Klik - editie 9 - 2020 by Prelum

december 2020

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

CASUS

Relatie beperkt door corona

RONNIE GARDINER METHODE CONDITIETRAINING VOOR DE HERSENEN

Kinderen met autisme

Valkuilen voor gezinsbegeleiders ACTUEEL LICHTTHERAPIE TEGEN DEPRESSIE PERSOONLIJK OPLOSSING VOOR CORONA

ditnummer

Connectie

14 Casus: Relatie beperkt door corona

Kunstproject bevordert inclusie

Vrouwen vertellen over misbruik

Rubrieken 4

Actueel Horecawerk in coronatijd | Lichttherapie | Minder piekeren met robotje 7 Ontvangen reacties Echt gebeurd 13 Gedragsdeskundige Duidelijk zijn

16 Fotoreportage Beweegmethode voor betere hersenfuncties 19 Dokter Corona en autisme 23 Persoonlijk De oplossing voor corona

Thema: Autisme in het gezin

Valkuilen voor gezinsbegeleiders Wat werkt in de begeleiding van gezinnen met een kind met autisme? Psycholoog Wilfried Peeters deelt een praktische en realistische aanpak in het werken met kinderen met autisme en hun gezinnen. Hij heeft hierbij ook oog voor de machteloosheid die zowel ouders als hulpverleners kunnen ervaren. Peeters gaat in op vijf misvattingen rond kinderen met autisme en hun ouders, waar gezinsbegeleiders mee te maken kunnen krijgen.

27 Seksuoloog Seksuele voorkeur 28 Verschenen Muziekagogie | Rouw | Symbiotische relaties | Spraak stimuleren 31 Volgende Klik | Colofon

Alles in het werk in de gehandicaptenzorg draait om het maken van verbinding: met de mensen met een verstandelijke beperking die je ondersteunt, hun verwanten, de collega’s in je team. Vorige editie schreven we al over de digitale ontwikkelingen die nu helpen om ondanks corona toch die connectie te blijven maken. Zo is het voor cliënten ﬁjn dat ze via beeldzorg snel antwoord kunnen krijgen op een vraag. En scheelt het voor jou als begeleider weer reistijd of brandjes blussen, als een onbeantwoorde vraag is uitgelopen op een woedeuitbarsting. Ook is bijscholen makkelijker, als je vanuit huis een online cursus kunt volgen. Zo hebben we bij Klik diverse webinars georganiseerd, waarin ook ruimte is om in groepjes casuïstiek te bespreken. Er kan digitaal meer dan je denkt. Tegelijkertijd snakken we allemaal ook naar wat minder ‘gedoe’. Via videobellen en ook met een mondkapje op gaat er toch heel wat lichaamstaal verloren. Wat weer kan leiden tot onvrede en ruis op de lijn. Omdat juist nu er veel onzeker is voor cliënten die verbinding nodig blijft, heeft Klik een aantal acties tot het einde van het jaar: X voor nieuwe abonnees een gratis kennispocket over omgaan met agressie X en voor iedereen een steuntje in de rug met een gratis webinar op 18 december over hoe je de connectie blijft houden, ook in coronatijd. De klik maakt het verschil en daar helpt Klik jou graag bij! | Tjitske Gijzen, Redactie Klik Lees meer over de acties op www.klik.org/abonneren & www.klik.org/studiedagen

klikactueel

Onderzoek Autisme behandelen Wanneer ouders horen dat hun kind een autismespectrumstoornis heeft, willen ze graag weten welke behandeling het meest geschikt is en hoeveel uur per week dat in beslag neemt. Omdat hier nooit onderzoek naar gedaan is, besloot het MIND Institute van de University of California dit te doen. De uitkomst is opvallend. Het instituut vergeleek de eﬀecten van twee verschillende interventies. Voor het onderzoek werden 87 zeer jonge kinderen (12 tot 30 maanden oud) met autisme in vier verschillende groepen onderverdeeld. Elk kreeg een jaar lang 15 of 25 uur per week een van de twee interventiebehandelingen. Na een jaar bleek er geen beduidend verschil in het niveau van vooruitgang in receptieve taal (het leren begrijpen van taal), expressieve communicatie, non-verbale vaardigheid of autismesymptomen tussen de vier behandelingsgroepen. Het maakt dus weinig uit welke van de twee interventiemethodes wordt gebruikt en ook niet of het om 15 of 25 uur per week gaat. Om te beoordelen of bij oudere kinderen soortgelijke uitkomsten te vinden zijn, is vervolgonderzoek noodzakelijk, aldus de wetenschappers. | Meer over het onderzoek staat op www.disabilityscoop.com/, zoek op ‘autism intervention’, publicatiedatum is 23 oktober. Klik 9 2020 | www.klik.org

Lichttherapie tegen depressie BIJ MENSEN MET EEN VERSTANDELIJKE BEPERKING

Depressieve klachten bij mensen met een verstandelijke beperking zijn lastig te herkennen. Is die diagnose er wel, dan bestaat de behandeling vaak uit medicatie. Orthopedagoog en postdoc-onderzoeker Pauline Hamers bekeek met welke nietfarmacologische behandelingen een depressie bij mensen met een verstandelijke beperking te behandelen is en richtte zich hierbij vooral op lichttherapie. Lichttherapie is relatief goedkoop en eenvoudig in te zetten, ook bij mensen met een ernstige meervoudige beperking, en vergeleken met behandeling met medicatie heeft het erg weinig bijwerkingen. Maar voor je mensen met een depressie kunt behandelen, moet je wel zeker weten dat er bij hen sprake is van die psychische stoornis. Hamers selecteerde aan de hand van de Nederlandse Angst, Depressie en Stemming Schaal (ADESS) 41 volwassenen (in leeftijd tussen 24 en 81 jaar) met een verstandelijke beperking (van lvb tot evb) en depressieve klachten en mogelijk een depressieve stoornis. Zij werden willekeurig in drie groepen ingedeeld: X Lichttherapie met 10.000 lux (fel licht, wordt bij de algemene bevolking gebruikt om depressieve klachten te verminderen); X Lichttherapie met 300 lux (gedimd licht, niet eﬀectief om depressieve klachten te verminderen); X Controlegroep zonder lichttherapie.

De groepen die lichttherapie kregen, werden gedurende twee aaneengesloten weken in de ochtend blootgesteld aan licht, steeds 30 minuten lang en zo snel mogelijk na het ontwaken. De resultaten waren veelbelovend. In beide lichttherapiegroepen verminderde de hoeveelheid depressieve gevoelens en daarvan was in de controlegroep geen sprake. Hamers concludeert: “De studie toont aan dat lichttherapie een veelbelovende interventie kan zijn om depressieve symptomen te behandelen bij volwassenen met een verstandelijke beperking, maar herhaling van dit onderzoek (met grotere onderzoeksgroepen) is noodzakelijk.” | Shine a light on depressive symptoms in adults with intellectual disabilities. Diagnostics and non-pharmacological treatment, Erasmus Universitair Medisch Centrum Rotterdam. Lees het hele artikel op www. klik.org, zoek op ‘lichttherapie’.

klikactueel

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

Minder piekeren door praten met robot Bij Bartiméus in Doorn is in samenwerking met de Vrije Universiteit Amsterdam en TU Eindhoven onderzoek gedaan naar het gebruik van een robot om piekeren te verminderen bij mensen met een visuele en verstandelijke beperking. Eerdere tests lieten al zien dat cliënten positief reageerden op de robot, genaamd Robotje Bart. Deelnemers realiseerden zich dat de robot een machine was, maar lieten zich toch meenemen in korte voorgeprogrammeerde gesprekjes. Nu is onderzocht of Robot Bart ook mensen kan helpen die veel piekeren, een veel voorkomend probleem bij mensen met een verstandelijke beperking. Er werd een korte interventie ontwikkeld waarin deelnemers drie op theorie gebaseerde strategieën aanleerden die bruikbaar zijn als je veel piekert: X met iemand praten, X zelf voor- en nadelen afwegen, en X een ontspanningsoefening. Zeven mensen met een visuele en matig of licht verstandelijke beperking deden mee aan het onderzoek en kregen in ongeveer anderhalve maand tijd een paar keer per week de vraag hoeveel zij die dag gepiekerd hadden. Ook vulden zij samen met de onderzoeker drie maal een vragenlijst in over piekergedrag. Ten slotte werd een persoonlijk begeleider gevraagd naar zijn of haar indruk van de deelnemer. Elk gesprek was zo opgezet dat deelnemers de robot hielpen met het oplossen van een probleem. Al snel bleek welk eﬀect de vriendelijke robot had op de deelnemers. Zij leefden oprecht met hem mee en begroetten de robot al bij binnenkomst: ‘Ha, Bart, daar ben ik weer!’ Samen praatten zij over wat piekeren is, en gebruikten ze de drie strategieën om het probleem van Robotje

Bart op te lossen, zodat ze de interventie ook voor zichzelf zouden gebruiken. De vragenlijsten lieten geen duidelijk verschil in piekergedrag zien. Wel was er een subjectief eﬀect zichtbaar op de ernst van het piekeren. De deelnemers benoemden duidelijk dat de robot hen hielp en dat zij het gevoel hadden minder te piekeren. Ook begeleiders stelden dat cliënten aan het einde van het traject positiever waren dan aan het begin. Het kleinschalige onderzoek geeft handvatten voor nieuwe ontwikkelingen. Zo werd duidelijk dat het nodig is om bij dergelijke interventies begeleiders te betrekken, die de cliënt helpen het geleerde toe te passen. Ook is goed gekeken welke onderdelen van het gesprek de deelnemers het meest aanspraken. En er is de wens om de robot meer gespreksonderwerpen en strategieën te geven, om de interventie beter toe te spitsen op een speciﬁeke persoon. | Lees meer op www.fgb. vu.nl/nl/onderzoek/academische-werkplaatsen/bartimeus/ Projectleider Evelien van Wingerden zet robot Bart klaar

Technologie

App voor geluk Mensen met een (ernstige) verstandelijke beperking of met dementie kunnen vaak niet meer goed aangeven waar zij gelukkig van worden. Zorgorganisatie Severinus heeft daarom samen met Mentech Innovation de Feelix-app ontwikkeld. Deze app zorgt ervoor dat het sociale netwerk van cliënten met een (ernstige) verstandelijke beperking of met dementie actief kan bijdragen aan meer geluksdoelen. Het netwerk van de cliënt komt door een uitnodiging van de app-beheerder (bijvoorbeeld de persoonlijk begeleider) virtueel samen in de app en kan daar activiteiten in de agenda van de client zetten, zoals: woensdag zwemmen met zus Astrid om 15.00 uur. Na aﬂoop van de activiteit wordt deze in de app beoordeeld met een score (geweldig, goed, voldoende, matig). Zo kunnen de app-gebruikers zien of de activiteit heeft bijgedragen aan het dagelijks geluk van de cliënt. Feelix is getest bij onder meer Amerpoort, ’s Heeren Loo en Dichterbij. | De app Feelix is te downloaden via de Google Play-store en de App Store, meer informatie op https://feelix. network/. Klik 9 2020 | www.klik.org

klikactueel Hoe is het nu met?

Medewerkers Yvonne, Gwen en Mathijs van Ons Huis met de creaties die zij nu maken

Horecawerk voor cliënten in coronatijd Dikke prut, vindt Karin Leemhuis van Stadsherberg Ons Huis het. Voor de tweede keer moest ze vanwege corona de deuren sluiten. Anders dan bij de intelligente lockdown van de eerste coronagolf zijn de mensen met een verstandelijke beperking die in het restaurant werken nu niet thuis, maar op hun werk. “Wij doen er alles aan om dit te overleven.” Begin dit jaar vertelde Karin in Klik hoe ze voorganger café-restaurant ’t Klepperhuus had overgenomen van Baalderborg. De zorgorganisatie wilde deze dagbesteding voor cliënten afstoten omdat het niet goed draaide. Net toen Karin het een beetje in de vingers had, veranderde corona alles.

Hoe gaat het? “Wij blijven positief, al valt het niet mee. We zijn een jong bedrijf en hebben geen buffers. Om die reden heb ik helaas twee professionele krachten moeten laten gaan. We balanceren ﬁnancieel op het randje. Dit moet niet te lang duren.”

Hoe was de eerste lockdown? “Het was een ramp voor de medewerkers. Ze waren 14 weken thuis. En toen ze in de zomer weer begonnen, moesten ze zich aan nieuwe regels houden. Dat was even lastig.

Toen na de zomer de tweede coronagolf kwam moesten we na een tijdje weer dicht.”

Wat heb je toen gedaan? “We bereiden een dagelijkse verse daghap die mensen kunnen komen afhalen. En we brengen evenementen die we hier organiseerden, zoals de bierproeverij, nu bij de mensen thuis. De cliënt-medewerkers komen nu gewoon wel. Zij maken mooie producten van touw, wol en veren om aan de muur te hangen, de tasjes waarin de afhaalmaaltijden worden vervoerd en cadeaubonnen. Ze zijn erg trots op zichzelf. Ze doen nu dingen die ze nooit eerder hebben gedaan. Yvonne zei laatst: ‘Ik heb nog nooit zo veel geleerd en ik vind het hartstikke leuk. Het komt wel goed met ons.’ Anderen die handig met de computer zijn, houden nu een Instagram-account bij. De volgende stap is een webwinkel. En weer anderen oefenen het

begeleiden van een creatieve activiteit bij de high tea die we aanbieden als we weer open mogen. Dat is toch geweldig?”

Hoe zul je hier later op terugkijken? “Zonder corona en de gedwongen sluiting hadden we heel veel van wat we nu doen niet kunnen doen. We doen het écht samen. Het is hartstikke gezellig, maar de rekeningen moeten ook betaald worden. Ik hoop dat we in januari weer open kunnen gaan. Als we dit overwinnen, dan kunnen we alles!” | Mariët Ebbinge Door de aangescherpte coronamaatregelen transformeerden veel horeca-ondernemingen waar mensen met een verstandelijke beperking werken tot afhaal – en bezorgservice, lees meer hierover op www. klik.org, zoek op ‘take away’.

Advertentie

Meer weten over diagnostiek van ontwikkelingsachterstanden? Kijk in de bijsluiter voor instrumenten voor cognitieve, sociaal-emotionele en adaptieve ontwikkeling. Ga voor meer informatie naar www.hogrefe.nl

Klik 9 2020 | www.klik.org

ontvangenreacties

Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

Resultaten decentralisatie blijven achter bij verwachting

Helpen bij sterker w den

Meer participatie in de samenleving voor mensen die dit niet op eigen kracht kunnen; dat was het streven toen vijf jaar geleden gestart werd met de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015, de Jeugdwet en de Participatiewet. De resultaten blijven in de praktijk achter bij die verwachtingen, zo concluderen onderzoekers van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP).

De winnende reacties op de verloting van de uitgave ‘Sterker door ellende’ in Klik 7:

De deelname van mensen met een beperking aan de samenleving is niet toegenomen, er zijn nog steeds knelpunten in de jeugdzorg en de kansen op werk voor mensen met een arbeidsbeperking zijn nauwelijks verbeterd. Dit constateert het Sociaal en Cultureel Planbureau in onderzoek naar de overheveling van deze taken naar de gemeenten. De verwachtingen van het nieuwe beleid waren te hoog gespannen, bijvoorbeeld over de zelfredzaamheid van mensen, een zorgzamere samenleving en de kosten die gemeenten zouden besparen. Het SCP noemt het vooral zorgelijk dat in de huidige praktijk een aantal kwetsbare groepen aan het kortste eind lijkt te trekken. Zo zijn er lange wachttijden voor jongeren met complexe problemen en zijn de baankansen afgenomen voor mensen die aangepast werk nodig hebben. Ook wordt hulpverlening aan mensen met meerdere problemen belemmerd door ingewikkelde regelgeving. Meer samenwerking nodig De onderzoekers adviseren meer samenwerking over de schotten van de verschillende wetten heen te realiseren en procedures te vereenvoudigen. Beleidsmakers moeten zich niet te rijk rekenen bij de decentralisatie. Het onderzoek laat zien dat gemeenten minder mogelijkheden hebben om het goedkoper te doen dan vooraf werd gedacht. Bij de takenoverheveling naar de gemeenten werden de budgetten direct gekort. Met de gedachte dat mensen zelfredzamer zouden kunnen zijn of hulp van anderen konden krijgen. Maar die verwachte ‘eigen kracht’ of hulp uit eigen netwerk blijkt niet altijd mogelijk of voldoende. Ook leidt investeren in preventie en voorzieningen zoals sociale wijkteams niet direct tot afname van het gebruik van zware en dure voorzieningen. | Lees het hele onderzoek van het SCP: ‘Sociaal domein op koers? Verwachtingen en resultaten van vijf jaar decentraal beleid’ op www.scp.nl, zoek op ‘decentraal’.

“Ik werk als beeldend therapeut en kom ook tegen dat cliënten zoveel hebben meegemaakt en niet meer hun ellende delen, daardoor te lang met die gevoelens rond lopen en het pas tot uiting komt als de bom barst. Dit veroorzaakt bij hun geliefden veel onbegrip en frustraties. Ik kan die tips voor klacht naar kracht goed gebruiken om posttraumatische groei te ontwikkelen bij cliënten.” | Yvonne van Spronsen

“Ik werk als coördinator in een ouderinitiatief voor tien mensen met een verstandelijke beperking. Voordat deze woning is opgezet hebben zij op andere plekken helaas nare ervaringen opgedaan, waarvan sommige traumatiserend. Ik zou ze graag helpen om daar sterker door te worden. Het is toch vaak zo dat we vooral luisteren en medeleven tonen, maar of de cliënt daar op de lange termijn heel veel mee opschiet vraag ik me wel eens af. En dat geldt natuurlijk ook voor mijn teamleden die ik hier dan ook in mee kan nemen.” | Anna Schouten

Echt Gebeurd - Zij wel!? Nick is een echte knuffelbeer, maar met corona mag dat even niet. Dat zijn vader weken niet op bezoek mocht komen, dat heeft hij met veel spanning en tranen overleefd. Dit weekend mag hij gelukkig weer naar huis, dat zal hem goed doen. Als ik de kamer binnenkom, zie ik Nick geïrriteerd op en neer lopen. Hij gooit alles wat hij tegenkomt op de grond. Ik vraag hem wat er aan de hand is,

waarom hij zo doet. Nadat hij eindelijk een beetje tot rust is gekomen, komt het hoge woord eruit. Hij mag zijn vader niet knuffelen, ze moeten op afstand blijven van elkaar is hem verteld. “Ja Nick, nu met corona mag dat even niet,” antwoord ik hem. “Maar waarom mag ik dat niet, en zij wel?” is zijn reactie. Dan zie ik pas dat een medebewoner en collega elkaar kietelen en knuffelen. | N.N.

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk? Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

Klik 9 2020 | www.klik.org

Tekst Tjitske Gijzen Fotografie Pixabay

Wat werkt in de begeleiding van gezinnen met een kind met autisme?

Thema: Autisme in het gezin

Valkuilen voor gezinsbegeleiders Als je een gezin begeleidt waarbij een kind autisme heeft, merk je dat het niet altijd lukt om adviezen over te brengen aan ouders. Psycholoog Wilfried Peeters deelt een praktische en realistische aanpak in het werken met kinderen met autisme en hun gezinnen.

en kind met autisme kun je niet los van zijn of haar gezin begeleiden of behandelen. Die ervaring zag psycholoog Wilfried Peeters de afgelopen dertig jaar terug in zijn werk in de autismehulpverlening en beschreef hij in diverse publicaties. Zijn reactie op vijf valkuilen in de ondersteuning van kinderen met autisme en ook een verstandelijke beper-

beangstigend wordt ervaren, meer voorspelbaar wordt gemaakt. Een hardnekkige misvatting is dat een vaste structuur waarin alles altijd zoveel mogelijk hetzelfde blijft, hiervoor noodzakelijk is. Het gaat echter niet om structuur, maar om het verhelderen of verduidelijken van de omgeving: de omgeving voorspelbaar maken voor een kind met autisme

In hoeveel gezinnen lukt het om de hele dag vo uit te plannen? king, zoals die ook terugkomen in zijn boek ‘Autisme in het gezin. Het gezin als hefboom voor verandering’.

Misvatting 1: Met wat meer structuur los je veel problemen van kinderen met autisme op “Mensen met autisme hebben er vooral nood aan dat de omgeving, die door hen als chaotisch en daardoor

Klik 9 2020 | www.klik.org

niet door veranderingen te vermijden, maar door ze vooraf aan te kondigen en te verduidelijken,” schrijft Peeters in ‘Autisme in het gezin’. “Wat minder ervaren gezinsbegeleiders komen soms met adviezen op dit gebied die compleet ontoepasbaar zijn. Als je ouders adviseert de dag te vatten in een dagschema met picto’s, is de vraag in hoeveel gezinnen dit daadwerkelijk haalbaar is. Wie weet

er thuis ’s ochtends wat er heel de dag gaat gebeuren? Zelfs in leefgroepen is dit lastig, en daar zit je ook nog eens met een team van verschillende begeleiders die de dingen net weer anders doen,” vertelt Peeters. Hij schrijft in zijn boek dat visuele dagschema’s pas werken als: X het vooraf inplannen van (gezins) activiteiten een bewuste keuze is; X een schema aansluit op het niveau van het kind; X de gezinsbegeleider uitlegt dat het schema niet bedoeld is voor strakke structuur, maar om veranderingen vooraf te verduidelijken en zelfstandigheid en ﬂexibiliteit te bevorderen; X ouders hiervoor de energie en organisatie kunnen opbrengen. Thuis is naast de opvoeding van de kinderen ook een plek waar ouders zelf tot rust moeten komen. Volgens Peeters is het dus niet haalbaar en ook niet verstandig om iedere dag volgens hetzelfde programma te laten verlopen. Toch kunnen functionele routines, bijvoorbeeld een vast ochtend- of bedritueel wel een zeer rustgevend ankerpunt zijn in de X

9 Geraakt door autisme Al zo’n dertig jaar werkt Wilfried Peeters als psycholoog in de autismehulpverlening, onder meer voor het expertisecentrum autisme van het UZ Leuven. Momenteel werkt hij bij gg-zorgteam Yuneco Combi voor jongeren met een combinatie van een verstandelijke beperking en geestelijke gezondheidsproblemen. Hij heeft veel ervaring in het begeleiden van ouders van een kind met autisme en met de coaching van ouderbegeleiders. Ook is hij lector van de bachelor-na-bachelor-opleiding (banaba) Autismespectrumstoornissen aan de AP-hogeschool van Antwerpen. Peeters: “Als jongere ging ik mee als begeleider op een soort jeugdkamp van de Vlaamse Vereniging voor Autisme. Daar zag ik voor het eerst de andere manier van informatie verwerken van de jongeren met autisme. Zo zei een jongen naast mij bij het eten ‘Nee, dank u, ik hoef geen melk’, terwijl dat de vraag was van een groepsleider drie tafels verderop aan iemand naast hem. De ervaringen die ik daar opdeed, raakten mij zo dat ik meer wilde leren over deze mensen. Ik heb door de jaren heen met mensen uit het hele spectrum van autisme gewerkt, maar raad mijn studenten aan om te kiezen voor een stage bij mensen met een ernstige verstandelijke beperking. Want zij laten autisme in de meest zuivere vorm zien, zonder camouﬂage.”

Uitgangspunt in de begeleiding van kinderen met autisme is om de activiteiten en omgeving overdag beter af te stemmen op de behoefte van het kind

dag. Zeker voor kinderen met een zeer lage ontwikkelingsleeftijd waarvan de betekenisverlening zich nog op sensatieniveau bevindt: “Terwijl wij gelukkig worden van nieuwe dingen, willen mensen met een ernstige verstandelijke beperking en autisme juist dezelfde sensaties herhalen.” Daarvoor blijft het nodig dat iedereen in de omgeving op de hoogte is van de routine, zoals ook broers of zussen (zie kader Brussen op pagina 10), want afwijkingen kunnen veel stress veroorzaken. Maar is het soms niet nodig om eens wat anders te proberen? Daarover liggen ouders en begeleiders niet altijd op één lijn, zo

komt terug in de volgende valkuil.

Misvatting 2: Ouders van kinderen met autisme zijn vaak te beschermend en overbezorgd In zijn boek beschrijft Peeters het vaak onuitgesproken verwijt dat het probleem bij de ouders ligt, omdat zij niet streng genoeg zouden zijn: “Hulpverleners spreken over overbetrokken ouders en over een symbiotische relatie tussen vooral moeder en kind. De term symbiose wordt dan gebruikt om aan te geven dat de ouder haar kind te weinig ruimte laat om autonomie te ontwikkelen.”

Hij licht toe: “Ouders voelen dat verwijt, dat in de meeste gevallen onterecht is. Ouders hebben jaren ervaring en voelen goed aan waar hun kind kwetsbaar voor is. In plaats van de strijd aan te gaan, ga je daar over in gesprek en gebruik je die hechte band juist als uitgangspunt. Opvoeden met nul risico gaat natuurlijk niet. Als je de betrokkenheid van ouders erkent in plaats van bekritiseert, dan staan ouders er meer voor open om bijvoorbeeld samen de inschatting te maken of iemand toch bijvoorbeeld eens naar een fuif kan gaan, als ouders bezorgd zijn dat hun kind te veel gaat drinken of misbruikt

Klik 9 2020 | www.klik.org

10 Thema: Autisme in het gezin

f X

wordt.” Veel vaker is het zo dat ouders hun eigen behoeftes wegcijferen om zich volledig te richten op de zorg voor hun kind met autisme, beschrijft Peeters in zijn boek. “Begeleiders moeten dan proberen duidelijk te maken aan ouders dat de beste zorg voor hun kind de zorg voor zichzelf is.” In de praktijk is het niet eenvoudig voor ouders om hun zorgen los te laten en lukt dit pas “nadat anderen hun betrouwbaarheid in het zorgen voor hun kind effectief hebben bewezen: pas dan kunnen ze de zorg

Eten combineren met sociaal contact is vaak te moeilijk en onplezierig voor hun kind even aan een ander overdragen.”

Misvatting 3: Je moet niet te veel toegeven aan de eisen van het kind,

anders leert het niets Ook in deze valkuil klinkt een verwijt naar ouders die te toegeeﬂijk zouden zijn. Beter is het om duidelijk te maken dat aan de basis van dwingend gedrag van kinderen met autisme angst of overprikkeling ligt, legt Peeters uit. De onvoorspelbaarheid van het gezinsleven of de omgeving wekt de ‘koppigheid’ van het kind op. Het kind vraagt eigenlijk: ‘maak het voor mij duidelijker wat ik moet doen’. Toegeven kan een intuïtieve reactie van ouders zijn, die op korte termijn rust brengt. Het kind stopt met zeu-

Brussen

Betrek ook andere kinderen bij de coaching, door te leren hoe ze samen kunnen spelen, maar ook apart

Klik 9 2020 | www.klik.org

“Het valt mij enorm op dat waar broers en zussen vaak naast ouders het meest contact hebben met het kind met autisme, de coaching zich toch vooral op ouders richt,” zegt Wilfried Peeters. “Als je wekelijks bij een gezin komt, betrek dan ook de andere kinderen bij je gesprek en adviezen. Naast ouders zouden ook die ‘brussen’ nadrukkelijker coaching moeten krijgen, zonder dat zij nou de druk krijgen dat ze mee moeten opvoeden. Want of zij nu willen of niet, ze moeten toch met hun broer of zus leren leven.” Hoe je hen daarbij helpt, beschrijft hij ook in zijn boek ‘Autisme in het gezin’: door te leren hoe ze samen kunnen spelen, maar ook door juist aandacht te hebben voor aparte speelhoeken en -ruimtes.

Psycholoog geeft adviezen voor een autismevriendelijk gezinsleven

Selectief eten is een veelvoorkomend eetprobleem bij kinderen met autisme, waarbij het kind star vasthoudt aan een beperkt aantal voedingsmiddelen

ren om frietjes, beschrijft hij in zijn boek. Maar je komt bedrogen uit, want snel daarna volgt een andere eis. Een machtsstrijd aangaan werkt volgens hem ook niet, omdat het kind vaak volhardender is en dan leert dat het uiteindelijk door harder roepen toch krijgt wat het wil. Door beide reacties wordt de onvoorspelbaarheid en angst van het kind alleen maar groter. Ouders moeten duidelijker maken wat er gaat gebeuren en dit waar mogelijk visualiseren. En daarbij alleen eisen stellen die het kind ook daadwerkelijk kan uitvoeren, stelt Peeters. Hij geeft daarvoor ook concrete voorbeelden: zo kun je bij kinderen die een sterke behoefte hebben om zelf zaken te bepalen, hen die verant-

woordelijkheid geven binnen een afgebakend gebied, bijvoorbeeld een eigen moestuintje bijhouden of twee keuzemogelijkheden geven: gaan ﬁetsen of wandelen.

Misvatting 4: Kinderen met autisme moeten zich aanpassen aan de eet- en slaapgewoontes in een gezin of groep Juist dit is vaak lastig: eet- en slaapproblemen komen veel voor bij kinderen met autisme. Begeleiders en ouders zullen herkennen dat dit niet eenvoudig is op te lossen of laat staan door het kind zelf aan te passen. Peeters noemt selectief eten als voorbeeld in zijn boek, waarbij het kind star vasthoudt aan een beperkt

aantal voedingsmiddelen. “Maar ook kan een kind bijvoorbeeld tijdens de maaltijd druk zijn of veel lawaai maken. De oorzaak hiervan kan zijn dat het kind auditief overprikkeld is en door zelf geluiden te maken de rest wil overstemmen,” legt Peeters uit. Aan de basis van eetproblemen liggen vaak stoornissen in de zintuiglijke prikkelverwerking, waardoor kinderen bijvoorbeeld geen vezels of brokjes verdragen (overgevoeligheid) of overal ketchup bij doen (ondergevoelige smaakzin). Ook stoornissen in de betekenisverlening kunnen bij kinderen met autisme problemen geven in de eetsituatie, zoals paniek door een andere kleur kom of door een ander merk ontbijtgranen. “Het meest lastig is het combi- X

Klik 9 2020 | www.klik.org

12 Thema: Autisme in het gezin

X f

neren van eten met sociaal contact,” zegt Peeters. “Dat is voor kinderen met autisme dikwijls te moeilijk en niet plezierig. Als het kind apart zit, lukt eten vaak beter, dan hoeft het zich alleen te concentreren op het kauwen. En kun je erna bijvoorbeeld wel samen gaan zitten om te praten.” Centraal in de aanpak bij eetproblemen staan volgens hem X prikkelreductie, X verduidelijking (wanneer en wat eten we, waar zit iedereen) en X stapsgewijze gewenning aan nieuwe smaken. Daarbij wordt er dus waar mogelijk aanpassing gevraagd aan het kind, maar zeker ook van de omgeving. Slaapproblemen, zoals met in- of doorslapen en een verstoord dag-nachtritme, hebben naast biologische oorzaken ook vooral te maken met de stress die een kind overdag ervaart. In zijn boek geeft Peeters tips om de slaaphygiëne te verbeteren, zoals meer lichaamsbeweging overdag, een vast bedritueel. En hij adviseert vooral breder te kijken naar het slaapprobleem: “Door de beperkte verwerkingsmogelijkheden van kinderen met autisme raken ze overdag in veel situaties overprikkeld en vinden daardoor niet de rust om ’s avonds in te slapen. Uitgangspunt in de begeleiding is om te zoeken naar het ventiel voor die stress, en de activiteiten en omgeving overdag beter af te stemmen op de behoefte van het kind.” Die stress kan ook overslaan op begeleiders die zich soms machteloos voelen, zo komt terug in de volgende valkuil.

Klik 9 2020 | www.klik.org

Misvatting 5: Een ervaren ouderbegeleider kan elk gezin aan Peeters noemt dit de ‘cowboymythe’, die voorbijgaat aan het feit dat ook hulpverleners mensen zijn die meevoelen in de stress van ouders. “Als je vier gezinnen op een dag bezoekt die in een crisis verkeren met hun kind, dan is het idioot om te denken dat je dat allemaal moeiteloos van je afschudt. Je raakt betrokken bij het probleem van het gezin en moet dus ook aandacht hebben voor je eigen stressniveau,” stelt Peeters. “Daarnaast wordt wel eens verwaarloosd dat je jezelf als hulpverlener ook machteloos kunt voelen. Ik word soms gek van de succesverhalen en pleit liever voor een wat meer realistische kijk. Als van de tien adviezen die je geeft er twee met succes uitgevoerd worden, dan ben je al goed op weg. Zelf vond ik het in het begin lastig om een gesprek met ouders af te sluiten, omdat niet al hun problemen al waren opgelost. In plaats van maar door te blijven gaan, heb ik geleerd dat het beter is om te erkennen dat het moeilijk is en je samen blijft zoeken, en dat je daar de volgende keer weer mee verder gaat.” Daarbij maakt het niet uit of je een hulpverlener bent met veel of weinig draagkracht, schrijft hij ook in het slot van zijn boek: “Wie begeleidingen van gezinnen met complexe problematieken blijft opstapelen zonder oog voor de eigen draagkracht, botst vroeg of laat op de grenzen van die draagkracht.” |

Boek winnen Vorig jaar verscheen het boek ‘Autisme in het gezin. Het gezin als hefboom voor verandering’ van Wilfried Peeters. Uitgave Garant, prijs € 21,90. Klik mag hiervan drie gratis exemplaren verloten. Mail om kans te maken voor 22 januari je motivatie naar redactie@ klik.org. Wilfried Peeters beschrijft in dit boek diverse stappen om in een gezin met een kind met autisme ouders te helpen bij het stimuleren van de ontwikkeling van hun kind en het bijsturen van gedrag. Momenteel werkt hij aan een nieuwe uitgave over autisme en probleemgedrag, die naar verwachting in het voorjaar bij Garant verschijnt.

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

gedragsdeskundige Illustratie Josje van Koppen

k ben met een collega in gesprek als ik buiten geschreeuw hoor. Ik luister even. “Sven,” zeg ik. “Ja, die ken ik,” antwoordt mijn collega, “ik heb het niet zo op hem.” Ik trek mijn wenkbrauwen op, waarna mijn collega uitlegt: “Hij kent mij ook, al was ik nooit betrokken bij hem. Hij maakte vroeger altijd seksueel getinte opmerkingen als hij me zag.” ”O?” reageer ik verbaasd. Ik weet veel van wat Sven allemaal kan doen, maar dit ken ik eigenlijk niet van hem. Wel het geschreeuw dat we nu horen. Het is al erg afgenomen in de loop der jaren. We werken met de methode Triple C en een van de elementen is dat we geen focus leggen op het probleemgedrag. We praten dus niet over wat we met zijn geschreeuw moeten, maar we kijken naar de gewone, menselijke behoeften van Sven en proberen daaraan te voldoen. Zijn grootste behoefte is duidelijkheid. Door zijn verstandelijke beperking en meer nog door zijn autisme begrijpt hij de wereld vaak niet. De wereld blijft ook niet hetzelfde; de ene dag is anders dan de andere. Dat kan leiden tot grote onrust in zijn hoofd en vervolgens in zijn lijf. Om hem duidelijkheid te bieden wordt het programma van Sven aangegeven op een

Duidelijk Sven is jong, blond, groot, breed en ziet er sterk uit – wat hij ook is. Hij heeft het regelmatig moeilijk met zichzelf. Dan slaat hij hard op alles wat hij tegenkomt en schreeuwt daarbij.

bord met pictogrammen. Op de groep van Sven werken ﬁjne begeleiders, die begrijpen hoe belangrijk het is hier goed en consequent mee te werken. Je programma staat op je bord en wat op je bord staat, gaat altijd door. Dat is voor Sven een belangrijke

houvast. Mijn collega is even stil. Dan vertelt ze: “Weet je, het is al een paar jaar geleden. Sven was toen veel onrustiger dan nu. Ik liep een keer naar mijn auto, toen ik Sven tegenkwam. Hij was samen met zijn begeleider. Hij wandelde met

een winkelwagen met lege ﬂessen, die ze blijkbaar aan het wegbrengen waren. Toen hij me zag, liet hij onmiddellijk zijn kar los en kwam op me af. Voor ik kon reageren pakte hij me vast en zei ‘Zullen we neuken?’ Ik schrok me rot. Zijn begeleider zag wat er gebeurde en kwam rustig aanwandelen. Sven zei het nog een keer. Waarop zijn begeleider reageerde: ‘Sven, staat dat op je bord?’ Sven moest even denken. ‘Nee,’ zei hij. ‘Wat staat er dan wel op?’ ‘Werken.’ ‘Nou dan. Loslaten en aan het werk.’ Sven liet me los en deed inderdaad wat de begeleider zei.” Ik ben beduusd. Wat een verhaal. Wat een rotervaring voor mijn collega, maar ik moet toch ook erg lachen. “Door die opmerking en de reactie van Sven moest ik ook lachen toen,” voegt ze eraan toe. “En ’s avonds heb ik dezelfde zin gebruikt bij mijn vriend.” Nu lachen we samen hardop. “Maar zonder dollen, door de reactie van de begeleider kreeg ik vertrouwen en minder onrust als ik sindsdien Sven tegenkwam. Ik weet nu precies wat ik hem moet vragen en eerlijk waar, ook als ík het hem vraag, helpt het!” Hoe eenvoudig en geniaal: Staat dat op je bord? Wat een geweldige begeleider! | Hilde Zevenbergen

Klik 9 2020 | www.klik.org

klikcasus

Ook een ethische kwestie waarmee je worstelt in je werk? Stuur je vraag (mag ook anoniem) naar Klik, redactie@klik.org

Beste ethicus, Anton is een leuke, spontane negentienjarige jongen. Hij woont inmiddels een jaar in een appartement voor kamertraining. Het koken en huishouden gaan hem redelijk goed af, hij is erg gemotiveerd om zelfstandig te gaan wonen. En hij heeft ook een paar leuke vrienden en vriendinnen om zich heen verzameld, waarvan eentje in het bijzonder: Natasja. Natasja woont ook in hetzelfde appartementencomplex. De twee zijn inmiddels tot over hun oren verliefd en vrijwel onafscheidelijk. Tenminste, voor zover dat nu gaat. De coronatijd was en is moeilijk, omdat ze oﬃcieel niet bij elkaar op bezoek mogen komen. Onze stichting staat bezoek niet toe als de 1,5 meter niet kan worden nageleefd. Hoewel er in andere teams wel ﬂexibel en in overleg met cliënten en hun verwanten met de maatregelen wordt omgegaan, is de mening van een dominante collega in mijn team bepalend: het zou te risicovol zijn als ze bij elkaar op bezoek komen. Dit is ook zo in de huisregels van de locatie opgenomen: bewoners mogen onderling niet in elkaars appartementen komen. Het gevolg is dat Anton en Natasja elders stiekem afspreken. Ik ben ze meerdere keren tegengekomen in het centrum en het park. Ik heb dit proberen bespreekbaar te maken in het team, om te kijken of we hier toch anders mee om kunnen gaan. Ik zit er erg mee dat we het hen nu zo moeilijk maken, en vind het ook lastig om tegen mijn collega’s in te gaan. Zij willen geen uitzondering maken omdat dat te onduidelijk zou zijn, maar is een relatie geen reden om bezoek wel toe te staan? Een persoonlijk begeleider

Klik 9 2020 | www.klik.org

Bezoekverbod bij relatie Geachte begeleider, We hebben allemaal te maken met de vrijheidsbeperkingen die de overheid ons oplegt in de strijd tegen het coronavirus. En iedere burger van Nederland heeft het recht om zelf te bepalen met wie en hoe je een relatie aangaat, ook als je zorg en/of ondersteuning vanwege je beperking ontvangt. In coronatijd gaat dit nu kennelijk toch anders, met de trieste gevolgen voor Anton en Natasja. Zij zijn afhankelijk van zorg van mensen die de regels nogal rigoureus interpreteren. Bovendien blijkt de mening van één medewerker bepalend en is zelfs opgenomen in de huisregels dat cliënten onderling niet bij elkaar op bezoek mogen komen. Zaak gesloten, geen discussie meer mogelijk? Zo eenvoudig ligt dit gelukkig niet. Goede zorg gaat om iets heel anders: namelijk het zorgvuldig afwegen van belangen en waarden op individueel niveau. Dat is dus niet het eenzijdig vastleggen van vrijheidsbeperkingen voor een hele groep cliënten in de huisregels. In huisregels mogen alleen regels worden opgenomen om de ordelijke gang van zaken en veiligheid te regelen. Bovendien stel je huisregels samen met de cliënten

op. Als je ingrijpt in de bewegingsvrijheid van mensen die verder gaat dan de huidige coronamaatregelen, dan is dat een forse vrijheidsbeperking. En is er sprake van onvrijwillige zorg, wat je individueel en zorgvuldig volgens het stappenplan van de Wet zorg en dwang moet bekijken. Het drastische bezoekverbod zoals dat aan het begin van de coronacrisis gold, is inmiddels ingehaald door de kennis die we nu hebben over de verspreiding en het verloop van besmetting met het virus. In reactie op je vraag of bezoek bij een relatie sowieso is toegestaan: een relatie is officieel geen reden, wonen op hetzelfde adres wel. Volgens de tijdelijke coronawet mag in instellingen één mantelzorger en een familielid of naaste een cliënt bezoeken. Als mensen zich aan de 1,5 meter afstandsregel kunnen houden, mogen er verschillende personen binnenkomen, tenzij er bijzondere omstandigheden zijn zoals besmetting met corona. Ook dan moet de instelling zoeken naar hoe bezoek van de familie/naaste wel mogelijk is, zoals door het laten dragen van persoonlijke beschermingsmiddelen.

klikcasus

Illustratie Auke Herrema

Het dilemma dat speelt bij Anton en Natasja mogen we dus niet met een algemeen ‘bezoekverbod’ afdoen. Je bekijkt ook in deze situatie wie op welke manier betrokken is en wat voor diegene belangrijk is: X Anton en Natasja hebben recht op het maken van eigen keuzes om hun leven in te richten zoals zij dit wensen. Daarnaast hebben zij recht op bescherming en goede zorg. X Mogelijk kwetsbare medecliënten en medewerkers hebben ook recht op bescherming van hun gezondheid en sociaal-emotioneel welzijn. Wat voor bescherming nodig is, is afhankelijk van de concrete situatie: in appartementen zal het risico op besmetting kleiner zijn dan in groepswoningen. X De zorginstelling heeft de maat-

schappelijke taak om verspreiding van het virus te beperken. Daarbij spelen dus waarden zoals veiligheid en de gezondheid van (mede-)cliënten, verwanten en medewerkers met hun gezinsleden. X En hoe zit dat met de waarden binnen jouw team? Zoals je schrijft lijken die niet echt op één lijn te liggen, dus is het nodig om daar juist een open gesprek over te voeren. Al deze belangen en waarden bespreek je in het team. Het liefst in aanwezigheid van Anton en Natasja, onder begeleiding van een gespreksleider. Voor ondersteuning hierbij kunnen Anton en Natasja een beroep doen op een verwant of een clientvertrouwenspersoon. Zo kom je samen tot een afgewogen besluit over wat in deze situatie goed is om

te doen. Bij dit overleg zullen er ongetwijfeld veel mogelijkheden blijken te zijn, zoals extra hygiëne, afstand houden van mede-cliënten en begeleiders, waardoor Anton en Natasja ook in hun eigen appartement van hun liefde voor elkaar kunnen genieten. | Ethicus Monica de Visser

‘Goede zorg gaat om het zorgvuldig afwegen van belangen en waarden op individueel niveau’ Klik 9 2020 | www.klik.org

fotoreportage Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Martine Sprangers

Conditietraining voor de hersenen Bij de Ronnie Gardiner Methode voer je bepaalde bewegingsoefeningen uit op muziek, waardoor je tegelijkertijd verschillende hersengebieden activeert. Bij zorgorganisatie Zozijn geeft dit cliënten met nietaangeboren hersenletsel energie, een betere balans of helpt dit om een lichaamsdeel te stimuleren. Klik 9 2020 | www.klik.org

Josien Hijink en Marieke de Koning van zorgorganisatie Zozijn laten een sessie zien van de Ronnie Gardiner Methode (RGM), waar ze allebei master-practitioner in zijn. In een ﬁlmpje maken mensen bewegingen in een vast ritme op de muziek. Ze kijken naar een scherm

Een vrolijk makende beweegmethode verbetert hersenfuncties

fotoreportage

‘Het verbetert de prikkelverwerking en verhoogt de concentratie’

waar, alsof het een muziekpartituur betreft, reeksen van symbolen staan. Die symbolen geven aan wat ze moeten doen: klappen in de handen, stampen met de voeten, met de hand slaan op het bovenbeen. De kleur van een symbool geeft aan of de beweging rechts, links of aan

beide kanten moet worden uitgevoerd. Tegelijkertijd spreken de mensen woorden uit die onder de symbolen staan: ‘Klap’ als ze klappen, ‘Boem’ als ze met hun rechtervoet op de grond stampen, ‘Beng’ als ze met beide handen op hun bovenbenen slaan.

De Ronnie Gardiner Methode is meer dan bewegen op muziek. Gardiner is een professionele drummer die in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw speelde met de jazzgrootheden der aarde. Nog steeds geeft hij op z’n 88ste optredens in het land waar hij al jaren

f Klik 9 2020 | www.klik.org

fotoreportage

Leren klappen

woont, Zweden. Op een gegeven moment wilde Gardiner naast het drummen iets doen dat betekenisvol zou kunnen zijn voor anderen. Hij ontwikkelde een methode die gebruikt kon worden om kinderen te helpen bij hun muzikale en motorische ontwikkeling. Al gauw bleek de methode ook geschikt om in te zetten voor mensen met aandoeningen aan het centraal zenuwstelsel (CVA, NAH, Parkinson, MS en dementie). Daarnaast wordt RGM toegepast bij volwassenen en kinderen met leer- en concentratieproblemen en bij mensen met een burn-out of depressie. Ook mensen met een verstandelijke beperking blijken er baat bij te hebben (zie kader rechts).

Je beter bewegen en concentreren Gardiner bedacht een methode waarbij ritme en muziek worden ingezet om beweging, spraak en Klik 9 2020 | www.klik.org

cognitie te stimuleren. Gehoor, zicht, motoriek, spraak en gevoel worden tegelijk geactiveerd. Hierdoor wordt de conditie van de hersengebieden, waar die functies zitten, verbeterd. Ook versterk je hiermee de verbindingen tussen de hersengebieden. En dat heeft weer zijn uitwerking op andere lichaamsen cognitiefuncties. Iemand kan bijvoorbeeld zijn hand weer beter bewegen of gaat zich er beter door concentreren. Josien en Marieke begeleiden vier groepen mensen met niet-aangeboren hersenletsel (NAH). Voor een deel zijn dat mensen die op het terrein van Zozijn wonen, voor een deel komen de mensen van buiten het terrein. Elke groep krijgt een uur RGM-training per week. Marieke: “De training bereiden we voor. We zoeken muziek uit die de deelnemers waarderen. Dat kan Nederlandstalige muziek zijn, maar ook Gouwe Ouwe-muziek of lichte klassieke muziek, bijvoorbeeld. Het tempo en de moeilijkheidsgraad van de bewegingen is aangepast aan wat de deelnemers kunnen.”

De oefeningen die de RGM-masters bedenken, sluiten aan bij wat de groep nodig heeft. Josien: “Een client heeft een hersenbloeding gehad. Ze kwam met een concreet doel naar RGM: ze wilde weer leren klappen. In de handen klappen zit vaak in de oefeningen. In het begin gingen de handen van de vrouw langs elkaar heen, maar toen ze een jaar RGM had gevolgd, kon ze de handen weer op elkaar krijgen.” Een andere cliënt had door een hersentumor moeite met balans. “Met haar hebben we geoefend om met de rechterhand het linkerbovenbeen te raken. Die beweging stopten we in de oefeningen. In het begin deden we dat in een rustig tempo. Het vergt namelijk veel concentratie om het goed te doen. Geleidelijk aan verhoogden we het tempo van de muziek. Na een tijdje kon ze in normaal tempo de beweging bijna helemaal goed uitvoeren en verbeterde haar balans.” Het is ook mogelijk om de ‘partituur’ aan te vullen met nieuwe woorden. Marieke: “Een logopediste maakte voor mensen met spraakproblemen een speciale oefening. Binnen onze doelgroep komt het vaker voor dat mensen stotteren of moeite hebben zich te uiten en woorden uit te spreken. Naast de bekende symbolen staan er nu ook andere woorden als ‘ja’ en een speciale ‘nee’ in de ‘partituur’. Ook wordt er afgewisseld in volume door de woorden hard en zacht uit te spreken. Al doende, in het ritme van de muziek, krijgen de mensen weer zelfvertrouwen en leren zich beter te uiten en makkelijker te praten.”

Vrolijk en verslavend RGM is een vrolijk makende methode. De combinatie van muziek en bewegen verhoogt de stemming en

dokter

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking.

werkt soms verslavend. Marieke: “Eén groep die ik begeleid doet het al vijf jaar. Omdat ze het zo fijn vinden, houden ze altijd de middag waarop de RGM-training gegeven wordt, vrij. Maar het is niet alleen gezellig: ze maken ook vorderingen. Ze krijgen oefeningen die complexer zijn en in een hoger tempo gaan.” Daarnaast zien de RGM-masters ook dat door de lessen het zelfvertrouwen en de concentratie toenemen. En dat de lessen energie geven. Marieke: “We krijgen te horen van mensen die normaal altijd moe zijn, dat ze na een RGM-les hun huis gaan schoonmaken of een stuk gaan fietsen.” Om die reden is de methode niet alleen goed voor mensen met een beperking. Josien: “Omdat mensen er energie van krijgen en in een betere stemming komen, is RGM eigenlijk voor iedereen geschikt tussen de 6 en 100 jaar.” | Meer informatie en filmpjes over de methode vind je op www.rgm-nederland.nl. Josien Hijink vertelt over RGM met cliënten van Zozijn op YouTube: www.youtube.com/ watch?v=mJsrXgtXixI.

LVB & psychiatrie Muziektherapeute Joosje van Liempd was op zoek naar werkvormen die voor haar doelgroep, mensen met een licht verstandelijke beperking en psychiatrische problematiek, kon worden ingezet. Joosje werkt bij GGZ Oost Brabant in Boekel. “Het moest een werkvorm zijn die mensen met een licht verstandelijke beperking een vaste structuur biedt en hun niet zou overvragen.” RGM paste in dit plaatje. “Ik heb verschillende groepen die RGM krijgen als onderdeel van hun therapieprogramma. Ik merk dat het stemmingsverbeterend werkt. Omdat je zo veel tegelijk moet doen, kun je niet piekeren, stemmen horen of dwanghandelingen uitvoeren. Het hoofd wordt er leeg van.” Joosje ziet meer resultaten. “Na een aantal weken verbetert de prikkelverwerking en verhoogt de concentratie van de deelnemers. En sommigen leren hun lijf er beter door aansturen.” Bovendien, zegt Joosje, “zet je tijdens RGM verschillende delen van je hersenen tegelijkertijd in. Dat is een goede oefening voor iedereen. Het geeft niet als dat in het begin niet meteen lukt. Ik zeg dan altijd: ‘Dat is juist goed, pas dan leer je je hersenen iets nieuws.’”

C ona en autisme Elke werkdag word ik wel met de diagnose autisme geconfronteerd. Maar een diagnose in het dossier zegt in dit geval vaak te weinig over hoe ik als arts iemand kan helpen. Of wat iemand met een verstandelijke beperking en autisme nodig heeft nu corona alles overhoop gooit. Naast de diagnose autisme speelt het ontwikkelingsniveau van een cliënt, samen met het karakter, een rol in de uitingsvorm van autisme. Er zijn dan ook verschillende scenario’s mogelijk bij dezelfde diagnose. Chiel is een man met een matige verstandelijke beperking en autisme. Helaas heeft hij nu koorts en is aan het hoesten, waardoor hij getest moest worden op het COVID-19-virus. Omdat hij in een woongroep woont, bleef hij in afwachting van de uitslag in quarantaine in zijn kamer. Bij personen met autisme kan quarantaine verschillend uitpakken, zo zag ik (helaas) de laatste tijd maar wat vaak. In het geval van Chiel was de reden voor hem om in zijn kamer te blijven ‘ziek zijn’. Dit zat zo in zijn hoofd. Voor Chiel is ziek zijn een reden om op bed te gaan liggen en daar niet meer vanaf te komen. En zo was quarantaine voor hem goed uit te voeren. Toen bleek dat de test negatief was, mocht hij weer gewoon zijn kamer uit. Dat was lastig. Chiel had namelijk nog niet goed begrepen dat hij beter was. Aan mij de taak om als dokter tegen hem te zeggen dat hij niet meer ziek was. Chiel kwam daarna uit bed en vervolgde zijn normale routine. Ondertussen in een buurgroep hadden we de grootste problemen om Stijn in zijn kamer te houden. Ook bij hem dachten we aan een mogelijke besmetting met corona, waardoor ook hij in zijn kamer moest blijven. Stijn heeft een ernstige verstandelijke beperking en, net als Chiel, autisme. Waar Chiel in zijn bed ging liggen omdat hij ziek was, had Stijn andere ideeën bij quarantaine. Doordat hij op zijn kamer moest blijven, was zijn dagprogramma zo erg verstoord dat hij daarvan helemaal in de war raakte. Stijn kwam steeds zijn kamer af en pakte zijn jas van de kapstok. Deze bracht hij dan naar de begeleiding. Zijn manier om te zeggen: ik wil naar de dagbesteding. Hoe konden wij hem nu meer duidelijkheid en structuur bieden? In overleg met de gedragsdeskundige ging hij afwisselend naar zijn eigen kamer en naar een leegstaande, aparte ruimte vlak naast de woning. In die ruimte kon hij bijvoorbeeld spelen met de blokken, iets wat hij graag doet. Hierdoor werd hij iets rustiger, al bleef hij duidelijk ontregeld door de andere daginvulling. Omdat hij moeilijk te begeleiden was, besloot ik hem in afwachting van de test wat rustgevende medicatie te geven. Gelukkig hielp dit goed en accepteerde hij de situatie beter. En dat was maar goed ook, want helaas bleek hij positief te zijn. De quarantaine kwam daarmee op een totaal van 14 dagen. Stijn knapte snel en goed op van het virus. En met zijn medicatie konden we ook weer stoppen, nu zijn normale leven weer was opgestart. Zo zie je maar, beiden dezelfde diagnose, maar toch twee keer een andere aanpak. Klik 9 2020 | www.klik.org

seksueelmisbruik Tekst Tjitske Gijzen Fotografie Angela Jütte, uit het fotoboek van de LFB

Dappere vrouwen vertellen over hun misbruik en de hulp daarna

Hulp na misbruik Slachtoﬀers van seksueel misbruik die vertellen wat hen helpt of juist niet. In een project van de LFB delen zes vrouwen met een verstandelijke beperking hun ervaringen. De indringende verhalen maken duidelijk dat er vooral beter naar slachtoﬀers moet worden geluisterd.

Seksueel misbruik komt vaker voor bij mensen met een verstandelijke beperking dan zonder, zo blijkt uit cijfers van Rutgers: maar liefst 72% van de vrouwen en 44% van de mannen met een verstandelijke beperking is misbruikt (tegenover respectievelijk 56 en 21% in de algemene bevolking). “Er is te weinig aandacht voor,” zei gz-psycholoog Marianne Heestermans begin oktober bij de première van de ﬁlm ‘Dat je het niet meer hoeft weg te stoppen’. “Slachtoffers krijgen soms letterlijk te horen dat ze er niet over mogen praten.” Tijd om slachtoffers zelf aan het woord te laten, de gedachte achter

therapeut, vertelt: “Het begon met iets kleins en ging steeds verder,” vertelt ze. “Omdat het een-op-een was, kon ik niet om hulp roepen. Collega-zorgverleners hielden elkaar de hand boven het hoofd. Ik werd niet geloofd, omdat ik in een rolstoel zit, dus zou er niets gebeurd kunnen zijn.” Ook bij Marjan zit het hoog dat ze niet werd geloofd. “Van mijn 12e tot mijn 35e ging het door. Ik kon mij niet verdedigen en zocht de schuld bij mezelf. De maatschappelijk werker was pet. Hij geloofde me gewoon niet.” Mirjam werd als kind misbruikt en

Z gverleners hielden elkaar de hand boven het hoofd, ik werd niet geloofd het ﬁlm- en trainingsproject van de LFB. In drie intensieve draaidagen in de zomer van 2020 gingen zes vrouwen terug naar nare tijden en kregen soms confronterende vragen. Kim, die misbruikt werd door haar Klik 9 2020 | www.klik.org

in de puberteit weer, door dezelfde man. “Ik wou eigenlijk niet dat hij bij me kwam wonen. Ik kreeg met dezelfde jongen seksuele voorlichting, terwijl hij alle meiden van de groep al had gehad. Mijn ouders hadden niet

in de gaten dat er iets was. Ik was een redelijke binnenvetter, ook door mijn autisme.”

Bang Het opkroppen van het misbruik had nare gevolgen. Mirjam: “Ik had nachtmerries en kreeg driftbuien. Dan moeten begeleiders nadenken waarom, ze zien je vaak als moeilijk persoon. Dat komt ergens door. Er werd naar me geluisterd, maar geen begrip getoond. Ik ben altijd bang geweest.” Kim kreeg psychische klachten doordat ze er niet over kon praten: “Ik duwde het de hele tijd weg. Als niemand je gelooft terwijl je zoiets heftigs meemaakte, dan moet je die spanning kwijt op een vervelende manier. Ik beschadigde mijzelf en schreef afscheidsbrieven. Alle hulpverleners die ik had, zeiden dat het door mijn rolstoel kwam dat ik suïcidaal was. Het misbruik mocht ik niet bespreken.” Ook Dounia begon zichzelf pijn te doen nadat ze voor de tweede keer misbruikt was. “Ik walgde van mezelf. Ik dacht dat ik na de therapie van de eerste keer sterker was gewor-

seksueelmisbruik

den, maar ik bevroor. Ik vertelde het pas na een jaar aan mijn moeder, omdat het haar eerder zo’n verdriet had gedaan.” Bij Marjan merkte haar begeleider dat er wat was. “Als ik onverwachts een schouderklopje kreeg, zag hij dat

Het is tijd om slachtoﬀers van misbruik zelf aan het woord te laten, was de gedachte achter het ﬁlm- en trainingsproject van de LFB

ik angstig was. Toen ik het vertelde, zei hij: ‘Wat heb jij veel meegemaakt’ en pakte zo mijn hand. Dat heeft me gesteund.” Lindsey viel het zwaar om te vertellen over het misbruik: “Er kwamen

Leren van slachtoffers Het project ‘Leren van slachtoffers van seksueel misbruik’ is samen met mensen met een verstandelijke beperking door de LFB ontwikkeld en bestaat uit: X De film ‘Dat je het niet meer hoeft weg te stoppen’ met de verhalen van slachtoffers X Een fotoboek van de opname en filmdagen, met uitspraken van deelnemers X Een driedaagse training voor aandachtsfunctionarissen seksueel misbruik X Drie themabijeenkomsten voor mensen met een verstandelijke beperking, familie en begeleiders. “Ik heb respect voor iedereen die heeft meegewerkt. Ik hoop dat we hiermee in de toekomst het leed

kunnen verzachten voor mensen die slachtoffer zijn van seksueel misbruik, doordat hulpverlening de goede dingen weet te doen door de film en bijbehorende training,” zei Ellis Jongerius, directeur LFB Nederland, bij de lancering begin oktober. Het project is ontstaan uit een idee van gz-psycholoog Marianne Heestermans, waarbij filmmaker Loes van Veen verantwoordelijk was voor de productie, manager LFB Joost Blommendaal voor het projectplan en de financiering, en Lian Nuyten samen met Mireille de Beer voor de projectleiding vanuit de LFB. Meer informatie via toolkit@lfb.nu en op www.lfb.nu/leren-vanslachtoffers-van-seksueelmisbruik/.

mannen van de politie aan wie ik alles tot in details moest vertellen. We gingen naar de plek terug, ik zag alles weer in mijn hoofd zoals het gebeurde.” Niet alle therapieën die ze kregen hielpen. Lindsey: “Ik kreeg psychomotorische therapie, met praten, bewegen en vertrouwensoefeningen. Maar dat was niet echt gericht op het seksueel misbruik.” Mirjam: “Ik vertelde het uiteindelijk aan begeleiders die ik vertrouwde en kreeg gesprekken met psychologen, orthopedagogen, heel die rataplan. Terwijl hij alleen maar naar een andere groep moest. Ik voelde me de dader, hij leek het slachtoffer. Omdat ze met een psycholoog kwamen, was het alsof ik gek was.” Kim kreeg medicijnen en traumatherapie. “Zodat als iemand me aanraakt, ik niet gelijk zo schrik. Ik werd van psychiater naar psycholoog gestuurd, daar word je niet beter van. Als je psycholoog ‘s avonds weg is, zit jij met de gebakken peren.”

Klik 9 2020 | www.klik.org

seksueelmisbruik De vrouwen met de ﬁlmcrew en projectmedewerkers van de LFB

Praat erover Marjan wil met haar verhaal laten zien dat er over misbruik gepraat moet worden. “Ik stopte het altijd weg. EMDR hielp mij om het beter te verwerken. Ik wil nog therapie zodat ik de angst overwin. Als ik met mijn vriend vrij, is het soms pijnlijk en zie ik hem als de ver-

Voor Lindsey werkte het meedoen aan het ﬁlmproject helend

Klik 9 2020 | www.klik.org

krachter. Ik wil dat mensen het serieus nemen en naar ons luisteren.” Mirjam: “Praat met ons en niet over ons, zodat we zelf kunnen beslissen of wij die psychologen willen.” Dounia ontdekte bij het ﬁlmen dat ze bepaal-

de dingen nog niet had verwerkt en startte met EMDR. “Ik zie het misbruik nu anders, ik vroeg er niet om. Hij is de schuldige.” Ze wil een voorbeeld zijn voor lotgenoten. “Als jij dit ook hebt meegemaakt, bel of ga naar iemand toe, wacht hier niet te lang mee.” Kim wil dat mensen beseffen dat je dit in een rolstoel ook kan gebeuren. “Je blijft afhankelijk van anderen, het is lastig om mensen te vertrouwen. Als het gebeurt, praat met iemand die je vertrouwt, want het zijn geen fijne gesprekken. En probeer je leven te blijven leven.” Lindsey vond het spannend, “maar de film werkte helend. Door het seksueelmisbruiktrauma heb ik een conversiestoornis en last van aanvallen. Sinds ik aan de film en dit project meedeed gaat het goed met mij. Ik heb al een jaar geen aanvallen meer. Ik hoop dat de film veel wordt ingezet.” Ook Maaike is blij dat de film er is. “Ik vond het moeilijk om mee te doen, maar heb het toch gedaan. Mijn advies aan anderen is ook om het niet in je te houden.” |

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

persoonlijk Illustratie Joep Bertrams

andaag zwiert en huppelt Saihily mijn spelkamer binnen. Haar energie is opvallend, gezien het feit dat ze behoorlijk wat trauma’s en hechtingsproblemen heeft. Haar moeder was al snel na haar geboorte fysiek en emotioneel afwezig. Vader kwam te overlijden aan een overdosis drugs. Gelukkig was er een familielid dat zich over Saihily kon ontfermen. Eenmaal op een kinderdagverblijf bleek dat Saihily een ontwikkelingsachterstand had. Naast emotionele verwaarlozing, was er ook sprake van een verstandelijke beperking. Terwijl Saihily haar jas uitrekt, begint ze al te praten. Haar wijsvinger prijkt naar het plafond. Ze is ergens verbolgen over en we moeten het daar echt even over hebben, zo deelt ze mij mede. Rustig schenk ik wat chocomelk voor haar in en we gaan zitten. “Er is iets belachelijks,” zo begint ze haar verhaal, “het heeft met corona te maken. Iedereen denkt er anders over,” zegt ze, “en ik word er gek van. De één zegt dat het door vleermuizen komt, de ander geeft de Chinezen de schuld en op YouTube zeggen mensen dat corona niet bestaat. Maar dat laatste is niet waar, want heel veel mensen worden ziek en liggen in het ziekenhuis.”

De oplossing voor corona Iedere vrijdag zwiert Saihily op dezelfde tijd mijn spelkamer in. Ze loopt niet, ze rent niet, ze zwiert. Om haar heen dwarrelt een wind van positieve energie. Mijn spelkamer wordt vol leven als zij binnen is.

“Goh,” zeg ik. “Je hebt heel veel verhalen gehoord over corona. En iedereen zegt iets anders.” Saihily knikt hard van ‘ja’ terwijl ze nog een slokje van haar chocomelk neemt. “En weet je, Margreet, het maakt eigenlijk niet uit nu waar het

door komt, want er is maar één oplossing,” zo gaat haar verhaal verder. Ik herhaal haar woorden, “Oh, het maakt niet uit waar het door komt?”, wat haar aanspoort om verder te vertellen. “De oplossing is, Margreet,

dat we het samen doen, met zijn allen. Dat is wat corona ons leert, we kunnen het alleen samen doen.” Ze kijkt me aan en knikt hartstochtelijk. Ik knik met haar mee. Vervolgens pakt ze een speelgoedkassa en de winkelspulletjes uit de kast, en richt haar eigen winkel in. Het wordt haar domein, haar plek waar ze invloed heeft. Ik krijg, als therapeut, de rol van klant toebedeeld. De klant moet aanbellen en wachten tot de winkel open gaat. Als de winkelier zover is, dan doet zij de deur open. Ze draagt een mondkapje. “Mevrouw, u moet eerst naar huis en een mondkapje op doen. Zo mag u niet de winkel in,” zegt ze streng. Met hangende pootjes gaat de mevrouw terug naar huis. Ze doet haar mondkapje voor en gaat terug naar de winkel. Daar wordt ze binnen gelaten. “Goed zo mevrouw, corona lossen wij samen op. Als het allemaal achter de rug is, dan mag het mondkapje weer af.” Na drie kwartier spelen over Saihily’s diepste gevoelens, angsten en oplossingen zwiert ze de spelkamer weer uit. Ze slaakt bij de deur een zucht van verlichting. “Dit was fantastisch,” zegt ze. Trots kijk ik haar na. Wat een wijsheid en levenskracht. Daar kunnen we nog een hoop van leren. | Margreet Pereboom

Klik 9 2020 | www.klik.org

integratiekunst Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Roy te Lintelo

Mensen met en zonder een verstandelijke beperking ontmoeten elkaar in een kunstproject

Kunst als leerproject voor inclusie Mensen met en zonder een verstandelijke beperking leven meestal in twee verschillende werelden. De interactieve tentoonstelling ‘Wat je niet ziet, bestaat niet/wel!’ met kunst gemaakt door koppels van mensen met en zonder een beperking, bracht die twee werelden bij elkaar.

Consortium All-in, waar verschillende organisaties deel van uitmaken, kreeg eind 2019 vanuit het landelijke IDOLS-project de vraag hoe de sociale participatie van mensen met een verstandelijke beperking in de regio Twente kan worden bevorderd. IDOLS verbindt grote maatschappelijke uitdagingen aan de creatieve en culturele sector. Anne Gehring en Vera Ketelaars, die deel uitmaken van het consortium, kwamen op het idee om een interactieve tentoonstelling te organiseren. De theatermakers hadden wel een voorwaarde. Ook de organisatie van het evenement moest inclusief zijn. Bij Atelier ’t Meera en zorgorganisatie Aveleijn vroegen ze of er iemand was die met ze wilde meewerken. Judela Vrolijk, die bij Aveleijn woont en werkt bij het atelier, stapte gelijk naar voren: “Ik wil meedoen!”

De specialen De belangrijkste vraag waarmee het consortium aan de slag ging, was: waarom komen mensen zonder een beperking zo weinig in contact met mensen met een beperking? Anne: “Op een buurtbarbecue die Aveleijn Klik 9 2020 | www.klik.org

e verstandelijk and met een m ie et m en elduo’ vorm en een ‘prokk expositie kondringstour doorlopen de n va s er erva Bezoek daarmee een beperking en

organiseerde, zaten buurtbewoners bijvoorbeeld aan de ene kant van de ruimte en de bewoners van Aveleijn aan de andere kant.” Om de kloof tussen de twee werelden minder diep te maken, bedacht het trio om kunstenaars met en zonder een beperking te laten samenwerken en dat proces vast te leggen. Hoe kwamen ze dichter bij elkaar? Wat konden ze van elkaar leren? Ze koppelden drie kunstenaars met een beperking van Atelier ’t Meera, ‘de specialen’, aan kunstenaars zonder een beperking, ‘de normies’. Ruim drie maanden gingen de koppels samen aan de slag. Mojgan Azimi Lisar, ar-

tistiek coach en persoonlijk begeleidster van Atelier ‘t Meera, ondersteunde de koppels en stuurde tijdens het (creatie)proces bij als dat nodig was. “Olie en water laten zich niet zomaar vermengen.”

Gelijkwaardigheid Gaandeweg het (creatie)proces kwamen de makers erachter dat de zoektocht naar gelijkwaardigheid een complexe weg is. Het helpt als de kunstenaars een klik hebben, als ze kunnen meewegen met wat er gebeurt, als ze proberen echt contact te maken. Maar dat kan ook lastig zijn en dan schuurt het. De kunst is om daar weer van te leren.

integratiekunst

Prokkelduo Onderdeel van de tentoonstelling was dat zogenaamde prokkelduo’s van bezoekers met en zonder een beperking de kunstwerken samen bewonderen. Het idee is dat door samen een tentoonstelling te bekijken en erover te praten de verschillen wegvallen en er ruimte is voor echt contact. Op de opening bezocht ik (journaliste Mariët Ebbinge, red.) de tentoonstelling samen met iemand met een verstandelijke beperking, Bettine (38) uit Hengelo. Bettine is creatief en maakt onder andere zogenaamde dromenvangers. We beginnen met een vraag- en antwoordspel. Een ervaringsdeskundige van de LFB legt uit wie ze is en wat de bedoeling is. Met het spel ‘Kleine menselijke handleiding voor de eerste ontmoeting tussen iemand met en iemand zonder een beperking’ leren Bettine en ik elkaar beter kennen aan de hand van vragen. “Ik zie een vrolijke vrouw voor me die er zin in heeft,” antwoordt Bettine op de vraag ‘Als ik naar jou kijk zie ik…’ Zij vraagt mij: ‘Hou je van stilte, waarom wel of niet?’ Als ik antwoord: “Ja, heel erg. Ik mediteer ook af en toe”, reageert Bettine: “Net als in Chateau Meiland.” Door het beantwoorden van de vragen is het ijs gebroken en kunnen we aan onze tocht langs de kunstwerken beginnen. We beginnen met de teksten te lezen die bij het begin staan. Daarop staat onder meer een tekst van Judela: “Ik ben wie ik ben. Soms denk ik dat ik een beperking heb, soms niet.” Bettine heeft niet het gevoel een beperking te hebben: “Ik ben gewoon mezelf. Je moet gewoon met elkaar omgaan.” Al babbelend kijken we naar de kunst. Eerst zien we de schilderijen met de tijgers van Daniëlle en Angela. We vinden ze allebei mooi, vooral het schilderij met de tijger die in een mens verandert. Bettine zou dat thuis wel aan de muur willen hebben hangen. “Van mij krijgen Daniëlle en Angela een 10,” zegt ze.

Kunstenaars Jasper Schütz en Robert Schepers houden alle twee van muziek. Ze hadden daardoor vanaf het moment dat zij elkaar ontmoetten een klik. De kunstenaars ontwierpen een soundgun (zie foto onderin pagina 26), een geweer dat eigenlijk een interactief muziekinstrument is. Door dit unieke instrument willen ze geweld ombuigen naar muziek. Helaas was, wegens ziekte van Jasper, de soundgun nog niet af. Wel lag er een prototype in de gereedschapskist

Ook het kunstwerk van Jasper en Robert bewonderen we. Het is een mooie vondst om muziek uit een geweer te laten komen. We vinden het allebei grappig dat Jasper in een tekst zegt dat hij Aveleijn alleen kende als parkeerplek. Hij vond het leuk om met Robert samen te werken. “Sommige van mijn vrienden zijn vreemder dan Robert,” staat ergens. Robert zegt over Jasper: “We zien elkaar als mooi en flamboyant” en “Samenwerken is voelen, luisteren en begrijpen.” Een goeie instelling vindt Bettine. De volgende kunstwerken, de ‘monsters’ van Chantal en Aalt, vindt Bettine knap gemaakt. En dat ben ik met haar eens. Het zijn leuke wezens die in een eigen wereld leven, lijkt het. De samenwerking tussen Chantal en Aalt ging zo goed, omdat ze samen veel plezier hebben gehad in het creatieproces. Dat zien we terug in de kunstwerken. We sluiten de tentoonstelling af met een leuke creatieve opdracht, die niet gaat over tekenen, maar over kijken. Bettine en ik mogen elkaar tekenen. Maar dan op een andere manier. We krijgen de opdracht om elkaars gezicht goed te bekijken. Daarna mogen we het uit ons hoofd op papier natekenen. Vervolgens mogen we met kleuren, elkaar aankijkend en zonder op het papier te kijken, het kunstwerk afmaken. Er ontstaan mooie abstracte portretten. Het was een leuke middag, zeggen we na afloop bij een drankje. We vinden elkaar fijn gezelschap. We wisselen telefoonnummers uit en gaan dan ieder onze eigen weg.

Ze kan niet tegen cha , iets waar de theatermakers juist weer meer bij gedijen dat al voorzichtig te proberen was. Chantal Ganglbauer en Aalt van de Glind zijn met de amorfe monsters aan de slag gegaan die Chantal graag tekent en schildert (zie foto bovenin

pagina 26). Van haar figuren maakte Aalt foto’s die ze samen in 3D-monsters omzetten. De 3D-figuren verwerkten ze vervolgens in een animatiefilmpje. Robert maakte hierbij de muziek. Aalt bewoog met Chantal

Klik 9 2020 | www.klik.org

integratiekunst Chantal maakt monst een animatie van ma erschilderijen, waar ze voor de tentoo nstelling akte met kunstenaar Aalt

mee en vulde haar aan. Het derde duo, Daniëlle Spoelman en Angela van Regteren, daagde elkaar uit met hun kunst. Ze vulden elkaars kunstwerken aan. Op één doek schilderde Daniëlle bijvoorbeeld een vrouwenﬁguur. Angela werkte dat verder uit tot een half tijger-half mens-ﬁguur dat zijn vlekken verliest. De vlekken zien eruit als tranen. Op een ander, groter, doek is een engel weggekrast. Het lijkt alsof dit werk de ervaring van de makers tijdens het creatieproces weergeeft.

Zoektocht De tentoonstelling is het eindresultaat van een intensieve samenwerking die ruim drie maanden heeft geduurd. Er kwamen mooie dingen uit de samenwerking voort. Maar er gingen ook dingen mis. Anne: “Op de laatste bijeenkomst voor de opening van de tentoonstel-

Samenwerken is voelen, luisteren en begrijpen

Kunstenaars Jasper en Robert ontwierpen een soundgun, een geweer dat geweld omzet in muziek

Klik 9 2020 | www.klik.org

ling vertelden de kunstenaars met een beperking ons hoe zij het proces hadden ervaren. Dat was best confronterend. Zij zeiden bijvoorbeeld dat ze zich niet altijd begrepen en soms zelfs gekwetst hadden gevoeld.” Judela legt uit: “Mensen met een beperking leven vanuit hun hart. Woorden kunnen daardoor harder binnenkomen dan ze zijn bedoeld.” Bovendien, zegt Anne, duurt het bij hen meestal langer voordat emoties, ontstaan in een heftige situatie, zijn verwerkt. “Ik ben dat de volgende dag kwijt. Iemand met een beperking heeft er meerdere dagen voor nodig.” Samen met de kunstenaars beleefden de makers een avontuur en leerden van elkaar. Anne: “In het begin kon Judela ons niet altijd volgen, omdat we te snel praatten. Toen ze ons dat duidelijk had gemaakt, zijn we rustiger gaan praten en werd het contact makkelijker.” Judela heeft ook structuur nodig. Ze kan niet tegen chaos. Iets waar de kunstzinnige theatermakers Anne en Vera juist weer meer bij gedijen. Vera: “We probeerden zoveel mogelijk rekening te houden met Judela’s behoefte aan structuur. Soms ging het niet goed en kreeg ze te veel prikkels. Dan was het chaos op chaos.” Anne vult aan: “Voor zowel ons als organisatoren als voor de kunstenaarsduo’s is het een zoektocht geweest. ‘Wat kun je samen doen?’ ‘Wat kun je van iemand vragen?’ | Zie ook: www.wereldzonderverschil. nl/verhalen/iedereen-doet-mee

seksuoloog

Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg

Seksuele vo keur Kunstenaarskoppel Chantal en Aalt Chantal en Aalt maakten samen kunst voor de tentoonstelling. Van begin af aan was er een klik tussen die twee. Chantal: “Ik vond het heel gaaf om met Aalt te werken.” Ook vonden ze elkaars kunst mooi. Aalt maakt foto’s van alledaagse, intieme taferelen die hij zelf afdrukt in de doka. Chantal: “Het is geweldig wat hij doet.” Chantal maakt schilderijen met monsters erop. Toen Aalt ze voor het eerst zag, vond hij ze wonderschoon. “Er zit een enorme kwaliteit in.” Al snel ontstond het idee om met de monsters verder te gaan. Daarvoor werden ze omgezet in 3D-poppetjes. Aalt mocht hiervoor Chantals schilderijen mee naar huis nemen om te kopiëren. “Als je dat toestaat, is er vertrouwen. En dat is de basis voor iedere goede samenwerking.” Daarna zijn ze wekenlang gaan knippen en plakken om er de 3D-figuurtjes van te maken die op de tentoonstelling in een donkere kamer zijn opgesteld. Met een zaklamp kun je ze bezichtigen. “Zo hebben we een eigen wereld, een spookhuis, gecreëerd.” De 3D-figuren zijn ook gebruikt voor een filmpje waar ze beiden de stemmen van hebben ingesproken. “Chantal kan verschrikkelijk goede monstergeluiden maken.” In elke fase van het creatieproces was het weer zoeken naar hoe ze samen moesten werken. Aalt: “Je wilt samen kunst maken waar beide kwaliteiten in zitten en elkaar niet overstemmen.” Maar ze vonden elkaar elke keer weer, ook toen ze samen de tentoonstelling inrichtten. Aalt: “Daar nam ik de leiding, maar ik was me er wel bewust van. Ik wilde het samen doen.” De kunstenaars zijn trots op het resultaat en hun samenwerking. Aalt ziet Chantal niet als iemand met een beperking. “Met Chantal was het fijn samenwerken, omdat er vertrouwen is over en weer.” Ook Chantal kijkt er met een goed gevoel op terug. “Ik heb een goeie band met Aalt gekregen.” Zij zullen zeker contact houden.

Ik maak kennis met Richard, een man met een licht verstandelijke beperking van 31 jaar. Hij heeft een vaste baan, een eigen appartementje en z’n rijbewijs. Richard gaat gebukt onder het idee dat hij abnormaal is op seksueel gebied. Hij voelt seksuele opwinding bij bepaalde vrouwenschoenen met hoge hakken. Richard heeft thuis een grote verzameling van mooie damesschoenen. Sommige exemplaren in zijn schoenmaat. Als hij erover vertelt straalt hij, maar daarna komt altijd de schaamte en het gevoel dat hij niet deugt. Richard verlangt naar een seksuele relatie met een vrouw, maar ziet dit niet gebeuren door zijn “rare afwijking”, zoals hij dat zelf noemt. Hij maakt zich druk over hoe dit in zijn leven nou is ontstaan, vraagt zich af of hij diep in zijn hart liever een vrouw wil zijn, terwijl hij dat helemaal niet voelt. Hij wil vooral deze seksuele voorkeur niet meer hebben. Seksuele voorkeur, dat wat ons aantrekt, opwindt, waarover we graag fantaseren, ontstaat stap voor stap in onze biologische, psychologische, sociale ontwikkeling. Het is als onze voorkeur voor eten en drinken, uniek gevormd. Het weg willen hebben van die seksuele voorkeur werkt vaak averechts. Het verlangen vervormt en wordt sterker en de schaamte nog groter. Het leren omgaan met het seksuele verlangen geeft een veel positiever seksueel perspectief. Bij Richard in de behandeling ligt de focus dus vooral op het geruststellen, het leren accepteren van zijn seksuele voorkeur en het een plek in zijn leven geven zoals hij het vindt passen. Dit werkt voor hem. Zijn gevoelens van schaamte worden langzaam minder en hij kan meer voluit genieten van zijn seksualiteit op zijn unieke wijze. Richard loopt rechterop alsof er letterlijk een last van zijn schouder is gevallen. Na een aantal maanden komt hij stralend binnen. In de flat is hij een heel leuke vrouw tegengekomen, ook met een licht verstandelijke beperking. Richard wil zijn vriendin Marleen graag eens meebrengen om met z’n drieën te praten over een fijne seksuele relatie en zijn seksuele voorkeur voor mooie damesschoenen. Inmiddels kunnen we door corona niet live afspreken, maar via videobellen lukt het ook. Als een verliefd koppeltje op de bank verschijnen ze in beeld op mijn laptop. Het blijkt dat ze samen al heel veel hebben uitgewisseld over seksualiteit. Richard weet van de vervelende seksuele gebeurtenissen uit haar verleden en wat ze leuk vindt met seks en echt niet wil. Marleen weet van Richards seksuele voorkeur, zijn fantasie en zijn mooie schoenenverzameling. Ze hebben zoveel respect voor elkaars eigenheid. Daar zou menig stel een voorbeeld aan kunnen nemen! Het is duidelijk dat we kunnen afsluiten. Ze redden het zelf heel goed. Vandaag krijg ik een appje met een foto van Richard en Marleen samen met een duim omhoog en een dankwoordje. Ik voel alleen maar dankbaarheid terug, wat een fijne samenwerking was dit! | Daphne Kemner, orthopedagoog-seksuoloog NVVS Prinsenstichting/Zodiak Klik 9 2020 | www.klik.org

verschenen

Studieboeken

Begeleiden met muziek In het boek ‘Muziekagogie, een handreiking’ krijg je van Yolanda Hulscher inspiratie om muziek meer in te zetten in de zorg voor mensen met een beperking. Muziek heeft een positieve invloed op onder andere taal, motoriek, geheugen, cognitie, sociale vaardigheden, ontwikkeling, maar ook op pijnbeleving. Dat blijkt uit onderzoek van diverse neurowetenschappers. Het boek van Yolanda Hulscher (muziekagoog, trainer in de methode Beleven in Muziek en als docent verbonden aan de opleiding muziekagogie) inspireert naast muziekagogen ook andere medewerkers in zorg en onderwijs meer gebruik te maken van zowel de kracht van luisteren naar muziek als actief musiceren. Grofweg kun je stellen dat muziek kan ontspannen of juist kan activeren. Daarmee maak je al een belangrijke keuze. Zeker bij cliënten die moeite hebben met prikkelverwerking is dit een basaal gegeven. Een muziekagoog biedt daarin verschillende mogelijkheden en zet muziek doelgericht in: X om contact te maken; X om de gemoedstoestand te beïnvloeden; X als hobby of arbeid; X als verbinder X als medicijn. Een praktisch voorbeeld van de inzet van muziek zijn de ‘verwijsliedjes’ voor mensen met een ernstig meervoudige beperking: een kort pakkend liedje consequent inzetten bij een activiteit of handeling. Zoals bij het wakker worden of het tandenpoetsen. Opvallend is dat bij verwijsliedjes voor deze doelgroep de tekst niet zo belangrijk is, maar dat juist de melodie en de vorm/sfeer het werk doen. Klik 9 2020 | www.klik.org

Ook wel logisch, want het taalbegrip van de cliënten is meestal zeer beperkt en tekst is dan betekenisloze informatie. Een muziekagoog werkt methodisch. Een muzikale sessie bestaat uit een werkvorm of een spelvorm op muzikaal gebied. Dat is een dynamisch proces waarbij het begint met analyseren van de beginsituatie tot observeren en evalueren. Bij observeren moet je denken aan beweging, aandacht en concentratie, mimiek, stemgebruik en nog heel veel meer. Hulscher gaat in haar handboek wat dieper in op de muzikale basiskennis. Hoe vaardig ben je met een begeleidingsinstrument en niet te vergeten je stem? Hoeveel weet je van toonladders, akkoorden, octaven, bourdon, ostinaat en de kwintencirkel? Daarnaast beschrijft ze mogelijke negatieve eﬀecten van muziek, want die zijn er ook. Denk aan muzikale obsessies, oorwurmen en musicophilia, een abnormale hunkering naar muziek, die zelfs ten koste gaat van normale dagelijkse activiteiten. In het boek beschrijft Hulscher haar eigen ervaring en praktijkvoorbeelden van cliënten, collega’s en studenten muziekagogie. Diverse vakgenoten hebben bijgedragen, waardoor het een complete uitgave is geworden voor (cliënt)begeleiders, activiteitenbegeleiders of andere zorgwerkers met aﬃniteit voor muziek. | AMK Muziekagogie, een handreiking. Door Yolanda Hulscher. Uitgave in eigen beheer, www.yolandahulscher.nl. Prijs € 27,50.

De kwaliteit van bestaan van de individuele persoon staat centraal in drie vernieuwde studieboeken voor de verstandelijk gehandicaptenzorg. Naast veel vakkennis komt de houding van begeleiders aan bod in de zesde druk van Mensen met een verstandelijke beperking. Inzicht in begeleidings- en ondersteuningsvragen voor (toekomstige) professionals. Redactie: Pieter Hermsen, Petri Embregts en Joke van der Meer. Uitgeverij Van Tricht, prijs € 42,50. Ook vernieuwd is het Basisboek Ondersteuning aan mensen met een verstandelijke beperking. Het besteedt extra aandacht aan de begeleidende digitale leeromgeving, waarmee docenten hun lessen kunnen vormgeven en studenten diverse verwerkingsmogelijkheden hebben om zich de stof eigen te maken. Door Lida Nijgh, Mirjam Bogerd-van den Brink en Aart Bogerd. Uitgeverij Boom, prijs € 41,50. In de herziene uitgave van het boek Ondersteuning van mensen met ernstige meervoudige beperkingen. Handvatten voor een kwaliteitsvol leven beschrijven auteurs Bea Maes & Carla Vlaskamp hoe je deze mensen ondanks hun complexe zorgen ondersteuningsvragen, helpt bij hun ontwikkeling, het aangaan van relaties en participeren in de samenleving. Uitgeverij Acco, prijs € 34,45.

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

verschenen

Symbiotische relaties Bij symbiose is de onderlinge loyaliteit en identificatie tussen cliënt en meestal de moeder kenmerkend. Soms zijn ze zo aan elkaar gehecht zijn dat ze nauwelijks zonder elkaar kunnen. Daarover gaat het boek Onlosmakelijke Band. In deze herziene versie beschrijft trainer en coach Mieke Janssens vanuit haar jarenlange ervaring in de verstandelijk gehandicaptenzorg de begeleiding van symbiotische ouder-cliëntrelaties. Aan de hand van een casus, die als rode draad door het boek loopt, lees je hoe die relatie in elkaar zit en welke rol een begeleider daarin heeft. Om symbiose te begrijpen, moet je terug naar de basis, legt Mieke uit. De symbiotische hechtingsstijl vindt meestal plaats tussen een moeder en haar kind, omdat de moeder over het algemeen na de geboorte de primaire hechtingsﬁguur is. Er is een verhoogde kans op een symbiotische relatie tussen een moeder met een verstandelijk beperkt kind, omdat door de ontwikkelingsachterstand niet het geleidelijke ontwikkelingsproces wordt doorgemaakt. Vanuit haar praktijkervaring beschrijft Mieke treﬀend waaraan je een symbioti-

Foto uit het boek (ﬁguranten bij Pergamijn)

sche relatie herkent. Hoezeer begeleiders en de ouder hierdoor tegenover elkaar komen te staan, blijkt uit een citaat van een begeleider die Mieke aanhaalt: “Het gesprek met de moeder van Martine houdt me nog steeds bezig. Die vrouw wordt steeds onmogelijker. Niemand kan ook maar iets goed doen in haar ogen. Vooral ik niet. Het is meer dan ziekelijk hoe die twee met elkaar omgaan.” Het is vaak de persoonlijk begeleider die in zo’n situatie dreigt vast te lopen, omdat deze als eerste aanspreekpunt voor de ouders fungeert en binnen het team een verantwoordelijke positie inneemt. Mieke Janssens geeft uitleg over de verschillende hechtingsstijlen en de invloed op gedrag, waarbij ze verwijst naar de theorie van Bowlby, de grondlegger van de hechtingstheorie, en de emotionele ontwikkelingsfases van Došen. Onlosmakelijke Band is een uitgebreid naslagwerk om de verstoorde relatie stap voor stap te leren begrijpen. Het biedt concrete handvatten om escalatie te voorkomen of geëscaleerde situaties te herstellen. Het doel is om, vanuit een oplossingsgerichte visie en het toepassen van de juiste gespreksvaardigheden, de ouders te motiveren om de cliënt zoveel mogelijk de regie over het eigen leven te geven. | AMK Onlosmakelijke Band. Door Mieke Janssens. Uitgeverij Instondo Boeken, prijs €23,50. Boek winnen? Klik mag vijf exemplaren verloten, mail om mee te dingen uiterlijk 22 januari je motivatie naar redactie@klik.org.

Liefde uitgelegd Willemijn Sleutel heeft het boekje Liefde en zo. Tips over relaties in makkelijke taal geschreven voor mensen met een (licht) verstandelijke beperking. Het staat vol tips en tricks waar begeleiders en cliënten zelf mee aan de slag kunnen. Zoals bij het op zoek gaan naar een nieuwe liefde, of juist als je het uit wilt maken. Ook de eerste keer zoenen, seks, de schoonfamilie en homoseksualiteit komen aan bod. De leuke tekeningen maken het af. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren, prijs € 18,50

Social media Sociale media zoals Facebook, WhatsApp of Instagram kunnen heel leuk zijn, maar als je niet goed weet hoe je je proﬁel moet afschermen voor onbekenden, kunnen er vervelende dingen gebeuren. De LFB heeft daarom de brochure Veilig omgaan met sociale media en sexting uitgebracht. Je kunt deze downloaden via lfb.nu, zoek op ‘sexting’.

Terugkijktip Zorgorganisatie ’s Heeren Loo en de Vrije Universiteit Amsterdam hielden begin oktober een gratis te volgen interactief webinar Gehechtheid bij verandering, wat kan jij doen? Het webinar is inmiddels online terug te kijken: zie www.sheerenloo.nl/expertise-behandeling/themas/hechting. Ook de antwoorden op veelgestelde vragen zijn daar te vinden. Klik 9 2020 | www.klik.org

verschenen

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Logopedie, rouw, lvb Spraak stimuleren Logopedist Franciska Felix stelde zichzelf de vraag: ‘Hoe kan ik de taal-, spraak- en communicatieve ontwikkeling van een kind stimuleren, als contact maken niet vanzelf gaat?’ In het boek Zeg me wat je zeggen wilt. Logopedie met hoofd en hart geeft ze uitleg, inzicht en antwoord op die vraag. Uitgeverij SWP Book, prijs €22.

Rouwverwerking Astrid Hollander was jarenlang persoonlijk begeleider bij Leekerweide, waar ze een hechte band had met de cliënten Arjen, Amanda, Charissa, Mandy en Dennis. Toen ze hoorde dat ze kanker en niet lang meer te leven had, moest ze stoppen met haar werk. Ze hield echter contact met haar clienten. Het tv-programma Kruispunt volgde in de uitzending van 9 november deze vijf volwassenen met een verstandelijke beperking die rouwen om de dood van hun begeleider. Kijk de uitzending terug via npostart.nl/kruispunt/KN_1676727.

beperking (lvb) is dat vaak niet eenvoudig. De documentaire Met Lef en Liefde, gemaakt in opdracht van zorgorganisatie De Opbouw waar Zideris en Prinsenstichting onder vallen, laat zien hoe vier mensen met een lvb hiermee omgaan. De docu was te zien via een livestream en is nu nog te kijken via lvbdoetmee.nl/.

Zo werkt de zorg Platform Zó werkt de zorg heeft een nieuw boekje uitgegeven over de gehandicaptenzorg. In dit zevende boekje in hun serie over de zorg zet een gemêleerd gezelschap van experts alle relevante feiten over de gehandicaptenzorg op een rij: van thuiszorg tot relevante wetten en hoe de gehandicaptenzorg wordt betaald. Zó werkt de gehandicaptenzorg. Door Gertrude van Driesten en Kees Wessels. Uitgeverij De Argumentenfabriek. Prijs € 20 (papieren versie), € 10 (e-book).

Anders mogen zijn Bespreekbaar maken dat iedereen anders mag zijn, dat is het doel van het kinderboek De avonturen van de kleine leeuw - Ik ben anders, net als jij van Samantha Kroon. Het boek is geïnspireerd op het leven van haar gehandicapte zoontje en gaat over een kleine leeuw die bij zijn geboorte anders blijkt dan de andere leeuwen. Hij ontdekt dan dat niemand hetzelfde is en dat het niet uitmaakt dat je anders bent, dat maakt jou juist bijzonder. Het geïllustreerde boek is geschreven voor kinderen die zich anders voelen dan anderen en zich hierdoor eenzaam voelen. Uitgegeven in eigen beheer, Prijs € 12,95, zie mantelzorgmamarolmodel.jouwweb.nl/mijn-kinderboek.

Toolkit uitgebreid Docu Met Lef en Liefde Iedereen wil zijn dromen laten uitkomen en van betekenis zijn voor de maatschappij. Voor mensen met een licht verstandelijke Klik 9 2020 | www.klik.org

kelde toolkit Op zoek naar de ideale begeleider uitgebreid met nieuwe tips en activiteiten. Zo zijn drie extra stappen in het proces toegevoegd, met name op het gebied van behouden en waarderen van de medewerker. Op www.copycopyboz.nl kunnen geïnteresseerden de toolkit bestellen voor € 75. De uitbreidingsversie kost € 50.

Hoe betrek je mensen met een verstandelijke beperking bij het zoeken en aannemen van een nieuwe begeleider? Een werkgroep met voornamelijk cliënten bij zorgorganisatie SDW heeft de daarvoor eerder ontwik-

Corona In het geïllustreerd boekje Anderhalvemeterkusje zijn bijzondere uitspraken van clienten van zorgorganisatie Gemiva-SVG over leven in coronatijd gebundeld. “Had ik maar een stok met een lipmondje erop, dan kon ik toch knuﬀelen,” is de uitspraak van Rendy, een cliënt van locatie Swetterhage, die hoort bij de titel van het boekje. Redactie en illustraties Irma Bik, geprint en gebundeld door cliënten van werken trainingscentrum Het Vizier in Den Haag. Het boekje is te bestellen voor € 3,50 exclusief verzendkosten, informatie via www.gemiva-svg.nl/ inkijkexemplaar.

volgendeklik

Klik 1 van 2021 verschijnt 22 januari en heeft als thema Ouderen

Verder in Klik 1 Interview over de coronacijfers in de gehandicaptenzorg en gevolgen voor cliënten // Fotoreportage Filmproject helpt jongeren beter communiceren // Virtual Reality leert mensen met een licht verstandelijke beperking omgaan met agressie // en de columns van de Seksuoloog, Gedragskundige, Dokter, en Persoonlijk.

colofon Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg 49e jaargang, nummer 9 grote foto omslag Martine Sprangers www.klik.org Redactie Tjitske Gijzen Postbus 545, 3990 GH Houten Telefoon 06-24207476 E-mail gijzen@prelum.nl Aan dit nummer werkten mee Mariët Ebbinge, Ruth Eppink, Fenne van den Hoogenband, Anne-Marie KLaassen Uitgave Prelum Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv, www.colorscan.nl Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782 De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van

artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming. Abonnementen Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060 Mailen naar: klantenservice@klik.org Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 545, 3990 GH Houten Klik Compleet € 171,50 Klik Print Only € 157,50 Klik Online Only € 141,00 Klik Privé € 97,00 Klik Privé Online € 88,00 Student Online € 44,00 Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org, ook voor een gratis proefexemplaar. *Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan

klikwijzer

schriftelijk of per mail tot drie maanden voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden Advertenties Demani Sales in Didam Debbie van den Dool Telefoon 0316-227155 E-mail info@demani.nl Kennispockets Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 20, inclusief BTW en verzendkosten. Kijk op www.klik.org/kennispockets Thema’s Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 13,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW.

Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg

advertentie

Cursus advies

Vakantie

Mieke Janssens Trainingsbureau Concrete Coaching Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda T 06-21215815 E miekejanssens@concretecoaching.eu I www.concretecoaching.eu Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft praktijkgerichte workshops en teamtrainingen in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek.

Stichting Arie van Wijngaarden Postbus 72, 2160 AB Lisse T 0252 414 702 E info@stichtingarievanwijngaarden.org I www.stichtingarievanwijngaarden.org Stichting Arie van Wijngaarden stelt jaarlijks voor kleinschalige doelen een bedrag beschikbaar, dat naar het oordeel van het bestuur bijdraagt aan de integratie en acceptatie van mensen met een verstandelijke handicap in de samenleving. Alleen schriftelijke aanvragen worden behandeld.

Adverteren in de Klikwijzer? Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,exclusief btw.

Neem contact op met Eelke Verschuur T 030 2844844 E info@eelkeverschuur.nl I www.eelkeverschuur.nl TFG, Tom Gravestein T 0651786223 E gravestein@hetnet.nl I www.contactcirkels.nl

Behandeling, coaching met video, Scholing en methodisch werken

De leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en timers, ADL hulpmiddelen, computer- en iPad-aanpassingen, kauwsieraden, Joyk poppen en meer.

Debbie van den Dool: E debbie@demani.nl T 0316 227155

Klik 9 2020 | www.klik.org