Issuu

november 2023

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

TEAMCOACHING

Afscheid van een begeleider

DEMENTIE BIJ ERNSTIGE BEPERKINGEN

Trainingstraject

Leren om uit huis te gaan ERVARINGSDESKUNDIGEN WERKEN BIJ DE DAGBESTEDING METHODIEK CONTACT MAKEN

ditnummer

Meiden over hun overstap naar begeleid wonen

Contacten

Samen zorg de voor

13 Echt contact maken met Volgen van Golven

Rubrieken 4

Klik Actueel Obesitaspoli | Dilemma’s bij ZEVMB | Helpende Hand | Jacques Heijkoop 7 Ontvangen reacties Zorgtaal | Korte opleiding 12 Gedragsdeskundige Anoniem rapporteren

15 Dokter Rusteloos 16 Teamdynamiek Afscheid van begeleider 18 Dementie bij ZEVMB Hulpmiddel voor diagnose 19 Seksuoloog Borsten voor aandacht

Thema: Samen leven

Wonen en werken in een gemeenschap Maak kennis met bewoners van De Ark Gouda, een leefgemeenschap van mensen met en zonder verstandelijke beperking. Voorheen woonden er met name begeleiders (die daar assistenten worden genoemd) in, nu komen er steeds vaker tijdelijke huisgenoten zoals stagiaires of vrijwilligers, die bijvoorbeeld willen ervaren of werken in de gehandicaptenzorg iets voor hen is. “We gaan hier met elkaar om alsof we één grote familie zijn,” zegt vrijwilliger Luise.

23 Persoonlijk Pizzamassage 28 Verschenen Samen HART werken | Extreme verzamelaars | Uitweg 31 Volgende Klik | colofon

Eerlijk is eerlijk, eigenlijk stond het thema sociaal netwerk op de planning voor deze Klik. Alleen ondanks dat er steeds meer publicaties en onderzoeken zijn over het opbouwen van ﬁjne contacten en een goed netwerk voor mensen met een verstandelijke beperking, blijft er als je kijkt naar wat er echt goed werkt maar weinig over. Eerder in Klik beschreven we initiatieven om het netwerk in kaart te brengen, buurtcirkels en een recentere ontwikkeling zoals de tiny houses voor vrijwilligers bij zorgorganisaties, die ook kansen bieden voor meer contacten. Nog zo’n win-win zijn inwonende studenten die meehelpen en activiteiten ondernemen. Daar wilden we wel eens kijken, maar helaas liep het niet zo lekker als de persberichten voorspiegelden. Eén locatie sloot binnenkort haar deuren en in een andere woning was teveel onrust. De krappe bezetting zal ook hier een rol spelen, bij het onderlinge contact speelt de begeleider nu eenmaal een grote rol. Gelukkig bleef er nog één voorbeeld over, want in organisatie de Ark (pagina 8), wonen naast mensen met een verstandelijke beperking ook studenten en begeleiders, die zelfs uit het buitenland komen. Een leefgemeenschap dus. Dit is uiteraard niet overal haalbaar. Dus kortom: ken jij nog een mooi voorbeeld van hoe je mensen met een verstandelijke beperking aan een rijker sociaal leven helpt, mail dit dan naar redactie@klik.org. | Tjitske Gijzen

klikactueel

Gezondheid

Dilemma’s bij eeuwige afhankelijkheid

Obesitaspoli open

OUDER WORDEN MET ZEER ERNSTIGE MEERVOUDIGE BEPERKINGEN

Zorgorganisatie Abrona is in oktober in De Meern gestart met een multidisciplinaire polikliniek voor obesitas, specifiek gericht op volwassenen met een verstandelijke beperking.

Nu mensen met een (zeer) ernstige meervoudige en verstandelijke beperking steeds ouder worden, nemen de ethische vragen en zorgen van ouders toe. Wie zorgt er voor mijn kind als ik er niet meer ben? Kasper Kruithof promoveerde op onderzoek naar deze worsteling van ouders.

Momenteel ontbreekt er een passend behandelingsaanbod voor volwassenen met een verstandelijke beperking die kampen met zwaar overgewicht of obesitas. De standaardbehandelingen sluiten volgens de zorgorganisatie niet goed aan bij deze doelgroep. De poli werkt met een multidisciplinair team dat een integraal leefstijlplan opstelt en dit uitwerkt in samenspraak met de cliënt en het sociaal netwerk. In het eerste jaar richt de polikliniek zich op de interne Abrona-cliënten met obesitas en met een hulpvraag. Het doel is om in het tweede jaar ook externe cliënten in de regio Utrecht met een Wlz-indicatie te verwelkomen. En uiteindelijk hoopt men op een landelijke uitrol. Abrona lanceert de obesitaspolikliniek samen met Zilveren Kruis Zorgkantoor en dankzij een aanvraag bij de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) in het kader van kleinschalige innovatie-experimenten. | Klik 8 2023 | www.klik.org

Onderzoeker Kasper Kruithof geeft aan dat ouders van kinderen met een (zeer) ernstige meervoudige en verstandelijke beperkin zich zorgen maken dat niemand de rol die zij vervullen in hun kinds leven kan of wil overnemen als zij er niet meer zijn. “Ze willen hun andere kinderen niet belasten met toekomstige zorgtaken, want zij hebben ook recht op een eigen leven. Hierdoor spreken ze vaak niet expliciet over de toekomst.” Daarnaast worstelen ouders soms met de wenselijkheid van potentieel levensverlengende medische behandelingen voor hun ouder wordende kind. “Ze willen dat hun visie op dat gebied wordt gerespecteerd door behandelend artsen. Ze spreken van meningsverschillen met artsen die hun kind, en soms ook de doelgroep, niet goed kennen,” vertelt Kruithof. “Onze bevindingen onderstrepen het belang van continuïteit in de zorg, met name voor cliënten zonder ouders of betrokken ouders, omdat er dan geen ouders zijn om die continuïteit te waarborgen.” Volgens Kruithof kunnen zorgverleners meer oog hebben voor de zorgen over de toekomst van ouders. “De ouders denken hier veel over na, zij hebben behoefte om over dit thema te sparren met zorgverleners.”

Kasper Kruithof

Om ouders de toekomst explicieter te laten bespreken met hun kinderen zonder beperkingen en met professionele zorgverleners, hebben de onderzoekers een gestructureerd groepsgesprek ontworpen en uitgevoerd. “Hierin bespreken we zowel de zorgen over de toekomst van ouders, als de planning voor de toekomstige zorg. We doen dit met ouders, overige verwanten en zorgprofessionals binnen zorginstellingen. De gesprekken werden erg gewaardeerd,” aldus Kruithof, die aangeeft dat ze bezig zijn ook een follow-upmoment in te bedden in het groepsgesprek. | Lees meer over het onderzoek en het groepsgesprek op klik.org, zoek op ‘Kruithof’.

‘Ouders willen over hun zorgen voor de toekomst kunnen sparren met zorgverleners’

klikactueel

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

Zorgtechnologie stapsgewijs inzetten Technologie heeft veel te bieden aan mensen met een ernstige meervoudige beperking (EMB). Maar vaak worstelen zorgverleners met de inzet van die technologie, waardoor deze soms ongebruikt in een kast belandt. De praktische methodiek Helpende Hand bevat vijf simpele stappen om de technologie toch betekenisvol in te kunnen zetten. De methodiek Helpende Hand voor de inzet van technologie bij mensen met EMB is ontwikkeld door onderzoekers van het Lectoraat Technologie voor Gezondheid van de HAN, samen met begeleiders en verwanten. Centraal staan deze vijf stappen: X Stap 1: Persoon in beeld: omschrijven wie iemand nu is, de levenslijn en het netwerk. X Stap 2: Het doel bepalen: waar is de persoon het meest mee geholpen? X Stap 3: Een plan maken: wanneer, waar, hoe en met wie gaan we het product gebruiken? X Stap 4: Afstemmen: is het doel bereikt of zijn er aanpassingen nodig? X Stap 5: Blik vooruit: willen we het product blijven gebruiken? Onderzoeker Jesse Pepping testte de methodiek op diverse zorglocaties en vertelt hoe dit in de praktijk verliep: “Een interessant voorbeeld is de Tovertafel. De cliënt van wie we verwachtten dat deze tafel goed zou aansluiten bij wat hij nodig had, bleek al snel niet meer geïnteresseerd.” Dit was een

Jesse Pepping

teleurstelling voor zowel de verwant als de begeleider. Aan de hand van de methodiek besloten de verwant en de begeleider een middag samen te komen voor een brainstormsessie, om te kijken wat ze nog konden bereiken. De verwant zat wat met de afstandsbediening van de Tovertafel te spelen. Ze drukte het volume alsmaar harder tot het maximum bereikt was. Tot ieders verbazing schrok de cliënt op en kwam uit eigen beweging met zijn trippelstoel naar de Tovertafel. Hij begon met het interactieve spel te spelen. Hij was verwonderd, genoot er zichtbaar van en nodigde zelfs de verwant uit om onder het licht van de projector mee te doen. Het verschil was opmerkelijk – de cliënt had duidelijk baat bij een hoger volume. Achteraf gaven het familielid en de begeleider aan dat ze zonder de methodiek niet tot dit inzicht waren gekomen.” Zorgtechnologie voor mensen met een ernstige meervoudige beperking wordt volgens Pepping nog maar weinig ingezet vanwege de enorme diversiteit binnen de groep. “Dit maakt het voor bedrijven bijna onmogelijk om een product te ontwikkelen dat voor iedereen geschikt is. Het betrekken van mensen die de doelgroep het beste kennen is dus belangrijk. Helpende Hand maakt dit mogelijk.” |

Technologie

Stress herkennen Gehandicaptenzorgaanbieder Ipse de Bruggen en ouderenzorgaanbieder Zorggroep Elde Maasduinen gaan 25 zorgrobots inzetten om zorgverleners en cliënten te ondersteunen bij het herkennen van stress. De zorgorganisaties dragen hierdoor bij aan de ontwikkeling van de emotie-intelligente robot (EI-robot). Zij doen dit in samenwerking met het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), Mentech (HUME), Sara Robotics en VGZ zorgkantoor. De EI-robot moet in de toekomst volledig zelfstandig zorgprofessionals en cliënten kunnen ondersteunen. Wanneer sensoren van de robot een bepaalde mate van stress bij een cliënt opmerken, moet de robot in actie komen en een oplossing bieden om de stress af te bouwen. Begin oktober 2023 zijn de eerste EI-robots ingezet. Onderzoekers bekijken onder meer wat de robot voor het welzijn van de client en het ontlasten van de zorgprofessional betekent. |

Meer over de methodiek Helpende Hand en een gratis werkboek vind je via klik.org, zoek op ‘Pepping’. Klik 8 2023 | www.klik.org

klikactueel

Seksueel misbruik en lichaamsbeleving Seksueel misbruik komt veel voor bij mensen met een verstandelijke beperking. Zorgprofessionals moeten zich hier bewust van zijn en de gevolgen (her)kennen. Dit geldt zeker voor psychomotorisch therapeuten, bij wie lichaamsbeleving een centraal thema is in de behandeling. Maar hoe meet je lichaamsbeleving bij deze doelgroep? In 2017 is Manon Smit na het behalen van haar master Orthopedagogiek aan de slag gegaan als promovenda bij het onderzoeksproject ‘Seksueel misbruik bij mensen met een licht verstandelijke beperking: de inzet van psychomotorische therapie’. Tijdens haar onderzoek ontwikkelde ze een zelfrapportagelijst om de lichaamsbeleving te meten bij mensen met een licht verstandelijke beperking (lvb). “Het is belangrijk dat zorgprofessionals zich bewust zijn van het brede scala aan gevolgen dat seksueel misbruik kent. Daarbij is het van belang dat zorgprofessionals het lichaam niet vergeten bij de signalering, diagnostiek en behandeling van seksueel misbruik, aangezien trauma diepe sporen kan achterlaten in het lichaam,” zegt Smit. Mensen met een lvb die seksueel misbruik hebben meegemaakt, lijken overweldigd te worden door hun lichamelijke signalen, zo geeft Smit aan. “Zij kunnen zich bijvoorbeeld sterk bewust zijn van een versnelde ademhaling of verhoogde hartslag.

Deze groep vind het alleen lastig om de juiste betekenis te verlenen aan deze signalen, maar ook om met deze signalen om te gaan. Door een cliënt binnen psychomotorische therapie (PMT) in het hier en nu te leren vroegtijdig zijn of haar lichamelijke reacties te herkennen en juist te interpreteren, kan de cliënt leren om deze reacties te reguleren, waardoor stress en spanning verlaagd kan worden bij bepaalde triggers. Gedragsproblemen, zoals agressief gedrag of zelfbeschadiging kunnen hierdoor ook afnemen,” legt Smit uit. Omdat een instrument om lichaamsbeleving te meten bij mensen met een licht verstandelijke beperking nog ontbrak, heeft het onderzoeksteam zich op de ontwikkeling daarvan gericht, met als resultaat de Lichaamsbelevingslijst-lvb (LBL-lvb). Met de LBL-lvb wordt gekeken naar lichaamsbewustzijn, lichaamswaardering en lichaamsattitude. Aan de hand van stellingen die de cliënten in de zelfrapportagelijst beantwoorden (zoals ‘Ik ben tevreden over mijn gezicht’, ‘Ik kan mijn ademhaling voelen’, ‘Ik vind het fijn om te knuffelen’) krijgen psychomotorisch therapeuten een goed beeld van de gevolgen van seksueel misbruik op de lichaamsbeleving bij de cliënten die zij behandelen. “Die zelfrapportagelijst is echt van specifieke waarde, omdat lichaamsbeleving een belangrijk thema is binnen hun therapie.” | RE Een langer interview staat op klik.org, zoek op ‘LBL’.

Klik 8 2023 | www.klik.org

Vlogs over politieverhoor Het Centrum Seksueel Geweld heeft een aantal nieuwe vlogs online gezet waarin een zedenrechercheur vertelt hoe een verhoor van kwetsbare personen in z’n werk gaat als er sprake was van seksueel misbruik. Zedenrechercheur Pieter Melsen legt uit hoe een studioverhoor verloopt, wat ouders/begeleiders moeten weten en wanneer een getuige gehoord wordt in de kindvriendelijke studio. Deze is te vergelijken met een huiskamer en is bedoeld om het slachtoffer op z’n gemak te stellen. Seksueel misbruik is zeer ingrijpend voor de slachtoﬀers, maar ook voor de mensen om hen heen. Zo’n gebeurtenis roept vaak enorm veel vragen op. Het Centrum Seksueel Geweld heeft vlogseries ontwikkeld waarin veelgestelde vragen door deskundigen worden beantwoord. De vlogs zijn voor diverse doelgroepen gemaakt: X voor kinderen, X voor mensen met een verstandelijke beperking, X voor volwassen slachtoﬀers van seksueel geweld, X voor ouders en naasten, X voor hulpverleners, X voor hulpverleners die werken met mensen met een verstandelijke beperking, X voor leerkrachten. Daarnaast is er een vlogserie met veelgestelde vragen aan de politie. Je vindt de vlogs op centrumseksueelgeweld.nl/vlogs. |

ontvangenreacties

Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

Jacques Heijkoop overleden Jacques Heijkoop, ontwikkelaar van de Methode Heijkoop, is op 5 oktober overleden. Hij was een gedreven ontwikkelingspsycholoog die met zijn methode begeleiders van mensen met ernstige beperkingen en onbegrepen gedrag weer zelfvertrouwen gaf en een scherpere blik, om vastgelopen situaties te doorbreken. Heijkoop (1945) studeerde ontwikkelingspsychologie aan de Universiteit van Utrecht, Amsterdam en Leiden. Zijn afstudeeronderzoek over sociale gerichtheid bij personen met een zeer ernstige beperking trok internationale belangstelling. AI tijdens zijn studie zocht hij naar betere manieren om gedetailleerd te kijken naar mensen en naar contacten tussen mensen. Het idee om ouders en kinderen te gaan ﬁlmen en vervolgens de ﬁlmbeelden te analyseren deed hij op in de ethologie. Video-observaties geven aanzienlijk meer informatie over en inzicht in mensen, en wat er tussen hen gebeurt. Videbeelden zijn dan ook een belangrijk onderdeel geworden van zijn aanpak. Zijn ervaringen en ideeën die ten grondslag liggen aan zijn werkwijze bij het behandelen van personen met chronisch en ernstig probleemgedrag, legde hij vast in diverse publicaties en het boek ‘Vastgelopen’ (1990). In 2012 kreeg hij het predicaat ‘Hollandse Meester’ van het Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE) als erkenning voor zijn bijzondere bijdrage aan het welzijn van personen met een afwijkende ontwikkeling. In 2013 richtte hij de Heijkoop Academy op. In 2015 publiceerde Heijkoop zijn tweede boek over ‘Ontdekkend Kijken’. In 2016 gaf Jacques Heijkoop een studiedag voor Klik over Ontdekkend kijken. Deze methode is gericht op het herstel van begeleider en cliënt, legde hij uit. “Als de één vooruit gaat, dan ontstaat er bij de ander ook beweging.” In 2017 publiceerde de University of Nottingham een onderzoek naar Ontdekkend Kijken. Daaruit bleek dat de methode leidt tot opener contact tussen begeleider en cliënt, en dat teams die met een ontdekkende blik kijken zich meer in de cliënt verplaatsen. Jacques Heijkoop is 77 jaar geworden. |

Z gtaal | K te opleiding Op het stuk van Lisa en Lot in Klik 6 over (on)gelijkwaardige taal kwam een reactie op Klik Facebook: “Soms ben je je niet eens bewust dat bepaalde woorden en uitdrukkingen wat vreemd zijn. Zoals: Ik moet Jan nog even doen.” | Feika Huiting Ook op het X-account van NLZorg kreeg het stuk reacties: “Onze bewoners zeiden zelf dat ze liever bewoners dan cliënten genoemd worden.” | Roos “Bij ‘Moeder geeft aan dat…’ of ‘Volgens moeder…’ klinkt het alsof je twijfelt aan haar woor-

den. Zijn/haar moeder of de moeder van… (naam) klinkt veel vriendelijker.” | Sasd Op Klik Facebook kwamen ook reacties op de verkorte leertrajecten voor nieuwe begeleiders: “Ik sta hier dubbel in. Het voelt oneerlijk voor mensen die er drie jaar over doen en hetzelfde verdienen. Hoewel ik ook van mening ben dat het vak in je bloed zit. Je kunt het of je kunt het niet.” | Matty Reijman “Lijkt me geen goede ontwikkeling. De oude in-service opleiding was de beste leerschool.” | Arie Namminga

Echt Gebeurd – Eten Samen met Bas (9 jaar, autisme) dek ik de tafel voor de lunch. Ik val een dag in op deze kindergroep en weet niet precies welke broodtrommel van wie is, Bas wel. Mijn collega vertelde dat het ook een positieve activiteit is voor Bas, omdat hij de laatste drie weken zijn brood niet op wil eten. Bas woont nog bij zijn ouders en ook thuis eet hij sinds een paar weken slecht. Zijn moeder vermoedt dat Bas

denkt dat hij ook moet afvallen, want zijn vader is op dieet. Na gebeden te hebben, begint iedereen lekker te eten, behalve Bas. Ik vraag waarom hij niet eet. Het blijft even stil en dan zegt hij: “Papa moet afvallen. Mama en ik ook afval eten. Ik lust niet afval.” Ik geef hem een broodje van mij en bel aan het eind van de middag zijn moeder maar even. | Anne-Marie Klaassen

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk? Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

Klik 8 2023 | www.klik.org

Tekst & fotografie Mariët Ebbinge

Ervaringen met een leefgemeenschap van mensen met en zonder verstandelijke beperking

Thema: Samen leven

Wonen en werken

in een gemeenschap In De Ark Gouda leven mensen met en zonder verstandelijke beperking samen. Voorheen woonden voornamelijk begeleiders in. Momenteel wonen er nog één begeleider en twee buitenlandse vrijwilligers. Het zorgt voor een speciaal gevoel, aldus één van hen: “Het is hier één grote familie.”

e kleinschalige zorgorganisatie De Ark Gouda – er wonen 15 personen met een verstandelijke beperking – is geen doorsneezorgorganisatie. Net als de andere Nederlandse Ark-locaties in Haarlem en die in België, maakt de organisatie deel uit van L’Arche Internationale,

is opgezet. Destijds gebeurde dat vanuit het katholieke geloof. In de loop van de jaren is het karakter van De Ark veranderd naar interreligieus. In Egypte is De Ark deels islamitisch, deels christelijk. In India deels hindoeïstisch, deels christelijk. In Gouda zijn we oecumenisch en is er ruimte

De basis is gelijkwaardigheid, van elkaar leren en verbinding met elkaar een mondiale federatie van leefgemeenschappen. In die leefgemeenschappen delen mensen met en zonder een verstandelijke beperking het leven met elkaar. Dat betekent soms dat begeleiders inwonend zijn, maar soms ook niet. Directeur en gemeenschapsverantwoordelijke Eline Beil van De Ark Gouda legt uit: “Het concept van De Ark is oorspronkelijk in Frankrijk ontstaan, waar het ruim 50 jaar geleden

Klik 8 2023 | www.klik.org

voor spiritualiteit. Zo heeft elke Ark-leefgemeenschap z’n eigen kleur. De zorg is gebaseerd op dezelfde waarden: gelijkwaardigheid, van elkaar leren en verbinding met elkaar.”

Inwonende assistenten Ook in Gouda was het jarenlang normaal dat er begeleiders, die hier overigens assistenten worden genoemd, wonen op De Ark. En nog steeds woont er één assistent op de locatie.

Maar dat gaat binnenkort veranderen. De assistent, die er al 18 jaar woont, gaat met pensioen en zal eind van dit jaar naar een eigen woning verhuizen. Zijn kamer in De Ark zal vrijkomen voor nieuwe bewoning. De Ark zoekt iemand die interesse heeft in deze woonvorm, dit kan een tijdelijk bewoner zijn, zoals een stagiair of vrijwilliger. Hoewel de situatie nu gaat wijzigen en er vooralsnog geen inwonende assistenten zullen zijn, maakt dat volgens Eline niets uit voor de waarden waarvoor De Ark Gouda staat. Eline: “De betrokkenheid van de assistenten bij de huisgenoten is er niet minder om. We blijven onze huisgenoten helpen vanuit een gevoel van gelijkheid en verbinding met elkaar. En of je nu wel of niet hier woont: iedereen maakt deel uit van de gemeenschap die we hier vormen.” Ook assistent Sandra Schaafsma ervaart dit gemeenschapsgevoel. Zij herkent bij andere assistenten en zichzelf een enorme bevlogenheid. “Ik werk hier anderhalf jaar en Xf

Bewoner Joeri en assistent Sandra

Joeri Een van de huisgenoten die in De Ark Gouda wonen, is Joeri (41), een man met downsyndroom en autisme. Hij woont in een van de twee woningen van De Ark Gouda en gaat vier dagen in de week naar het Creatief Ateljee. Op maandag werkt Joeri mee in de tuin. Liever dan zijn werk in het Ateljee of in de tuin, zit Joeri op de schommel. Hij kan er uren op blijven zitten. Joeri’s vader, Bas de Vroom, is naast familielid ook voorzitter van de ouderen verwantenraad. Volgens Bas is er voor zijn zoon geen betere plek te vinden dan De Ark. “Joeri woonde vanaf zijn 6e jaar bij verschillende zorgorganisaties. Daar ging het niet altijd goed met hem.” Na een aantal niet al te beste ervaringen kwam Joeri op zijn 19e jaar bij De Ark terecht. Eerst alleen bij de dagbesteding,

voel me deel van de gemeenschap. Bij mijn vorige werkgever, een grote zorgorganisatie, was dat anders. Ook daar was ik betrokken, maar het voelde toch meer als werk. Als mijn dag erop zat, trok ik de deur achter me dicht en ging ik naar huis. Hier blijf ik soms hangen.”

het Creatief Ateljee, later kwam hij er ook wonen. Voor Bas en zijn vrouw was het een grote opluchting. “Eindelijk zat Joeri op z’n plek. Een plek waar de zorg goed is en het leven in een prettige, huiselijke sfeer verloopt.” De reden dat De Ark een ﬁjne plek is voor Joeri, is volgens Bas omdat het kleinschalig is. “Het bracht de rust terug in zijn leven.” Maar ook omdat de assistenten Bas’ zoon goed aanvoelen. “Joeri heeft voelsprieten die alles opvangen. Als ik me even somber voel, vraagt hij bijvoorbeeld of ik hoofdpijn heb. Met die gevoeligheid kunnen de assistenten goed omgaan. Ze weten hoe ze Joeri moeten benaderen. En als hij toch een keer ergens heftig op reageert, kijken ze ook naar zichzelf. Hoe kunnen ze anders met Joeri omgaan, zodat hij rustiger wordt?”

Eline vult aan: “De gemeenschapszin die we hier ervaren, blijkt ook uit het feit dat de assistenten, maar ook ik als directeur, hier niet alleen zijn tijdens werkuren. We komen ook op onze vrije dagen naar verjaardagen van huisgenoten toe en vieren de themafeesten in de kapel mee die elk

kwartaal worden georganiseerd. Bij deze feesten zijn soms ook gezinsleden van assistenten aanwezig. Ikzelf neem vaak mijn kinderen mee.”

Vrijwilligers van ver Dit jaar woont Luise Simovská (20) op De Ark. Zij is via de uitzendorgani-

Klik 8 2023 | www.klik.org

10 Thema: Samen leven

Schommelen is favorie t bij bewoner Joeri, hier met zijn vader Bas

satie ASF (Aktion Sühnezeichen Friedendienste) naar De Ark gekomen en er vier weken geleden neergestreken. Binnenkort zal er nog een andere vrijwilliger volgen. Hij komt uit Frankrijk. Luise licht toe waarom ze op de De Ark is komen wonen: “Ik wilde graag met ouderen of met mensen met een verstandelijke beperking werken om te kijken of dit mij ligt. Zodat ik beter weet welke studie ik straks ga kiezen. ASF heeft mij daarop hier geplaatst.” De jonge vrouw deed eerder ervaring op met mensen met een verstandelijke beperking. Ze leerde niet bang te zijn en zich open te stellen. “Mijn huisgenoten horen er voor mij bij en maken deel uit van mijn leven hier.” Ze is blij verrast hoe het er in De Ark aan toegaat: “We gaan hier met elkaar om alsof we één grote familie zijn. Iedereen doet mee. De assisten-

We gaan hier met elkaar om alsof we één grote familie zijn ten, maar ook de huisgenoten.” Hoewel ze de Nederlandse taal nog aan het leren is, heeft Luise geen moeite om contact met de bewoners te maken. “Inmiddels ken ik wel wat woorden Nederlands, zoals ‘welterusten’. Verder spreek ik Engels tegen ze. Ze begrijpen de woorden niet, maar wel de intentie. Ook gebruik ik gebaren.” Ze steekt haar duim op en wuift met haar hand.

Luise draagt haar steentje bij in het huishouden. Zij helpt met de was, maakt schoon en assisteert bij het koken. Verder observeert ze wat de assistenten doen. Het is de bedoeling dat ze een deel van hun taken – alleen de taken die ze uiteraard mag doen – gaat overnemen. Eline: “Op een gegeven moment gaat ze misschien met een van de huisgenoten de stad in. Of helpt ze bij de dagbesteding, in het Creatief Ateljee of de bloementuin.” Dat een vrijwilliger op een gegeven moment weer vertrekt, is voor de huisgenoten een minder groot probleem dan het lijkt. Eline: “Er wordt bijna altijd gehuild bij een afscheid. Maar als een vrijwilliger eenmaal is vertrokken gaan de huisgenoten gewoon weer verder. Ze nemen de dingen zoals ze zijn. Dat is één van de dingen die we van hen kunnen leren.” |

De Ark voorbij de grenzen

Luise (links) is een van de inwonende internationale vrijwilligers in de Ark Gouda

Klik 8 2023 | www.klik.org

Ruim vijftig jaar na het ontstaan van de eerste gemeenschap in Frankrijk is De Ark uitgegroeid tot een wereldwijde organisatie. In totaal zijn er 151 gemeenschappen en 14 gemeenschappen in ontwikkeling in 37 landen. Elke Ark-leefgemeenschap leeft volgens dezelfde waarden, maar heeft wel een eigen signatuur. Ark-leefgemeenschappen staan niet op zichzelf. Ze ontmoeten elkaar ook. Zo is er regelmatig uitwisseling tussen de Ark-locaties in Nederland en die in België. Soms gaat dat in de vorm van een huizenruil om vakantie te vieren. Daarnaast ontmoeten de huisgenoten en assistenten uit België en Nederland elkaar regelmatig. Ook gaan de vrijwilligers uit Nederland een weekend naar De Ark België om te leren over de waarden van de organisatie. En eenmaal per jaar is er een grote online ontmoeting, het lichtfeest, waarbij elke Ark-locatie ter wereld een kaarsje ontsteekt.

(Advertorial)

Ga jij het Thomashuis in Sneek runnen? Echte levensgenieters Het allerleukste aan werken in de gehandicaptenzorg? Daar hoeft Jan geen seconde over na te denken. ‘Ik kan altijd mezelf zijn, omdat mensen met een beperking dat óók zijn. De bewoners zijn goudeerlijk, dus je weet precies wat je aan ze hebt. En we kunnen heel veel van ze leren. Zij weten als geen ander hoe je plezier maakt en van het leven geniet.’ ‘Ik ben geen fan van de term “dankbaarheid”, die vind ik altijd wat hoogdravend’, zegt Hermien. ‘Maar dat is wél wat de bewoners uitstralen. Ze zijn zo blij met hun leven in het Thomashuis – het voelt goed om ze dat leven te kunnen bieden.’

Omringd door gezelligheid

In 2013 begon voor Hermien en Jan Kerkhof een nieuw avontuur. Ze gingen als zorgondernemers aan de slag in het Thomashuis in de oude Ichtuskerk in Sneek. Daar wonen acht mensen met een verstandelijke beperking, samen met dit zorgkoppel. Na tien leerzame jaren is het voor Hermien en Jan tijd om te stoppen. Daarom zijn ze hard op zoek naar twee enthousiaste opvolgers. Net als thuis Hermien en Jan Kerkhof werken allebei al langer in de gehandicaptenzorg, maar altijd in dienstverband. ‘Het was al jaren mijn grote droom om een eigen opvanghuis te hebben en te ondernemen in de zorg’, vertelt Jan. Toen de twee met het Thomashuis in aanraking kwamen, wisten ze meteen: ‘dit is wat we willen.’ In Nederland zijn inmiddels 119 Thomashuizen die allemaal gerund worden door zorgondernemers via franchisegever De Drie Notenboomen. ‘Het concept werkt heel goed’, vertelt

hebben we genoeg tijd voor elk individu. Zo kunnen de bewoners groeien en zich verder ontwikkelen.’

Perfecte match In het Thomashuis in Sneek wonen acht mensen met een beperking. Binnenkort komt daar een negende bij. ‘De oudste is 50 jaar en heeft het syndroom van Down. Maar er woont bijvoorbeeld ook een meisje met een spastische bewegingsstoor-

‘Omdat het Thomashuis zo kleinschalig is, hebben we genoeg tijd voor elk individu.’ Hermien. ‘Omdat we er zelf ook wonen, kennen we onze bewoners door en door.’ Jan vult aan: ‘We bieden ze een stabiele basis, dat is heel belangrijk voor deze doelgroep. Omdat het Thomashuis zo kleinschalig is,

nis, zonder verstandelijke beperking’, vertelt Hermien. ‘Het verschil tussen de bewoners is groot, maar ze mengen ontzettend goed. Ze zijn allemaal erg sociaal en helpen elkaar overal mee.’

Vanwege gezondheidsredenen is het stel genoodzaakt om te stoppen met het Thomashuis. ‘Ongelofelijk jammer, maar het is niet anders’, zegt Jan. Nu zijn ze hard op zoek naar opvolgers. ‘Als zorgondernemer moet je echt een “mensenmens” zijn. Een vreselijk cliché – ik weet het. Maar het is wel echt wáár. Je moet met allerlei mensen om kunnen gaan, en heel sociaal zijn. Je communiceert met het personeel, de bewoners én met hun ouders.’ Hermien vult aan: ‘Ook heel belangrijk: je moet niet te snel oordelen over anderen. Met een open blik kom je als zorgondernemer een heel eind.’

We zoeken jou! Ben je geïnspireerd door het verhaal van Jan en Hermien, heb je een levenspartner en heeft een van jullie een diploma en werkervaring in de gehandicaptenzorg? We zijn op zoek naar twee zorgondernemers die het Thomashuis in Sneek willen runnen. Meer informatie? Meld je aan voor ons webinar op 28 november of 28 december via thomashuis.nl/informatiemiddag

Werk jij in de gehandicaptenzorg en wil jij samen met je levenspartner 9 mensen met een verstandelijke beperking een warm thuis bieden? Volg op 28 november of 28 december ons webinar, en ontdek hoe het is om een eigen Thomashuis te runnen! Kijk op www.thomashuis.nl/zorgondernemer-worden of scan de QR-code.

gedragsdeskundige Illustratie Josje van Koppen

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

andaag sluit ik weer aan bij een team in verband met een Driehoekstraject dat nu bijna een jaar loopt. Dat is best lang. En we zijn er nog niet. Dan kun je ouders hierop aankijken, maar liever kijk ik eerst of de zorg voldoende op orde is. Dat er ook het afgelopen jaar veel mensen zijn vertrokken, is geen positief teken. En bij de blijvers lijkt er een tweedeling in het team te zijn. Dat maakt samenwerken onveilig. De (nieuwe) teamleider en ik willen dit punt met hen bespreken. Dat is vast spannend. Maar als dat intern lukt, hoop ik dat het met de ouders in deze driehoek ook beter loopt. Er staat nóg een pittig punt op de agenda: een deel van het team rapporteert anoniem. Ouders gaven aan het begin van het traject al eens aan dat ze dit niet begrijpen. Hoe kan van hen worden gevraagd dat ze hun kind toevertrouwen aan de zorg van anderen als ze niet eens mogen weten wíe die anderen zijn? Vanuit de visie van de Driehoekskunde lijkt dat zo logisch als wat. Zonder (wederzijds) vertrouwen werkt de driehoek niet en zonder (wederzijdse) verbinding geen vertrouwen. Waarom zou een begeleider anoniem rapporteren? Die heeft daar vast een (goede) reden voor. In deze zorgorganisatie is zelfs formeel afgespro-

Klik 8 2023 | www.klik.org

Anoniem rapporteren Als het niet botert tussen begeleiders en ouders, is de verleiding groot om ouders hierop aan te kijken. Soms blijken de begeleiders een letterlijk nogal anoniem aandeel te hebben in het voortslepen van het conflict. ken dat er anoniem gerapporteerd wordt en dat het begeleiders vrij staat om het anders te doen. De reden hierachter is dat er in het verleden vervelende situaties waren waarbij begeleiders beschadigd zijn. Om hen te beschermen, is toen dit beleid vastgesteld.

Gelukkig loopt het in verreweg de meeste driehoeken prima. Waarom zou je dan met algemeen beleid al die andere driehoeken de dupe laten zijn van (wan)gedrag van enkelen? Ik heb nog een tweede argument om met naam en toenaam te rapporteren. Eigen

aan professionaliteit is dat je ter verantwoording mag worden geroepen. Als het goed is, doen professionals dat graag, omdat ze weten dat hun werk deugt. Zeker, dat werk is niet volmaakt en dus valt er van feedback te leren. Ter verantwoording geroepen worden is iets anders dan uitgescholden worden. Meelezen wil niet zeggen dat je meebeslist. Ook dan is de eerste opdracht om te begrijpen en de ander hopelijk duidelijk te maken dát je begrijpt. Als daarna maar die tweede belangrijke opdracht volgt: begrenzen. Met dat laatste hebben de meesten van ons het moeilijk. Liever kijken we het nog even aan. Liever vermijden we gedoe en stellen de confrontatie uit. Het resultaat is niet alleen dat het (wan)gedrag toeneemt, maar ook dat je elkaar minder begrijpt. Als het goed is zijn professionals dus tweetalig. In de zorg werken vooral mensen die van nature goed overweg kunnen met de taal van het begrijpen. Maar de driehoek kan niet zonder die net zo helpende taal van het begrenzen. Met het team hebben we het dus over twee agendapunten waarbij het draait om begrijpen en begrenzen. De kunst is om beide talen simultaan te leren spreken, ofwel om goed te leren timen en doseren. Liefst met naam en toenaam. | Chiel Egberts, www.drienamiek.nl

Ervaringsdeskundigen ondersteunen zorgmedewerkers

arbeidsomstandigheden Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Eigen foto’s

Ervaringsdeskundigen werken bij de dagbesteding Dat gehandicaptenzorgorganisaties kampen met personeelsproblemen is geen nieuws, maar hoe krijg je de gaten gevuld? Bij dagbesteding De Praatkamer van ’s Heeren Loo in Geldermalsen gingen ervaringsdeskundigen aan de slag om de professionele begeleiders te ondersteunen.

Het is feest op dagbesteding De Praatkamer. Begeleider Janny van Zijderveld neemt afscheid van haar tijdelijke collega’s Idman Nur en Ans Broelman. Gedurende een half jaar werkten de ervaringsdeskundigen elke maandag mee als vrijwilliger op deze groep voor oudere cliënten. Bij het afscheid zijn ook de coaches Ineke Wolters en Jacqueline Moelands aanwezig. Er wordt taart gegeten en er worden cadeautjes uitgedeeld. Idman en Ans hebben een brede werkervaring. Ze werken al jaren als ervaringsdeskundigen voor de LFB, de landelijke belangenvereniging dóór en vóór mensen met een verstandelijke beperking. Voor deze belangenvereniging geven zij onder meer trainingen en workshops over ervaringsdeskundigheid aan cliënten en verzorgen ze lessen aan begeleiders in spe op hogescholen en ROC’s.

Ans maakt makkelijk co

ntact met mensen

Vorig jaar zomer waren Idman en Ans ook al, samen met andere ervaringsdeskundigen van de LFB, te vinden op verschillende dagbestedingslocaties van ’s Heeren Loo. Net als veel andere zorgorganisaties kampt ‘s Heeren Loo juist in de zomer met personeelskrapte. Extra handen waren meer dan welkom. Van beide zijden, de zorgorganisatie en de erva-

ringsdeskundigen, is dat zo goed bevallen dat de LFB en ’s Heeren Loo besloten om er een langduriger project van te maken. Zo ontstond ‘Samen voor de zorg’. Het doel van het project was om de ervaringsdeskundigen en professionele begeleiders van elkaar te laten leren en om ervaringsdeskundigen de kans te geven hun talenten te f Klik 8 2023 | www.klik.org

14 f

arbeidsomstandigheden

leren kennen en hun vaardigheden te ontwikkelen. Een ander doel was om te onderzoeken onder welke voorwaarden ervaringsdeskundigen in te zetten zijn in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking.

Vertrouwen Met het feestelijke afscheid van Idman en Ans is het project afgerond. De ervaringsdeskundigen kijken met veel voldoening terug op hun werk als vrijwillige begeleider van de 7 tot

Als vrijwilliger bij een dagbesteding ontwikkelen ervaringsdeskundigen nieuwe vaardigheden

Daardoor heb ik er een deukje opgelopen en had ik in het begin mijn twijfels over dit project. Maar het pakte goed uit. Hier zien ze mij als collega. Dat vertrouwen is belangrijk voor me.” Ans heeft een soortgelijke ervaring: “Ik werk al een tijdje bij een dagbesteding in mijn eigen zorgorganisatie. Maar daar krijg ik weinig waardering. Ook laten ze me zonder goede begeleiding dingen doen die ik niet kan. Ze vroegen bijvoorbeeld of ik het

Ik kan arm in arm met haar lopen, bij anderen staat ze dat niet toe 9 cliënten bij De Praatgroep. Idman: “Ik heb al eerder als betaalde medewerker bij een dagbesteding gewerkt. Dat was geen succes. De begeleiders zagen mij als een cliënt in plaats van als een medewerker.

werk van de activiteitenbegeleider wilde overnemen, omdat deze er niet was. Dat kan ik helemaal niet, ik ga ermee stoppen.” Onder de bezielende leiding van begeleider Janny kregen de ervaringsdeskundigen wel het gevoel dat ze goed ondersteund werden. En ze werden niet overvraagd. Idman en Ans voerden alleen taken uit die ze aankonden en die ze volgens de regels mochten uitvoeren. Idman: “We wandelden met de cliënten, deelden bijvoorbeeld geen medicijnen uit.” Ze deden ook creatieve activiteiten. Soms verzonnen ze zelf dingen om met de cliënten te doen. Ans: “We maakten een memoryspel met de foto’s van de cliënten, waar we vaak mee speelden. En met Pasen verfden we eieren met de cliënten.”

Ongeduldig

Ans en Idman kregen taken die ze aankonden, zoals activiteiten begeleiden en wandelen

Klik 8 2023 | www.klik.org

De dames hebben veel geleerd. Idman: “Ik ben erg ongeduldig. Maar als je met ouderen werkt, moet je het tempo van de cliënten volgen. Het blijkt dat ik dat, ondanks mijn ongeduld, goed kan. Het enige wat ik nog steeds moeilijk vind, is om een jas

van een cliënt uit te trekken. Ik ben bang dat ik iemand pijn doe.” Ans wist van zichzelf dat ze goed contact kan maken met mensen. Zo bouwde ze bijvoorbeeld een goede relatie op met een mevrouw, die daar moeite mee heeft. “Ik kan arm in arm met haar lopen, maar bij anderen staat ze dat niet toe.” Ans had, net als Idman overigens, in het begin wat moeite met cliënten die slikproblemen hebben. “Dat vond ik eng. Maar als je het een paar keer hebt gedaan, gaat het steeds makkelijker.” En uiteraard was er altijd Janny of een andere begeleider aanwezig die kon bijspringen. Net als de ervaringsdeskundigen en hun coaches is ook Janny enthou-

Samen voor de zorg Tanja van Doorn is coördinator vrijwillige inzet en coach ervaringsdeskundigen en medezeggenschap bij ’s Heeren Loo. Zij bedacht met de LFB het project ‘Samen voor de zorg’. Het doel van het project was onder meer om vast te stellen onder welke voorwaarden de inzet van ervaringsdeskundigen op de dagbesteding een succes wordt. Tanja: “Bij ’s Heeren Loo onderzoeken we dit nu verder. We kijken onder meer naar de beloning. Hoe beloon je ervaringsdeskundigen zonder dat ze hun uitkering verliezen? Die beloning zou ook iets anders kunnen zijn dan geld. Ook kijken we naar de jobcoaches. Wat kunnen zij voor de ervaringsdeskundigen betekenen? Verder is het belangrijk om een opleiding te ontwikkelen. Hierin kunnen de ervaringsdeskundigen dan bijvoorbeeld worden opgeleid tot assistent-begeleider. Dat doen we al voor mensen van buiten de zorg die in de zorg komen werken.”

dokter

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

Rustelo Rina is de laatste tijd erg moe overdag. Slaapt ze eigenlijk wel goed? Daar is moeilijk zicht op te krijgen. Rina zelf, een dame met een matige tot ernstige verstandelijke beperking, kan het ons niet vertellen. Idman: ‘Ik word gezien als collega’

siast over het project. “Ik stond er vrij blanco tegenover dat Idman en Ans hier kwamen werken en ben positief verrast. De dames straalden rust uit en hadden een goed contact met de cliënten. Zij konden zowel met de cliënten individueel als met de groep overweg. Bovendien ontlastten zij mij, waardoor ik andere dingen kon doen.” Zo was het voor Janny makkelijker om even achter de computer te kruipen, wat nu eenmaal ook moet gebeuren. “Ik kon erop vertrouwen dat de clienten bij Idman en Ans in goede handen zijn.”

Snuffelstages Idman en Ans willen verder met dit werk. Ans keerde na de zomer terug op De Praatkamer. En Idman heeft plannen om snuffelstages te doen op verschillende dagbestedingslocaties binnen haar zorgorganisatie. “Ik heb het er al met een manager van mijn zorgorganisatie over gehad. Het is de bedoeling dat ik na de stages ergens kan gaan werken.” De ervaringsdeskundigen zullen voorlopig als vrijwilliger ondersteuning op dagbestedingslocaties geven. Ze zouden best wel betaald willen worden, maar dat is niet zo makkelijk als het lijkt. Immers, als ze eenmaal betaald aan de slag gaan, verliezen ze hun Wajong-uitkering. Er is dan geen weg meer terug, ook niet als het na verloop van tijd minder goed met hen gaat op hun werk. Bovendien werken ze nu als vrijwilliger onder de vleugels van de LFB-coaches. Idman: “Je ziet die coaches niet altijd, maar ze zijn voor ons van groot belang. Als ik bijvoorbeeld alleen een training geef, bereid ik dat vooraf altijd met een coach voor. En achteraf kan ik bij de coach terecht om te bespreken waar ik moeite mee had. Ik blijf dat nodig hebben.” |

Rina kan zich moeilijk uitdrukken en spreekt slechts enkele woordjes. Dus vragen we de collega’s van de nachtzorg of hen iets is opgevallen. Zij geven aan dat ze geen geluiden uit haar kamer horen. Hiermee weten we nog onvoldoende of ze echt goed slaapt. Wie weet is ze wel wakker, maar zit ze stil rechtop in bed. We besluiten om een week een camera op te hangen om te kijken wat er ‘s nachts gebeurt. Op de camerabeelden zien we Rina best wel stil in bed liggen, maar wat opvalt is dat ze in de eerste paar uren slaap veel met haar benen beweegt. Haar begeleider schiet nu ook nog iets bijzonders te binnen. Recent viel het haar op dat Rina ’s avonds soms plots opstaat en een stukje rondloopt in huis. Dit gedrag kennen ze niet van haar. We overleggen hierover met de familie. Een tante herkent dit gedrag en oppert dat ze misschien rusteloze benen heeft. Daar heeft zij zelf namelijk ook erg last van. Als je rusteloze benen hebt, ervaren mensen een onprettig gevoel in de benen die als jeuk, kramp of brandend worden beschreven. Of Rina dit heeft weten we niet, want daar kan ze niets over zeggen. Wat ook bij de klachten hoort, is dat je een niet te controleren drang hebt om je benen te bewegen. Dit komt vaak in de avond en begin van de nacht voor. Dit zou bij Rina kunnen spelen, omdat ze ’s avonds plots gaat lopen en ’s nachts in bed aan het wiebelen is met haar benen. Door die onrust in haar benen komt ze slaap tekort. Over de oorzaak van rusteloze benen is nog veel onduidelijk. Het kan komen door bijvoorbeeld ijzertekort of een zwangerschap. Bij Rina is dat niet het geval. De nieuwste theorie over het ontstaan van de aandoening is een tekort aan dopamine. Dit is een stofje dat nodig is om signalen vanuit de zenuwen door te geven. Wat sowieso niet helpt, is koﬃe in de avond, roken, alcohol en weinig bewegen. Deze zaken aanpakken is dan ook de eerste stap in de behandeling. Als de klachten echt te erg zijn, kan medicatie nodig zijn. Dit kan zorgen voor meer dopamine in het lichaam, waardoor de zenuwen de boodschappen beter ontvangen. Bij Rina zijn we nu bezig met lekker bewegen overdag en ’s avonds thee drinken in plaats van koﬃe. Maar eens zien hoe dit gaat werken. Hoe vaak rusteloze benen voorkomen is niet duidelijk. Er is sprake van onderrapportage, niet alleen in de gehandicaptenzorg, maar ook bij de algemene bevolking. Het herkennen van de ziekte is moeilijk, omdat je afhankelijk bent van wat een patiënt vertelt. Er bestaat voor deze aandoening geen bloedonderzoek of röntgenonderzoek. Maar dat het bijna nooit in een medisch dossier van onze cliënten staat, betekent natuurlijk niet dat het er niet is. Klik 8 2023 | www.klik.org

teamdynamiek Tekst Mieke Janssens Illustratie Josje van Koppen

Begeleiders bespreken dilemma’s in de onderlinge samenwerking

Afscheid van een begeleider In een teamcursus komt de impact van personeelswisselingen op bewoners met een hechtingsstoornis ter sprake. Wéér afscheid nemen van een vertrouwd gezicht, wéér een nieuwe begeleider. Iets dat vaak ook voor bewoners zonder hechtingsproblemen moeilijk is. Hoe ga je hier nu goed mee om? “Ik zie er als een berg tegenop om de bewoners te vertellen dat ik vertrek,” zegt Rinca. “Ook ik zie er als een berg tegenop,” zegt collega Erica. “Jan zal meer relletjes veroorzaken of weglopen.”

Samenwerken in teams Trainer en coach Mieke Janssens beschreef eerder in Klik de verschillende persoonlijkheidstypen uit het enneagrammenmodel in een team en de dynamiek onderling bij het zelforganiserend werken. Vervolgens beschreef ze hoe begeleiders in een intervisiebijeenkomst dilemma’s in hun werk bespreken. In deze nieuwe serie gaat ze in op strubbelingen van teams die ze tegenkomt in coachingstrajecten. Lees de eerdere artikelen over samenwerken in teams van Mieke Janssens op www.klik.org, zoek op ‘teamdynamiek’.

Rinca knikt. “Ik weet het,” zucht ze. “Omdat ik zijn persoonlijk begeleider ben, is het extra moeilijk voor hem.” Vragend kijkt ze mij aan. “Heb jij nog tips?” “Beschouw zijn gedrag als een reactie op angst. Jan heeft nooit geleerd om daar op een adequate manier mee om te gaan. Juist dan zoekt hij meer spanning op of vermijdt hij situaties. In de periode naar het afscheid toe heeft hij meer nabijheid nodig. Bied hem daarnaast iets aan waardoor hij zich belangrijk voelt en zich, ondanks de stress, proactief kan opstellen. Denk aan het maken van een afscheidscadeau voor Rinca, iets waarin hij procesmatig een uitlaatklep voor zijn emoties vindt.” “Supertip,” zegt Erica. “Weten jullie al wie de nieuwe persoonlijk begeleider wordt?” vraag ik. “Niemand staat te popelen om dit van mij over te nemen,” antwoordt Rinca. “Persoonlijk begeleiders zijn vaak een spanningsbron voor mensen als Jan, omdat deze als de allerbelangrijkste ander wordt ervaren en hen op hun verlatingsangst triggert,” reageer ik. “Zelf raad ik zo’n grote mate van afhankelijkheid van één persoon af. Maak Jan afhankelijk van een systeem, verdeel de taken van de persoonlijk begeleider over meerdere teamleden in een voorspelbare structuur en verduidelijk de rollen voor hem. Als iemand uitvalt, stort niet het hele kaartenhuis in. Waar jullie ook voor kiezen, als Rinca haar vertrek aankondigt zal Jan direct duidelijkheid nodig hebben over de opvolging

om te voorkomen dat hij nog meer onzekerheid en stress ervaart.” Iemand gooit het gesprek over een andere boeg. “Omdat Jan zulk moeilijk gedrag vertoont, zijn we druk aan het bedenken hoe we het afscheid bij hem introduceren en begeleiden,” zegt ze. “Bij andere bewoners doen we dit niet. Waarom niet? Omdat wij er dan zelf geen last van hebben? Als bewoners moeite met een afscheid hebben, praten we vooral met ze. Bij rouwverwerking na het overlijden van een familielid, bieden we actief begeleiding, zijn we bedacht op de uitingen van het verdriet, maken we herinneringsboekjes met verhalen, foto’s en tekeningen. Waarom doen we zoiets niet na een afscheid van een dierbare begeleider of medebewoner?” “Ja,” zegt Rinca peinzend. “Onze bewoners hebben meer dan andere mensen ondersteuning nodig bij een verlieservaring. Als deze een begeleider betreft gaan we er meestal van uit dat zij gewoon accepteren dat er na het afscheid geen contact meer is en ze daar geen moeite mee hebben. Als jijzelf afscheid neemt van een collega met wie je goed samenwerkt of van een bevriende buurvrouw, onderhoud je daarna toch ook nog contact? Bewoners kunnen of mogen hier vaak zelf geen initiatief in nemen. Van ons wordt in principe ook verwacht dat we na vertrek geen contact meer met hen hebben. Waarom eigenlijk niet?” “Omdat we denken dat de bewoner dan nog toetrekt naar de vorige

teamdynamiek

‘De angst dat een begeleider vertrekt is voor meer cliënten een spanningsbron’

begeleider en de nieuwe begeleider minder toelaat,” oppert Mark. “Omdat het niet professioneel is, want de bewoner kan nog steeds een beroep doen op hulp, terwijl de begeleider niet meer in dienst is,” vindt weer een andere collega. “Iedereen staat er anders in,” concludeer ik. “Jullie bewoners, de één meer dan de ander, hebben in ieder geval professionele aandacht nodig bij het afscheid van dierbare begeleiders of medebewoners én in de periode daarna. Al is het om te achterhalen of er meer aan-

dacht voor de verlieservaring nodig is dan vermoed wordt. Dat kan op dezelfde wijze als jullie nu al doen bij het rouwen om familieleden.” Mark vindt dat je geen slapende honden wakker moet maken. “Als bewoners geen verdriet laten blijken, moeten we dit ook niet bij hen oproepen,” zegt hij. “Daar kunnen ze niets mee.” Iedereen laat deze opmerking bezinken. “Stil verdriet bestaat ook,” merkt Erica op. “Voor mensen met een verstandelijke beperking is het moeilijk om emoties te herkennen en initiatief te nemen om

deze te uiten, zij doen dit meer in regressief gedrag, agressie of depressie,” zeg ik. “Zoek op internet eens naar begeleiding bij rouwverwerking en je komt op sites over ondersteunende hulpmiddelen. Zoals de Digitale Rouwkoffer, ontwikkeld door Amerpoort, die is goed in te zetten bij het afscheid van dierbare personen die nog leven.” “Al is Jan een doerak,” zegt Rinca. “Al haalt hij soms het bloed onder mijn nagels vandaan, voor mij is de verbinding met hem niet verbroken als ik hier vertrek. Ik vind hem leuk en ik heb onwijs veel van hem geleerd. Ik wil hem af en toe een kaartje sturen. Hij mag mij terugschrijven.” “Ja, maar,” zegt iemand, “wat als hij daardoor de nieuwe PB’er niet toelaat?” “Als de nieuwe begeleider snel op de hoogte is van zijn afspraken en deze betrouwbaar uitvoert, zal Jan hem toelaten. Daarvan ben ik overtuigd,” antwoordt Rinca. “Laten we eerst het advies van de trainer in het volgende teamoverleg bespreken. Ik ben er een voorstander van om de taken van de persoonlijk begeleider over meer teamleden te verspreiden. De angst dat een persoonlijk begeleider vertrekt is voor meer cliënten een spanningsbron.” Ze zucht opnieuw. “En,” voegt ze eraan toe, “uit het oog is niet uit het hart. Al zal ik het niet al te bont maken, ik wil meerdere bewoners af en toe een kaartje sturen. Zomaar met een leuke herinnering erop.” | Door trainer/online coach Mieke Janssens, www.concretecoaching.eu. Klik 8 2023 | www.klik.org

embdementie Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Eigen foto’s

Hulpmiddel voor de diagnose dementie bij mensen met ernstige beperkingen

Dementie herkennen bij ernstige beperkingen Mensen met zeer ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen worden ouder en krijgen daardoor vaker dementie. Promovenda Maureen Wissing ontwikkelde een diagnostisch hulpmiddel en verschillende kennismodules op dit gebied.

standelijke en meervoudige beperking steeds ouder worden en er meer mensen dementie krijgen. Naar beide onderdelen deed Maureen onderzoek; dit leidde tot een diagnostisch hulpmiddel. Op basis van dit hulpmiddel mag weliswaar geen diagnose gesteld worden, maar het geeft wel een aanwijzing dat er sprake van dementie kan zijn. Daarnaast zijn er gratis kennismodules ontwikkeld, met handvaten voor begeleiders, behandelaren en familieleden. Door literatuuronderzoek ontdekte Maureen acht studies die dementiesymptomen beschreven bij mensen met zevmb, uitgevoerd bij een zeer kleine groep. “Dementie bij deze mensen bleek een vergeten onderwerp in bestaande literatuur.” Vervolgens zijn in groepsinteruit views familieleden, begeleiders en ter ach Gijs ging hard door dementie behandelaren gevraagd welke symptomen zij bij mensen met (z)ev(m)b herkennen. Ook nam ze enquêtes af onder familieleden en zorgprofessionals die werkzaam zijn binnen meerdere zorgorganisaties. En ze sprak met experts zoals gedragskundigen, artsen VG en begeleiders die speciﬁeke kennis hebben over dit onderwerp. Tot slot onderzocht ze verscheidene dossiers

Het vaststellen van dementie bij mensen met zeer ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen (zevmb) is ingewikkeld, zo stelt bewegingswetenschapper Maureen Wissing. Zij deed hier promotieonderzoek naar. “Kenmerkend voor dementie is een achteruitgang in cognitie. Dit is bij deze mensen moeilijk vast te stellen door de ernstige verstandelijke beperking. Bovendien kunnen veel van deze mensen niet praten. Je kunt achteruitgang van spraak dus niet horen.” Ook het uitsluiten van aandoeningen met symptomen die lijken op symptomen bij dementie is bij deze doelgroep lastig. Maar er is wel behoefte aan kennis en hulpmiddelen, nu mensen met een zeer ernstige ver-

Klik 8 2023 | www.klik.org

van mensen met zevmb met en zonder dementie. Uit dit onderzoek kwamen op vijf verschillende deelgebieden symptomen die kunnen wijzen op dementie: X 1. Achteruitgang in cognitie; X 2. Gedragsveranderingen; X 3. Achteruitgang in algemene dagelijkse levensverrichtingen (ADL); X 4. Achteruitgang in motoriek; X 5. Bijkomende gezondheidsproblemen, zoals epilepsie en incontinentie. Maureen licht een aantal symptomen in de gevonden deelgebieden toe aan de hand van de casus van Gijs. Gijs is een man van 52 jaar met downsyndroom en een ernstige verstandelijke beperking. Familieleden en begeleiders van Gijs merken dat hij de laatste twee jaar behoorlijk achteruitgaat. Maureen: “Op cognitiegebied zien begeleiders dat Gijs anders reageert tijdens alledaagse situaties, zoals het tafel dekken. Hij lijkt niet meer te begrijpen wat er gaat gebeuren, gaat niet meer rechtop zitten wat hij eerder wel deed.” Ook het gedrag van Gijs verandert. “Gijs is steeds vaker angstig.” Verder lijken veranderingen in de ADL op dementie te wijzen. “Wanneer de begeleider vroeger zei: ‘We trekken een trui aan’ en de mouwen over zijn

seksuoloog

Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg

handen deed, dan stak Gijs zijn armen erin. Dat doet hij niet meer.” Motorisch gezien laat Gijs ook achteruitgang zien: “Sinds kort is hij volledig rolstoelafhankelijk.” En hij kreeg ineens epileptische aanvallen. “Met name bij mensen met downsyndroom werd dit vaak benoemd als mogelijk symptoom van dementie.” Uit het onderzoek blijkt dat familieleden, begeleiders en behandelaren het belangrijk vinden dat er een diagnose dementie kan worden gesteld bij mensen met (z)ev(m)b. “Een diagnose kan verklaren wat er met iemand aan de hand is, en zorgt voor meer begrip bij gedragsverandering zoals prikkelbaarheid of agressie. Het is makkelijker hiermee om te gaan als je weet dat dit waarschijnlijk door de dementie komt. Bovendien zorgt een diagnose van dementie ervoor dat je geïnformeerde keuzes kunt maken. Je kan je begeleidingsstijl aanpassen. Bijvoorbeeld helpen met het aantrekken van de trui in plaats van de cliënt uitdagen het zelf te doen.” |

De promotie van Maureen is onderdeel van het project ‘Praktijkvragen over dementie bij mensen met (z)ev(m)b’, een Onderzoeker samenwerkingsverMaureen Wissing band tussen de RU Groningen, UMC Groningen, Hanzehogeschool Groningen, Academische werkplaats EMB en de zorgorganisaties Alliade, ’s Heeren Loo, Ipse de Bruggen en Visio. Dit project is gesubsidieerd door ZonMW vanuit het dementieonderzoeks- en innovatieprogramma ‘Memorabel’. Via vb-dementie.nl/diagnostisch-hulpmiddel is het diagnostische hulpmiddel voor behandelaren zoals gedragskundigen en psychodiagnostisch medewerkers te downloaden. Op vb-dementie. nl/kennismodules vind je theorie, vragen om je kennis te testen en een praktijkvoorbeeld. Ook is er een brochure met de onderzoeksresultaten beschreven aan de hand van de casus van Gijs, zie vb-dementie.nl/geen-onderdeel-van-eencategorie/brochure.

B sten vo aandacht Een gedragskundige belt om te overleggen. Het gaat over Lilly, een 21-jarige cliënt met een matige verstandelijke beperking. Lilly trekt soms haar shirt omhoog om haar borsten te laten zien. En ze heeft de laatste maanden over meerdere begeleiders gezegd dat ze aan haar borsten hebben gezeten. Omdat meldingen van vermoedens van seksueel misbruik heel serieus worden genomen, leidden Lilly’s uitspraken al twee keer tot het volgen van het protocol. De betreffende begeleiders waren tijdens de procedure niet in de groep aan het werk, met alle consequenties van dien. Ondanks dat de uitspraken van Lilly niet de waarheid bleken, zit de schrik er goed in. Veel begeleiders geven aan haar liever niet te willen begeleiden, omdat ze zichzelf niet meer veilig voelen. En hoe onveiliger de begeleiders zich voelen, hoe vaker Lilly haar borsten laat zien, zo lijkt het. In het team wordt gedacht dat Lilly vroeger misschien seksueel is misbruikt, of dat ze juist seksuele voorlichting nodig heeft, omdat ze duidelijk niet weet wat hoort. De gedragskundige vraagt zich af of het gedrag überhaupt wel seksueel is. Een warboel aan vraagtekens. Om te kunnen bepalen wat passende interventies zijn, is er meer informatie nodig. De gedragskundige gaat aan de slag om een psycho-seksueel beeld op te stellen. Wie is Lilly qua niveau op cognitief, sociaal-emotioneel en op seksueel gebied? Hoe is haar seksuele ontwikkeling verlopen? Wat weet zij van seksualiteit? Wat beleeft ze aan seksualiteit? En daarnaast: wanneer vertoont ze het laten zien van haar borsten? Welke begeleidingswijzen hebben welk effect op haar gedrag? Wat heeft ze nodig? Na een aantal maanden hebben de gedragskundige en ik weer contact over de bevindingen. Na observatie bleek dat Lilly vooral haar borsten liet zien als er veel onduidelijk voor haar was. Ook het beschuldigen van begeleiders leek te maken te hebben met onduidelijkheid. Als Lilly zich onveilig of verloren voelt, trekt ze met haar gedrag de aandacht naar zich toe om zich staande te houden. Seksueel gedrag genereert aandacht! Slim bedacht, maar niet heel wenselijk hier. De interventies hebben effect: na onrust extra tijd met haar doorbrengen, investeren in contact, regelmatig haar hand vasthouden, vaker samen iets doen zonder dat ze om aandacht hoeft te vragen. Lilly laat minder vaak haar borsten zien en ze heeft niemand meer beschuldigd. “Eind goed, al goed,” verzucht de gedragskundige. “Fijn hoor! En hoe gaat het met haar verdere seksualiteitsbeleving?” vraag ik. De gedragskundige valt even stil. “Wat stom zeg. Daar hebben we eigenlijk helemaal niet meer naar gekeken, nu het weer goed gaat...” Zo herkenbaar. Vaak als er dingen misgaan hebben we aandacht voor seksualiteit. Maar zonder dat er problemen spelen, lijkt de focus op de algemene seksuele gezondheid van cliënten er nauwelijks te zijn. Goed dat Lilly met haar gedrag dat ook even in het licht zette. | Daphne Kemner, orthopedagoog-seksuoloog NVVS Prinsenstichting/Zodiak Klik 8 2023 | www.klik.org

contactprobleemgedrag Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Eigen foto’s

Uitleg over een methodiek om een betere verbinding met de ander aan te gaan

Echt contact maken De methodiek Volgen van Golven is erop gericht om echt contact met elkaar te maken. Tussen begeleider en cliënt, maar ook tussen begeleiders onderling. Door je eigen ‘golf’, die van de ander en die van de omgeving te volgen, wordt de wederkerigheid in het contact versterkt.

Gedragsdeskundige Peet Lakerveld-Hoogstraten en trainer Niels Greeve zijn de bedenkers van Volgen van Golven. Ze zijn allebei al een tijdje werkzaam in de zorg. Een aantal jaren geleden ontmoetten ze elkaar bij zorgorganisatie Orion in Rotterdam. Daar kregen ze beiden te maken met een team op een dagbesteding dat vastliep in de begeleiding van hun cliënten, mensen met een ernstig meervoudige beperking en

deeld over de aanpak van de cliënten. Wij gingen aan de slag door op de geslaagde contactmomenten tussen begeleiders en cliënten in te zoomen. Hoe gingen begeleiders contact aan? Wat namen ze daarin van buitenaf mee? Daarna zijn we naar de cliënten gaan kijken. Hoe zitten zij erbij? Wat hebben ze nodig in het con-

Het inzoomen op geslaagde contactmomenten v mde de basis van de methode gedragsproblemen. Peet als gedragsdeskundige en Niels als coach en nazorgcoördinator. Peet: “In die groep waren veel incidenten. De begeleiders waren verKlik 8 2023 | www.klik.org

tact? Ook keken we naar de omgeving. Wat voor invloed heeft die op het onderlinge contact? Daar is de basis gelegd voor Volgen van Golven.”

Gedragsdeskundig e Peet Lakerveld

De bedenkers hebben voor de methodiek die ze hebben ontwikkeld gekozen voor de symboliek van de golf. Peet: “Dat spreekt tot de verbeelding. Als we een training in de methodiek geven, is onze eerste vraag altijd: ‘Hoe is het met jouw golf?’ Daar krijgen we veel duidelijker antwoord op dan op de vraag: ‘Hoe gaat het met je?’ Meestal zegt iemand dan ‘Wel goed’ of ‘Kan beter’. Begeleiders geven als antwoord op onze vraag bij-

contactprobleemgedrag

voorbeeld dat ze lichamelijk, mentaal of emotioneel wat minder lekker in hun vel zitten of weinig energie hebben: hun golf is laag. Anderen geven aan gespannen te zijn, veel energie te hebben of juist blij zijn om iets wat er is gebeurd, hun golf is hoog. Hoe hoog of laag de golf is, speelt een belangrijke rol in hoe je het contact aangaat.” De methodiek Volgen van Golven heeft als doel om echt contact te maken door je als begeleider af te stemmen op de drie ‘golven’: die van jezelf, de ander en de omgeving. Om dat te bereiken, is het nodig om zeven stappen te doorlopen (zie kader pagina 22). Die stappen zijn een hulpmiddel om ‘klein te leren kijken’ naar wat er in het contact gebeurt. Hierdoor wordt vanuit zelfreﬂectie de bewustwording vergroot. Peet geeft aan dat de methodiek tot succes leidt: “Tijdens trainingen krijgen we regelmatig terug dat Volgen van Golven door de beeldspraak eenvoudig is toe te passen en ook dat het werkplezier erdoor toeneemt. Daarnaast wordt het contact met de bewoner vergroot: de bewoner wordt beter begrepen en moeilijk verstaanbaar gedrag neemt grotendeels af.”

JezelfOm contact te maken, moet de begeleider eerst naar de eigen golf kijken. Peet: “Je hoort vaak van bege-

leiders dat ze te weinig tijd hebben en/of dat de organisatie onvoldoende naar hen luistert. Dat kan tegenwoordig de realiteit zijn, maar als begeleider heb je daar weinig invloed op. Waar je wel iets aan kunt doen, is bewustwording van je Trainer Niels Greeve eigen persoon: hoe zit je erbij? Wat neem je mee naar je werk?” Peet noemt als voorbeeld een bege- na de stappen: observeren, inschatleider die verdrietig was, maar dat op ten en contact maken. “Je kijkt bij de haar werk probeerde weg te stoppen. vierde stap waar iemand zit in zijn “Zij deed heel opgewekt naar een cligolf. Kan hij zelf zijn eigen regie beent. Maar die zag aan haar dat het houden en moet de begeleider hem niet klopte. Haar lichaam sprak ande- daarin volgen? Of heeft hij juist re taal dan wat ze met haar mond uit- bijsturing nodig? Het is meestal een drukte. De cliënt werd er onrustig mengeling van beide. Soms kan aldoor. Pas toen de begeleider zich beleen maar volgen of alleen maar stuwust werd van haar emoties en deze ren, helpend of nodig zijn, maar het toeliet en naar de cliënt benoemde: kan ook zijn dat het contact verstoord ‘Ik voel me vandaag een beetje verwordt doordat de begeleider met aldrietig, maar ik ben er wel voor jou’, leen volgen of sturen niet goed afwerd hij rustiger.” stemt op de bewoner. Dan maak je geen wederzijds contact.” Ook hier heeft Peet een illustratie De ander bij. “Het lukte een begeleider niet om De bewustwording van de eigen golf contact te krijgen met een cliënt. Ze van de begeleider is dus helpend in kon hem nergens toe bewegen. Op het verbeteren van het contact. Maar een gegeven moment, ze zijn buiten, ook het inzicht van de begeleider in de golf van de cliënt is medebepalend gaat de cliënt in het gras liggen. De begeleider die eigenlijk niet meer voor de kwaliteit van het contact. weet wat ze moet doen, gaat er maar Peet licht dit toe aan de hand van de naast liggen. Ze begrijpt nu wat de vierde stap in de methodiek: volgen cliënt nodig heeft. De cliënt voelt het of bijsturen. Dat doe je als begeleider

Klik 8 2023 | www.klik.org

22 f

contactprobleemgedrag

en er ontstaat contact. Vervolgens beweegt de begeleider langzaam overeind. De cliënt gaat met haar in de ‘golfbeweging’ mee.”

Omgeving De derde golf die in de methodiek Volgen van Golven wordt onderscheiden, is de omgeving. Volgens Peet is dit iets wat vaak over het hoofd wordt gezien, omdat de begeleiders vooral gericht zijn op de cliënten en op elkaar. Toch is het belangrijk om je van de omgeving bewust te zijn. “Een heleboel dingen in de omgeving kunnen van invloed zijn op de cliënt, maar ook op een begeleider en hun onderlinge contact. Er kan spanning zijn in de groep. Er komt bijvoorbeeld iemand van ICT binnen om aan een computer te sleutelen. Het weer slaat plotseling om. Of een begeleider heeft in de ogen van een cliënt de

Vanuit zelfreﬂectie vergroot je de bewustw ding van wat er in het contact gebeurt verkeerde kleren aan. Het contact tussen begeleider en cliënt kan verstoord raken als de begeleider dit niet oppikt en er iets mee doet.” Peet geeft nog een voorbeeld. “Ik ging een keer langs bij een man waar de begeleiders moeilijk contact mee konden maken. Hij was voortdurend boos. Op de deur van de man was een stuk papier geplakt met daarop de tekst: ‘Hiep, hiep, hoera!’ Ik vroeg

De zeven stappen voor een vloeiende golfbeweging X Stap 1 - Observatie. Als eerste observeer je de golf van jezelf, dan de golf van de ander en vervolgens de golf van de omgeving. Dit betekent dat je kritisch waarneemt en zo objectief mogelijk, kijkend naar het denken, voelen en willen. Dus zonder oordeel naar jezelf of anderen. X Stap 2 - Inschatten. In deze stap maak je een inschatting wat er nodig is om met de bestaande golven een zo’n ideaal en haalbaar mogelijke situatie te creëren. X Stap 3 - Contact maken. In deze stap stem je af op de ander; van hieruit maak je het contact en start je de activiteit met de bewoner. X Stap 4 - Begeleiden: volgen of bijsturen. Werk vanuit de wederkerigheid in het contact. Volg de initiatieven van de ander of neem (indien de ander dat vraagt) het initiatief over. Uitgangspunt is dat de ander gedurende de activiteit zijn eigen regie behoudt. Begeleider neemt regie over wanneer het de ander niet goed meer lukt om zijn golf goed voort te zetten. X Stap 5 - Onderhouden van contact. In deze stap kijk je wat er nodig is in het contact. Hoe onderhoud je dit, hoe behoud je het lijntje met de ander? X Stap 6 - Keuze maken. In deze stap is je plan gedeeltelijk of volledig uitgevoerd. Je evalueert de drie golven om te beslissen welke keuze je maakt. Ga je de activiteit verlengen of afronden? Je stemt af op jezelf, de ander en de omgeving. Je deint mee op de golf van de ander. X Stap 7 - Afronden en voorstructureren van overgangsmoment. Werk toe naar een goede afronding door de activiteit samen te vatten en een duidelijke afsluitzin te gebruiken. Hierna structureer je het volgende moment voor. Hierdoor houd je de golfbewegingen vloeiend.

Klik 8 2023 | www.klik.org

wanneer de man jarig was. Hij bleek al een tijd geleden jarig te zijn geweest. Dat terwijl jarig zijn of worden voor hem heel stressvol was. Het stuk papier op de deur was onduidelijk voor hem en gaf hem onrust. De meeste begeleiders vertelden me later dat ze het stuk papier helemaal niet hadden gezien.” Om de methodiek toe te passen hoef je volgens Peet niet bij iedere cliënt het stappenplan toe te passen. “De zeven stappen zitten eigenlijk al in ieders systeem. Meestal pas je ze zelf al toe. Neem nou de eerste twee stappen: observeren en inschatten. Als je op de weg achter een auto met een oudere persoon achter het stuur rijdt, hou je vanzelf in.” Wel raadt Peet iedere begeleider aan om een keer het zelfreﬂectieformulier in te vullen. “Dat kan heel leerzaam zijn, omdat je je dan bewust wordt welke stappen je niet goed zet. Door hierop te letten, zal het contact verbeteren.” |

Meer informatie op volgenvangolven. nl. Daar is ook het zelfreﬂectieformulier te downloaden. Het boek ‘Volgen van Golven. Vanuit zelfreﬂectie en bewustwording naar echt contact’ door Peet Lakerveld-Hoogstraten en Niels Greeve is verkrijgbaar voor € 23,75.

persoonlijk

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

Illustratie Joep Bertrams

e achtjarige Floris heeft in zijn eerste jaren veel liefde gemist. Hij was er op een gegeven moment zo slecht aan toe dat jeugdzorg hem uit huis moest plaatsen. Hij was toen drie. Nu woont hij al jaren in een woongroep voor kinderen met een soortgelijke achtergrond. Het vereist nogal wat kennis en vaardigheden om kinderen zoals Floris goed te ondersteunen. Vanuit mijn rol als speltherapeut hoop ik daaraan een bijdrage te leveren. Floris komt al een poosje bij me. Op symbolische wijze geeft hij woorden aan zijn gevoelens en behoeften, die ik vervolgens naar het team vertaal. Ze hebben alleen één grote moeite met Floris. Hij omhelst ongegeneerd iedereen die op zijn pad komt. Zijn behoefte om zich letterlijk aan iemand vast te grijpen, niet meer los te laten en zelf ook aangeraakt te worden, komt voort uit die onveilige hechting. Dat vinden we allemaal een logische verklaring. We willen hem er alleen ook in kunnen begeleiden. In de spelkamer komen we op ideeën. Daar verzorgt Floris iedere week de babypop. Hij aait haar, klopt op haar rug nadat zij een ﬂesje heeft gehad. Dat zet mij aan het denken. Eigenlijk geeft Floris de pop wat hij zelf had moeten krijgen. Hoe kunnen we dit vertalen naar de dagelijkse praktijk?

Pizzamassage Floris is een jongen van acht jaar met een licht verstandelijke beperking. Hij had een vreselijke start in dit leven. Zijn ouders waren niet in staat om voor hem te zorgen. Die verwaarlozing maakt dat hij zich nu letterlijk aan iedereen vastklampt. Ik introduceer de kindermassagekaarten bij Floris, een gecontroleerde en speelse vorm van leren omgaan met aanraken. Je doet dit aan de hand van illustraties (een auto, een pannenkoek, een paard). Het geven is even waardevol als het ontvangen. Kinderen die

liefdevol worden aangeraakt, zijn zich meer bewust van hun eigen lichaam. Ze respecteren eigen grenzen en die van anderen beter. Floris kiest het pizzamassagekaartje. Ik vraag of ik hem op zijn rug mag aanraken en de pizza mag bakken. Dat

vindt Floris goed. Ik begin: “Je bent een pizza. Welke vindt je lekker?” Floris gaat er helemaal in mee. Ik strooi meel en tik zachtjes op zijn rug, ik schenk water, strijk met mijn handen, ik roer (cirkelen), ik maak het deeg (kneden). Ondertussen benoem ik alles wat ik aan het doen ben. Floris vult mij aan en hij voelt of het wel goed gaat. Ik voel hem onder mijn handen steeds verder ontspannen. Vervolgens beleg ik de pizza. Floris zegt wat hij er op wil hebben. Dan gaat de pizza in de oven (wrijven en zachtjes duwen). “Piep, de pizza is klaar,” roept hij. Ik mag de pizza snijden (zaagbeweging) en we smullen hem lekker op (plukken). Zo leert Floris op een speelse manier om aan te raken en aangeraakt te worden. Het heeft eﬀect en het geeft het team iets praktisch in handen. Ze zijn namelijk ook begonnen met de kindermassages. Ik hoor enthousiaste verhalen. Er worden koekjes gebakken, auto’s gewassen en paarden geborsteld. Floris zijn behoefte om zich vast te klampen is nog niet wezenlijk veranderd. Alleen heeft het team er geen last meer van. En dat is in de onvoorwaardelijke ondersteuning van Floris van onschatbare waarde. | Margreet Pereboom Helen Purperhart is de auteur van de kindermassagekaarten.

Klik 8 2023 | www.klik.org

regieopleiding

Jongeren blikken terug op een trainingstraject om op zichzelf te wonen

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Ad Groenendaal

HOE IS HET NU MET?

‘Mam, wanneer mag ik het huis uit?’ Jongeren die in een vakantiehuisje in Reeuwijk leren een huishouden te voeren. Een aantal jaar geleden vertelden zij samen met begeleider Irene Scheﬀers van Ipse de Bruggen over dit initiatief. Hebben deze jongeren hun doel - met begeleiding op zichzelf wonen – inmiddels bereikt?

Een kleine groep jongeren vertelde bijna vijf jaar geleden aan Klik hoe begeleider Irene Scheffers van Ipse de Bruggen hen in een vakantiewoning aan de Reeuwijkse plassen trainde naar grotere zelfstandigheid. Destijds deden deze meisjes, zeker in het begin, wat onwennig en giechelig hun verhaal. Maar in de veilige nabijheid van Irene en in de vertrouwde omgeving van het huisje kwamen ze al snel los. Ze vertelden over wat ze zoal hadden geleerd en nog steeds aan het leren waren.

een verstandelijke beperking wonen en ondersteund worden door begeleiders van zorgorganisatie Ipse de Bruggen. Enthousiast toont Donna de gemeenschappelijke ruimte op de begane grond. Na de bezichtiging beneden neemt ze haar gasten mee naar haar eigen appartement. Donna straalt als ze haar woning laat zien. En dat mag ook. Het grote en gezellige appartement ziet eruit als een plaatje uit een woonblad. Er is een moderne zithoek met een lekkere

Naast praktische vaardigheden leerden ze ook om dingen zelf op te l sen Vierenhalf jaar later doen drie van de meiden die de training volgden – Esther, Donna en Vivian – hun verhaal in het appartement van Donna in Nootdorp. Donna verhuisde bijna drie jaar geleden naar deze plek: een ouderinitiatief waar 14 mensen met Klik 8 2023 | www.klik.org

hangbank, een rotan stoel, hippe bijzettafeltjes en een grote tv aan de muur. Aan de wand boven haar ronde eettafel hangt een kleurrijk kunstwerk, bestaande uit door Donna gemaakte mozaïeken van Diamond Painting.

Duidelijk is dat Donna’s lievelingskleur roze is. Niet alleen de muren, maar ook veel voorwerpen hebben die kleur. Van de lampen tot het kofﬁezetapparaat. En van het serviesgoed tot het wc-papier. Net als Donna maakten ook Vivian en Esther de overstap van hun ouderlijk huis naar een eigen appartement. Voor Vivian was dat een jaar geleden. Zij verhuisde naar een gerenoveerd pand in hartje Delft, naast een kerk. Esther verhuisde anderhalf jaar geleden naar een nieuwbouw woonvoorziening in Wateringen. Bij een drankje en wat lekkers, meegebracht door Vivian, Esther en Irene, vertellen de meiden hun verhaal. Donna maakte de overstap van haar ouderlijk huis naar haar eigen appartement. Omdat het om een ouderinitiatief ging, wist ze al in een vroeg stadium waar ze zou komen te wonen. Donna kon niet wachten op de verhuizing, vertelt ze: “Ik wilde heel graag op mezelf wonen en vroeg telkens aan mijn moeder: Mam, wanneer mag ik het huis uit?”

regieopleiding

Ze moest wat geduld hebben, want het duurde even voor de woonvoorziening af was. Eerst moest de woning gebouwd worden en daarna moest er geklust worden door familie en vrienden. Donna werd bij de voorbereidingen betrokken en koos het appartement waarin ze zou komen te wonen. En ze zocht met haar moeder bij Ikea spulletjes voor haar interieur uit. “Dat vond ik heel leuk. Ik wilde alles in het roze.”

Esther houdt zelf haar kamer netjes: ‘Als ik eenmaal bezig ben en hulp krijg, gaat het goed ’

Vriendje Voor Vivian was de overstap naar een eigen appartement niet zo groot, omdat er veel mensen in haar huis kwamen wonen die ze van haar school kende. En één jongen kende ze van de hockey. Deze jongen, Stan, is Vivians vriendje geworden. “Stan komt vaak bij mij op de kamer chillen. Dan kijken we bijvoorbeeld naar een ﬁlm. Wij zijn al negen maanden bij elkaar. Als we een jaar bij elkaar zijn, gaan we het vieren.” Net als Donna mocht ook Vivian haar eigen appartement uitzoeken. “Ik koos een appartement dicht bij de

slaapkamer van de begeleiders. Als er dan iets is, kan ik naar ze toe. Ook ligt mijn appartement vrij ver van de woonkamer. Ik heb daarom geen last van het geluid dat daar vandaan komt.” Ook koos Vivian zelf de inrichting voor haar appartement. “Mijn lieve-

Succesvol traject Irene Scheﬀers begon in april 2019 begonnen met de trainingsweekenden in het vakantiehuisje op recreatiepark Landal in Reeuwijk. Eén weekend in de maand kwamen daar zes meiden logeren: Demi, Donna, Vivian, Naomi, Sophie en Esther. Irene leerde de meiden zelfstandiger te worden door hen huishoudelijke taken en sociale vaardigheden bij te brengen: X hoe ga je om met andere mensen; X hoe geef je bij vriendjes aan wat je wel of niet wilt? X wat kan je wel of niet zeggen op social media? De zorgverzekeraar en Ipse de Bruggen, de zorgorganisatie waaraan Irene verbonden was, maakten de trainingsweekenden mogelijk. Naast de bestaande meidengroep kwam er nog een jongensgroep en een tweede meidengroep. Irene kreeg daarbij hulp van collega-begeleiders. Uiteindelijk namen 22 jongeren deel aan de trainingsweekenden. 14 jongeren trainen nog om zelfstandiger te kunnen functioneren. Irene, die in 2023 met pensioen ging, heeft haar initiatief overgedragen aan andere begeleiders. Van de eerste groep meisjes die deelnamen, is kort geleden ook de laatste, Demi, naar een appartement verhuisd. Het traject is hiermee succesvol afgesloten. Alle zes meiden maakten, gesteund door het geleerde in de recreatiewoning in Reeuwijk, de stap van het ouderlijk huis naar een appartement met begeleiding.

lingskleur is rood. Maar die paste niet goed bij de kamer. Daarom koos ik voor de kleur mint.”

Prikkels van bewoners Hebben Donna en Vivian het erg naar hun zin in hun eigen appartement, voor Esther is dat helaas niet zo. Ze kan niet goed tegen de prikkels die het samenwonen met 31 andere medebewoners met zich meebrengt. Ook vindt ze het niet altijd leuk hoe haar medebewoners naar haar kijken en denkt ze al snel dat iemand boos op haar is. Gelukkig vindt ze in haar appartement rust. Daar nuttigt ze meestal ook haar ontbijt en avondeten. Dat is niet gezellig, maar voor Esther is het vooralsnog de beste oplossing. Op termijn zou Esther liever gaan wonen in een huis met minder bewoners. Van Irene leerden de meiden zo zelfstandig mogelijk te zijn. Dat laten ze op allerlei gebieden zien. Alle drie hebben ze een betaalde baan voor vier dagen in de week. Donna werkt bij Zorgkwekerij Bloei in Pijnacker. Vivian bij de Hanos in Delft, een groothandel in producten voor onder meer de horeca. En Esther werkt vanuit de Sociale Werkvoorziening Den

Klik 8 2023 | www.klik.org

26 f

regieopleiding

Haag voor Menken Orlando in Hazerswoude waar ze borrelnootjes inpakt. Donna en Vivian gaan op de ﬁets naar hun werk. Esther reist met een bus. De meiden hebben allen taken in het gemeenschappelijke huishouden. Donna helpt op maandag bij het koken, dinsdag doet ze de was en vrijdag leegt ze de prullenmanden. Vivian zet maandag de vuilnisbak buiten, leegt woensdag de vaatwasser en stofzuigt vrijdag de keuken. Diezelfde dag helpt ze ook met koken. Esther heeft ook vaste taken, zoals tafel afruimen en vaatwasser inruimen. Haar kamer netjes houden is een persoonlijke taak. Ze moet wel gemotiveerd worden om hiermee aan de slag te gaan. “Als ik eenmaal bezig ben en hulp krijg, gaat het goed.”

Sociale contacten Een belangrijk onderdeel van de training was het aangaan en onderhouden van sociale contacten. Dat lijkt de meiden makkelijk af te gaan. Ze hebben zowel binnen als buiten de muren van hun woonvoorziening vrienden, waarmee ze bijvoorbeeld spelletjes doen of naar een ﬁlm kijken. Meer moeite hebben ze ermee als een vriendschap niet helemaal goed loopt. Vivian: “Ik heb een vriendin van wie de relatie met haar vriendje is uitgegaan. Ze wil graag weer dat hij haar vriendje wordt en wil dat ik haar daarbij help. Maar ik heb gezegd

Alle meiden die deelnamen zijn inmiddels naar een appartement verhuisd Klik 8 2023 | www.klik.org

Een trainingstraject helpt meiden bij de overstap naar begeleid wonen

Zelf dingen oplossen “Vivian ging op haar 15e naar Trainingshuis Fontein van Ipse de Bruggen in Nootdorp, een plek waar jongeren leren om zelfstandiger te worden. Van daaruit maakte ze de overstap naar de trainingen in het vakantiehuisje,” vertelt Adriënne Ekering, de moeder van Vivian. Dat betekende kleinschaliger en intensiever trainen. Haar moeder was daar blij mee. “Ik vond het belangrijk dat ze in een beschermde omgeving kon leren. Met andere jongeren wiens taal zij spreekt. In de toekomst zou ze immers ook met gelijkgestemden gaan samenwonen.” Het was een goede ervaring voor haar dochter, vindt Adriënne. Ze is ervan overtuigd dat de stap van het ouderlijk huis naar begeleid wonen zonder de trainingen van Irene te groot zou zijn geweest. “Vivian leerde van Irene meer dan op school. Naast praktische vaardigheden op huishoudelijk gebied, leerde ze ook om dingen zelf op te lossen. Als er bijvoorbeeld niet genoeg beddengoed was, moest ze daarom vragen bij de receptie. Door deze ervaringen groeide haar zelfvertrouwen.” Daarnaast hield ze er vriendinnen aan over. “Afspraken maken met die vriendinnen doet ze helemaal zelf.”

dat ze dat zelf moet doen. Het is echt zoeken hoe ik met haar om moet gaan.” En de meiden hebben moeite met ‘nee’ zeggen. Donna: “Als iemand iets wil afspreken en ik heb het druk, vind Bij de training leerde Irene, hier zittend achter Vivian, Donn a en Esther, de meide n om zelfstandiger te worden

ik het lastig om te zeggen dat het niet uitkomt. Maar ik moet wel. Als ik te veel dingen heb, word ik stil. Dan gaat het niet goed met mij.” Vivian, de enige van de drie met een vriendje, leerde ook veel van de

regieopleiding

gesprekken met Irene over hoe je met relaties moet omgaan. Ze praat alles met haar vriendje uit. “Stan en ik zijn eerlijk tegen elkaar. We geven het aan als we dingen niet ﬁjn vinden. Hij had er bijvoorbeeld moeite mee dat ik telkens vroeg of hij mij nog leuk vindt. Dat deed ik omdat ik onzeker ben. Nu vraag ik dat veel minder. En als ik het wel doe, vindt hij het minder erg. ‘Je kunt er niets aan doen,’ zegt hij dan. Dat is wel lief.”

De meiden leerden hu sociale vaardigheden ishoudelijke taken en in de training

Helpen De meiden missen het samenzijn met Irene en elkaar. Esther kan echt terugverlangen naar de weekenden in het vakantiehuisje: “Het was altijd zo gezellig!” Donna denkt met plezier terug aan de week in de zomer die ze daar doorbrachten. “Dat vond ik nog leuker dan de weekenden. Die waren zo kort! In de vakantie gingen we met

elkaar allemaal leuke dingen doen: bootje varen, uit eten.” Ook Vivian heeft leuke herinneringen aan de vakanties: “Het allerleuk-

Persoonlijke aandacht Eugène van Velzen, de vader van Donna, constateert dat zijn dochter veel leerde van het trainingstraject. “Toen Donna naar het vakantiehuisje in Reeuwijk ging, waren wij al een tijdje bezig met het opzetten van het ouderinitiatief. Dat Donna huishoudelijke vaardigheden aanleerde, kwam dus goed van pas.” Irene voerde ook gesprekken met de meisjes over hoe het is om een beperking te hebben of hoe je met vriendjes omgaat. “Dat was leerzaam, maar voor Donna ook emotioneel zwaar. Na zo’n weekend kon ze doodmoe thuiskomen. Ze moest het echt verwerken.” Zonder Irene zou het trainingstraject niet zo succesvol zijn geweest, denkt Donna’s vader. De kracht van het traject is volgens hem Irene’s persoonlijke aandacht voor de meisjes en de klik die tussen de meisjes onderling ontstond. “Donna ging eerder naar andere logeerplekken. Daar kwamen mensen van verschillende leeftijden. Ook was er veel verloop onder het personeel. Daardoor waren de voorwaarden om te leren minder goed.”

ste vond ik het weekje in Hattem. Daar zat ik met Esther en Demi in een huisje. We moesten toen alles zelf doen, zonder hulp van Irene.” Vivian vertelt een grappige anekdote die stamt uit die tijd. “We deden boodschappen voor Irenes verjaardag. Dat was een verrassing. Maar toen kwamen we haar onverwacht tegen in de supermarkt. Ze keek in ons wagentje en zag dat we veel hadden gepakt, terwijl zij juist had gezegd dat we niet te veel moesten kopen. Maar ze wist natuurlijk niet dat het voor haar verjaardag was.” In Reeuwijk ontstonden mooie vriendschappen: de meeste meiden hebben nog steeds contact met elkaar. Zo logeerde Esther al een keer bij Demi. Vivian sliep een nachtje bij Amy. Ter plekke maken Vivian en Donna een afspraak om naar Sophie te gaan. Bij vrienden zijn hoort ook dat je de ander wilt helpen. Donna en Vivian willen graag Esther steunen. Maar ze beseffen dat dat niet kan. Vivian: “Ik zou iets voor Esther willen doen, maar dat kan gewoon niet. Het moet in haar woning worden opgelost.” | Klik 8 2023 | www.klik.org

verschenen

Werken vanuit het hart Er is veel onrust, personeelstekort en een hoge werkdruk in de gehandicaptenzorg. Om de sector weer vooruit te helpen, ontwierp teamcoach Wiep Staal een model voor meer eenheid, verbinding en werkplezier.

De weg naar meer rust in de gehandicaptenzorg is om als medewerkers samen meer vanuit het ‘hart’ te werken bij de uitdagingen die de organisatie tegenkomt, zo stelt Wiep Staal. Zij heeft meer dan zeventig teams gecoacht in de welzijns- en gezondheidszorg, waaronder de gehandicaptenzorg, en daarnaast in het onderwijs. In haar boek ‘Samen HART werken. Voor team- en organisatieontwikkeling’ introduceert Staal het Zes E’s-Model. Haar visie is dat elk team, met behulp van coaching, zes E’s nodig heeft voor werkplezier, werkgeluk en optimale samenwerking: X Eenheid – verbinden en herkennen van elkaars kwaliteiten om samenwerken te versterken. X Evenwicht – balans in het team en stabiliteit in samenstelling. X Enthousiasme – vanuit betrokkenheid, werken met plezier en verantwoordelijkheid met passie. X Energie – creëren van een ﬂow en het succesvol uitvoeren van activiteiten. X Eerlijkheid – communicatie in een Klik 8 2023 | www.klik.org

professionele dialoog en feedback geven. X Eigenaarschap – de regie nemen in de route naar de juiste oplossing. Verbinding onderling is essentieel, zo komt terug in het boek. Zodra teamleden de tijd nemen om naar de ander te luisteren, leren ze de collega beter kennen. Als collega’s hoef je geen vrienden van elkaar te zijn, zolang je elkaar maar als teamleden accepteert zoals je bent, met alle kwaliteiten en valkuilen die je als persoon kunt hebben. Staal beschrijft verschillende werkmodellen en theorieën en past die toe in het teamwerk. Zoals het groepsvormingsmodel van Bruce Tuckman, de Transactionele Analyse met de Dramadriehoek en de Winstdriehoek en de Cirkel van Betrokkenheid van Stephen Covey. Het boek is overigens niet alleen geschreven voor de zorg, al is er wel extra aandacht voor teams in de zorgen welzijnssector. Staal beschrijft vooral een toename van nieuwe professionals die staan voor echtheid. Ze zijn deskundig, vriendelijk, sensitief, eerlijk, te vertrouwen en voortdurend met teamleden in contact. Het klinkt als een opsomming in een vacature, die ik helaas niet altijd in de praktijk terugzie. Die professional is dus blijkbaar niet de uitzendkracht die meerdere diensten achter elkaar werkt. Ik vraag me af waar de auteur die toename ziet. En hoe zit het met de oude professionals die al jaren met hun hart werken? | AMK Samen HART werken. Voor team- en organisatieontwikkeling. Door: Wiep Staal. Uitgeverij SWP. Prijs: € 24,90

Begrijpelijke taal Met de Leessimpel App kun je een lastige brief vertalen in begrijpelijke informatie. De app is gratis te downloaden via de App Store of Google Play Store en je hoeft geen account aan te maken. De app is behalve voor cliënten ook handig voor begeleiders die er moeilijke woorden mee om kunnen zetten in begrijpelijke taal.

Film door bewoners Bewoners met een ernstig verstandelijke beperking van zorgorganisatie Reinaerde De Heygraeff in Woudenberg en hun verwanten en zorgverleners filmden op verzoek van en met filmmaker Floor Hofman hun leven. Zo ontstond de documentaire ‘In mijn verhaal ben jij’, onderdeel van kunstproject Re-Creatie. Delen van de film zijn tot 19 november te zien in het Van Abbemuseum in Eindhoven. Ook is een vertoning te boeken via contact@floorhofman.com.

Boek Project Wave Met Project Wave, gestart in 2019, zijn dertien mensen zonder enige ervaring in de zorg twee jaar lang gekoppeld aan een complexe zorgpraktijk. In het gelijknamige boek is te lezen wat de langdurige uitwisseling tussen in- en outsiders opgeleverd heeft. Complexe zorg door de ogen van buitenstaanders, dus. Het boek is verkrijgbaar via projectwave.nl.

XEE ZZOR O G DOO O ITEN IT TTEEEN NSSTA N STTA AA A ANDE A AND

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Extreme verzamelaars

verschenen

Morele reﬂectie

Meestal kom je als hulpverlener niet zomaar binnen bij mensen met hoardingsproblematiek. Het boek Hoarding is een bron van informatie met de nodige handvatten, ook voor de begeleiding van mensen met een licht verstandelijke beperking.

hilde verdĳk, klazien lambregtse, annelie brummer, ingrid tielemans, divya van den berg & menno norden

HOARDING Opruimen en ordenen met problematische verzamelaars

In de beleving van iemand met een verzamelstoornis is er in veel gevallen geen sprake van een probleem. Hij of zij geeft aan geen hinder van de spullen te hebben en er zelfs aan gehecht te zijn. Toch is er ook vaak sprake van isolement, verdriet, angst en onmacht. Hoardingsproblematiek wordt steeds bekender. Van de Nederlandse bevolking lijdt twee tot vijf procent aan een verzamelstoornis. Helaas is deze niet zo eenvoudig op te lossen als je vaak in tv-programma’s ziet. In het onlangs verschenen boek ‘Hoarding’ geven vijf gespecialiseerde professional organizers en een psycholoog aan de hand van praktijkvoorbeelden informatie over het vaststellen van de ernst van de situatie, psychologische achtergronden en beproefde interventies bij problematische verzamelaars. Diverse factoren kunnen meespelen in het ontstaan van een verzamelstoornis. Het kan zich ontplooien naast

ontwikkelingsstoornissen als autisme of ad(h)d, of ontstaan na een trauma of groot verlies, of door stressvolle werksituaties of gezondheidsproblemen. Geduld, begrip, overleg en respect zijn ingrediënten die helpen bij de benadering van en acceptatie door de cliënt, zo is de ervaring van de auteurs. Inmiddels is bewezen dat rigoureus opruimen en zelfs ontruimen geen oplossing is, maar er juist voor zorgt dat iemand met hoarding méér gaat verzamelen en zich meer terugtrekt. Hoarding is een stoornis die niet overgaat, maar die wel begrensd en in goede banen geleid kan worden. Hulpverlening bestaat veelal uit het inschakelen van een professional organizor. De auteurs die zelf werkzaam zijn als organizor willen met dit boek meer inzicht geven in hun ervaringen en ook hoop bieden voor het herstellen van een leefomgeving waarin iemand met hoarding zich (weer) van betekenis kan voelen. Het boek is zeker aan te raden voor begeleiders van cliënten met een vol huis of een overvolle kamer. Met daarbij dus de kanttekening dat snelle oplossingen niet werken. Goede hulp bij verzamelwoede vraagt kennis, geduld en samenwerking met andere professionals. | AMK Hoarding. Opruimen en ordenen met problematische verzamelaars. Door: Hilde Verdijk, Klazien Lambregtse, Annelie Brummer, Ingrid Tielemans, Divya van den Berg en Menno Norden. Uitgeverij Boom. Prijs: € 32,95

Reliëf, christelijke vereniging van zorgaanbieders, heeft de Toolbox voor Morele Reflectie ontwikkeld. Deze is bedoeld voor zorgorganisaties die de morele reﬂectie van zorgmedewerkers en teams willen bevorderen. De doos is te bestellen voor € 50 via academie@relief.nl. Ook kun je in een workshop uitleg krijgen over het gebruik van de toolbox.

Medische zorg Het handboek Medische zorg voor patiënten met een verstandelijke beperking (Uitgeverij Prelum, prijs € 97,50) beschrijft in ruim 600 pagina’s de verschillende aspecten van medische zorg aan mensen met een verstandelijke beperking. Het boek biedt de arts VG, huisarts en alle andere (para)medici en begeleiders achtergrondinformatie en praktische handvatten voor diagnostiek en behandeling. De eerste editie verscheen zo’n tien jaar geleden, de tweede herziene editie is geactualiseerd naar de laatste wetenschappelijke inzichten en praktische richtlijnen. Redactie Marijke Tonino, Dederieke Maes-Festen, Sylvia Huisman en Wiebe Braam, en circa 100 experts werkten mee als auteur. Klik 8 2023 | www.klik.org

verschenen

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Uitweg bij vastlopen Met het boek Uitweg neemt auteur John Bors je mee in een enerverend proces waarbij een jongeman met een ernstige verstandelijke beperking en levensbedreigende zelfverwonding na een intensieve behandeling erin slaagt de regie over zijn leven terug te vinden.

Parallel aan het verhaal van een cliënt met zelfverwondend gedrag, beschrijft auteur John Bors in zijn boek ‘Uitweg’ zijn eigen ontwikkeling privé en als zorgverlener in de gehandicaptenzorg en het gevecht om in de confrontatie met zichzelf in een vergelijkbaar proces steeds weer een route te vinden. Bors is een boeiend verteller. Het boek leest vlot en je wordt meegenomen in zijn verhaal, en het leven en werken zoals hij dat beschrijft en ook bekritiseert in een woongroep van de Losserhof, bij de Twentse Zorgcentra, waar Benjamin, de jongeman die centraal staat in Uitweg, woont. De auteur beschrijft de onmenselijke situatie waarin Benjamin verkeert: Centraal in zijn slaapkamer staat een kolossaal framewerk dat met een ongekend zware constructie aan de vloer is vastgeklonken. Het moet dienst doen als bed. Een gangenstelstel van hard schuimrubber is bedoeld om zijn hoofd, armen en benen in vast te houden. Op vier plekken zijn grote gespen met sluiting aangebracht om zijn handen en voeten op hun plaats te houden. DaarKlik 8 2023 | www.klik.org

naast is er een zogeheten Zweedse band om zijn middel bevestigd. Bors was verontwaardigd: “Ik wist niet dat dit in 2017 nog bestond!” Hij laat je kennismaken met zijn overtuigingskracht en vastberadenheid om de situatie rond Benjamin te veranderen. Maar hij is ook gewoon een mens met twijfels en onzekerheden, en die komen net zo goed aan bod. Ook laat hij zien dat de begeleiding van Benjamin vastloopt, doordat een begeleider daarin het team tegenwerkt. Door aandacht te hebben voor waarin zij op haar beurt vastloopt, trekt hij het proces weer vlot en verbetert de situatie van Benjamin uiteindelijk. John Bors is als begeleider, leidinggevende en gedragswetenschapper bij mensen met een licht en ernstige verstandelijke beperking geconfronteerd met seksueel misbruik, dwang en doodswens bij cliënten. Na zijn pensioen kon hij niet stoppen met de dingen die hij gewoon was te doen en wilde hij iets nalaten en doorgeven. Met zijn boek ‘Uitweg’ als resultaat. In zijn boek beschrijft hij de zoektocht die zijn werk vaak was op een eerlijke manier. Het boek is daarmee een aanrader voor zowel begeleiders als psychologen en orthopedagogen die te maken hebben met cliënten met moeilijk verstaanbaar gedrag én die ook gewoon mens zijn. | AMK Uitweg. Leven voor zelfbeschikking. Door: John Bors. Uitgave in eigen beheer. Beperkte oplage. Te bestellen via johnbors@hotmail.com, prijs € 20 exclusief verzendkosten.

Gehoorscreening Voor mensen met een verstandelijke beperking kunnen (medische) onderzoeken veel spanning opleveren. Het dunne boekje Kun je goed horen met eenvoudige tekst en duidelijke foto’s legt aan mensen met een verstandelijke beperking uit hoe een gehoorscreening werkt. Het boekje is ontwikkeld door Gemiva in samenwerking met bewoners, deelnemers én theatergroep Domino. Te downloaden via gemiva.nl, zoek op ‘gehoorscreening’.

Leren van Casussen In een nieuwe Leren van Casussen van Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE) gaan betrokkenen in op de uitwerking van het Phelan-McDermid syndroom op Eva’s functioneren. Ook vertellen zij uitgebreid wat helpt in de omgang met haar problemen en om haar kwaliteit van leven te verbeteren. De casus Eva’s leven met het Phelan-McDermid syndroom staat op cce.nl. Daar is ook de Leren van Casussen te vinden over het doorbreken van onrust in een team. Op een dagbestedingslocatie voor mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag gaat het niet goed. Het is onrustig in het team van begeleiders. Steeds minder vaak willen ze bijspringen en steeds vaker zoeken ze naar een andere werkplek. Ook vallen steeds meer collega’s uit, waardoor de druk en krapte verder toeneemt. In de casusvideo Erkenningsdynamiek in de Roze Wolk laat CCE zien hoe deze situatie is doorbroken.

volgendeklik

Klik 9 verschijnt 13 december en heeft als thema complementaire zorg

Verder in Klik Zelfbewustzijn Overeind blijven als begeleider door een stevige basishouding // Robot als opvoedhulp Technologisch steuntje in de rug voor ouders en begeleiders // Snoezelezel Ezels op bezoek als activiteit // en de columns van de Dokter, Seksuoloog, Gedragskundige en Persoonlijk.

colofon Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg 52e jaargang, nummer 8 grote foto omslag door Ad Groenendaal bij het artikel op pagina 24 www.klik.org Redactie Tjitske Gijzen Postbus 24028, 3502 MA Utrecht Telefoon 06-24207476 E-mail gijzen@prelum.nl De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming. Aan dit nummer werkten mee Mariët Ebbinge, Ruth Eppink, Anne-Marie Klaassen Uitgave Prelum, uitgever Ben Adriaanse Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv,

www.colorscan.nl Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782

voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden

Abonnementen Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060 Mailen naar: klantenservice@klik.org Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 24028, 3502 MA Utrecht Klik Compleet € 184,50 Klik Online Only € 153,50 Klik Privé € 103,50 Klik Privé Online € 73,50 (ook voor studenten) Klik Proef € 33,00 Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org. *Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan schriftelijk of per mail tot drie maanden

klikwijzer

Advertenties Dock35 in Doetinchem Frank Roosenbeek Telefoon 0314-355830 E-mail frank@dock35media.nl Kennispockets Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 22, inclusief BTW en verzendkosten. Ook zijn er voordelige kennisbundels te bestellen. Kijk op www.klik.org/kennispockets Thema’s Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 13,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW.

Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg

advertentie

Cursus advies

Vakantie

Mieke Janssens Trainingsbureau Concrete Coaching Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda T 06-21215815 E miekejanssens@concretecoaching.eu I www.concretecoaching.eu Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft praktijkgerichte workshops en teamtrainingen in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek.

vaste vinden van een t he et m u jo t “Robin help or de start?” . Ben jij klaar vo rg zo de in an ba Robin Zorg Sanne van Houtert T 088 201 3840 E s.vanhoutert@robinzorg.nl

Adverteren in de Klikwijzer? Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,exclusief btw.

Neem contact op met Eelke Verschuur T 030 2844844 E info@eelkeverschuur.nl I www.eelkeverschuur.nl TFG, Tom Gravestein T 0651786223 E gravestein@hetnet.nl I www.contactcirkels.nl

• Psychomotorische therapie • Contextuele therapie • Coaching met video • Scholing en methodisch werken

De leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en timers, ADL hulpmiddelen, computer- en iPad-aanpassingen, kauwsieraden, Joyk poppen en meer.

Frank Roosenbeek E frank@dock35media.nl T 0314-355830

Klik 8 2023 | www.klik.org

" " &

" ' " )

+ ! " & " " $ $ $ ) # " & % " $ % + $ $ #$ $ $ $ ) #$ ! % " & " $ % " " & #!" %"$ ## + #% "#$ % & $ # " * $ $

+ $ *" & " $ " & " % $ + % "#$ % $ #$ ! ! "# $ + #!" %"$ ## ' " $ " $ % + " ) #$ & & $" "%#$ + " $ " & $ $ # #

+ " $ ' " ( $ & ") $ ! " + $ ! $ # $ ! $ " #$ "# $ #$ "# ! $ #$ "# + " %" ! $ " #$ ) + ' " $ ' # " ) " ! "% $