaste omgeving doe je ertoe. Het is een groot compliment als een ouder vertelt: ‘Voorheen maakte ik mij zorgen dat ik eerder zou overlijden dan mijn kind. Nu weet ik: hij is in het Thomashuis in veilige handen.’”

Een gevoel van veiligheid en vertrouwen Dankzij de kleinschaligheid van het Thomashuis krijgen bewoners dagelijks persoonlijke zorg en aandacht. Vaak is dat de sleutel tot positieve veranderingen. Enkele jaren geleden ontvingen Cora en Marianne een nieuwe bewoner die eigenlijk op het punt stond om naar een gesloten instelling

Cora van Rijswijk en Marianne de Kock, zorgondernemers Thomashuis Culemborg

De buurt houdt een oogje in het zeil Thomashuis Culemborg is gevestigd in de levendige binnenstad. “De buurt is vanaf het begin betrokken geweest bij het Thomashuis.” Cora vertelt: “Het is net alsof onze bewoners de hele buurt kennen, zo vaak worden ze gegroet.”

Een ouder kan weer alleen ouder zijn te gaan. Het omgaan met de gedragsproblemen werd te zwaar voor de familie. Cora: “Maar door de juiste begeleiding, een flinke portie geduld en persoonlijke aandacht bleek een gesloten instelling helemaal niet nodig, tot grote opluchting van de familie.” Marianne: “We zijn veel met hem gaan bewegen. We hebben een goede dagbesteding gezocht en hij kreeg ook van ons het vertrouwen om zelfstandig bepaalde taken op zich te nemen, zoals brood bij de bakker halen.” Het gevoel van veiligheid en vertrouwen dat de zorgondernemers als vaste gezichten bieden, is ook van onschatbare waarde als het niet zo goed gaat met een bewoner. Cora: “We hebben samen met de familie palliatieve zorg verleend. Dat was een intensief en emotioneel zwaar traject maar heeft ook veel voldoening gegeven. Dat we dat met elkaar hebben kunnen doen in de vertrouwde omgeving van onze bewoner, is heel waardevol geweest. Alle medebewoners hebben afscheid kunnen nemen en hebben het overlijden goed kunnen verwerken”.

Cora en Marianne zijn dankbaar dat ze niet alleen voor de bewoners een groot verschil maken, maar ook voor hun familie. “Je bent er om de ouders weer ouders te laten zijn. Je neemt hen de zware zorgrol uit handen. Ze hoeven zich eindelijk geen zorgen meer te maken of de tanden op tijd zijn gepoetst. Ze kunnen zich weer volop focussen op de relatie met hun kind en samen leuke dingen ondernemen.”

We zoeken jou! Ben je geïnspireerd door het verhaal van Cora en Marianne, heb je een levenspartner en heeft een van jullie een diploma en werkervaring in de gehandicaptenzorg? We zijn op zoek naar twee zorgondernemers die zelf een Thomashuis willen runnen. Meer informatie? Meld je aan voor ons webinar op 28 november of 28 december via thomashuis.nl/informatiemiddag

Werk jij in de gehandicaptenzorg en wil jij samen met je levenspartner 9 mensen met een verstandelijke beperking een warm thuis bieden? Volg op 28 november of 28 december ons webinar, en ontdek hoe het is om een eigen Thomashuis te runnen! Kijk op www.thomashuis.nl/zorgondernemer-worden of scan de QR-code.

klikcasus

Ook een ethische kwestie waarmee je worstelt in je werk? Stuur je vraag (mag ook anoniem) naar Klik, redactie@klik.org

Beste ethicus, In onze woning wonen zeven, o nee, acht bewoners met ernstige meervoudige beperkingen. Want vorige week is er een nieuwe cliënt bij ons komen wonen. Om hem welkom te heten hebben mijn collega’s de woning versierd met oranje vlaggetjes en een groot welkombord. Zijn vorige persoonlijk begeleider had gezegd dat Jeroen gevoelig is voor sfeer en dat vlaggetjes hem een feestelijk gevoel geven. Dat gaat hem helpen om de overplaatsing soepeler te laten verlopen. Jeroen komt van een crisisplaats in verband met heftige automutilatie, maar inmiddels is dat gedrag behoorlijk verminderd. Het was voor zijn moeder dus ook erg belangrijk om te zien dat we er alles aan gedaan hebben om Jeroen een nieuw thuis te geven. Jaren geleden heeft een van onze andere bewoners, Jolijn, een keer een plastic vlaggetje van een slinger opgegeten met een ernstige verstopping en levensbedreigende situatie tot gevolg. Dat is misschien wel meer dan twintig jaar geleden. Ik ken dat gedrag van haar niet, al pikt ze weleens eten van anderen. En o ja, vorig jaar nog een keer kleine schuimballetjes uit de kerstversiering. Toen heeft ze een paar klysma’s nodig gehad. Haar mentor vindt dat de vlaggetjes nooit opgehangen hadden mogen worden. Wij zien het risico eerlijk gezegd niet en vinden het belangrijker dat Jeroen een goede start heeft. Wij zijn toch verantwoordelijk voor de uitvoering van zorg en mogen deze beslissing toch nemen? Een persoonlijk begeleider

Klik 9 2023 | www.klik.org

Gevaarlijke versiering Beste begeleider, Om te beginnen haak ik maar even in op de vraag die je aan het einde stelt. Namelijk of jullie als verantwoordelijken in de zorg de beslissing om die vlaggetjes op te hangen wel hadden mogen nemen. Die vraag draait om het eigenaarschap van de beslissing. Ik heb echter niet de indruk dat het de mentor daar om ging. Hij stelt dat de vlaggetjes met het oog op de risico’s voor Jolijn nooit opgehangen hadden mogen worden. Het gaat hem dus vooral om de inhoud van de beslissing. Natuurlijk kan het zijn dat hij zich onvoldoende gekend heeft gevoeld toen de beslissing werd genomen. Straks kom ik daar op terug. En dat hij daarom zo scherp reageert: eigenlijk zegt hij dat jullie met de beslissing om de vlaggetjes op te hangen een grens zijn gepasseerd die niet gepasseerd had mogen worden. Jullie zijn naar zijn oordeel dus te ver gegaan door veel te weinig rekening te houden met het risico voor Jolijn. Tenminste, zo schat ik zijn oordeel over jullie handelen in. De vraag is uiteraard of jullie een andere beslissing hadden moeten nemen. Dat is naar mijn idee vooral afhankelijk van de risicoinschatting

die jullie hebben gedaan. Hoe serieus hebben jullie die inschatting gedaan? En is de uitkomst van die inschatting zoals jullie die hebben gedaan, wel de juiste geweest? Als ik kijk naar de beschrijving van de casus is het niet uitgesloten dat jullie vrij oppervlakkig hebben gekeken naar de risico’s van het gebruik van die plastic vlaggetjes voor Jolijn. Dat heeft vooral te maken met het gegeven dat het incident zo lang geleden plaatsvond. En dat mogelijk alleen de mentor daar nog een heel actieve herinnering aan heeft gehad. Wat zich hier wreekt is, dat teams en organisaties vooral door personeelswisselingen nogal eens aan ‘geheugenverlies’ lijden. Niemand die nog goed zicht heeft op de voorgeschiedenis van alle cliënten, met name van cliënten die al veel langer in zorg zijn. Als je goed zicht wilt hebben op de consequenties van zorgplanbeslissingen voor de betrokken bewoners, dan moet je systematisch in beeld brengen wat voor contra-indicaties de voorgeschiedenis van de betrokken bewoners oplevert voor het doorzetten van het leuke plannetje voor de nieuweling.

klikcasus

Illustratie Auke Herrema

Dat is gemakkelijk gezegd, maar in de praktijk niet gemakkelijk gedaan. De kennis dat Jolijn vorig jaar wat van die schuimballetjes uit de kerstversiering heeft opgegeten, zal bij een aantal teamleden nog wel overeind zijn gebleven. Maar dat incident met dat vlaggetje van twintig jaar geleden? Alle kans dat dat aan de aandacht is ontsnapt. Zo’n vorm van organisatorische dementie verklaart ook veel van de vermoeidheid en teleurstelling van ouders en verwanten, die aangeven dat ze de begeleiders steeds weer opnieuw de voorgeschiedenis van hun kind of verwant moeten voorhouden om tot adequate zorgbeslissingen te komen. Het zou me niet verbazen dat precies zo’n gevoel de

mentor dwarszat, toen hij aangaf dat deze beslissing nooit genomen had mogen worden. En dat hij daarmee vooral aandrong op een meer evenwichtige beslissing. Een beslissing waarbij niet alleen de belangen van Jeroen mee zouden tellen, maar ook die van de andere bewoners, met name van Jolijn. Daarbij is het wel van belang om een reële inschatting te maken van de risico’s: is het aannemelijk dat die nog net zo groot zijn als twintig jaar geleden? In het team overheerst de opvatting dat dit niet het geval is. Dat kan zo zijn – ik kan dat niet beoordelen – maar het is van groot belang om dat goed met argumenten te onderbouwen. En het daarover met de mentor van Jolijn te hebben.

Maar net zo goed met de moeder van Jeroen, zodat de ontvangst van Jeroen door iedereen als een feestje ervaren kan worden. Waren er geen leuke alternatieven voor de plastic vlaggetjes te bedenken geweest? Die een feestje voor iedereen garandeerden? Dus niet alleen voor Jeroen? | ethicus Hans van Dartel

‘Door personeelswisselingen heeft niemand goed zicht op de voorgeschiedenis van cliënten’ Klik 9 2023 | www.klik.org

probleemgedrag Tekst Gerrit Vignero en Herman Wouters Fotografie Eigen foto’s

Vraaggesprek uit 2006 met pioniers Anton Došen en Jacques Heijkoop

Een dubbele kijk op probleemgedrag Begin dit jaar in januari overleed Anton Došen (84 jaar) en in oktober Jacques Heijkoop (77 jaar). Beiden hebben in hun rijke carrière enorm veel betekend voor de ontwikkeling van de gehandicaptenzorg in Europa en verder in de wereld.

Het leven van een niet te tellen aantal mensen met een handicap verbeterde door het toepassen van de vernieuwende inzichten die Anton Došen ontwikkelde voor de psychiatrie, en via de methodiek ‘Ontdekkend Kijken’ van Jacques Heijkoop. Vanwege hun overlijdens eerder dit jaar, publiceren we een verkorte versie van het dubbelinterview dat orthopedagogen Gerrit Vignero en Herman Wouters

dere hoek op dezelfde begrippen ben uitgekomen en er steeds weer naar teruggrijp. Daar vinden we elkaar, ieder vanuit zijn eigen kijk. Daarnaast is ook zijn manier van omgaan met medicatie heel belangrijk. Aan het begin van zijn carrière was hij een van de weinige psychiaters die niet alleen maar medicatie gaf of de bijwerkingen van die medicatie kwam bijstellen. Voor hem dien-

Heijkoop: ‘Welke aanpassing is er nodig zodat iemand het wel aankan?’ eerder met hen hadden in 2006. Omdat hun uitspraken nog steeds actueel zijn, en als eerbetoon en dank voor het werk van beide vernieuwers.

Welke aspecten van elkaars werk vinden jullie het meest interessant? Heijkoop: “De belangrijkste realisatie van Anton vind ik zijn uitwerking van de concepten rond emotionele en persoonlijkheidsontwikkeling. Het is opvallend dat ik vanuit een heel anKlik 9 2023 | www.klik.org

den de psychofarmaca het behandelingsplan te ondersteunen, soms als een erg belangrijk element in de aanpak en soms in een meer ondergeschikte rol. Terecht vindt Anton dat de mens op de eerste plaats een sociaal wezen is.” Došen: “Ik vind Jacques’ manier van kijken naar de interactie tussen mensen erg essentieel. Het is deze interactie die tot een bepaald gedrag leidt waarbij men elkaar wederzijds beïnvloedt. Dit spreekt me erg aan in

zijn werk. Naast het objectieve kijken, wat ik probeer te doen, is het essentieel om ook dat subjectieve een plaats te geven. Het is erg van belang om proberen te begrijpen wat er binnen die relatie gebeurt. Problemen zijn steeds het logische gevolg van een interactie. Vaak verdwijnen ze als men de interacties of de onderlinge communicatie anders doet verlopen.”

In de voorbije jaren hebben jullie heel wat zien evolueren in de zorg. Wat vinden jullie belangrijke ontwikkelingen? Došen: “Een erg positieve evolutie is dat men de persoon met een verstandelijke handicap als een individu is gaan bekijken, met een individueel leven en met recht op kwaliteit in zijn leven. Ten aanzien van mensen met probleemgedrag is er geleidelijk een bredere kijk ontstaan. Men focust niet alleen meer op het probleemgedrag. Het zijn vooral de orthopedagogen en psychologen die deze benadering propageerden. Langzaamaan beginnen ook psychiaters en artsen breder te denken en houden ze zich niet louter bezig met de symptomen. Weet je dat er vroeger in Nederland maar drie psychiaters waren die zich

probleemgedrag

voor mensen met een verstandelijke handicap interesseerden? Nu zijn het er een honderdtal.” Heijkoop: “Men ging streven naar het gewone in het dagelijkse leven van een persoon met een verstandelijke handicap. Ten aanzien van mensen met probleemgedrag sluit ik me aan bij wat Anton zegt. Nu willen we vooral de persoon ondersteunen, terwijl men vroeger vooral het gedrag wilde veranderen en dan vooral via gedragstherapie. Ondertussen is er ook meer deskundigheid in het onderkennen van stoornissen. Maar men kan daarin ook overdrijven wanneer men van de stoornis het hoofdaccent gaat maken.”

Wat zijn volgens jullie nog pijnpunten of hiaten in de omgang met probleemgedrag? Došen: “Men doet nog te weinig inspanning om iemand echt in zijn totaliteit te begrijpen. Er wordt nog te vaak alleen naar het cognitieve niveau en naar de sociale vaardigheden gekeken en niet naar de andere aspecten van de persoonlijkheid. Men besluit dat iemand onaangepast gedrag heeft, maar vraagt zich niet af hoe dat komt. Eigenlijk blijf je dan blind voor de psychosociale problemen. Zo valt op dat een juiste inschatting van het emotionele niveau vaak niet gebeurt.” Heijkoop: “Ik wil daarbij aansluiten. Zorgverleners gaan dan overschatten of onderschatten. Zo worden mensen die vastlopen structureel meestal overschat, terwijl mensen met een dubbele handicap juist vaak onderschat worden. Het gevolg daarvan is dat ze te weinig zelfsterkende ervaringen krijgen waarmee ze kunnen groeien en ontwikkelen. In plaats van te zeggen dat iemand ‘niet aangepast’ is, moet men zich afvragen welke aanpassing er nodig is zodat hij of zij het wel zou aankunnen.” Došen: “Te vaak houden psychiaters zich uitsluitend met de sympto-

Anton Došen en Jacques Heijkoop bij het vraaggesprek in 2006, na aﬂoop van de workshop ‘Diagnose en behandeling met een ontwikkelingsdynamisch perspectief’ die zij gaven op initiatief van orthopedagogen Gerrit Vignero en Herman Wouters in Leuven. Eerder gaven Heijkoop en Došen deze workshop ook in Barcelona op het Europese congres van de EAMHID (the European Association for Mental Health in Intellectual Disability, de vereniging die Došen in 1992 stichtte).

men bezig en behandelen ze die met medicatie, die bovendien vaak niet aangepast is. Akkoord, in noodsituaties moet men soms iemand medicamenteus kalmeren om zo de crisis te bedwingen. Maar deze medicatie mag men eigenlijk maar geven tot de volgende dag. Men moet zich de vraag stellen waar die crisis vandaan komt en niet alleen maar tevreden zijn met het feit dat de persoon gekalmeerd is. Vaak wordt de medicatie ook doorgegeven zonder dat die geëvalueerd wordt. Als er dan terug een crisis komt, wordt de dosis verhoogd.”

Blijven zoeken “Kortom, men moet een diagnose maken en een goede indicatie hebben om met medicatie te werken. Monotherapie, waarmee bedoeld wordt dat de behandeling alleen maar uit medicatie bestaat, heeft bovendien geen kans op slagen. Bij kinderen is langdurige medicatie zeker uit den boze en wordt de medicatie ook vaak te weinig geëvalueerd.” Heijkoop: “Ook in de gedragsbenadering speelt zich hetzelfde af. Als je alleen maar het gedrag wil veranderen, kan dat leiden tot een extreme manipulatie van de omgeving in de

vorm van een dagenlang verblijf in zogenaamde prikkelarme ruimtes (eigenlijk – in gewoon Nederlands – een hok) of in de vorm van aversieve maatregelen, die men zelfs bij dieren niet meer mag toepassen. Wat Anton zegt over medicatie geldt evenzo voor het gebruik van ﬁxatie en andere vrijheidsbeperkende middelen als die puur reactief worden gebruikt. De oplossing ligt niet daar. Ze ligt in het steeds weer blijven zoeken van motieven om samen te werken.”

Een afsluitende vraag: zijn jullie tevreden over jullie loopbaan? Došen: “Eigenlijk wel. Als je pionier bent in een bepaald werkveld en als je achteruit kijkt naar wat er gerealiseerd werd en waaraan je meegewerkt hebt, kan het niet anders dan dat ik daar dankbaar voor ben.” Heijkoop: “Ik heb op mijn terrein heel wat creatief kunnen experimenteren en ik heb mijn eigen interesses kunnen volgen. Met dat experimenteren ontmoet je inspirerende mensen, al dan niet met een handicap. Ja, daar ben ik wel gelukkig mee.” | Lees het volledige artikel, eerder gepubliceerd in het blad Vibeg, op klik.org, zoek op ‘dubbelinterview’. Klik 9 2023 | www.klik.org

persoonlijk Illustratie Joep Bertrams

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

ep is een vijftienjarige jongen met een licht verstandelijke beperking en autisme waar ik als ambulant begeleider een paar uur in de week kom. Ik help hem vooral met de dagelijkse dingen om te gaan. We maken samen een wandeling naar de supermarkt. Ik heb mijn telefoon in mijn kontzak gestoken en die steekt er een beetje bovenuit. Sep ziet dat en zegt dat die er bijna uitvalt. “O, dank je, Sep, ﬁjn dat je het zegt, anders zou die er misschien uitvallen en is-ie stuk,” zeg ik. Het biedt gelijk een aanleiding om het met hem over telefoongebruik te hebben. “Heb jij een telefoon?” vraag ik. “Ja-aah, de ouwe van mama!” zegt Sep met een trotse glimlach. “En hoe vaak mag jij op je telefoon?” vraag ik. “Als ik thuis kom uit school, eerst drinken tot het eten,” reageert Sep. Ik vraag of hij wel eens gebeld wordt, en Sep schudt zijn hoofd: “Nee!” “Vind je het netjes als iemand op zijn telefoon kijkt, terwijl jij iets aan het vertellen bent of met hem of haar aan het spelen bent?”, vraag ik. Sep stopt met lopen, ik zie hem nadenken. Dat was een beetje een te lange vraag. “Is het netjes als ik nu ga bellen met iemand, terwijl ik met jou aan het praten ben?” probeer ik de

Klik 9 2023 | www.klik.org

Leermoment Samen met de vijftienjarige Sep loop ik naar de winkel voor een paar boodschappen. Onderweg hebben we vaak de leukste gesprekken. Zo komt terloops ook zijn én mijn telefoongebruik ter sprake. vraag concreter te maken. Sep haalt zijn schouders op. We lopen verder en ik vertel dat het niet zo netjes is als je met iemand aan het praten bent, dat je dan je telefoon opneemt. Op dat moment voel ik een trilling door mijn lijf gaan en een bekend ge-

luidje klinkt steeds harder. O nee, dat is mijn telefoon. Ik word vrijwel nooit gebeld onder werktijd, tenzij er iets belangrijks is. Ik kijk op mijn telefoon en zie een onbekend nummer staan. “Sorry Sep, vind je het erg als ik mijn telefoon even

opneem?”, vraag ik. Sep haalt opnieuw zijn schouders op. “Met Anne-Marie,” zeg ik. Het is de fietsenmaker. Ik had mijn fiets vanmorgen weggebracht voor een servicebeurt. Hij zou alleen bellen als er extra kosten zouden zijn. Aan de andere kant van de lijn hoor ik de fietsenmaker vragen of ik weet dat mijn voorlicht flikkert. Mijn voorlicht deed het voor zover ik wist gewoon prima, maar in de zomer is het lang licht en gebruik ik het niet veel. Dat zeg ik hem ook, maar als hij denkt dat-ie stuk is, dan moet hij het lampje maar vervangen, zeg ik zonder er verder over na te denken. “Alvast bedankt en tot vanmiddag. Dag hoor.” Ik stop mijn telefoon weer terug in mijn kontzak en kijk naar Sep. “Waar hadden we het ook alweer over,” vraag ik hem. “Telefoon,” zegt hij. “Ja, ik had telefoon van de fietsenmaker,” zeg ik. Ik denk nog na over het lampje en betwijfel of het wel echt stuk is. Het flikkert altijd even in het begin, volgens mij. En dan schiet door mijn gedachten dat ik net had verteld dat het niet netjes was om in gezelschap de telefoon op te nemen. “Nou, helder licht, dat geldt ook voor jou,” verwijt ik mezelf. Sterker nog, dan was mijn lampje niet onnodig vervangen. Het had me 25 euro bespaard. Duur leermoment. | Anne-Marie Klaassen

loopbaanregie

Zorgmedewerkers krijgen meer regie door meer zelfkennis

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Eigen foto’s

Jezelf beter leren kennen Werken in de gehandicaptenzorg wordt steeds zwaarder. Begeleiders en andere zorgprofessionals krijgen meer op hun bordje. Tegelijkertijd moeten ze het werk doen met minder mensen. Hoe blijf je in die omstandigheden overeind? De cursus ‘Zelfbewustzijn in je werk’ brengt cursisten dichterbij wie ze zijn, geeft ze een stevigere basishouding en leert ze beter eigen regie te nemen.

Gitthy Thielen, ontwikkelaar van de cursus, was echt zo’n ‘zorgtype’. Ze zorgde goed voor de ander, maar minder goed voor zichzelf. Ze zat voortdurend in haar hoofd en hoorde dan dat stemmetje: “Ik doe het niet goed genoeg.” Ze was een pleaser, kon moeilijk nee zeggen, en streefde naar perfectie. Ook had ze er moeite mee als mensen iets van haar vonden. Gitthy begon haar loopbaan als be-

Voor Gitthy kwam er een omslagpunt in haar leven toen ze ontdekte dat haar eigen kinderen, net als zij, ook in hun hoofd gingen zitten. Van de vrolijke, spontane kleuters die het waren, werden ze op de lagere school steeds meer aangepaste burgers. “Ze leerden de trucjes aan om mee te doen met de maatschappij.” Ze herkende zichzelf daarin.

Wie ben ik eigenlijk echt zonder alle aanpassingen? geleider van kinderen met een verstandelijke beperking, later werd ze casemanager bij het CCE. En weer wat later ontwikkelde ze zich tot leidinggevende bij respectievelijk de Brabantse zorgorganisaties De Wendel en Kempenhaeghe.

Bovendien bleek Gitthy, net als haar dochter, hoogsensitief te zijn. Maar die gevoeligheid voor prikkels had ze zorgvuldig weggestopt.

Beter aarden Het was belangrijk voor haar als per-

Gitthy Thielen, ontwikkelaar van de cursu s, was zelf ook echt zo’n ‘zorgtype’

soon, maar ook in haar rol als leidinggevende om uit haar hoofd en dichter bij haar gevoel te komen. Gitthy was altijd al nieuwsgierig, nu wilde ze wel f Klik 9 2023 | www.klik.org

22 f

loopbaanregie

eens weten hoe ze zelf in elkaar stak. Ze deed achtereenvolgend een cursus zenmeditatie, een tweejarige opleiding tot energetisch therapeut en een opleiding tot HSP (high sensitive persons)-therapeut. Door diverse tools leerde ze beter te aarden. Van de energetische opleiding kreeg ze mee om naar zichzelf te kijken: X Wie ben ik eigenlijk echt zonder alle aanpassingen? X Wat voel ik? X Welke overlevingstechnieken zet ik in?

die worstelden met dezelfde dingen als waar ik tegenaan was gelopen. Ook zij zaten te veel in hun hoofd. Ook zij zorgden niet goed voor zichzelf. Dan vertelde ik hun dat ze bijvoorbeeld ook nee konden zeggen. En dat ze eerst goed voor zichzelf mochten zorgen en dan pas voor de cliënt. Vergelijkbaar met het vliegtuig in nood waar je eerst je eigen zuurstofmasker moet opzetten en dan pas dat van je kind.” Van het een kwam het ander. Door

Mensen hebben vaak last van beperkende overtuigingen Lange tijd gebruikte Gitthy hetgeen ze had geleerd alleen voor zichzelf, in haar werk als leidinggevende, maar ook in haar privéleven. Maar op een gegeven moment veranderde dat. “Ik voerde gesprekken met medewerkers

Gitthy: ‘Wat deelnemers in de cursus leren, vraagt veel oefening om in te slijten’

Klik 9 2023 | www.klik.org

de persoonlijke gesprekken die Gitthy had, drong het tot haar door dat ze iets kon betekenen voor collega’s. Ze ontwikkelde een training en deed er een pilot mee. Maar liefst 25 medewerkers schreven er zich voor in.

Energie en emoties De pilot groeide uit tot een volwaardige cursus ‘Zelfbewustzijn in je werk’ en bestaat uit vijf onderdelen van elk twee uur. De eerste twee blokken van twee uur gaan over hoe je de energie van een ander kunt opnemen zonder je daarvan bewust te zijn en hoe je dat kunt voorkomen. Om toe te lichten wat ze onder energie verstaat, geeft de cursusleider een voorbeeld van een ruimte waarin twee mensen onenigheid hebben. “Als jij vervolgens vlak na hen die ruimte betreedt, voel je nog steeds de energie die is blijven hangen. Een stap verder is dat je die energie ook opneemt. Je komt vrolijk die ruimte binnen, maar gaat er met een zwaar gevoel weer uit.” Gitthy leert in haar cursus mensen zich hiervan bewust te zijn. “Het gebeurt heel vaak op je werk dat de energie van een boze cliënt of een klagende collega in jou gaat zitten. Thuis kun je die energie kwijtraken door schone kleren aan te trekken, te gaan wandelen of onder de douche te gaan staan. Op het werk kun je leren je bewust ervan te zijn. Een volgende stap is dat je leert om je aura schoon te houden door bijvoorbeeld in energie afstand te nemen van iemand die boos is en het van je af te laten glijden, zonder als een ‘ijskoude’ over te komen.” Een volgend blok van twee uur zoomt in op emoties. Gitthy: “De meeste mensen laten in bepaalde stressvolle - situaties steeds dezelfde emotie zien. Als het tegenzit, schieten ze in de klaagmodus, gaan ze huilen of raken gefrustreerd. Op de cursus leer je hoe je hiermee om kunt gaan.” Het is nodig om de weg naar binnen te gaan, zoals Gitthy dat noemt. “Iedereen doorloopt van baby tot volwassenheid een aantal fasen. Bij elke fase hoort een basisgevoel. Een jong

loopbaanregie

Ervaringen met een cursus om zelfbewuster in je werk te staan

‘Ik ben goed zoals ik ben’ Esther van Weert (43), activiteitenbegeleider bij Kempenhaeghe, herkende zich in bijna alle punten in een mail die ze kreeg over de cursus ‘Zelfbewustzijn in je werk’: X Laat jij je gedrag beïnvloeden door hoe je denkt dat anderen over jou denken? X Geef je makkelijk je eigen mening of sluit je meestal bij anderen aan? X Heb je vaak het gevoel dat iets jou overkomt? X Heb je last van negatieve overtuigingen over je eigen professionaliteit? Esther: “Ik heb nooit twijfels gehad of ik mijn werk als begeleider goed doe. Maar de taken daarnaast – vergaderen, rapporteren, me als professional ontwikkelen – daar had ik wel moeite mee. Ik vond dat ik dat soort zaken ‘niet goed genoeg deed’ en dat ik ‘fouten maakte’. Ik rekende mezelf dat aan.”

en ‘Ik mag fouten maken.’” Esther was ook bang voor afwijzingen. “Daardoor zat ik in een kramp van angst en durfde bepaalde uitdagingen op mijn werk niet aan. Ik pakte meestal alleen dingen op die ik vaker had gedaan en waarvan ik wist dat ik ze kon.” Met de uitdagingen die ze wel aanging, stopte ze soms voortijdig. Zo is Esther bijvoorbeeld opgeleid tot video-interactiebegeleider. In die functie maakte ze van bepaalde situaties op haar werk videobeelden. Die beelden worden later in een bijeenkomst met alle betrokkenen geanalyseerd en besproken. “Ik lag daar nachten wakker van. Dagen voor de bijeenkomst bereidde ik voor wat ik zou gaan zeggen. Maar hoe de interactie met een groep verloopt, kun je niet voorbereiden. Uiteindelijk stopte ik met de

Ik zat in een kramp van angst en ging uitdagingen niet aan Die overtuiging ontstond volgens haar toen ze als jongvolwassene niet de erkenning en waardering kreeg die ze nodig had. Door de cursus leerde ze dit gevoel van ‘niet goed genoeg zijn’ bij zichzelf te herkennen. “Ik heb nog steeds soms dat gevoel. Maar nu herken ik het en laat ik het toe. Door het te doorvoelen, krijg ik rust. Daardoor kan ik het in een andere overtuiging omzetten: ‘Ik ben goed zoals ik ben’

kind wil zich graag veilig voelen. En vanuit de veiligheid de buitenwereld verkennen. Bij de pubertijd hoort dat het oudere kind erbij wil horen. Tot slot zal een jongvolwassene behoefte hebben aan erkenning en waardering.”

functie. Ik was er zo onzeker over.” Ook worstelde Esther ermee dat ze zich nogal eens door emoties liet overspoelen als bijvoorbeeld een collega een opmerking over haar functioneren maakte. Dat kon ze niet van zich afzetten. “Met dat gevoel van boosheid of verdriet kon ik lang rondlopen, omdat ik er geen grip op had.” Ze leerde dat ze regie heeft over een dergelijke situatie. “Ik kan er nu beter uitstap-

Wat iemand niet in zichzelf vindt, zal hij of zij uit de buitenwereld proberen te halen, vertelt Gitthy. “Je past je aan. Dat kan dus om een gevoel van veiligheid, erbij willen horen of erkenning en waardering gaan. Ik noem dat een onvervulde taartpunt

Esther van Weert

pen en mezelf afvragen: ‘Is het waar wat mijn collega zegt?’ Is dat zo, dan kan ik er iets mee doen.” Door de cursus veranderde haar mindset. “Ik ben daadkrachtiger geworden en neem makkelijker beslissingen. Ook sta ik nu open voor nieuwe uitdagingen. Zo reageerde ik bijvoorbeeld een tijdje geleden op een vacature voor opleider activiteitenbegeleider. In eerste instantie kwam weer de overtuiging boven: ‘Dat kan ik niet’. Maar die overtuiging zette ik aan de kant. Als activiteitenbegeleider heb ik ervaren dat ik het kan. Natuurlijk maak ik nog steeds fouten, maar dat is normaal. Ik reken het mezelf niet meer aan.”

van de volwassenheid. Je ziet dan bijvoorbeeld dat iemand die behoefte heeft aan erkenning en waardering een uurtje doorwerkt. Niet omdat hij of zij dat wil. Maar om te laten zien dat hij of zij een goede zorgprofessional is. Hij of zij wil daar van een an-

Klik 9 2023 | www.klik.org

loopbaanregie

‘Ik maak nu bewuster keuzes’ Debbie Vliegenberger (40) was regie-agogisch begeleider bij Kempenhaeghe toen ze twee jaar geleden met ‘Zelfbewustzijn in je werk’ startte. Later werd ze trainee clustermanager bij dezelfde zorgorganisatie. Debbie is de cursus gaan doen, omdat ze merkte dat bepaalde dingen in haar werk haar veel energie kostten. “Als mensen hun verantwoordelijkheid niet namen, nam ik het over. Dat deed ik als begeleider, maar als leidinggevende bleef ik dat ook doen.” Ook voelde ze zich soms ‘leeglopen’ als ze nieuwe projecten was gestart met mensen die er minder enthousiast in stonden dan zij. “Dat weerhield me er soms van om nieuwe projecten op te pakken.” De cursus bracht haar veel. “Ik leerde er mezelf beter door kennen. Ik maak nu bewuster keuzes voor wat ik wel en niet doe. Al moet ik nog steeds dingen doen die me energie kosten.” Ze noemt de vele afvinklijstjes die er nu eenmaal in de zorg zijn en die haar vermoeien. “Daar ga ik sinds het volgen van

de cursus wel anders mee om. Ik plan het tussen de andere werkzaamheden door, zodat ik er niet te lang achter elkaar mee bezig ben.” Debbie kan er nu ook beter voor kiezen om níet de problemen van anderen op te lossen. “Ik blijf makkelijker op mijn eigen pad, zoals Gitthy dat noemt. Ik kan beter dingen loslaten, waar ik geen invloed op heb. Daardoor maak ik de weg ook vrij voor anderen om zelf met hun problemen aan de slag te gaan.” Ze leerde verder om open en eerlijk te zijn als het om verwachtingen van medewerkers gaat. “Als bijvoorbeeld iemand op een andere locatie wil werken en ik weet dat daar geen plek is, geef ik dat nu aan. Ik probeer wel mee te denken over een andere oplossing.” Zo’n twee jaar na de coronaperiode ziet de clustermanager dat sommige collega’s daar nu pas last van krijgen en dreigen uit te vallen. “Het komt bij hen naar boven wat het hun allemaal heeft gekost. Ik probeer ze tools te geven om ermee om te le-

der waardering voor.” Via de zogenoemde innerlijke kindmethode leert de cursist om het kleine kind in zichzelf te geven wat het nodig heeft. “Je visualiseert dan dat je een heel jonge versie van jezelf op schoot neemt en toespreekt: ‘Je bent veilig en ik hou zo veel van je’.” Een andere methode is een eigen visualisatie. Gitthy laat de cursisten een omgeving, al dan niet bestaand, visualiseren waarin ze zich veilig voelen. Een derde methode zijn affirmaties. “Je gebruikt een bepaald zinnetje om jezelf goed te laten voelen in situaties die niet ﬁjn zijn. Je zegt dan bijvoorbeeld: ‘Ik doe het goed’.” In ditzelfde blok van twee uur besteedt Gitthy aandacht aan overtuigingen die je over jezelf hebt. “Men-

Klik 9 2023 | www.klik.org

Debbie Vliegenberger

ren gaan om wellicht een burn-out te voorkomen. De cursus ‘Zelfbewustzijn in je werk’ is daar een hele belangrijke van.”

sen hebben vaak last van beperkende overtuigingen, ook al zijn ze zich daar niet van bewust. Ze vinden bijvoorbeeld van zichzelf dat ze het altijd goed moeten doen.”

Ik doe het goed Met ook weer verschillende visualisaties probeert Gitthy die beperkende overtuigingen van haar cursisten om te buigen in stimulerende overtuigingen. In plaats van ‘Ik moet het altijd goed doen’ wordt het dan ‘Ik doe het goed.’ Een vierde en laatste onderdeel heeft betrekking op verantwoordelijkheid. Gitthy: “Hoe vaak komt het niet voor dat mensen die in de zorg werken zich té verantwoordelijk voelen voor een ander: een collega of

een cliënt. Als bijvoorbeeld een collega dreigt in te storten, doen haar teamleden er alles aan om degene overeind te houden. Dat zit in hun zorghart. Maar die collega help je er niet mee. Die kan alleen zichzelf helpen en vroeg of laat zal hij toch die burn-out krijgen, als hij er zelf niet mee leert omgaan. De kunst is om jezelf te leren om dit helpende gedrag bij jezelf waar te nemen en te beseffen dat jij geen invloed hebt op de problemen waar iemand anders mee worstelt. Je leert waar je wel en waar je geen regie over hebt.” In het laatste blok van twee uur komt alle stof van de eerdere blokken samen. De cursist leert dan hoe hij of zij hier in het dagelijkse leven en op de werkvloer mee kan oefenen.

seksuoloog

Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg

80% is genoeg Door de cursus ‘Zelfbewustzijn in je werk’ leren cursisten eigen regie te nemen en niet afhankelijk van anderen te zijn, steviger in hun schoenen te staan, te herkennen waar hun passie ligt en dingen beter van zich af te laten glijden, aldus de coach. Om te voorkomen dat iemand toch weer terugvalt in oud gedrag, kunnen cursisten elke drie maanden terugkeren om het geleerde nog eens te herhalen. “Het is de beste manier om het vast te houden. Het geleerde vraagt veel oefening om in te kunnen slijten.” Gitthy heeft tot slot nog een wijze raad aan begeleiders die nu bijna omvallen en niet in staat zijn om een cursus als die van haar te volgen. “Spreek voor jezelf af dat 80% genoeg is en ga dat ook zo voelen. Je kunt er niet 100% voor de cliënt zijn. Dat is niet haalbaar. Je kunt beter 80% ervoor gaan met een kwaliteitsniveau van 100% dan 100% ervoor gaan en het werk afraffelen met een kwaliteitsniveau van 50%. Daar is de cliënt ook niet bij gebaat.” |

Meer informatie over de cursus ‘Zelfbewustzijn in je werk’ via zorgenvoorjezelfindezorg.nl, info@gitthythielen.nl of 06-17214640. Half december verschijnt aﬂevering 11 van de Klik-podcast, waarin Gitthy samen met cursisten Debbie en Esther hun ervaringen met de cursus delen. Luister de aﬂevering via www. klik.org/podcast.

Weten hoe een ja voelt Ik ga in gesprek met een jonge vrouw van 25 jaar, Chloe. Ze heeft volgens haar zeggen een lieve vriend met wie ze al zes jaar samen is. Ze wonen allebei apart en worden ambulant begeleid. Ze vertelt me bij het gesprek dat de seks met haar vriend al lange tijd pijn doet. Chloe heeft nu al een half jaar geen seks met haar vriend gehad. Ze is bang dat als ze iets begint met seks, hij niet kan stoppen. Dat is al eens gebeurd. Toen heeft ze maar even doorgezet. Ze hebben daar over gepraat. Hij heeft beloofd dat hij dat niet meer zal doen, maar ze merkt dat ze sinds die tijd ze ook geen zin meer heeft in seks. Dus seks doet niet alleen pijn, maar ze heeft er ook geen zin meer in. Ik leg haar uit dat voor fijne seks met jezelf en met een ander de sfeer en context goed moeten zijn. Sfeer gaat bijvoorbeeld over de plek waar je bent, over ontspanning en veiligheid. De context gaat over toestemming, vrijwilligheid, gelijkwaardigheid. Chloe vertelt dat haar vriendje soms ook meer aandrong en dat ze dan geen nee durfde te zeggen. Daarna leg ik haar uit dat voor fijne seksualiteit een lichaam nodig is dat goed functioneert, maar ook fijne prikkels, gedachten en gevoelens. Ze vertelt dat ze eigenlijk nooit nadenkt over wat ze fijn vindt in de seksualiteit, ze weet ook niet goed wat ze fijn vindt. “Als je niet goed weet wat een ja is en hoe een ja voelt in de seksualiteit, kun je ook moeilijker nee zeggen,” zeg ik tegen haar. Dat is een belangrijke boodschap voor Chloe. We gaan aan de slag om samen duidelijk te krijgen welke prikkels (aanrakingen, geuren, taal, smaken, zicht) haar belemmeren of stimuleren. Haar vriend gebruikt vaak pornotaal. Ze zegt: “Ik wil liever dat hij niets zegt, want dan kan ik me beter concentreren op de seksualiteit.” Ook houdt ze meer van stevige aanrakingen, niet van dat zachte gekriebel. “Mijn vriend wil mij graag overal strelen, maar ik wil graag weten waar hij dat doet en ook dat het allemaal wat steviger gaat. Dan krijg ik meer zin in seks.” Ook hebben we het over belemmerende en stimulerende gedachten. “Ik ben altijd bang dat begeleiding ineens op de stoep staat en dat ze het aan me kunnen zien, dat is ongemakkelijk,” zegt Chloe. Deze gedachten leiden haar af van de seks. Ze wordt dan minder seksueel opgewonden. Ook haar gevoelens gaan we uitpluizen, wat helpt bij de seks en wat niet. Als ze gespannen is dan lukt het haar niet om haar gedachten uit te zetten. Het helpt haar om voordat ze seks hebben even tijd voor zichzelf te hebben, zichzelf te verzorgen, mooie lingerie uit te zoeken en even te rusten. Chloe raakt steeds enthousiaster. Ze weet steeds beter wat ze wel wil en wil dit ook bespreken met haar vriend. We nodigen hem uit voor een gesprek waar Chloe met mijn hulp hem dit allemaal uitlegt. In het gesprek wordt duidelijk dat haar vriend ook graag dingen anders wil, en nog veel te leren heeft over seksualiteit. Samen gaan ze hun seksualiteit verder ontdekken met alle nieuwe kennis. | Welmoed Visser, orthopedagoog-seksuoloog NVVS SH

gezintechnologie Tekst Tjitske Gijzen Fotografie SDW

Een robot helpt in de ondersteuning van gezinnen

Een robot als opvoedhulp Ook al denk of zeg je dat je als begeleider ergens blanco binnenstapt, zelfs jouw blik kan voor ouders met een verstandelijke beperking als een oordeel voelen. Vanuit die ervaring is robot Floo ontwikkeld, een extra steuntje in de rug voor begeleiders en ouders in de opvoeding.

Ouders en begeleiders van verschillende zorgorganisaties testen momenteel Floo: een robot met een sympathiek gezichtje en een scherm als buik. In dit digitale wezentje kun je op basis van de hulpvraag een personaliseerbare planning, tips en ﬁlmpjes zetten. De robot is in te zetten als verlengstuk van de hulpverlening. Zorgorganisatie SDW is een van de deelnemende organisaties in de testfase van de robot. Lianne Gabriels, unitmanager Kind, Jeugd en Gezin bij

Begeleider Chantal Croonen van het Ouder met kind-project van SDW vult aan: “Die hulpvraag verschilt ook nog eens: het ene gezin wil graag veel hulp en probeert het een beetje uit handen te geven. Vanuit onze werkwijze en visie willen wij het alleen niet overnemen. Dan is het de kunst om te zorgen dat ouders in hun kracht komen te staan. Daarnaast heb je ook gezinnen die de deur opendoen en meewerken ‘omdat het Floo ziet er le vaak schat uk uit en wordt tig gevond en

Het apparaat is o deello en heeft meer geduld SDW vertelt: “Het aantal kinderen in de jeugdhulp is schokkend hard gegroeid de laatste jaren: van 1 op de 27 kinderen naar 1 op de 7 kinderen in de laatste 10 jaar. Met alle samenwerkingspartners rondom het jonge kind waren wij erg op zoek naar iets dat ons kon ondersteunen in die enorme hulpvraag.” Klik 9 2023 | www.klik.org

moet’. Wij bieden vrijwillige hulpverlening, maar niet iedereen voelt het als vrijwillig. Of ze zeggen ‘die begeleider vind ik niet leuk’.”

Geen oordeel “Sommige ouders houden de zorg af en anderen klampen zich juist vast aan hulp. In die verschillende manieren hoe ouders ondersteund willen

worden, zagen we meerwaarde in het toevoegen van een robot die dingen zou kunnen aanvullen in de zorg. Vooral vanuit de gedachte dat een robot geen oordeel geeft,” vertelt projectmanager Bastiaan Bervoets van Floo bij Garage2020. Bij Garage2020 staan de eindgebruikers centraal en ontwikkelen ze samen met hen iets dat zij wenselijk vinden en waar behoefte aan is, ‘human centered design’. Garage2020 sluit net als Floo aan bij het programma Kansrijke start en het inzicht dat

gezintechnologie

de basis hiervan is: dat de eerste 1000 dagen van een kind belangrijk zijn voor een goede hechting. En die hechting is weer een beschermende factor voor de ontwikkeling van kinderen op allerlei vlakken, sociaal emotioneel, cognitief en ook voor hun gezondheid. Bastiaan: “Daar wilden we op aanhaken, zodat je de nieuwe generatie weerbaarder maakt en er uiteindelijk minder jeugdhulp nodig is.” Bij zorgorganisatie ASVZ is vervolgens met studenten van de TU Delft getest of een robot hierin iets kon betekenen. “We moesten eerst weten: zien ouders er wel iets in om zo’n robot thuis te hebben? Na een test bij mensen in een woonvoorziening vroeg een begeleider aan een ouder: Wat vond je er nou van? Toen zei de ouder: Die robot heeft geen oordeel. En de begeleider vroeg: Maar vind je dat wij dat wel hebben, dan? Waarop de ouder zei: Nou kijk, jullie zeggen van niet, maar jullie vinden van wel. Dus ook al kun je er misschien niks aan doen en doe je je best om waardevrij te zijn als begeleider, die blik van een ander mens geeft al een bepaald gevoel. Hier wilden we mee verder. Ook

Privacy en service Het duurt nog wel even voor de testfases en de ontwikkeling van Floo afgerond zijn. Het streven is dat er naar verwachting in 2024 een betaalbare versie op de markt komt, die in grotere mate geproduceerd kan worden. Daarbij is het van belang dat de privacy van de gegevens die via Floo gedeeld worden gewaarborgd wordt. En het zal uiteindelijk vooral draaien om de service en ondersteuning op maat die bij Floo geleverd wordt. Lees meer op mijnfloo.nl en garage2020.nl.

Zorgverleners van SD van Garage2020 bij W en onderzoekers de met robot Floo bij de start van de testfase zorgorganisatie

omdat we zagen dat je door het zelfvertrouwen van ouders te verhogen, hun leervermogen vergroot en mensen beter weten wat ze moeten doen.”

Hippe verwijzer Dat merken ze in de volgende testfase bij SDW, waar Floo, die inmiddels verder is ontwikkeld, in de praktijk wordt ingezet. Lianne: “Een heel simpel iets waar iemand met een licht verstandelijke beperking baat bij heeft, is herhaling. Natuurlijk hebben alle jonge ouders tig vragen, maar dat is bij de mensen die wij begeleiden nog sterker. En die zorg neemt met Floo af. Ik noem Floo de hippe verwijzer, die bovendien niet verkeerd begrepen kan worden. Want als drie begeleiders hetzelfde vertellen, is de toon elke keer anders. Maar Floo blijft continu hetzelfde zeggen.” Chantal geeft een voorbeeld. “Met de inzet van Floo merken we dat bij sommige stappen die continu herhaald moeten worden, Floo juist de ondersteuning kan bieden die wij als begeleider niet kunnen geven. Zo begeleid ik een moeder met een kindje dat met een allergietest moest beginnen vanwege melkintolerantie. Dat moest in kleine stapjes, waarbij er per

fles stapsgewijs een lepeltje van de gewone voeding uit moest. Daar heb ik een schema van gemaakt en in Floo ingevoerd. Dat bleek voor deze moeder handiger dan dat ik het vertel of bij iedere fles bel. Want dan zul je net zien dat die fles op een ander moment komt, of noem het maar op. Nu kon zij op Floo drukken, en kreeg ze als ze bij de volgende stap was de uitleg zonder alle prikkels van de rest van het schema. Met als gevolg dat ze helemaal zelfstandig die allergietest heeft kunnen doen.” Ook het oordeelloze noemt Chantal fijn. “Dat apparaat heeft geduld. Ik heb bij een ander gezin een slaapschema in Floo gezet, waarbij een begeleider op een gegeven moment kan denken: het is onderhand 10 uur, ik wil naar huis, want om 9 uur was ik eigenlijk klaar met werken. Maar op die robot kun je eindeloos blijven drukken als je niet meer weet welke stap je moet nemen.”

Schattig De vraag is of dit niet ook met een tablet kan, of dat Floo echt een robot moet zijn. Volgens Chantal en Lianne heeft het meerwaarde dat Floo er leuk uitziet en schattig gevonden wordt. Dat is ook iets dat terugkwam

Klik 9 2023 | www.klik.org

28 f

gezintechnologie

in het verkennend onderzoek van Garage2020. Bastiaan: “Een van de behoeften van gebruikers bleek dat het gezellig moest zijn en een soort persoonlijkheid moest hebben. Als je die behoefte serieus neemt, dan moet je daar iets voor maken. Bestaande robots zoals Nora en Pepper bleken te complex en duur en niet aan te sluiten bij de behoeften. Dan verdwijnt het in de kast en dat is zonde. Dus vandaar dat we zelf iets hebben ontwikkeld en het een robot is geworden met een gezichtje, dat kan reageren en mimiek heeft. Een diep therapeutisch gesprek kun je niet met Floo voeren, het is een robot die kan activeren, herinneren, onthouden, informatie geven, structureren en overzicht bieden. Van die dingen zagen we dat het een aanvulling is op de huidige hulp.” Floo vervangt dus niet de begeleider, maar is een ondersteuningsmiddel waardoor de begeleiding op andere fronten efficiënter kan worden ingezet. Chantal: “Uiteindelijk levert het mij tijd op, zoals bij dat schema voor de ﬂes. Doordat dit in Floo stond, hoefde de moeder niet steeds contact op te nemen en scheelde het veel frustratie. Ze was zelfredzaam en kon met mij delen wat er wel en niet goed ging.”

Floo bij een van de gezinnen die deelnemen aan de testfase bij SDW

Daarbij kostte het Chantal wel even tijd tot de juiste vorm van het schema gevonden was. “Ik dacht eerst echt een fantastisch systeem erin gezet te hebben met een kalender en agenda met afspraken voor de stappen. Maar dat werkte totaal niet, waardoor zij erg gefrustreerd raakte: Jij met je stomme robot. Het was dus even zoeken, maar toen we het omzetten in het schema waarbij ze het stappenplan kon volgen, kon ze het geheel zelfstandig.”

Flauwekul? Bij een gezin waar robot Floo werd ingezet, was de vader sceptischer, vertelt begeleider Chantal. “We vonden het belangrijk om dit gezin in de proef met de robot mee te nemen, want dit is ook onze doelgroep. Ze vinden het niet altijd ﬁjn dat wij over de vloer komen of om mee te gaan in wat we adviseren. Uiteindelijk zei deze vader aan het eind tegen mij: ‘Flauwekul zeg, dat stomme apparaat. Ik ben blij dat hij weg is.’ Maar wat zie ik naderhand? Het kind zit op een stoel aan tafel en eet daar een koekje, terwijl het voorheen daar continu mee rondliep. En de vader speelt met zijn kind en gaat door zijn knieën en kijkt zijn dochter aan als hij haar aanspreekt. Dit deed hij voor de pilot niet, dus ondertussen had hij er wel wat van opgestoken. Zijn vriendin vertelde dat hij een paar keer de ﬁlmpjes die in Floo waren gezet in bed heeft bekeken, over dagstructuur, samen spelen en hoe spreek je je kind aan. Uiteindelijk heeft het dus wel dat bereikt wat we wilden bereiken bij hem, dat vond ik mooi om terug te zien.”

Klik 9 2023 | www.klik.org

Je traint vaardigheden op een duurzame manier in Wat ze bij SDW merken is dat dit vervolgens ook doorwerkt op andere vaardigheden, dat mensen zich meer ontwikkelen en Floo uiteindelijk niet meer nodig is. Bastiaan: “Dat zien we vaker, helaas nog niet in iedere pilot, maar dat door Floo goed persoonlijk in te stellen op speciﬁeke vragen uiteindelijk alles beter gaat lopen in een gezin.” Chantal: “Met Floo train je vaardigheden op een duurzame manier in. Zo was een moeder niet altijd op tijd wakker en speelde weinig met haar kind. Met ﬁlmpjes en uitleg op Floo leerde ze met haar kindje te spelen en op tijd uit bed te komen. Doordat het steeds herhaald wordt, beklijft het makkelijker.” |

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Kritische blik op zorg

verschenen

Simpele taal

Manuel was een vrolijke, actieve jongen met een verstandelijke beperking. Later werd hij meervoudig beperkt. Hij overleed op z’n veertigste. Zijn broer vroeg zich af er niet meer gedaan had kunnen worden en schreef er een boek over. Met ‘Een broer als Manuel’ levert VPRO-journalist Jonathan Maas een analyserend en kritisch boek over een halve eeuw zorg in Nederland. Maas sprak met vele betrokkenen, waaronder begeleiders en beleidsmakers. De geschiedenis van zijn broer in de gehandicaptenzorg begint als zijn vader denkt aan de optie om Manuel ergens anders te laten wonen, ergens in 1981. De situatie thuis was onhoudbaar geworden. Manuel had microcefalie. Een te kleine schedel met te weinig hersenen. Hij was beweeglijk en vertoonde steeds meer afwijkend en onberekenbaar gedrag. Maar het besluit om hem uit huis te plaatsen was moeilijk voor vader. “Welke vader stuurt zijn kind weg? Dat doe je toch niet? Ik twijfelde of ik nog helder dacht.” De jongen kwam bij instelling Maartenswouden in Friesland terecht, waar psycholoog Kees Toorenbeek werkte. Volgens hem had de instelling – net als vele andere in die tijd – een centraal gezag, met massale zorg. Op de bedzalen hadden de bewoners gemeenschappelijk ondergoed en er werden zelfs tandenborstels gedeeld. Later kwam Manuel in een begeleidwonenproject terecht, maar hij bleef afhankelijk van het Nederlands zorgsysteem, met zijn steeds veranderende inzichten, bezuinigingen en personeelswisselingen. Dat maakte hem verdrietig. Hij takelde steeds verder af, werd hersenblind, er waren steeds vaker insulten. Uiteindelijk werd in het ziekenhuis nog een keer voor zijn leven gevochten. Tot moeder de beslissing nam om te stoppen met de behandeling, wat

In brieven van instanties zoals de Belastingdienst of een zorgverzekeraar staan vaak moeilijke woorden en lange zinnen die niet altijd te begrijpen zijn. Met de Leessimpel-app kun je dit soort brieven om laten zetten in begrijpelijke taal. Bij zorgorganisatie Amarant gebruiken inmiddels diverse bewoners én medewerkers de app, naar tevredenheid. De app is te downloaden via de App Store of Google Play. Een account aanmaken is niet nodig.

Activiteiten-app

vader bevestigde: ‘Rekken was niet liefdevol’. Jonathan was het niet met de beslissing eens. De schrijver vroeg zich af: hebben zijn familie en zijn begeleiders Manuel binnen het Nederlandse zorgsysteem een goed leven kunnen bieden? Het boek geeft daar geen expliciet antwoord op, maar indirect is zijn boek naast een indringend portret vooral een kritische blik naar het zorgsysteem, naar begeleiders, managers en artsen. | AMK

Voor mensen met een verstandelijke beperking kan het lastig zijn om passende activiteiten te vinden voor vrijetijdsbesteding. De Vlaamse zorgorganisatie De Lovie vzw biedt al vijf jaar een educatief, sportief en ontspannend aanbod voor deze doelgroep onder de naam De Treﬀer. Dankzij een app is dit aanbod nu ook digitaal te bekijken. De app wordt voortdurend up-to-date gehouden. App De Treffer is te downloaden in de App Store en via Google Play.

Een broer als Manuel. Hoe wij omgaan met mensen die niet voor zichzelf kunnen zorgen. Door: Jonathan Maas. Uitgeverij Balans. Prijs: € 23,95 Klik 9 2023 | www.klik.org

verschenen

Fysiek contact “Mogen we tegenwoordig nog knuffelen in de zorg?” Dat is de vraag van gz-psycholoog en CCE-consulent Rita van Burgsteden in een nieuwe video van het Centrum voor Consultatie & Expertise (CCE). In CCE Podium legt Rita van Burgsteden uit waarom liefdevolle zorg en fysiek contact zo waardevol zijn voor mensen met ernstige meervoudige beperkingen en hoe dit de laatste jaren onder druk is komen te staan. Ook mensen met ernstige meervoudige beperkingen hebben behoefte aan lichamelijk contact in de vorm van een knuﬀel. Juist zij hebben aanraking nodig vanwege hun vele lichamelijke beperkingen. Dat is een belangrijke basis voor veilige hechting, vertelt Van Burgsteden in de video van CCE Podium. Hoe kunnen we begeleiders helpen om in te spelen op deze behoefte van de

mensen die zij ondersteunen? Van Burgsteden vertelt ook over veranderingen de laatste jaren die van invloed zijn op het aangaan van fysiek contact, zoals corona, #MeToo en technologie. | Bekijk de video Liefdevolle zorg met een knuffel op cce.nl/experts-delen-kennisop-cce-podium.

Belevingsgerichte zorg voor ouderen De Academische Werkplaats Leven met een verstandelijke beperking (AWVB, Tranzo, Tilburg University) heeft een nieuwe lesmodule over belevingsgerichte zorg bij ouderen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg ontwikkeld.

Tommy de Lange Fotograﬁe

In samenwerking met mbo-opleidingen is deze vijfde lesmodule nu gratis verkrijgbaar voor interne academies van zorgorganisaties en mbo-opleidingen. De nieuwe lesmodule ‘Belevingsgerichte zorg voor ouderen met een verstandelijke beperking’ gaat aan de

Klik 9 2023 | www.klik.org

hand van casussen en opdrachten onder andere in op hoe het verouderingsproces bij mensen met een verstandelijke beperking kan verlopen, hoe je als begeleider kunt aansluiten bij hun belevingswereld en behoeften, en hoe het opstellen van een levensverhaal gebruikt kan worden in de dagelijkse zorg en ondersteuning. De module bestaat uit een docentenhandleiding, studentenhandleiding en diverse presentaties. De module is rechtstreeks op te vragen door een e-mail te sturen naar Luciënne Heerkens: G.C.J.Heerkens@tilburguniversity.edu. |

18 jaar en dan? De overgang van jeugd naar volwassenheid kan voor jongeren een uitdagende periode zijn, zeker voor jongeren met een licht verstandelijke beperking. Met de gratis educatieve game Life@18 leren deze jongeren wat er op hen afkomt vanaf hun 18e en hoe ze dit het beste kunnen aanpakken. De game is ontwikkeld door Stichting Lezen en Schrijven met Raccoon Serious Games. Meer informatie op lifeat18.nl.

Achter de beperking Gerard Nass is inmiddels 50 jaar actief in de verstandelijk gehandicaptenzorg. In de nieuwe podcastserie ‘Achter de beperking’ gaat hij met begeleiders, familie, onderzoekers en mensen met een verstandelijke beperking in gesprek over wat hen raakt en denk met hen na over de toekomst. Zoals met twee zzp’ ers in de eerste aﬂevering. Te beluisteren via gerardnass.nl/podcast.

Five Days Inside Voor het tv-programma Five Days Inside bezocht presentatrice Geraldine Kemper woonlocatie Thedingsweert van ’s Heeren Loo voor mensen met een verstandelijke beperking en moeilijk verstaanbaar gedrag. Ze maakte er kennis met de bewoners en hun begeleiders. De uitzending was op 18 oktober bij RTL 5 en is terug te kijken via Videoland.

volgendeklik

Klik 1 van 2024 verschijnt op 14 februari en heeft als thema Leefstijl

Verder in Klik Onverantwoord? Casus van een cliënt die een erfenis erdoor jaagt // Activiteiten Dancefestival en dj-lessen voor mensen met een beperking // Bewegen App en beweegbus voor cliënten // en de columns van de Dokter, Gedragskundige, Seksuoloog, en Persoonlijk.

colofon Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg 52e jaargang, nummer 9 grote foto omslag van Gitthy Thielen bij het artikel op pagina 21 www.klik.org Redactie Tjitske Gijzen Postbus 24028, 3502 MA Utrecht Telefoon 06-24207476 E-mail gijzen@prelum.nl De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming. Aan dit nummer werkten mee Mariët Ebbinge, Ruth Eppink, Anne-Marie Klaassen Uitgave Prelum Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv,

www.colorscan.nl Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782

voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden

Abonnementen Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060 Mailen naar: klantenservice@klik.org Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 24028, 3502 MA Utrecht Klik Compleet € 184,50 Klik Online Only € 153,50 Klik Privé € 103,50 Klik Privé Online € 73,50 (ook voor studenten) Klik Proef € 33,00 Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org. *Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan schriftelijk of per mail tot drie maanden

klikwijzer

Advertenties Dock35 in Doetinchem Frank Roosenbeek Telefoon 0314-355830 E-mail frank@dock35media.nl Kennispockets Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 22, inclusief BTW en verzendkosten. Ook zijn er voordelige kennisbundels te bestellen. Kijk op www.klik.org/kennispockets Thema’s Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 13,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW.

Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg

advertentie

Cursus advies

Vakantie

Mieke Janssens Trainingsbureau Concrete Coaching Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda T 06-21215815 E miekejanssens@concretecoaching.eu I www.concretecoaching.eu Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft praktijkgerichte workshops en teamtrainingen in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek.

vaste vinden van een t he et m u jo t “Robin help or de start?” . Ben jij klaar vo rg zo de in an ba Robin Zorg Sanne van Houtert T 088 201 3840 E s.vanhoutert@robinzorg.nl

Adverteren in de Klikwijzer? Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,exclusief btw.

Neem contact op met Eelke Verschuur T 030 2844844 E info@eelkeverschuur.nl I www.eelkeverschuur.nl TFG, Tom Gravestein T 0651786223 E gravestein@hetnet.nl I www.contactcirkels.nl

• Psychomotorische therapie • Contextuele therapie • Coaching met video • Scholing en methodisch werken

De leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en timers, ADL hulpmiddelen, computer- en iPad-aanpassingen, kauwsieraden, Joyk poppen en meer.

Frank Roosenbeek E frank@dock35media.nl T 0314-355830

Klik 9 2023 | www.klik.org

, $ ' "% 0 .((* - , $ ' ' )* /1'!.)2%1%. !, 14)- *!!1 #/.'1%22%. #412422%. %. /0,%)$).'%. /0 (%3 '%")%$ 5!. 9/1' %. 6%,9)*. .9% $%%,.%-%12 "%//1$%,%. /.9% .!2#(/,).'2$!'%. '%-)$$%,$ -%3 %%. 01!#(3)'% ,2 '1//323% /.!&(!.+%,)*+% #/.'1%2/1'!.)2!3)% 6/1$3 %$),%7 .)%3 '%20/.2/1$ / 23!!. 6)* '!1!.3 5//1 +6!,)3!3)%& (//'6!!1$)'% .!2#(/,).' 1!!' /.2 //+ '%1423 %%.2 .!!1 /.9% 9$ .!2#(/,).'%. ).#/-0!.8 31!).).'%. ).23%,,).'2!&201!+%. %. '1/%0201)*9%.

5 3 , ' % *2 & ' . *! % * ' 4

(&(* " ", ", "# .(%/ ++ ' ' & , -,"+&

A % 5%12#(),,%. 3422%. !43)2-% %. %%. 0%12//.,)*+(%)$223//1.)2 A !3 )2 !380)2#( !!. 31!4-! ")* 5/,6!22%.%. -%3 !43)2-% A % "%,%5).' 5!. %%. %15!1).'2$%2+4.$)'% ). (%3 9/1'5%1,%.).'201/#%2 "'+ & *, & "% 0 '% -,"+& .(%/ ++ ' '

" -/ -*+-+

/ %", ",+. *)% $-' " "' ! ' " ), '2(* A /1-'%5%. !!. 46 1/, !,2 +6!,)3%)325%10,%%'+4.$)'% A 6!,)3%)32+/-0!2 %(!.$)#!03%.9/1' A %3(/$)2#( 6%1+%. -%3 $% 0,42 #8#,42 & "% 0 '% $/ %", ", !2

'+ +- + ! *! %

& '," "# & '+ ' & , ' . *+, ' %"#$ ) *$"' A !!1 -/%3 4 /0 ,%33%. ")* 51/%' 2)'.!,%1).' 5!. $%-%.3)% A /% '!!3 4 /- -%3 %3()2#(% 51!!'234++%. %. $),%--!@2 A 6 #,)=.3 -%3 2,)+01/",%-%. /.$%123%4.%. & "% 0 '% & '," .

+1 !" ,*" "' 2(* .((* & '+ ' & , ' . 28#()!31)2#(% 01/",%-!3)%+ ")..%. $% ).31! %. %731!-41!,% 9/1' ).2$!' *!.4!1) & "% 0 '% . )+1 !" ,*" ( ! ' % " "' . ' 0%#)!!, 5//1 ,%)$).''%5%.$%. %. 01!+3)*+(/4$%12 ). $% 9/1' )5%12% 23!13$!3! & "% 0 '% ( ! ' % " "' . ' &(," * -% ," ,* "'"' "# $"' * ' 6%%$!!'2% #41242 )5%12% 23!13$!3! & "% 0 '% &(," * -% ," ,* "'"' 2(' ! " +* !, .((* 2(* )*( ++"(' %+ ,,% ).2 %. /432 /5%19)#(3%,)*+ #/-0!#3 %. $)1%#3 3/%0!2"!!1 ). 46 01!+3)*+ )5%12% 23!13$!3! & "% 0 '% 2(' ! " +* !, + ()% " "' 2 -' ,"(' *"+ ! ' " ), '2(* 6/1$3 4)3'%"1%)$ '%>.&/1-%%1$ /5%1 $% ).(/4$ 5!. %3 9/1' %. $6!.' %. 46 &4.#3)% !,2 9$ &4.#3)/.!1)2 3!13 -!!13 & "% 0 '% /2 ! ' " ), '2(* + ()% " "' )+1 !" ,*" 1!+3)2#(% (!.$5!33%. 5//1 (%3 2)'.!,%1%. %. "%'%,%)$%. 3!13 -!!13 & "% 0 '% ()% " "' )+1 !" ,*" . +1 !" ,*" .((* *,+ /%0!22%. 5!. 028#()!31)2#(% +%..)2 ). $% 01!+3)*+ 3!13 !01), %. ./5%-"%1 & "% 0 '% )+1 !" ,*" . *,+. 2 -' ,"(' *"+ -) , %.3 4 6%1+9!!- !,2 9$ &4.#3)/.!1)2 %. 6),3 4 46 +%..)2 /5%1 $% 9$ 40$!3%. /,' $!. $%9% 01!+3)2#(% <. 3(%/1%3)2#(% #41242$!' 1)*$!' !01), & "% 0 '% /2 -) , +1 !( - ," "# //1 (%3 "%'%,%)$%. 5!. +).$%1%. %. */.'%1%. -%3 !43)2-% 3!13 -%) & "% 0 '% )+1 !( - ," -,"+&

030-6933887 | info@medilex.nl | www.medilex.nl