Klik editie 8 - 2021 by Prelum

november 2021

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

FOTOREPORTAGE

Dagbeleving met kunst

TUSSENTAP NAAR EIGEN WOONPLEK: OP KAMERS

Mondz g

Omgaan met spanning ACTUEEL WERK BEHOUDEN VERSCHENEN PESTEN VOORKOMEN

Maak v a e e n acc n daag nog ou J u m bo. nt aan op com/zo rg

bestel al je boodschappen voortaan op Jumbo.com "

! !

" # ! ! $

! !

Jumbo.com/zorg

ditnummer

Dagbeleving met kunst en ontmoetingen

Ouders met beperking delen kennis en ervaring Zelfstandiger wonen oefenen Op Kamers

Rubrieken 4

Klik Actueel Werk behouden | Lichttherapie | Corona blijft risico bij Downsyndroom Ontvangen reacties Echt gebeurd

11 Gedragsdeskundige Doodsbang 15 Persoonlijk Geen gaatjes 23 Dokter Snel handelen bij onrust

Thema: Mondz g

Veel voor je kiezen krijgen Een bezoek aan de tandarts zorgt bij mensen met een verstandelijke beperking vaak voor veel spanning. Een mondhygiëniste vertelt hoe muziek voor minder spanning in de stoel zorgt. Verder aandacht voor tandenknarsen dat relatief veel voorkomt bij mensen met het syndroom van Down en grote gevolgen kan hebben voor het gebit. En we kijken tegen welke uitdagingen een tandarts aanloopt in het behandelen van mensen met een (licht) verstandelijke beperking.

25 Seksuoloog De huwelijksnacht 26 Verschenen Rapportages schrijven | Bijzondere mondzorg | Pesten voorkomen | Film 30 Volgende Klik | colofon

Deskundig “Soms vraagt een cliënt iets en is mijn reactie: dat neem ik mee in de teamvergadering. Nu denk ik: ik vraag haar mee naar de vergadering om het zelf te bespreken.” Een begeleider die deelnam aan de workshop over ervaringsdeskundigheid op het Klik-jubileumcongres (zie pagina 6) raakte geïnspireerd om cliënten hiermee een stem te geven. Voor deelnemers aan de workshop, die soms een drempel ervaren om cliënten als ervaringsdeskundigen in te schakelen, gaven medewerkers van belangenvereniging LFB verschillende eye-openers. Want het lijkt logisch, maar het is nog niet altijd vanzelfsprekend om mensen met een verstandelijke beperking echt te betrekken bij de zorg. Toch is de waarde van ervaringsdeskundigheid enorm: je praat met mensen in plaats van over hen en je krijgt een andere blik van iemand uit de praktijk, die weet hoe iets voelt of het zelf heeft meegemaakt. De sketches van de RaadMaatjes op het congres van Klik maakten bijvoorbeeld veel indruk, waarbij RaadMaatje Ronald minstens zo krachtig als alle lezingen kon vertellen wat voor hem belangrijk is: gezien worden als mens. De cliënt centraal is al een aardig ingesleten (of versleten) begrip, maar met ervaringsdeskundigheid breng je dat pas echt in de praktijk. | Tjitske Gijzen, redactie Klik Lees meer in het artikel op pagina 22 en op www.klik.org, zoek op ‘ervaringsdeskundigen’

klikactueel

Onderzoek

Prikkelverwerking Het medicijn bumetanide tegen hoge bloeddruk kan kinderen met autisme helpen om prikkels beter te verwerken, zo blijkt uit een studie van Amsterdam UMC. De onderzoekers bekeken bij 92 kinderen met een ontwikkelingsstoornis met behulp van hersenfilmpjes (EEG) of zij baat hebben bij dit medicijn. Dat bleek bij een deel van hen het geval. De studie toonde aan dat bumetanide de prikkelbalans kan beïnvloeden door de chloorconcentratie in de hersencellen te verminderen. De onderzoekers ontwikkelden daarnaast een algoritme dat helpt voorspellen voor welke kinderen dit middel werkt. Deze methode brengt volgens hoofdonderzoeker Hilgo Bruining een eerste behandeling op maat in de kinderen jeugdpsychiatrie. “Het moet gedaan zijn met zomaar iets voorschrijven voor deze kinderen met autismesymptomen,” zegt Bruining. Hij pleit voor precisie-psychiatrie. Via focus op prikkelverwerking en daarmee op de oorzaak van de symptomen, wil hij ieder kind een unieke behandeling geven. Ook een voordeel volgens de onderzoekers is dat bumetanide geen ernstige bijwerkingen heeft zoals antipsychotica of ritalin. | Lees meer op amsterdamumc. org, zoek op ‘prikkelverwerking’. Klik 8 2021 | www.klik.org

Hulp bij behoud van werk VOOR MENSEN MET EEN LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING

Voor mensen met een licht verstandelijke beperking is het vaak moeilijk om zinvol en betaald werk te vinden. Hebben ze eenmaal een baan, dan gaat het alsnog geregeld mis. Projectmanager IPS Gabe de Vries en jobcoaches Jeanne Arts en Danique ten Pas bij Cordaan zochten uit waarom het behouden van werk zo lastig is en hoe daar verandering in kan komen. Het onderzoek is vooral bedoeld om jobcoaches te helpen belemmeringen voor behoud van werk zo vroeg mogelijk in beeld te krijgen en aan oplossingen te werken. De Vries, Arts en Ten Pas ontdekten meer dan 50 veel voorkomende belemmeringen die zij onderverdeelden in zes clusters, met adviezen erbij om die belemmeringen weg te nemen. X 1. Het werk past onvoldoende bij de client. Advies: Werk als jobcoach de eerste dagen een paar uur mee, dan zie je hoe het echt gaat. X 2. De cliënt heeft een onvoldoende steunende thuissituatie. Advies: Bied praktische ondersteuning en praat na het werk de afgelopen dag door. X 3. De werkgever biedt onvoldoende ondersteuning op het werk. Advies: Werk mee op de werkvloer en zorg voor een wekelijks voortgangsgesprek. X 4. De jobcoach sluit onvoldoende aan bij de ondersteuningsbehoefte van de cliënt. Advies: Goed bereikbaar zijn; directe aandacht houdt de problemen klein. X 5. De cliënt beheerst onvoldoende de werknemersvaardigheden. Advies: Ga ervan

uit dat de vaardigheden van de cliënt passend zijn voor iemand van de basisschoolleeftijd. X 6. De cliënt voelt zich op het werk onvoldoende gesteund en gezien. Advies: Echt persoonlijke aandacht is nodig. De onderzoekers geven aan dat iedereen het fijn vindt om zich welkom en gewaardeerd te voelen op het werk. Maar voor mensen met een verstandelijke beperking is het extra belangrijk om welkom geheten te worden en te horen wat ze goed doen. | Lees een langer artikel over het onderzoek Belemmeringen voor behoud van werk met LVB op www.klik.org, zoek op ‘Gabe’.’

‘Werk als jobcoach de eerste dagen een paar uur mee, dan zie je hoe het echt met de cliënt gaat’

klikactueel

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

Jonge begeleiders staan in de rij om bij stichting Bont te werken

Technologie

Lichttherapie

Persoonsgerichte zorg in podcast De zorg toekomstbestendig en beter passend maken bij de veranderende zorgvraag van mensen met een beperking. Dat was het doel van het vernieuwingstraject Begeleiding à la carte. Dit project is onderdeel van het programma Volwaardig Leven van het ministerie van VWS in samenwerking met Vilans. Klik deelt samen met Vilans in een podcastserie de ervaringen. In de eerste aflevering is orthopedagoog en Klik-columnist Lot de Swart te gast bij stichting Bont, die activiteiten, werken en logeren mogelijk maakt voor jongeren met een verstandelijke beperking en meedeed aan het project Begeleiding à la carte. Lot praat met Floor Brouwer (oprichtster), Robin (begeleider), Olav (jongere) en Francis (moeder van Olav). Een gesprek over maatwerk, hokjesdenken en waarom begeleiders er in de rij staan om er te mogen werken. Cliënten bij zorgorganisatie Bartiméus vroegen zich af hoe ze om konden gaan met spanning en boosheid bij henzelf of bij anderen. In de tweede aflevering van de podcast vertellen ervaringsdeskundigen en medewerkers van Bartiméus over de-escalatietraining ‘Let us keep it safe’ die zij hebben ontwikkeld om de omgeving voor cliënten veiliger te maken en hen te leren om te gaan met emoties. Adviseur Marjolein de Meijer en ervaringsdeskundige Mireille de Beer van Vilans gaan in de derde aflevering in gesprek met ervaringsdeskundigen Idman en Milan van de LFB en Sandra Boer van Artpartner over

ervaringsleren: niet leren met theorie, maar door te voelen: hoe is het om te leven met een beperking? Hoe is het als iemand anders dingen voor je bepaalt? In de vierde aflevering is orthopedagoog Lot de Swart te gast bij Vanboeijen om te praten over de gesprekstool voor persoonsgerichte zorg die is ontwikkeld bij de zorgorganisatie. Lot praat hierover met projectleiders Katinka en Leanne en Martijn, coach van het project vanuit Vilans. Hun tool helpt om zonder oordeel te luisteren naar ervaringen in de zorg, die betrokkenen bijvoorbeeld in een dagboekje bijhouden. Hiervoor bellen zij ook met Miranda, de moeder van Marijn, die een dagboekfragment over de zorg voor haar zoon deelt. |

Zorgorganisatie Amarant heeft samen met de Academische Werkplaats GOUD de handreiking ‘Lichttherapie voor volwassenen met een verstandelijke beperking en depressieve klachten’ gemaakt. Dit gebeurde na promotieonderzoek van orthopedagoog Pauline Hamers van GOUD, waaruit bleek dat - net als bij mensen zonder beperking - de blootstelling aan licht ook de sombere stemming van mensen met een verstandelijke beperking verminderde. De Handreiking Lichttherapie is bedoeld voor behandelaren (artsen en gedragskundigen) en kent een stappenplan voor het inzetten van de therapie. De handreiking bevat ook een eenvoudige uitleg voor cliënten en uitleg voor begeleiders en familie. Bovendien zit er een signaleringsplan bij waarmee depressieve symptomen al in een vroeg stadium opgespoord kunnen worden. | Lees meer over de handreiking, inclusief downloadlink op www. klik.org, zoek op ‘lichttherapie’.

De podcastserie is te beluisteren via www. klik.org/podcast. Op 29 november worden alle resultaten van het vernieuwingstraject Begeleiding à la carte ook gedeeld op het congres Volwaardig leven. Lees meer hierover op www.kennispleingehandicaptensector.nl/volwaardig-leven. Klik 8 2021 | www.klik.org

klikactueel

Jubileumcongres Klik 50 JAAR VAKMANSCHAP IN DE VERSTANDELIJK GEHANDICAPTENZORG

Klik bestaat 50 jaar als kenniscentrum voor de verstandelijk gehandicaptenzorg. Op 1 oktober vierden we dit met een jubileumcongres over de ontwikkelingen in het vak van de mensen die een verschil maken in het leven van mensen met een verstandelijke beperking. Een verslag van deze bijzondere dag die in het teken van verbinding stond.

credit: Erik Ketelaar Fotografie

Het congres begon met een bijzondere mini-documentaire over 50 jaar Klik, die binnenkort online een première krijgt. Dagvoorzitter Lot de Swart blikte in haar openingswoord terug op enkele grote veranderingen in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking: X Van verzorgen en betuttelen naar ondersteunen met de dilemma’s die daarbij horen X Het anders kijken naar cliënten: van ‘wat heb je’ naar ‘wie ben je’. En ze stond stil bij de impact van corona, die juist zo ingreep op de essentie van het vak van begeleiders: verbinding maken met de mensen die je ondersteunt. De ontwikkelingen in 50 jaar zorg werden uitgebeeld door de RaadMaatjes in hun sketches, waarbij ervaringsdeskundige Ronald eerst werd verzorgd en toen steeds meer stempels kreeg waarmee aan zijn persoon voorbij werd gegaan.

Klik 8 2021 | www.klik.org

Orthopedagoog Karel de Corte maakte in zijn lezing duidelijk dat diagnoses bedoeld zijn om een ander te begrijpen, maar ook een last kunnen zijn. “Het is makkelijker om een label te geven dan om deze de rest van je leven te dragen.” Hij brak een lans voor het verder kijken dan de labels aan de hand van voorbeelden uit de aanpak Gentle Teaching. Die onvoorwaardelijke manier van verbinden is alleen niet zo vanzelfsprekend in onze voor-wat-hoort-watcultuur. Op allerlei manier sluipen de principes van straffen en belonen in onze opvoeding. Teamcoach en trainer Mieke Janssens liet aan de hand van films van spelscènes met trainingsacteur Rob Marinus zien hoe je wel en niet contact maakt met mensen met een verstandelijke beperking en psychiatrische problemen. Maar wat als de zorg onder druk staat en er te weinig tijd, personeel en energie is in een begeleidingsteam? Karel de Corte vergeleek het met de beginjaren van een kind: een perfecte hechtingsfiguur die altijd teder en beschikbaar is, ook als je midden in de nacht uit je slaap gehaald wordt, is niet haalbaar. Als je maar de momenten benut dat het wel mogelijk is om contact te maken. In de middag konden deelnemers verschillende workshops volgen. Coach Margreet Pereboom sprak over omgaan met ‘probleemgedrag’, medewerkers van de LFB vertelden over de inzet van ervaringsdeskundigen, artsvg Monique Doeswijk deed een gezondheidskennisquiz, seksuoloog Welmoed Visser sprak over de positieve ontwikkeling van seksualiteit, orthopedagoog Hilde Zevenbergen vertelde over autisme en structuur bieden en onderzoekers van de Erasmus Universiteit bespraken hun reflectieaanpak. Tijdens het slot van het congres, die weer

plenair was, werd vanuit diverse hoeken nog gekeken naar verbinding maken. Zit je in een zorgspagaat, dan kan dat lastig zijn. Chiel Egberts gaf zijn analyse vanuit de driehoekskunde: “Verbinden is ook altijd kiezen. De driehoek van ouder, cliënt, begeleider gaat over loyaliteit, en dat heeft altijd voorkeur.” Het is de kunst volgens hem om te dubbelklikken: met ouders en de client. Ethicus Hans van Dartel gaf zijn gehoor mee: “Ga niet uit van je eigen normen en waarden, maar van die van de cliënt.” Loes den Dulk van Raad op Maat hield vervolgens een pleidooi voor de rechten van de cliënt: “Zeggenschap bij de cliënt leggen, geeft je energie.” Dagvoorzitter Lot noemde tot slot het probleem van de paarse krokodillen: “Probeer deze binnen je werk een passende plek te geven, maar laat ze nooit leidend zijn in je werk. Jouw talent is goede zorg, jouw talent is de klik met de ander.” | Bekijk de video van het congres op www. klik.org, zoek op ‘aftermovie’.

ontvangenreacties

Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

Corona blijft groot risico voor mensen met downsyndroom

Nagels knippen

Britse onderzoekers hebben ontdekt dat van alle gevaccineerde volwassenen mensen met het syndroom van Down de grootste kans hebben om COVID-19 te krijgen én eraan te overlijden.

In de Klik van september schreef artsvg Monique Doeswijk over een lastig probleem van het nagels knippen bij een cliënt. Diverse lezers kwamen met suggesties hiervoor: “Ik werk als gedragsdeskundige in de gehandicaptenzorg en ken dit probleem. Bij een cliënt met een zeer ernstige verstandelijke beperking lukte het niet om de nagels te knippen. We hebben een aantal acties ondernomen: X EMDR-traject. Mogelijk was een trauma de oorzaak? X We zijn op een gegeven moment gaan vijlen in plaats van knippen en dat liet hij beter toe.

Aan de studie werkten onder meer wetenschappers van de Universiteit van Oxford en van Edinburgh. De bevindingen zijn in september in The British Medical Journal gepubliceerd, meldt Disability Scoop. Voor het onderzoek is gekeken naar de medische dossiers van 6,9 miljoen gevaccineerde volwassenen in het Verenigd Koninkrijk; van deze groep hadden er 5,2 miljoen al een tweede vaccinatie gehad. De wetenschappers ontwikkelden een tool (QCovid) om cumulatieve risicoscores voor ziekenhuisopname of overlijden door COVID-19 voor verschillende groepen vast te stellen. In de totale groep was sprake van 2.031 sterfgevallen en 1.929 ziekenhuisopnames als gevolg van COVID-19. Slechts 81 van de sterfgevallen en 71 van de ziekenhuisopnames vonden minstens 14 dagen na de tweede vaccinatie plaats, maar de onderzoekers zeggen te weinig gegevens te hebben om te mogen concluderen of deze trend ook zal aanhouden.

Verhoogd risico Volgens de onderzoekers hebben mensen met het syndroom van Down een twaalfvoudig verhoogd risico op overlijden als ze besmet raken met het coronavirus na het ontvangen van ten minste één vaccinatie. Dat risico is in geen enkele andere groep zo hoog. Maar er zijn wel andere groepen met een verhoogd risico: X mensen bij wie het immuunsysteem niet goed (meer) werkt door bijvoorbeeld chemotherapie X mensen die recent een beenmerg of orgaantransplantatie hebben gehad X mensen met HIV/aids X mensen die in groepswoningen, instellingen of penitentiaire inrichtingen leven X mensen met neurologische aandoeningen zoals dementie en Parkinson. De uitkomsten van het onderzoek zijn van groot belang, stelt wetenschapper Aziz Sheikh van de Universiteit van Edinburgh, omdat de bevindingen kunnen helpen om vast te stellen welke mensen het meest kunnen profiteren van interventies zoals een vaccinbooster. |

X Je probeert het elke dag. Bouwt hij spanning op, dan stop je weer. X Ook positieve dingen doen, zoals een handmassage, zodat hij went aan aanrakingen. | Margreet Hogenkamp “Tijdens een werkbezoek in Tsjechië zag ik begeleiders die het nagelknippen ﬁlmden vanuit het gezichtspunt van de client. De ene begeleider laat de ander zijn nagels knippen en ﬁlmt dat, zodat de cliënt het heel goed kan zien en op die manier leert wat hij kan verwachten.” | Sara van der Lugt

Echt Gebeurd - Superschoon Huishouden is niet Felipes grootste hobby, maar vanmiddag kwam hij vol trots zijn spierwitte schoenen laten zien. Ik bewonder zijn schoenen die schitteren in de zon. “Hoe heb je dat voor elkaar gekregen?”, vraag ik. “Nou, mijn collegaatje zei dat ik deze schoenen in de wasmachine kon doen met zo’n wasblokje. Dan zouden ze echt schoon worden. Het werkte ook nog!”

De volgende middag valt er een ﬁkse bui. Felipe komt drijfnat binnen. Wat heeft hij rare schoenen? Dan zie ik dat zijn spierwitte schoenen schuimen als een tierelier. Hij kijkt me hulpeloos aan. Ik vraag hem: “Hoeveel wasblokjes had je erbij gedaan?” “Maar twee!”, zegt-ie. Met een ingehouden lach zeg ik dat dat er misschien toch eentje te veel was. | Anne-Marie Klaassen

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk? Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

Klik 8 2021 | www.klik.org

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Eigen foto

Mondhygiëniste vertelt hoe ze muziek toepast in behandelingen

Thema: Mondz g

Minder spanning door muziek Margreet Bark is een bijzondere mondhygiëniste. Ze werkt bij Vanboeijen, een zorgorganisatie in Drenthe voor mensen met een verstandelijke beperking. Ze gebruikt muziek om cliënten minder gespannen te maken bij het reinigen van het gebit.

oms betrapt Margreet zichzelf er nog wel eens op: ze wil te snel de behandeling in de mond van een cliënt beginnen. Terwijl ze als geen ander weet hoe gevoelig het gezicht is en hoe intiem het is om in de mond van iemand bezig te zijn. Voor de meeste mensen voelt dat al niet prettig,

maar voor mensen met een beperking kan het ronduit beangstigend zijn. Margreet handelt daar ook meestal naar. Als de cliënt in de stoel ligt, geeft ze hem de tijd om te schakelen naar de nieuwe situatie. Niet voor niets heet dit ook wel schakeltijd.

Handig

Muziek

t gebruikt die Margree k e zi u m e D n behandeling ka e b e d s n e tijd liedt gemaakte aa m p o it u staan oog/mun muziekag jes (door ee djes, ut), kinderlie ziektherape ijvooralige hits (b Nederlandst & Simon, n Smit, Nick Ja n va ld e e b Borsariaan, Marco d A & e si as B K3, dcore, t cetera), har to, Jannes e ek van zi uziek en mu draaiorgelm zoals Mise artiesten buitenland n Enya. n, 2cellos e chael Jackso

Klik 8 2021 | www.klik.org

Al tijdens haar studie tot mondhygiëniste werd Margreets belangstelling om te werken met mensen met een beperking, gewekt. Ze liep stage bij een gehandicaptenorganisatie, waar ze mocht meekijken op de dagbestedings- en woonlocaties. Ook keek ze mee over de schouder van ergo- en fysiotherapeuten en bij tandheelkunde. “Dat was heel boeiend en ik heb er veel van geleerd. Ik wist ook dat ik heel graag bij zo’n organisatie als mondhygiëniste wilde gaan werken.” Het duurde even voor het ervan kwam. Eerst deed ze ervaring op in algemene tandartspraktijken. “Ik werd er ‘handig in de mond’ en leerde om goed met alle instrumenten te werken.” Daarna kwam ze bij Vanboeijen terecht, waar ze nu vijf jaar met heel veel

plezier werkt. “Iedereen die hier komt, heeft weer een andere benaderingswijze nodig. Door er met anderen over te praten, zoals begeleiders en andere zorgverleners, leerde ik de mensen die hier komen ook steeds beter kennen. Ik ben nu zo ver dat ik mijn vak hier goed kan uitvoeren en goed kan aansluiten bij de cliënten. Maar nog steeds brengt elke dag weer verrassingen.”

Magisch Margreet raakte tijdens haar beginjaren bij Vanboeijen ook aan de praat met de muziekagoog van de zorgorganisatie. Deze vroeg haar of ze in de jury wilde zitten van een Talentenfestival. Dat wilde Margreet wel, al wist ze niet precies waar ze ‘ja’ tegen zei. Tijdens de show keek ze haar ogen uit. “Ik zag een heel andere kant van de mensen die op mijn spreekuur komen. Zij waren heel blij en gingen helemaal uit hun plaat. Terwijl ze bij mij vaak gespannen zijn.” Het bracht haar op een idee: “Kan ik met behulp van muziek die spanning tijdens de behandeling verminderen?” Ze besloot zich erin te verdiepen en ging muziekagogie studeren. Margreet studeerde in 2020 X

9 Met wat aanpassingen kun je een behandeling bij de mondhygiëniste voor cliënten comfortabeler maken. Margreet gebruikt hiervoor muziek en daarnaast ook hulpmiddelen zoals een speciaal vacuümkussen dat zich vormt naar de houding van de cliënt

af. Ze zet muziek dagelijks op heel veel verschillende manieren in. “Muziek is magisch. Je kunt er zo veel mee. Je kunt het gebruiken om contact te maken of om iemand meer op z’n gemak te stellen. In het algemeen worden mensen van bepaalde muziek heel rustig, bijvoorbeeld van Bach. Daarnaast heeft ieder mens zijn eigen voorkeur. Het kan helpend zijn om te weten van welk muziekinstrument, welke klanken, welke liedjes iemand houdt en ontspannen raakt. Naast ontspanning kun je muziek ook gebruiken om de cliënt af te leiden van pijn of ongemak. Een client van mij luistert bijvoorbeeld graag naar hardcore als hij in de stoel zit. Verder zet ik muziek in om structuur aan te brengen. Bij een aantal cliënten zing ik liedjes die ze kennen. Dat doe ik heel langzaam, en op het ritme van het liedje voer ik de handelingen uit. Ik gebruik muziek ook om voor ontlading tijdens of na de behandeling te zorgen. Voor een meisje dat hier komt, draai ik bijvoorbeeld muziek van Michael Jackson. Als de spanning tussendoor te veel oploopt zet ik ‘Beat it’ op. Ze kan dan even uit de stoel en op de muziek dansen totdat ze de spanning kwijt is. Dat gebeurt ook na de behandeling, zodat ze hier in een goede stemming weggaat.”

Enya In haar afstudeerscriptie ‘Muziek in de mondzorg? Zet daar je tanden maar in ...’ geeft Margreet veel andere voorbeelden van hoe ze muziek gebruikt bij haar werk. Pim (niet zijn echte naam) maakte de meeste indruk op haar. Hij is een man van ongeveer 40 jaar, heeft het syndroom van Williams-Beuren en kan niet praten. Hij communiceert via een mono-f

Klik 8 2021 | www.klik.org

10 Thema: Mondz g Van puzzel naar maatwerk f X

tone klank. Margreet: “Vanaf 2016 ging ik Pim behandelen. De eerste drie keer ging dat met heel veel moeite. Ik was al blij als ik 10 minuten bezig met hem was geweest. Pim wilde niet dat ik rechts achter in z’n mond keek en draaide zijn hoofd weg als ik dat probeerde. Ook deed hij pogingen om uit de stoel te komen, z’n moeder duwde hem dan terug. Het was een vervelend getouwtrek tussen die twee. Het bleek dat Pim rechts achterin een verstandskies had zitten met een groot gat. Toen die eenmaal onder verdoving door de kaakchirurg was getrokken ging het wat beter. Toch bleef Pim bij volgende bezoekjes er moeite mee houden als ik rechts achterin zijn mond wilde kijken. Dan draaide hij nog steeds zijn hoofd weg.” Inmiddels was Margreet gestart met de opleiding tot muziekagoog. Geïnspireerd door de opleiding vraagt ze tijdens een volgend bezoek aan Pims moeder wat zijn favoriete muziek is. Dat blijken ABBA en Enya te zijn. Het is een doorbraak. “De muziek van met name Enya zorgt ervoor dat Pim rustiger wordt. Ik zet het al aan voordat hij er is, dan hoort hij het direct als hij binnenkomt. Bovendien blijft zijn moeder aan mijn bureau zitten. Ze staat niet meer naast Pim. De laatste acht keer heb ik Pim 20 minuten lang zonder problemen kunnen behandelen. Hij mocht na aﬂoop een beloningslied opzoeken op YouTube. Dat is altijd iets van Enya.”

Wet zorg en dwang Margreet gebruikt muziek ook als alternatief voor ﬁxatie. Dat is actueel, omdat het in het kader van de Wet

Klik 8 2021 | www.klik.org

Orthopedagoog Henk Algra schreef het boek ‘Van puzzel naar maatwerk’. In dit boek beschrijft Algra aan de hand van 20 cases hoe een goede interactie tot stand komt tussen de mondzorgverlener en cliënten met een verstandelijke beperking. Welke benadering werkt en wat juist niet? Er staan ook vier cases in die afkomstig zijn van Margreet. Lees meer over dit boek in de rubriek Verschenen (pag. 27).

verder met mijn vuist, waarmee ik langzaam omhoog kruip naar haar rechterkaakhoek en van daar naar haar mond. Na tien minuten rollen met de bal is Martine in een ontspannen staat geraakt en kan ik haar gebit in 30 minuten zonder problemen reinigen.” Margreet is zo onder de indruk van dit resultaat, dat ze het ook bij andere cliënten wil toepassen.

Begeleiders zorg en dwang (Wzd) nodig is om eerst naar andere mogelijkheden te kijken voordat er eventueel dwangmaatregelen worden toegepast. Ze vertelt over Martine (eveneens een geﬁngeerde naam), een van de cliënten die moeilijk te behandelen was. Martine is een vrouw van 35 jaar met een ernstig meervoudige beperking. “Deze vrouw verzette zich altijd hevig tegen behandeling. Zij draaide haar hoofd weg, weerde af met haar handen en gleed op de stoel onderuit. Ze kon daarbij zichzelf, mij, de assistente en haar begeleider verwonden. Haar armen en gezicht moesten daarom worden vastgehouden.” Margreet zocht de oplossing in de methode Beleven in Muziek (BIM). “Als Martine in de stoel ligt, beweeg ik op het ritme van de muziek een bal over haar lichaam en zing ik haar naam: ‘Mar-tieeeee-ne”. Ik wissel diepe druk af met een rol van de bal: “Mar” (diepe druk), “tieeeee” (rol), “ne” (diepe druk). Zo ga ik vanaf haar benen naar boven, waarbij ik uiteindelijk eindig bij de rechterschouder. Op dat moment neemt de begeleider de bal van me over. Ik ga

Preventieve mondzorg is belangrijk, vindt Margreet. “Poetsen en tussen de tanden reinigen is het belangrijkste voor de cliënt. Je draagt door mondverzorging bij aan de algehele gezondheid en het welbevinden van de cliënt. Bovendien voorkom je mogelijk gedragsproblemen en ingrijpende behandelingen voor de cliënt.” Mochten begeleiders problemen ervaren op dit gebied, dan adviseert Margreet om contact te zoeken met de mondhygiënist. Samen kom je verder. Bovendien is het belangrijk dat de mondhygiënist van tevoren weet wat iemands voorkeuren zijn. “Misschien moeten de computerschermen wel uit of moeten de rolgordijnen dicht. En, het is natuurlijk ﬁjn om te weten van welke muziek iemand houdt.” | Muziek in de mondzorg? Zet daar je tanden maar in... muziekagogie in de mondzorg aan mensen met een verstandelijke beperking. Afstudeerscriptie mondhygiëniste Margreet Ouderkerken-Bark voor de opleiding tot muziekagoog in 2020. Download de scriptie via www.klik.org, zoek op ‘Bark’. Meer info: www.muziekenz.org/leergang-muziekagogie/voor-wie/.

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

gedragsdeskundige Illustratie Josje van Koppen

lbert is een man van 68 jaar met een ernstig verstandelijke beperking. De afgelopen keren dat Albert naar de tandarts moest, kreeg hij eerst oxazepam (rustgevende medicatie) om zijn spanning te verlagen. Alsnog moesten twee begeleiders hem vasthouden om de tandarts haar werk te laten doen. Albert gaat naar een tandarts speciaal voor mensen met een verstandelijke beperking. Ze neemt de tijd voor hem en de omgeving is minder klinisch. Zo staan er wolken op het plafond waar je naar kunt kijken als je in de stoel ligt. De bezoekjes worden tot een minimum beperkt, maar Albert heeft enorme kiespijn op dit moment. Hij kan er bijna niet door eten en wordt er ook wat agressief van. Er moet dus wel wat gebeuren… Paracetamol helpt lang niet voldoende. Ik word als gedragsdeskundige gevraagd om mee te denken hoe we het tandartsbezoek zo goed mogelijk voor Albert kunnen laten verlopen. Er is al veel geprobeerd: zo krijgt hij voor vertrek rustgevende medicatie en hoort Albert pas op de plek van bestemming dat hij naar de tandarts gaat. Ondanks dat bouwt hij in korte tijd toch veel spanning op. Het is een uitdaging om hem bij de tandarts naar binnen te krijgen. Zijn zus vertelde laatst nog

Doodsbang Albert is al jaren niet naar de tandarts geweest. Doodsbang is hij ervoor. Zijn angst is vroeger al begonnen bij de schooltandarts. Zonder verdoving zijn er toen een aantal tanden van hem getrokken en sindsdien moet hij niks meer van de tandarts hebben.

over de schooltandarts en dat Alberts angst toen is begonnen. Ze weet niet wat er precies is gebeurd, maar wel dat er zonder verdoving tanden bij Albert zijn getrokken. Er is nog nooit geprobeerd om het oude ‘schooltandartstrauma’ van Albert op te ruimen, dus mogelijk kan dat nog helpen.

Ik plan een paar EMDR-sessies (traumabehandeling) in met Albert voordat hij naar de tandarts gaat. Hierbij maak ik gebruik van foto’s van de schooltandarts en verschillende materialen die bij de tandarts horen. Albert kan het namelijk moeilijk zelf vertellen, maar hij kan het gelukkig wel

laten zien. Na het zien van de foto’s zegt hij gelijk: “Nee, nee!” Ik vroeg of hij kan laten zien wat er is gebeurd. Hij pakt een bus, een behandeltafel, een ‘dokter’ en een poppetje. Het poppetje ligt op de tafel, Albert kijkt heel verdrietig en zegt: “Au, au, stomme tandarts.” Ondertussen leid ik hem af met tikjes op zijn knieën. Albert verandert na een tijdje de opstelling: hij schopt de ‘dokter’ om en haalt het poppetje weg: “Stomme tandarts klaar!” en kijkt opgelucht. Na één EMDR-sessie ziet de begeleiding al dat hij vrolijker is en minder spanning laat zien. Na nog een sessie lijkt Albert klaar voor de tandarts te zijn. Voor de zekerheid krijgt hij nog wel oxazepam. Het bezoek gaat verrassend goed. Albert is rustig en loopt zonder problemen mee naar binnen. De tandarts neemt de tijd om even te kletsen. Albert laat veel minder spanning zien als hij in de stoel mag gaan zitten. De tandarts kijkt even wat er aan de hand is en Albert krijgt een verdoving voordat zijn kies wordt geboord. De tandarts kan haar werk doen zonder dat Albert hoeft te worden vastgehouden. Achteraf zegt Albert: “Tandarts nu lief, hè?” Hij gaat helemaal opgelucht naar buiten en de kiespijn is eindelijk over. | Janine Breukelman, GZ-psycholoog, gedragsdeskundige

Klik 8 2021 | www.klik.org

Tekst Magdalini Thymi & Frank Lobbezoo Fotografie Agnes Lobbezoo-Scholte

Thema: Mondz g

Bruxisme bij downsyndroom

Bruxisme is het knarsen en/of klemmen van de tanden en kiezen, maar ook het star of gespannen houden van de kaak in de slaap of als iemand wakker is. Het kan vervelende gevolgen hebben, zoals slijtage van de tanden en kiezen, en pijnlijke kauwspieren. Bruxisme komt vaak voor bij mensen met downsyndroom. De gevolgen kunnen hevig zijn en de behandeling lastig. Maar hoe herken je bruxisme en hoe kan je dit het beste aanpakken? Tandarts-gnatholoog Magdalini Thymi licht het toe.

n de praktijk werkt Magdalini veel met patiënten die tandenknarsen. Zo zag ze op een dag op haar spreekuur een volwassen man met downsyndroom, die samen met zijn vader voor controle kwam. De man knarst veel overdag en zijn tanden worden hierdoor steeds korter. Hij heeft er zelf geen last van, maar zijn vader maakt zich zorgen. Wat blijft er nog over van zijn tanden? Is hij straks zijn gebit kwijt? En krijgt hij misschien pijn? Kan hij straks nog kauwen? Ook het geluid van het tandenknarsen is soms zo luid, dat mensen in de dagopvang het horen en erover klagen. Wat kunnen wij voor hem betekenen?

Wat is bruxisme en hoe stelt de tandarts vast of iemand bruxeert? Tandenknarsen is het meest bekende voorbeeld van bruxisme. Maar ook klemmen, dus de tanden en kiezen laten raken of stevig op elkaar persen is bruxisme. Sommige mensen bruxeren door hun kaak gespannen te houden, zonder dat hun tanden of kiezen op elkaar komen. Bruxisme kan voor-

Klik 8 2021 | www.klik.org

komen tijdens de slaap (slaapbruxisme) of als iemand wakker is (waakbruxisme). Het is lastig om te weten of iemand daadwerkelijk bruxeert. De tandarts probeert dit te achterhalen door de cliënt te vragen of zij/hij knarst, klemt of de kaak gespannen houdt. Dit heet zelfrapportage. Het is een makkelijke manier om bruxisme in kaart te brengen, maar niet waterdicht. Soms weten mensen niet zo goed of ze dit doen, vooral als het bruxisme tijdens de slaap gebeurt. Voor mensen met een verstandelijke beperking, zoals mensen met downsyndroom, kan het nog moeilijker zijn om bruxisme zelf te rapporteren. Daarom spelen de familie en begeleiders een belangrijke rol. Zij hebben de cliënt mogelijk horen of zelfs zien knarsen. Zo kunnen zij het bruxisme bij de tandarts rapporteren. De tandarts kan ook tijdens het mondonderzoek, op basis van de sporen die bruxisme in de mond achterlaat, beoordelen of er mogelijk sprake is van bruxisme. Een voorbeeld van zulke sporen is slijtage van de tanden en kiezen. Wil je zeker weten of

bruxisme aanwezig is, dan moet je meten hoeveel iemand de kauwspieren aanspant. Helaas zijn de apparaten om dit op een simpele manier in de alledaagse tandartspraktijk te doen nog niet beschikbaar. In de praktijk zal de tandarts het bruxisme bij mensen met downsyndroom dus vooral op basis van zelfrapportage, verhalen van de begeleiders of familie, en mondonderzoek vaststellen.

Hoe vaak komt bruxisme voor bij mensen met downsyndroom? Het antwoord op deze vraag is niet eenduidig. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat bruxisme bij 20 tot 80% van kinderen met downsyndroom voorkomt. Dit is hoger dan bij kinderen uit de algemene populatie, bij wie bruxisme bij 5 tot 40% voorkomt. Bruxisme komt even vaak voor bij meisjes als bij jongens met downsyndroom. Slaapbruxisme neemt af naarmate de kinderen met downsyndroom ouder worden. Voor waakbruxisme weten wij nog niet of het met de leeftijd afneemt. Voor volwassenen met

Toelichting op bruxisme en de gevolgen ervan voor het gebit

downsyndroom weten wij nog veel minder over hoe vaak bruxisme voorkomt, omdat hier vrijwel geen onderzoek naar is gedaan.

Wat zijn de gevolgen van bruxisme voor mensen met downsyndroom? Een van de meest bekende gevolgen van bruxisme is gebitsslijtage. De tanden en kiezen worden dan korter en dunner. Dit hoeft niet altijd een probleem te zijn. Soms gaat de slijtage heel langzaam en heeft de cliënt er verder geen last van. In andere gevallen gaat de slijtage juist snel, en kunnen er wel klachten ontstaan. De slijtage kan snel gaan als het bruxisme heel hevig is. Als ook andere factoren aanwezig zijn, zoals oprispingen van maagzuur, een droge mond door te weinig speeksel, drinken van frisdrank of gewoontes als nagelbijten, kan het gebit nog harder slijten. Tanden en kiezen met slijtage kunnen pijn doen, waardoor kauwen, drinken en tandenpoetsen moeilijk worden. Mensen met downsyndroom geven mogelijk niet altijd aan dat ze ergens pijn ervaren. Soms is de slijtage zo ernstig, dat de tand of kies niet meer te redden is en het trekken ervan nog de enige optie is. Het is dus belangrijk dat zowel de tandarts als de ouders en/of begeleiders het bruxisme en eventuele gebitsslijtage goed in de gaten houden. Sommige mensen krijgen door bruxisme kaakklachten, zoals pijn in de kauwspieren (de spieren aan de zijkant van de kaken en in de slaapstreken). De pijn komt dan vooral voor tijdens kauwen of het ver openen van de mond, zoals tijdens gapen. Als het knarsetanden hevig is, dan kan men dat horen; deze knarsgeluiden zijn soms vervelend voor de mensen in de omgeving.

Hoe belangrijk is kennis over bruxisme? Kennis over bruxisme is heel belangrijk voor begeleiders en familie. Zij kunnen dan sneller de gevolgen herkennen en op tijd de hulp van de tandarts inschakelen. Bijzonder is ook dat slaapbruxisme bij sommige mensen samen met obstructief slaapapneu (OSA) voorkomt. Hierbij heeft de cliënt last van korte onderbrekingen van de ademhaling tijdens de slaap. Deze ademstops verslechteren de kwaliteit van de slaap en kunnen schadelijk zijn voor de gezondheid. OSA komt bij mensen met downsyndroom vaker voor dan in de algemene populatie. Mocht dus van een cliënt bekend zijn dat deze knarst tijdens de slaap, dan is het verstandig om samen met de AVG-arts of de huisarts na te gaan of meer onderzoek naar OSA nodig is. Andersom ook, als

OSA bekend is, dan is het verstandig dat de begeleiders, familie en tandarts meer alert zijn op mogelijke sporen van bruxisme.

Hoe ziet de behandeling van bruxisme eruit? Bruxisme hoeft niet altijd behandeld te worden. Als er verder geen gevolgen zijn, dan kan het bruxisme simpelweg in de gaten worden gehouden. De tandarts kijkt dan bij elke controle of het goed gaat met het gebit en kaken. Bij gevolgen en klachten kan behandeling wel nodig zijn. Helaas bestaat er nog geen veilige behandeling waarmee bruxisme langdurig stopt. Wij richten ons daarom vooral op het verminderen van de gevolgen van bruxisme. De tandarts kan hiervoor verschillende behandelingen inzetten: X Als het gebit is gesleten, kijkt de

Tandarts-gnatholoog Magdalini Thymi adviseert begeleiders regelmatig te observeren of een cliënt met Downsyndroom tandenknarst, klemt, of de kaken gespannen houdt, en of er mogelijk gevolgen zijn

Klik 8 2021 | www.klik.org

14 Thema: Mondz g

tandarts of dit kan worden hersteld, bijvoorbeeld door het ophogen van het gebit met tandkleurig vulmateriaal. X Een andere gebruikelijke behandeling is het dragen van een zogenoemde opbeetplaat. Dit is een bitje gemaakt van doorzichtige kunsthars, dat over de tanden en kiezen van de bovenkaak of de onderkaak wordt gedragen. Een opbeetplaat kan het gebit tegen slijtage beschermen, maar ook helpen bij het verminderen van pijn in de kauwspieren. Knarsgeluiden kan je hiermee ook dempen. X Voor het verminderen van waakbruxisme kan je proberen dit gedrag te veranderen en de cliënt haar/zijn kaken te leren ontspannen. Een goede samenwerking tussen de tandarts, de cliënt en diens familie en/of begeleiders is belangrijk voor het slagen van deze behandelingen. Voor het ophogen van het gebit zijn soms lange behandelingen bij de tandarts nodig. Het dragen van de opbeetplaat vraagt om veel motivatie van de cliënt en daarnaast ook inspanning om deze goed schoon te houden. De opbeetplaat kan vervelend zijn om aan te wennen, en in de weg zitten van eten en praten. Verandering van gedrag kan Door tandenknarsen of ook uitdagend zijn en is soms f X

klemmen, ook wel bruxisme of bruxeren genoemd, kan slijtage aan het gebit ontstaan

Klik 8 2021 | www.klik.org

niet haalbaar. Medische gezondheidsproblemen, maar ook het niveau van verstandelijke beperking bij mensen met downsyndroom hebben invloed op de haalbaarheid van elke behandeling. Voor elke cliënt moet dan ook een individueel behandelplan worden gemaakt, waarin wordt afgewogen wat de behandelnoodzaak is, wat de wensen en klachten zijn, en wat de mogelijke en haalbare behandelingen zijn.

Wat adviseer je begeleiders die een cliënt hebben met downsyndroom? Observeer regelmatig of de cliënt overdag knarst, klemt, of de kaken gespannen houdt, en of er mogelijk gevolgen zijn hiervan. Bespreek dit met de tandarts. Samenwerking tussen de cliënt zelf, haar/zijn familie, de tandarts en soms zelfs de huisarts of AVG-arts is heel belangrijk voor goede zorgverlening bij mensen met Downsyndroom en bruxisme. | Magdalini Thymi werkt bij de sectie Orofaciale Pijn en Disfunctie van het Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA). Daar doet ze onderzoek en geeft ze onderwijs op het gebied van bruxisme en kaakklachten. Daarnaast werkt zij als tandarts-gnatholoog bij de Stichting Bijzondere Tandheelkunde (SBT) in Amsterdam. Zij ziet daar mensen die veel bruxeren, last hebben van kaakklachten of gebitsslijtage, en werkt samen met de tandartsen-gehandicaptenzorg van SBT. Ze schreef dit artikel samen met prof. dr. Frank Lobbezoo, hoogleraar Orofaciale Pijn en Disfunctie.

Onderzoek Magdalini Thymi’s interesse voor onderzoek naar bruxisme binnen de gehandicaptenzorg ontstond na het verdedigen van haar proefschrift over aspecten van bruxisme. “Ik merkte dat daar bijzonder weinig onderzoek naar is gedaan en ik vind dat deze patiëntengroep niet over het hoofd moet worden gezien. Samen met een student tandheelkunde deed ik een onderzoek waarin we onder andere tandartsen-gehandicaptenzorg interviewden over hun ervaring met bruxisme in de dagelijkse praktijk. Ik wil dit onderwerp onder de aandacht van onderzoekers, tandartsen, patiënten en hun begeleiders/ouders brengen, met de hoop zo geinteresseerde mensen te mobiliseren, zodat er in de toekomst misschien wel een onderzoekersgroepje voor ontstaat.” Download haar onderzoek op www.uva.nl/content/evenementen/promoties/2020/04/aspecten-van-bruxisme.html. Meer informatie via m.thymi@acta.nl.

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

persoonlijk Illustratie Joep Bertrams

nze dokter constateert problemen met de verstandskiezen bij Wilma, een doorgaans vrolijke vrouw van 61. Ze heeft veel last van de kiespijn. En waarschijnlijk is er nog meer aan de hand met haar gebit, zegt de dokter. Hij regelt voor Wilma een gebitssanering in het ziekenhuis, waarbij zij onder algehele narcose zal moeten. Per direct schrijft hij ook extra Nozinan voor Wilma voor, medicatie die haar hopelijk helpt tot aan het spannende ziekenhuisbezoek kalm te blijven. De volgende ochtend vertel ik Wilma zo luchtig mogelijk dat zij vanwege haar kiespijn over drie dagen met mij naar het ziekenhuis moet. Af en toe moet zij erom huilen, maar gelukkig blijft zij door de extra medicatie rustig en kan zij er goed over praten. En alle begeleiders blijven tegen haar zeggen dat de operatie juist goed nieuws is, want straks is zij van die rottige kiespijn af. De drie dagen zijn voorbij. Wilma en ik staan op de taxi naar het ziekenhuis te wachten. Wilma is nerveus en bozig. “Ik ga niet naar het zie-

operatiekamer lopen. Met trage, bange pasjes sleept zij zich door de lange ziekenhuisgang. De verpleegkundigen moedigen haar heel lief aan. Eindelijk zijn we dan bij de operatiekamer, waar zij alsnog een operatiehemd aan doet. Dapper loopt zij naar de operatietafel en gaat er zonder problemen op liggen.

Geen gaatjes Normaal gesproken is Wilma (61) een vrolijke vrouw met veel praatjes, maar nu niet meer. Wilma heeft namelijk kiespijn en is daar bloedchagrijnig van. kenhuis,” zegt ze. “Mij krijg je niet zo gek!” Maar als de taxi arriveert stapt zij zonder mankeren in. In het ziekenhuis worden we snel door verpleegkundigen opgevangen die ons naar een slaapzaal leiden. Hier moet Wilma haar ope-

ratiehemd aan. Dan gaat het mis. Wilma wil niet op het bed met wieltjes, ook wil zij zich beslist niet omkleden. “Jullie bekijken het maar!” roept ze. Wat nu? Na kort overleg mag Wilma haar eigen kleding aanhouden en naar de

Na een dik uur zie ik haar terug op de uitslaapkamer. “Ik heb geen kiespijn meer,” zegt zij tegen me als ze wakker wordt. Daarna eet Wilma een ijsje. Van de tandarts verneem ik even later dat er vier verstandskiezen zijn getrokken, vier kiezen zijn gevuld en er is tandsteen verwijderd. Tegen napijn krijgen we medicijnen mee. In de taxi naar huis heeft Wilma als vanouds het hoogste woord. Alle spanning is van haar afgevallen. Als we de woning binnengaan, staan daar haar drie medebewoners nieuwsgierig op ons te wachten. En op de vraag hoe het gegaan was, antwoordt Wilma met een triomfantelijk: “Geen gaatjes!” | Frans van Duijn

Klik 8 2021 | www.klik.org

Tekst & fotografie Anne-Marie Klaassen

Thema: Mondz g

Mondiger geworden Tandarts Bienefelt werkt inmiddels al dertig jaar één dag in de week als tandarts op het DuPontcentrum van ’s Heeren Loo in Ermelo. Hoe heeft hij de mondzorg voor cliënten door de jaren heen zien ontwikkelen, en welke uitdagingen komt hij tegen in zijn werk?

n 1989 startte tandarts Inge Bienefelt zijn eigen praktijk in Harderwijk. Een collega-tandarts vroeg in die tijd of hij een dag in de week als tandarts bij gehandicaptenzorgorganisatie ’s Heeren Loo aan de gang wilde. Dertig jaar en vele behandelingen van cliënten later werkt tandarts Bienefelt nog steeds één dag per week bij ’s Heeren Loo in Ermelo. In de ruime behandelkamer van het Dupontcentrum steekt hij gelijk van wal: “Dertig jaar geleden was de gehandicaptenzorg onbekend terrein voor me. Ik had twee jaar als schooltandarts gewerkt in Amsterdam, voordat ik naar Harderwijk kwam. Werken met kinderen vraagt veel geduld en een rustige benadering, net als bij het omgaan met mensen met een verstandelijke beperking.”

Aan het gebouw is in de afgelopen veertig jaar weinig gewijzigd, wat is er wel veranderd in deze tijd in de tandartszorg? “Het viel me al in de beginjaren op dat er aandacht was voor mondzorg. Door de jaren heen is er steeds meer aandacht gekomen voor preventie. Niet alleen worden de tanden gepoetst, tegenwoordig zie je ook steeds vaker dat begeleiders tandenstokers en –ragertjes gebruiken bij

Klik 8 2021 | www.klik.org

cliënten. Dat vind ik een positieve ontwikkeling. Op een woning zijn ongeveer acht cliënten die misschien allemaal geholpen moeten worden met tandenpoetsen. Als je daar twee keer per dag per bewoner vijf minuten aandacht aan besteedt, is dat al gauw tachtig minuten per dag. Dat is toch een behoorlijke investering. Onze mondhygiëniste doet ook goed werk. Door vaker het gebit goed te controleren en goed schoon te maken, worden grote problemen voorkomen, al lukt dat niet altijd.”

Bij welke cliënten zie je de meeste problemen? “Je zou misschien denken bij cliënten met een ernstig meervoudige beperking, maar juist bij mensen met een licht verstandelijke beperking laat de mondhygiëne nog wel eens te wensen over. Zij krijgen begeleiding ‘met de handen op de rug’ en tandenpoetsen doen ze zelf, maar soms niet of onvoldoende. Er is geen controle van de begeleiders en er is wel enige mate van ‘eigenwijzigheid’ van de bewoner. Inbreken op hun gedrag kan niet zomaar. Dat ze ook wat hun gebit betreft eigen keuzes mogen maken, stelt je nog wel eens voor verrassingen. Een jongeman met een licht verstandelijke

beperking was gevallen en zijn voortand was ernstig beschadigd. Ik had de situatie bekeken en adviseerde om een kroon te plaatsen. Dat was akkoord. Ik trof alle voorbereidingen en maakte een afdruk. Tegen de jongeman en zijn begeleider zei ik dat ze naar het tandheelkundig laboratorium moesten gaan om de kleur te laten bepalen. Twee weken later was alles klaar en zou ik de kroon plaatsen. Toen de kroon binnen was gekomen, zag ik in het doosje een blinkende gouden kroon liggen. Ik verschoot van kleur en wilde het laboratorium gelijk bellen, maar bedacht me dat ik het toch even moest navragen bij de groepsleiding. Ja, de jongeman wilde absoluut een gouden kroon. Hij koos daar heel bewust voor. Ik heb die kroon dus geplaatst. De jongeman was helemaal blij met zijn gouden kroon. En ik was vooral blij dat de kroon goed paste.”

Zo blij zullen niet alle bewoners zijn met een bezoek aan de tandarts, hoe ga je daar mee om? “Dat klopt, en het wordt er niet makkelijker op. Er is een toename van gedragsproblematiek, er is meer weerstand. De communicatie is soms moeilijk. Niet alle bewoners kunnen praten. Sommigen zijn doof. Een en-

Tandarts vertelt over ontwikkelingen in dertig jaar mondzorg

Tandarts Bienefelt merkt dat er meer aandacht is voor preventie in de mondzorg bij mensen met een verstandelijke beperking

Tips Op het Kennisplein Gehandicaptensector vind je tips voor de mondverzorging en tandartsbezoek van cliënten, zie www.kennispleingehandicaptensector.nl/gezondheid/mondzorg-verstandelijke-beperking. Ook een aanrader is volgens tandarts Bienefelt de folder Verstandelijke beperking en mondzorg die te lezen is op www.ivorenkruis.nl.

kele keer is er iemand die nog niet zo lang in Nederland is en de taal niet spreekt en begrijpt. Maar ook door hun verstandelijke beperking is mij niet altijd duidelijk wat ze begrijpen. Ik vertel graag wat ik ga doen aan de bewoners, zodat zij daarop voorbereid zijn. Er is niet altijd een perfecte mondhygiëne en dat geeft problemen. Als het na alle moeite toch nog trekken wordt, is dat niet leuk. Ook slechtnieuwsgesprekken zijn lastig. Ik probeer de situatie zo goed mogelijk uit te leggen aan de betrokkenen, beargumenteer de opties en probeer de beste oplossing voor de cliënt te zoeken en daarin te adviseren. Ma-

ken we een bewoner blij met een kunstgebit? Of vooral de familie? Het is ook gebeurd dat ik een mooi passend kunstgebit had gemaakt, die twee dagen later door de bewoner door het toilet werd gespoeld. Weg! Ook zie ik wel eens, vooral bij jongelui met een licht verstandelijke beperking, dat er wat bij komt in de mond. Als ze met wat gemopper in de stoel gaan liggen en hun mond opendoen, blinken de piercings je tegemoet. Dan moet ik opeens tandsteen op een piercing verwijderen of blijkt een stuk van een tand afgebroken te zijn, omdat ze op de piercing hebben gebeten. Ontstekingen en slijtage vallen over het algemeen mee bij mondpiercings. Meestal is het een tijdelijke bevlieging en verdwijnen de piercings vanzelf weer. Dan houd je alleen nog het gaatje over.”

En wat als door het gedrag van een cliënt een gewone behandeling onmogelijk is?

“Als ook een middel als Dormicum onvoldoende rust biedt, dan schakelen we het gedrag uit. In samenwerking met een mobiel anesthesieteam hebben we één keer per maand een narcosedag op locatie. Daarbij worden tanden en kiezen getrokken en gaatjes gevuld. Dit lag een tijd stil door de coronamaatregelen, maar start nu gelukkig weer op. Het is een effectieve en efficiënte behandelmogelijkheid voor cliënten in de eigen omgeving waarbij dit anders niet mogelijk zou zijn.”

Welke ontwikkelingen hoop je nog mee te maken? “Het gebouw hier op locatie mag wel moderniseren en voor nu meer coronaproof worden. Daarnaast blijft mondhygiëne belangrijk, dat verandert niet. En laten we vooral niet vergeten dat er ook bewoners zijn met keurig onderhouden gebitten,” aldus een glimlachende Bienefelt. | X

Klik 8 2021 | www.klik.org

fotoreportage Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Robin Weidner & Ben Nienhuis

Dagbeleving met kunst en ontmoetingen Bij Reinaerde in Woudenberg leggen kunstenaars en ontwerpers via hun werk verbinding met de bewoners en de omgeving, waarbij ze bestaande materialen hergebruiken. Met hun producten inspireren ze elkaar en de organisatie om andere vormen van dagbesteding te ontwikkelen. Dagbeleving waarin ruimte is voor ontmoeting van mensen met en zonder een beperking. Klik 8 2021 | www.klik.org

De Heygraeff is een groot groen gebied waar mensen met een ernstige (verstandelijke of meervoudige) beperking beschut wonen. Bewoners gaan hier of in de naastgele-

fotoreportage

Kunstenaars ontwikkelen samen met cliënten en medewerkers nieuwe vormen van dagbesteding

‘Dagbesteding kun je organiseren, dagbeleving gebeurt’

gen dorpen naar dagbesteding. Toen een dagcentrum niet meer voldeed, ontstond er een interessante vraag: moest er een nieuwe behuizing voor het bestaande dag-

bestedingsprogramma komen of was het beter om een andere vorm te ontwikkelen? De organisatie koos voor het laatste. Ella van Lingen, bestuurder: “We wilden laten onderzoeken hoe we nieuwe belevingen en werkzaamheden kunnen creëren als we ‘mens en materiaal’ op een andere, verrassende manier met elkaar in contact laten komen.” Social-designduo Sjaak Langenberg en Rosé de Beer kreeg de opdracht om De Heygraeff meer in verbinding te brengen met de (recreatieve) omgeving. Zij pakten deze opdracht op een originele manier aan. Sjaak: “Wij begonnen met het zetten van ons tentje. Daar

kwamen bewoners op af. Er ontstond vanzelf contact en dat bracht ons op het idee om andere kunstenaars ook hier te laten werken.” In de voormalige dagbestedingsruimtes troffen Sjaak en Rosé een hoop afgeschreven inventaris en oud kantoormeubilair aan. Elders lag een grote hoeveelheid plastic afval. “Het inspireerde ons om kunstenaars en cliënten aan de slag te laten gaan met restmaterialen uit de organisatie en de omgeving van De Heygraeff. Bovendien ligt het gebied in de buurt van bossen en het Henschotermeer. Hier wordt overal gerecreëerd. Wij vroegen de kunstenaars een verbinding met de f Klik 8 2021 | www.klik.org

fotoreportage Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Robin Weidner & Ben Nienhuis

die dienstdoet als tijdelijk thuis voor de creatievelingen. Een subsidie van het Mondriaanfonds en het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie maakt hun verblijf mogelijk.

Mocktail f

Klik 8 2021 | www.klik.org

omgeving te maken door voort te borduren op dit onderwerp. De naam van het project ‘Re-creatie’ verwijst naar de recreatieve omgeving en naar het hergebruik van afval en materialen. Dat sloot weer aan bij de vraag van Ella: welke creatieve ideeën ontstaan er die ons kunnen helpen om dagbesteding toekomstbestendig te maken?” Inmiddels zijn er zes kunstenaars/ ontwerpers drie maanden te gast geweest bij De Heygraeff. Een zevende heeft nu zijn intrek genomen in de monumentale portierswoning

De Heygraeff was van april tot en met juni 2021 het speelterrein van Maidie van den Bos. De fooddesigner heeft een voorliefde voor alles wat in de natuur groeit en bloeit. Op De Heygraeff kon ze haar hart ophalen. Alle bruikbare dingen die ze er tegenkwam, gebruikte ze voor haar producten. De bewoners konden elke vrijdag langskomen in haar ‘sensorische bar’. Daar konden ze ruiken en proeven van de producten die ze maakte met de bloemen en planten uit de ecologische weide: een veld met wilde bloemen. En elke vrijdag konden zij bij haar een zelfgemaakte mocktail ko-

men drinken, een cocktail op basis van natuurproducten zonder alcohol. Maidie: “Het was altijd heel gezellig. Bewoners, familieleden en medewerkers kwamen langs om een drankje te doen.” Reinaerde wil graag dat begeleiders met interesse in de tuin en de natuur het initiatief verder gaan oppakken.

Houten speelgoed De Duitse ontwerper Robin Weidner was de eerste ‘artist in residence’ op De Heygraeff. Hij werkt nu nog steeds enkele dagdelen per week in de door hem ontwikkelde ‘Hout Werk Plaats’. Robin begon met zijn project door bij de ingang van het oude dagcentrum, waar ook een restaurant gevestigd is, hout te bewerken. Door ‘in de weg’ te gaan zitten, konden mensen letterlijk niet om hem heen. Het lever-

fotoreportage

Audiotour en snoezelkar Audiovisueel ontwerper/kunstenaar Anne Fehres en socioloog/kunstenaar Luke Conroy ontwikkelden tijdens hun verblijf op De Heygraeff de audiotour ‘Talk to me’. De audiotour neemt je mee in de leefwereld van ‘bijzondere bewoners’ op het terrein, zoals een slagboom, een lantaarnpaal, een mol en een Douglasspar. Kunstenaar Dirk van Lieshout, cliënten en medewerkers maakten onder meer een mobiele snoezelkar en een snoezelriksja, waarmee bewoners door Woudenberg en omgeving kunnen rijden. De kar is gemaakt van gerecycled materiaal. Het kleurrijke plafond van de kar en de riksja maken een ritje tot een onvergetelijke ervaring. Voor meer producten die zijn ontworpen, zie: www.re-creatie-reinaerde.nl.

de gesprekken op waarmee Robin mensen over de streep haalde om naar zijn werkplaats te komen. Voor Robin bij De Heygraeff kwam, werkte hij met ouderen in een verpleeghuis. Hij had daar dezelfde ervaring als nu: “Mensen kunnen veel meer dan ze denken. Begeleiders gaven in het begin aan dat hun cliënten niet met hout konden werken vanwege hun lichamelijke beperking.” Maar de ontwerper zag dat anders. Als mensen iets niet kunnen, moet je hen helpen, vindt hij. Dus ontwierp Robin twee hulpmiddelen die het zelfs voor mensen met een ernstige beperking mogelijk maken om te zagen of te boren. De houtbewerker organiseerde workshops voor cliënten en begeleiders van De Heygraeff. “Op de workshops kwamen mensen van verschillende leeftijden af. Cliënten

die elkaar normaal niet zouden ontmoeten tijdens hun dagbeleving. Het plezier in wat ze deden, straalde van hen af.” Robin verzamelt tweedehands hout dat hij bij Reinaerde Remake Meubel geschikt laat maken voor zijn workshops. Met behulp van bouten en moeren kunnen de stukjes aan elkaar worden gezet. De ontwerper ontwikkelde met de bezoekers van zijn workshops ook een lijn met houten ﬁguren die in de vorm van zelfbouwpakketjes door De Heygraeff kunnen worden verkocht. Zoals een knikkerbaan die in verschillende standen kan worden gezet. Robin wil zijn project graag doorgeven aan begeleiders. Een aantal van hen gaat hij opleiden. De Duitser ziet zijn Hout Werk Plaats niet als een ‘klassieke’ dagbestedingsactiviteit voor alleen cliënten. Het is

een ontmoetingsplek waar mensen met en zonder beperking samen houtproducten kunnen maken.

Betekenis Re-creatie bevindt zich nu in de volgende fase: hoe kunnen de projecten van de kunstenaars worden verduurzaamd in nieuwe vormen van dagbeleving? Sjaak: “Dagbeleving wordt hier nog meer onderdeel van een netwerk op en rond De Heygraeff. We bespreken met elkaar hoe we dat het beste kunnen doen.” Bestuurder Ella vult aan: “Dagbesteding kun je organiseren, dagbeleving gebeurt... Ik denk dat we aan het begin staan van iets heel moois. Dit wordt een inclusieve duurzame samenleving waarin clienten, collega’s, familie, buren, gasten, dorpsbewoners en de natuur met elkaar nieuwe betekenis creëren.” | Klik 8 2021 | www.klik.org

lvbregie Tekst Marjan van Gameren Fotografie Eigen foto’s

De zoektocht naar de juiste inzet van ervaringsdeskundigen

Kennis en ervaring delen De inzet van ervaringsdeskundigen in de zorg is in opkomst. En niet zonder reden. Mensen die met ondersteuning verder zijn gekomen, bezitten een schat aan kennis en ervaring. Kennis die ze in kunnen zetten voor een ander. Hoe (h)erkennen we deze kwaliteiten bij cliënten?

Mirtle: ‘Het is oké om

Begin dit jaar stond zorgorganisatie Middin voor een grote uitdaging. Bijeen subsidieaanvraag voor een praktijkonderzoek naar de begeleidingsmethode HouVast was het een voorwaarde dat cliënten als co-researcher betrokken werden bij het onderzoek. In dit geval waren dat ouders met een licht verstandelijke beperking. De vraag was of ouders hieraan wilden meewerken en hoe je hen enthousiast maakt voor die rol. Allereerst kregen de ouders hiervoor een vaste contactpersoon. Iemand die de tijd en aandacht had om persoonlijk met ouders in gesprek te gaan en vooral iemand die de ouders met elkaar in contact kon brengen. Want één ding werd al

ts terugdoen’

n eindelijk ie

Dairoen: ‘Ik ka

Klik 8 2021 | www.klik.org

snel duidelijk. Voor mensen met een lvb is het makkelijker om het gesprek aan te gaan met iemand die ervaringen herkent dan met iemand die namens een zorgorganisatie praat. Persoonlijk begeleider Pascal Smits pakte deze rol enthousiast op door binnen zijn eigen netwerk op zoek te gaan naar mogelijke kandidaten. Een van de eerste personen die werd gevraagd of ze wilde bijdragen aan het onderzoek was Dairoen. Dairoen, moeder van twee zonen: “Ik was me nooit bewust van het feit dat ik iets te bieden had. Ik heb zoveel hulp ontvangen en nu kan ik eindelijk iets terugdoen.” Dairoen werd een van de kartrekkers en een aanspreekpunt voor andere ouders. Het vormen van een groep ouders met ervaringskennis is niet altijd gemakkelijk. Het organiseren van (online) ontmoetingen vraagt maatwerk. Iedereen heeft hierin andere wensen en mogelijkheden. Maar wanneer het dan toch lukt, gebeurt er iets moois. Ouders krijgen tijd en ruim-

hulp aan te nemen’

te om hun ervaringen en ideeën te delen. Ouders kunnen hun verhaal kwijt en leren van elkaar. Ook voor Middin was dit leerzaam, want alle kennis en ervaring van die ouders wordt meegenomen in het onderzoek naar HouVast. Mirtle, moeder van een dochter, vertelt: “Ik heb veel hulpverleners gehad en dat ging niet altijd goed. Mijn wantrouwen naar hulpverleners was groot. Pas toen ik hulp van Middin kreeg, werd ik allereerst gezien als moeder. Dat sterkte mij. Ik wil nu andere ouders vertellen dat het oké is om hulp aan te nemen. En dat ze

dokter

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

daar niet te lang mee wachten, anders worden de problemen alleen maar groter.” Zo is er met elkaar een mooie start gemaakt en loopt het onderzoek naar de methodiek HouVast inmiddels goed. De groep met ervaringsdeskundigen is enthousiast en betrokken. Ze hebben mooie plannen voor de toekomst en helpen elkaar daarbij. De ouders delen een schat aan kennis en ervaringen. Soms moet je gewoon beginnen. |

Tips Medewerkers van belangenvereniging LFB gaven in een workshop op het Klik-congres tips hoe je mensen zinvol inzet als ervaringsdeskundige: X Het thema moet aansluiten bij de persoon. X Een goede voorbereiding helpt iemand om zijn verhaal beter te kunnen vertellen en te weten wat er verwacht wordt. X Je doet het samen: in de voorbereidingen en ook op het podium of in de vergadering help je elkaar als het even niet lukt. X Stem af hoe iemand zelf wil deelnemen. Sommigen vinden het fijn om hun eigen verhaal te vertellen, voor anderen werkt een interview beter of een filmpje dat je van tevoren opneemt. X Een voorwaarde is dat er geen moeilijke teksten of woorden worden gebruikt. X Heel lang praten is niet altijd fijn, zorg af en toe voor een energizer/break in het programma. Lees een uitgebreid artikel op klik.org, zoek op ‘ervaringsdeskundigen’ of lees meer over de training Samen Sterker van de LFB op www.lfb.nu/workshops-trainingen/ training-samen-sterker/, een training waarin mensen met een verstandelijke beperking en hun begeleiders zich samen ontwikkelen als ervaringsdeskundige en coach, en op een gelijkwaardige manier leren samenwerken.

Snel handelen bij onrust Tijdens de overdracht bespreken we Thijs. Thijs is 64 jaar en heeft een matige verstandelijke beperking. Na heel wat rumoerige jaren met veel gedragsproblemen is hij eindelijk wat rustiger geworden. Dit dankzij exact op zijn gedrag aangepaste begeleiding. Dezelfde begeleiding heeft aangegeven dat het lijkt alsof er een grote bobbel in zijn rechterlies zit. Soms zien ze die bult, maar soms ook niet. Naast deze bobbel in zijn lies is Thijs de afgelopen dagen erg wisselend qua stemming. Vaak is hij boos en kan prikkels minder goed verdragen dan normaal. Een onderzoek kan dan het beste in zijn vertrouwde omgeving worden gedaan. Dus gaat de huisarts bij hem langs. Maar Thijs is in een boze bui en beoordeling van de lies lukt echt niet. De huisarts spreekt af dat ze het over twee dagen weer probeert. De volgende dag krijgen wij een alarmerend telefoontje. Thijs is enorm boos en laat begeleiders ook niet toe in zijn buurt. Zo zijn ze nu al drie uur bezig. Contact maken met hem is lastig. Hij blijft maar schreeuwen en slaan. Wat nu te doen? Wij moeten snel denken en schakelen. Het gedrag dat hij nu laat zien en de signalen van een bult in zijn lies staan misschien niet los van elkaar. Een bult in de lies die er af en aan is, kan passen bij een liesbreuk. De bult ontstaat door een zwakke plek in de buikwand, dat noemen we een breukpoort. Soms komt daar wat vetweefsel of soms zelfs huid met daaronder een stuk darm door naar buiten. Dat gebeurt vaak tijdens til- en persmomenten, doordat dan de druk verhoogd wordt in de buik. En soms kan de uitstulping even vastzitten, dit geeft pijn. In dat geval is een operatie nodig zijn om dit te verhelpen. De breukpoort wordt dan met een matje gesloten. We moeten dus echt bekijken of Thijs inderdaad pijn heeft door een liesbreuk. Maar Thijs’ gedrag is zeer onrustig. Hij heeft daarom forse rustgevende medicatie nodig, anders kunnen we het onderzoek gewoon niet doen. Die medicatie levert hem op korte termijn nadeel op, zoals sufheid, maar is wel noodzakelijk om medische problemen op de lange termijn te behandelen. Op weg naar de woning hebben we verschillende soorten medicatie mee. Een tablet, een neusspray en een injectie. Afhankelijk van zijn gedrag als we aankomen, zullen we een van die middelen toedienen. Eenmaal aangekomen bij de woning blijkt dat Thijs plots iets rustiger is geworden. De begeleiding geeft hem wat neusspray en daardoor kan de huisarts het onderzoek goed doen. De bult is niet te zien, maar een breukpoort in zijn lies is wel heel duidelijk te voelen. De pijn en onrust zijn weg, doordat de uitstulping toch vanzelf weer naar binnen is geschoten. Gelukkig is Thijs maar kortdurend een beetje suf van de noodmedicatie en is hij al snel weer alert. We hebben nu dus wel een oorzaak gevonden en het traject in het ziekenhuis kan van start gaan. Klik 8 2021 | www.klik.org

lvbwonen Tekst Vilans Fotografie ORO

Tussenstap helpt jongeren met licht verstandelijke beperking bij uit huis gaan

Op Kamers als tussenstap Op Kamers van ORO was voor Kay precies wat hij nodig had: een tussenstap tussen bij je ouders wonen en een eigen woonplek. “Na een jaar Op Kamers voelde ik me al volwassener”, zegt hij. Moeder Miranda is blij voor hem. En voor zichzelf. “Het fijne is dat ik hem niet meteen helemaal heb hoeven loslaten.” Samen met de ‘maatjes’ konden Kay en Miranda onderzoeken welke manier van wonen het beste bij Kay past. Projectleider en zorgcoördinator Lotte de Bont was nauw betrokken.

In één keer op jezelf gaan wonen vanuit je ouderlijk huis is voor jongeren met een licht verstandelijke beperking (lvb) vaak een te grote stap. Op Kamers van ORO biedt hen de kans zelfstandiger wonen uit te proberen, met ‘maatjes’ om op terug te vallen. Projectleider Lotte de Bont: “Voor deze doelgroep was er de individuele begeleiding van begeleid wonen of een groepswoning. Op Kamers biedt het beste van twee werelden: de voordelen van leren in de groep, met persoonlijke begeleiding van maatjes. Dit biedt hen een veilige leeromgeving waar ze fouten mogen maken en er altijd iemand is om hen op te vangen.” Dat was precies wat moeder Miranda en zoon Kay aansprak. “Kay wilde de stap maken naar zelfstandiger wonen,” vertelt Miranda. “Ik vond het lastig – moeders en loslaten, hè? Maar Kay wilde heel graag. En ik zag ook dat het belangrijk was dat hij een plek vond waar hij zich kon ontwikkelen. Zelf wilde ik graag een plek waar ik als ouder náást de begeleider zou staan en niet de begeleiding in plaats van mij komt. En dat is wat Op Kamers biedt.”

Klik 8 2021 | www.klik.org

Kay hier met zijn mo ed met wat ik bij Op Ka er: ‘Ik ben heel blij mers geleerd heb’

Op Kamers gaat uit van vier stappen: X Ik ben gestart bij Op Kamers, X Ik ben gewend bij Op Kamers, X Ik leer bij Op Kamers en X Ik ga weg bij Op Kamers. “Vanaf de eerste stap werken we nauw samen in de driehoek,” vertelt Lotte. “We maken afspraken met elkaar en hebben veel contact met de ouders.” Miranda: “Kay had van begin af aan grote zeggenschap. Het is Kay die gelukkig moet zijn op zijn plek. We hebben veel gesprekken gehad met de maatjes en de manager. We deden het echt samen.” ORO koos bij Op Kamers bewust voor de term maatjes. “Een maatje

voelt gelijkwaardiger dan begeleider,” aldus Lotte. “Jongeren met een lvb willen gewoon normaal zijn, die willen niet bij een zorginstelling wonen of een begeleider hebben.” Kay: “Het zijn maatjes van mijn leeftijd, dat vond ik ﬁjn. Alle maatjes waren mijn maatjes. Ik kon ze alle vragen stellen.” Voor de tweede stap – Ik ben gewend bij Op Kamers – krijgen de bewoners ruim de tijd. “In de eerste drie maanden leren de huisgenoten en maatjes elkaar goed kennen,” vertelt Lotte. “Pas daarna volgt de derde stap en gaan we aan de slag met praktische en sociaal-emotionele

seksuoloog

Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg

leerdoelen. Die verschillen per bewoner. De één stimuleren we dingen te ondernemen, de ander remmen we juist wat af.” Kay heeft in zijn periode bij Op Kamers veel zelf leren doen. “Ik heb leren schoonmaken en opruimen. Verder heb ik leren koken en de was doen. Ik ben heel blij met wat ik bij Op Kamers geleerd heb. Als ik hier in mijn nieuwe appartement mijn kleren laat wassen, kost het geld. Verder heb ik bij Op Kamers nieuwe vrienden leren kennen.” Lotte: “Het voordeel van Op Kamers is dat huisgenoten hier leren omgaan met sociale contacten. Ze hebben de kans om daarmee te experimenteren. We laten ze zelf dingen oplossen, maar zijn er wel bij als het moeilijk is.” De laatste stap in Op Kamers is: Ik ga weg. Voor Kay was dat naar een begeleidwonenplek. Moeder Miranda is ‘keitrots’ op hem. “Als je tien jaar geleden gezegd had dat Kay nu in zijn eigen appartement zou wonen, dan had ik je voor gek verklaard. En kijk nou. Het ﬁjne is dat ik hem niet meteen helemaal heb hoeven loslaten. Er waren altijd korte lijnen met de maatjes. We hebben dit echt samen voor elkaar gebokst.”

Twinkel Wil jij ontdekken hoe goed Op Kamers werkt? ORO heeft een duidelijke beschrijving gemaakt van het project. Hierin vertellen twee andere bewoners hoe zij de vier stappen van Op Kamers hebben ervaren en zijn per stap de aandachtspunten van de maatjes omschreven. Op Kamers is een van de vernieuwende voorbeelden van persoonsgerichte zorg. Twinkels heten die voorbeelden. Ze zijn te vinden op www.twinkelmagazinegehandicaptensector.nl.

De huwelijksnacht Daniel en zijn verloofde Sonja gaan over een half jaar trouwen. Alle twee hebben ze een licht verstandelijke beperking en bij Daniel is sprake van PDD. Op de huwelijksnacht willen ze voor het eerst gemeenschap hebben met elkaar. Ze wonen al samen, maar met seks willen ze wachten tot ze getrouwd zijn. Zo hoort het, vindt Sonja en Daniel ook. Daniel komt voor therapie omdat hij last heeft van erectieproblemen bij soloseks. “Mijn piemel wordt gewoon heel snel slap.” Hij is bang dat zo gemeenschap op de huwelijksnacht niet zal lukken. Daniel wil beslist niet dat Sonja weet van de seksuologische therapie en ook niet van zijn erectieproblemen en soloseks. Ze hebben nog helemaal geen seks en ze praten er ook niet over. De problemen met erecties waren er eerst niet. In de puberteit ontdekte Daniel masturberen en dat ging eigenlijk altijd prima. Toen hij begin twintig was, verhuisde hij naar een eigen appartement. Naast hem woonde een aardige buurvrouw die zo af en toe gezellig aan kwam waaien. Soms kwam ze even een drankje drinken. Gewoon leuk. Daniel vond haar aardig, maar niet aantrekkelijk. “Ze was wel twintig jaar ouder dan ik... en best lelijk!” roept hij uit. Op een avond nadat Daniel al heel wat glazen drank achter zijn kiezen had samen met de buurvrouw, begon ze zomaar zijn broek open te maken en hem oraal te bevredigen. “Ik wilde het helemaal niet, het gebeurde zomaar. Ik had het niet zo door!” Daniel staart naar de grond. “Ik heb haar weggeduwd. Ik zei dat ik helemaal geen verkering en seks met haar wilde.” De buurvrouw had hem eerst uitgelachen en gezegd dat dit gewoon een onschuldige mondmassage was, dat dit werkelijk niets met seks te maken had. Toen was ze weggegaan. Daniel voelt zich erg verward over die avond, dit was toch wel seks? Af en toe bij soloseks denkt hij eraan terug en dan lukt het niet meer. Een maand na dit incident ontmoette hij Sonja. Ze waren helemaal verliefd en al na een half jaar trok Daniel bij Sonja in. Hij heeft Sonja nooit verteld van de buurvrouw. Daar voelt hij zich schuldig over. “Sonja weet niet dat ik al seks heb gehad met iemand, voor het huwelijk.” Daniel huilt nu met grote schokken. “Ik ben een slechte man voor haar.” De oorzaken voor Daniels erectieprobleem zijn mij wel duidelijk en goed te behandelen. Een nare herinnering, verwarring, vergissingen, schuldgevoel en schaamte houden hem weg van seksueel plezier beleven. “Daniel,” zeg ik vol vertrouwen, terwijl hij zijn tranen afveegt, “wat goed dat je hier bent. We gaan er samen alles aan doen zodat jullie een geslaagde huwelijksnacht kunnen hebben. Dit komt goed!” Daniel kijkt mij vol ongeloof aan en dan barst hij weer in tranen uit, nu van opluchting. Het voorspel voor de huwelijksnacht is begonnen! | Daphne Kemner, orthopedagoog-seksuoloog NVVS Prinsenstichting/Zodiak

Klik 8 2021 | www.klik.org

verschenen

Rapportage schrijven Het schrijven van rapportages kan voelen als een verplichting naast je werk, maar het is een taak binnen je werk. Het boek ‘Rapporteren en reflecteren in de zorg’ biedt je praktische tips over hoe het beter, leuker en sneller kan om de tijd die je besteedt aan rapporteren zinvol te laten zijn voor de kwaliteit van zorg aan je cliënt. Dat er over rapporteren en reflecteren veel te zeggen is, blijkt wel uit dit boekje van Veronica Waleson en Hans van der Linden. Zij geven sinds 2015 de gelijknamige training Rapporteren en Reflecteren in de Zorg en zijn daarnaast trainers in teamontwikkeling. Rapportage schrijven is volgens de auteurs allereerst de vraag stellen: waarom doen we wat we doen? Vervolgens houd je de rapportage eenvoudig en bondig. Je rapporteert op doelen, die zijn namelijk in samenspraak tot stand gekomen. En je rapporteert op uitzonderingen in gedrag en stemming van je cliënt, zowel in positieve als in negatieve zin. Eenvoudig en bondig schrijven is niet zo moeilijk met de tips uit de uitgave: X Laat alle bijwoorden en bijvoeglijk naamwoorden weg (erg, veel, goed). X Laat stopwoordjes weg (vaak, ook). X Schrijf in korte zinnen (‘cliënt liep in de tuin’, in plaats van ‘cliënt ging in de tuin lopen’.) X Schrijf actief. X Schrijf in de onvoltooid verleden tijd. X Schrijf alsof je de gebeurtenissen voor je ziet, als in een film voor een logische volgorde. Rapporteren en reflecteren horen onlosmakelijk bij elkaar, maken de auteurs vervolgens duidelijk. Reflecteren kan niet zonder feedback. Het geven van feedback brengt altijd spanning met zich mee, zowel voor de gever als voor de ontvanger. De auteurs noemen als feedbackhulpKlik 8 2021 | www.klik.org

middel een handig ezelsbruggetje uit de methode Geweldloze communicatie: H.E.G. Dat staat voor: X H: Huidig gedrag X E: Effect op mij X G: Gewenst gedrag. Oftewel: je neemt iets waar, dat een gevoel bij je oproept, waardoor je je behoefte bewust wordt, die je in een verzoek of wens vertaalt. Het doel van de auteurs met hun compacte maar informatieve boek is om je te ondersteunen bij het schrijven van rapportages. De uitgave zelf is niet altijd even kort, bondig en duidelijk beschreven. Maar als je moeite hebt met rapporteren en reflecteren kan het boek je wel op weg helpen. | AMK Rapporteren en reflecteren in de zorg. In minder tijd met meer aandacht. Door: Veronica Waleson en Hans van der Linden. Uitgeverij Damon. Prijs: € 19,90

Gezond leven Mensen met een matig tot zeer ernstige verstandelijke beperking hebben voor voldoende bewegen en gezonde voeding een ondersteunende omgeving nodig. Het project De Krachten Gebundeld kan hierbij helpen en bestaat uit een omgevingsscan en begeleiderscursus Gezond leven. Zie dekrachtengebundeld.nl.

Intimiteit Praten over seksualiteit en intimiteit is niet altijd makkelijk. Daarom maakte zorgorganisatie Frion een speciaal ‘magazien’ over dit thema in de verstandelijk gehandicaptenzorg. Te lezen via brainstorm.nl/ MAILING/frion/magazine-frion1220.pdf of vraag een papieren exemplaar aan bij communicatie@ frionzorg.nl.

Alzheimer Studenten van de Rijksuniversiteit Groningen hebben een documentaire gemaakt over de verhoogde kans op Alzheimer bij mensen met downsyndroom. Zo geven ze zorginstellingen inzicht geven in hoe het diagnoseproces bij de betrokken families ervaren wordt en hoe zorg en communicatie daarover verbeterd kan worden. Kijk op YouTube, zoek op ‘Down en dementie’.

Slachtoffers Naar aanleiding van het rapport over geweld in de jeugdzorg (1945 – 2019) is een digitaal monument opgericht: Blijvend vertellen. Hierop wordt informatie en ervaringen gedeeld, ook uit de verstandelijke gehandicaptenzorg en staat een overzicht van hulp en ondersteuning. Zie verbreekdestilte.nl/blijvendvertellen/.

verschenen

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

In de tandartsstoel Waarom wil iemand zijn mond niet opendoen? Hoe zorg je dat iemand mondverzorgingsadviezen ter harte neemt? Orthopedagoog Henk Algra neemt in zijn boek ‘Van puzzel naar maatwerk’ de interactie in de mondzorg bij bijzondere patiënten onder de loep. Henk Algra is een orthopedagoog/GZ-psycholoog met vele jaren ervaring in de (bijzondere) mondzorg. Zijn ervaring is dat de interactie tussen hulpverlener en patiënt de sleutel is naar een soepel verlopende behandeling en een betere mondverzorging buiten de praktijk. Dit heeft hij uitgewerkt in een boek met twintig casusbeschrijvingen. Een valkuil is volgens Algra dat naarmate een behandelaar verder van een patiënt afstaat, hij eerder zal denken in algemene kenmerken. Hij raadt aan onderscheid te maken tussen het wat en het wie van de patiënt. Het wat is bijvoorbeeld: patiënt met een matige verstandelijke beperking en een stoornis binnen het autistisch spectrum. Wie is de persoon met een eigen wil en karakter. Dit komt in de casussen duidelijk naar voren. Bij Jeroen met downsyndroom die veel tijd nodig heeft, is het belangrijk dat de behandelaar het tempo aanpast aan zijn trage informatieverwerking. Tim wil helemaal niet meer naar de tandarts. Hij is zestien jaar en heeft het Angelmansyndroom. Bij hem moet er een nieuwe start gemaakt worden om de vastgelopen behandelrelatie vlot te trekken. Zo zijn er nog meer verhalen van mensen met een beperking die door extra aandacht weer in de tandartsstoel terechtkomen. De casussen in het boek maken duidelijk dat investeren in de interactie tijd en inspanning kost, maar ook dat dit zich uit kan betalen in een mooie glimlach. In het boek staan tien stappen om te werken aan een voor de patiënt voorspel-

bare situatie die de behandelrelatie en de controle ten goede komt. Denk aan stappen als: X eerst rust, eerst contact X pas het tempo aan X wie heeft de regie? Bijzondere mondzorg is veel meer een kwestie van care dan van cure. Het gaat volgens Algra om langzame zorg. Dit is een praktisch boek met casuïstiek dat inspiratie geeft aan behandelaars, zoals tandartsen, mondhygiënisten en preventiemedewerkers mondzorg. Je leert weer kijken naar en aansluiten bij de belevingswereld van de mens achter de beperking. Ook voor begeleiders is het boeiende materie die inspireert om te werken aan betere mondzorg. | AMK Van puzzel naar maatwerk. Omgaan met bijzondere patiënten in de mondzorg. Door Henk Algra. Uitgeverij Prelum. Prijs € 29,95

HENK ALGRA

Van puzzel naar maatwerk Omgaan met bijzondere patiënten in de mondzorg

Jaarrond kunst In het inspirerende boek Vitaal door Kunst bieden orthopedagoog Thea Giesen en vaktherapeut Marijke de Mare een sociaal-kunstzinnig jaarprogramma voor onder andere volwassenen en ouderen met een verstandelijke beperking. Er staan kunstprojecten en –opdrachten in aan de hand van de vier seizoenen. Uitgeverij SWP Amsterdam. Prijs: € 34,00

Podcasts Twee jaar geleden startte een bijzonder project in de gehandicaptenzorg: Wave Outsideronderzoek. Hierin werden buitenstaanders betrokken bij de zorg voor mensen met een ernstige verstandelijke beperking of moeilijk verstaanbaar gedrag waarmee behandelaren waren vastgelopen. Mirjam van Biemen maakte er de documentaire Buitenstaanders over die te beluisteren is via www.2doc.nl, zoek op ‘Buitenstaanders’. Pfizer Nascholing heeft een podcast gemaakt over het syndroom van Prader-Willi. Te gast is dr. Laura de Graaff, internist-endocrinoloog in het Erasmus MC Rotterdam. Zij is de eerste ‘syndroom-internist’ ter wereld en vertelt over de voordelen van mulitidisciplinaire zorg aan volwassenen met Prader-Willi. De podcast en meer over het syndroom van Prader-Willi vind je op expertisecentrumpws.nl/nieuws/ podcast-prader-willi-syndroom. Klik 8 2021 | www.klik.org

verschenen

Pesten voorkomen Pesten komt in alle maatschappelijke lagen en bij alle leeftijden voor. Hoe maak je als begeleider en zorgorganisatie het verschil voor cliënten die gepest worden? Het handboek ‘Samen bouwen aan een succesvol pestprotocol’ door de stichting Aandacht voor pesten geeft hiervoor de juiste inzichten, handvatten en een stappenplan. Zorgorganisaties voor mensen met een (licht) verstandelijke beperking worstelen met dit onderwerp door een leemte in hun kennis over sociale veiligheid en pesten. De invloed van de groep waarin pesten voorkomt wordt vaak onderschat. Een trauma door pesten wordt slecht herkend en de onderliggende oorzaken van pesten worden niet of nauwelijks onderzocht. In het pestprotocol dat in het handboek wordt beschreven, legt de organisatie of instelling vast wat er wordt gedaan om de sociale veiligheid te waarborgen en daardoor pesten te voorkomen, te herkennen en aan te pakken. Er gaat een preventieve werking vanuit. Het protocol bestaat uit verschillende onderdelen: X Visie en uitgangspunten X Herkennen van pesten X Voorkomen van pesten X Aanpak van pesten Pesten is vaak een groepsproces, zo wordt duidelijk in het handboek. Iedereen is verantwoordelijk voor de sfeer in de groep. Belangrijk hierbij is dat de professional ook onderdeel is van de groep. Als pesten wordt herkend, kan het worden aangepakt en verder worden voorkomen. Je kunt het groepsproces gebruiken om pesten te herkennen. Daarvoor is het essentieel om als begeleider te weten welke rollen er zijn: X De gepeste X De pester(s) X De meeloper(s) X De aanmoediger(s) Klik 8 2021 | www.klik.org

X De verdediger(s) X De buitenstaanders Het handboek en protocol hebben als basis wetenschappelijke onderzoeken, literatuur, ervaringen van de Stichting Aandacht voor Pesten en de vele gesprekken met cliënten met een (l)vb, begeleiders, coaches en management. Ook ongemakkelijke onderwerpen, zoals trauma, PTSS, zelfdoding en de dubbelrol van de begeleider van een groep die tevens de aanpak van pesten oplost komen aan bod. Aan dit handboek ontkomt geen enkele organisatie. Hopelijk is het alleen voor de preventieve werking en anders is het hoognodig om pesten aan te pakken. De vraag is of het prijskaartje in verhouding staat tot de omvang (82 pagina’s) en de noodzaak van het onderwerp. Maar als je beseft dat zelfs na 40 jaar de negatieve gevolgen van pesten nog te meten zijn, dan maakt dat in ieder geval duidelijk dat we er alles aan moeten doen om pesten te voorkomen. | AMK Handboek ‘Samen bouwen aan een succesvol pestprotocol – (l)vb’. Herkennen, voorkomen, aanpak. Door: Anja van de Weerd en Wendy van der Klift. Uitgegeven door Stichting Aandacht voor Pesten. Prijs: € 69

Film over loslaten van autistisch kind Niemand kan zo goed voor mijn zoon Uri zorgen als ikzelf. Die overtuiging van vader Aharon botst in de film ‘Here we are’ met die van zijn ex-vrouw, die een plek in een instelling voor hun inmiddels volwassen geworden zoon met autisme een beter idee vindt.

Veel thema’s die herkenbaar zijn in de zorg voor mensen met autisme en een verstandelijke beperking komen terug in de Israëlische film. Zo heeft Uri een fijnmazig web van gewoontes om zich heen geweven, waar zijn vader volledig op is ingespeeld. Hij maakt met liefde de specifieke sterretjespasta waar Uri van houdt en zet zijn favoriete muziek op waardoor het scheren een feestje wordt. Zijn ex-vrouw ziet dit anders en wil deze volgens haar ongezonde vergroeiing van vader en zoon doorbreken. Ze regelt een plek in een instelling zodat Uri met anderen van zijn leeftijd kan wonen en zich ontwikkelen, want: “Hij is geen kind meer.” Terwijl dat voor vader nu juist het dilemma is: Uri heeft hem nog steeds bij alles nodig. Wat volgt is een vlucht van vader en zoon om de opname in de instelling te voorkomen, die averechts uitpakt. Uiteindelijk blijkt het voor het welzijn van de zoon cruciaal als de vader ziet dat Uri ook bij anderen gelukkig kan zijn. | Here we are is gemaakt door de Israelische regisseur Nir Bergman, lengte 1 uur en 34 minuten. Te zien in diverse filmhuizen in Nederland.

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Waarom doe je zo? Waarom zijn sommige kinderen zo gevoelig, niet wederkerig of hyperactief? Beschrijvingen over autisme of AD(H)D gaven Anneke Groot wel uitleg over die problemen, maar ‘het waarom’ van het gedrag werd niet duidelijk. Daarom bleef ze zoeken.

Deze zoektocht leidde tot het schrijven van het boek: Neurospeciale kinderen begrijpen en begeleiden. Onder neurospeciale kinderen verstaat Anneke naast kinderen met autisme en AD(H)D ook de beelddenkers, kinderen die hoogsensitief, hypermobiel, hoogbegaafd, een taalontwikkelingsstoornis of een verstandelijke beperking en/of syndroom hebben, zoals Angelman, Down, Tourette of Rett. Zelf werkt Anneke al meer dan vijfentwintig jaar met mensen met autisme bij stichting Horison als begeleider, ontwikkelaar en trainer. Haar ideeën over een aanpak om deze kinderen te begeleiden heeft Anneke in haar boek uitgewerkt in tien bouwstenen die leiden tot samenhangende oplossingen op maat. Je houding als hulpverlener is de kern van de aanpak. Kennis, meebewegen en prikkelregulatie zijn drie andere belangrijke bouwstenen. Vervolgens komen onderwerpen als motivatie, tijd en uitleg, prompten, oefenen, kleurloos reageren en gestructureerd leren aan bod. In de uitgave is er ook uitgebreide aandacht voor prikkelverwerking, waarmee neurospeciale kinderen vaak problemen hebben. In het bijzonder op het gebied van het lichaamsgevoel hebben ze moeilijkheden die lastig in kaart te brengen zijn. Het ene moment lijken ze totaal geen aandacht te hebben en op andere momenten zijn ze juist supergeconcentreerd en merken ze elk detail op. Voor neurospeciale kinderen is het geen goede leerstrategie om ze zelf te laten ontdekken hoe ze een opdracht moeten uitvoeren. Ze verdwalen namelijk in hun hoofd en leren niet makkelijk van hun

verschenen

Spraakhulp TouchToTell, de iPad-app voor kinderen en volwassenen met een ernstig meervoudige beperking die niet of moeilijk kunnen praten, wordt uitgebreid met Sammy: een vocabulaire in ondersteunde communicatie dat speciaal voor kinderen is ontwikkeld. In de illustratieset speelt Sammy de hoofdrol. Zie: www.touchtotell.com.

Brochure

KVBO: Kinderen van Verstandelijk Beperkte Ouders Informatie en adviezen voor (zorg)professionals

Deze folder geeft (zorg)professionals informatie over de opvoedsituatie van kinderen van ouders met een verstandelijke beperking (KVBO) en adviezen hoe ze deze kinderen kunnen ondersteunen.

Hoe is het om op te groeien als kind van een ouder met een verstandelijke beperking? Bij KVBO-gezinnen komt het opvoeden soms onder druk te staan door de verstandelijke beperking van de ouder(s). Kinderen van ouders met een verstandelijke beperking (KVBO) lopen daardoor een groter risico op een onveilige thuissituatie. De kinderen kunnen hierdoor tot ver in hun volwassen leeftijd (mentale) problemen ervaren. Met behulp van de veertien condities van ‘goed genoeg’ opvoederschap1 kan de zorgprofessional samen met de ouders en kinderen bepalen of er ruimte is voor een optimale ontwikkeling van kinderen en zo nodig hulp inschakelen. Hieronder worden de 14 condities beschreven. Daarbij zijn adequate verzorging, fysieke directe omgeving, continuïteit in opvoeding en verzorging en stabiliteit in levensomstandigheden de basisvoorwaarden voor de ontwikkeling van het kind. Per item worden voorbeelden genoemd van situaties die zich kunnen voordoen.

Deze folder is in algemene zin uitgewerkt. Er zijn grote verschillen tussen verstandelijk beperkte ouders, waardoor niet aan elke situatie recht wordt gedaan. Dit betekent ook dat niet alle veertien condities van toepassing zijn op iedere ouder.

fouten. De auteur noemt prompten als een manier om deze kinderen te helpen waardoor ze tot een succeservaring komen. Prompten is een ‘regieaanwijzing’, je geeft ze net zoveel hulp als nodig is om een opdracht succesvol uit te voeren. Het boek Neurospeciale kinderen begrijpen en begeleiden laat zien dat de kinderen en jongeren niet het probleem zijn. Ze hoeven niet ‘gerepareerd’ te worden. Het boek is een spiegel voor jou, als begeleider, en tegelijkertijd een handvat dat je met beide handen kunt vastgrijpen. | AMK Neurospeciale kinderen begrijpen en begeleiden. Prikkelverwerking, lichaamsgevoel, dyspraxie en executieve functies bij ASS, AD(H)D, DCD. Door: Anneke Groot. Uitgeverij SWP. Prijs: € 28,50

Opgroeien bij ouders met een verstandelijke beperking kan heel ingrijpend zijn. Samen met het Trimbos Instituut heeft belangenorganisatie Sien een brochure geschreven met informatie en adviezen voor (zorg)professionals over kinderen van ouders met een verstandelijke beperking. Download de brochure via sien.nl.

LVB doet mee Het platform ‘LVB doet mee’ verzorgt een aantal livestream talkshows, steeds met een ander thema. Op 25 november van 15.3017.00 uur is de uitzending vanuit Amsterdam over Hoe herken je een LVB? Via lvbdoetmee.nl/ kun je je aanmelden en ook eerdere uitzendingen terugkijken. Klik 8 2021 | www.klik.org

volgendeklik

Klik 9 van 2021 verschijnt 10 december en heeft als thema Verslaving

Verder in Klik 9 Interactief snoezelen Begeleidster

helpt met interactief snoezelsysteem cliënten zich te ontwikkelen // Casus ‘Zij begrijpt hem niet’ Begeleidster over een conflict van een collega met een cliënt // Vakantie Reportage over het WigWam-virus // en de columns de Gedragsdeskundige, Dokter, Seksuoloog, en Persoonlijk.

colofon Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg 50e jaargang, nummer 8 grote foto omslag Bas van Spankeren, bij het artikel op pagina 24-25 www.klik.org Redactie Tjitske Gijzen Postbus 545, 3990 GH Houten Telefoon 06-24207476 E-mail gijzen@prelum.nl De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming. Aan dit nummer werkten mee Mariët Ebbinge, Ruth Eppink, Fenne van den Hoogenband, Anne-Marie KLaassen Uitgave Prelum Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv, www.colorscan.nl

Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782

voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden

Abonnementen Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060 Mailen naar: klantenservice@klik.org Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 545, 3990 GH Houten

Advertenties Demani Sales in Didam Debbie van den Dool Telefoon 0316-227155 E-mail info@demani.nl

Klik Compleet € 171,50 Klik Print Only € 157,50 Klik Online Only € 141,00 Klik Privé € 97,00 Klik Privé Online € 88,00 Student Online € 44,00 Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org, ook voor een gratis proefexemplaar. *Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan schriftelijk of per mail tot drie maanden

klikwijzer

Thema’s Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 13,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW.

Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg

advertentie

Cursus advies

Kennispockets Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 20, inclusief BTW en verzendkosten. Kijk op www.klik.org/kennispockets

Vakantie

Mieke Janssens Trainingsbureau Concrete Coaching Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda T 06-21215815 E miekejanssens@concretecoaching.eu I www.concretecoaching.eu Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft praktijkgerichte workshops en teamtrainingen in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek.

Stichting Arie van Wijngaarden Postbus 72, 2160 AB Lisse T 0252 414 702 E info@stichtingarievanwijngaarden.org I www.stichtingarievanwijngaarden.org Stichting Arie van Wijngaarden stelt jaarlijks voor kleinschalige doelen een bedrag beschikbaar, dat naar het oordeel van het bestuur bijdraagt aan de integratie en acceptatie van mensen met een verstandelijke handicap in de samenleving. Alleen schriftelijke aanvragen worden behandeld.

Adverteren in de Klikwijzer? Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,exclusief btw.

Neem contact op met Eelke Verschuur T 030 2844844 E info@eelkeverschuur.nl I www.eelkeverschuur.nl TFG, Tom Gravestein T 0651786223 E gravestein@hetnet.nl I www.contactcirkels.nl

Klik 8 2021 | www.klik.org

Behandeling, coaching met video, Scholing en methodisch werken

De leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en timers, ADL hulpmiddelen, computer- en iPad-aanpassingen, kauwsieraden, Joyk poppen en meer.

Debbie van den Dool: E debbie@demani.nl T 0316 227155

KLIK-KEN

KLIK-KENNISPOCKET

LI HERHAALGEDRAG ELVERWERKING STRUCTUUR T BO RD ERRAG SI E AN GS DEMGED SI E PRIKK AG PRIKKELVERWERK S DE PR ES S PR ESLITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDR EIT ONDERZOEK IE UALIT PS YC HO SE FR EN IE PS YC HO SE HI ZO KSUA SEKS IE EN IES IE T FR EMOT A G EN EDRA B FR HERH UR TUUR E STZO ÏC IDAALG CTUUR HERHAALGEDRAG IDGE SC HI ZO AN G SU ÏC ID E SC DWAN MAHI DEÏCLIN G SU G IDSU PRIKKELVERWERKING STRU AG PRIKKELVERWERK DW RAG BEM WENS TADW MGEDER TAN LI NE EITRD ER LI NE GS T BO RD ER LI NE T BO KINDER RDALITE ON C KSGS UATLITBO IT ONDERZOEK PROBLEEMGEDR T SI E AN AN GS EKSU SES DELING ARTIGHEID COMOSEAN E E SI LU SI ID UALITEIT ONDERZOEK PR SEKS ES ES M IE IES E DE PR T PR EMOT G B S DE DE R HERHAALGEDRA BA CT PENH TERNET H MYC TURSE AALGEDRA YC HO SE S CTUU LINGYC HO SE S ASHO IE CONTA ITEIT O FR EN WERKING STRUCTUUR HERH MIDNIDEE PS SC HI ZO FR EN IE PS ID E SC HI ZO OFERE DRAG EMGE TIGHEIDMOSEKSUAL IE LUST EN IN INDERWENS NCH ID E ELVER K PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERK ÏCPRIKK ÏC ITID E TACIZTB GASU SU E SU ÏC G G K T IT O O L A AN AN RZOE C G H B ONDE ITNE AN NE DWEKSUALITE T LI NE DW RZOEK KSU IE RD TUR EMIDDELIN RTIGHEID MODW NET LI S ONDE E S EIT ER LI S ER A UALIT LU RD ER E SEKS M IES LIJK BO A T S G EMOT NDE O BO RDR HERH EDRA STA AALG VER RBTABO G SI E AN GS T ES SI ERKAN ERWEN ID CONTACTBLITEIT OPENH INTERNET H S MAAN G T&CTUU STUGS LINES INGS STRUCTUUR HERHAALGEDRA ES SI EPRIKKELVERWERK DEPR E DE PRDRAG A N CHCOS N BEPEYC HO MIDDE SIJDE &INGLEEM SE SE S EMGE KEPRIE ING TBEES ERK HO PRIKKELVERWER BEP EL YC AG ARTIGH HOMOSEKSU ATIE LUST E G KINDERWE COSY IE IT GEDR PS TA PS ND E EN N IE TA PROB IT K FR EN EN L RZOE ZO ALITEIT ONDE B FR SUA VEÏCRS HI ZO FR T HI ZOIE E ID E SC HIEKSU UALITEIT ONDERZOEK ERNET NS MASTUR TBEMIDDELIN HARTIGHEID HOSC LUESSC SU ÏC ID MOSEK UGRBSU TIE ID AN GR HERH TRDWAN G SU ÏCER AALGEDRAG EMOTIES SEKS IANE E N C CTUU NE DW YC T ABO INHGLI PS ER LI NE ELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRA ELER NDERW HEID CONTA UALITEIT OPE EIJ DRD BO RD LI KTEERENREWT ENS MDWAANSAN BO RD GS DRAGSIPRIKK BETMID PR TL N IN E AN GS T ES SI E AN GS TEMGE E T S SI K PROBLEEMGEDR E C D ES RZOE LU D IT ONDE TA HARTIG HOMOSEKS RSBTAA N ES EIT E IN IE N DE UALIT PR IES SEKS DE PR SE RAG EMOT T SUSALIT PS U T MIDDELIN HO SE SLGED STHO SE S DE &G KARTIGHEID CPSOMYCOHO SEKFR IE IES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDR TERNE ENS MVASETR ENEMOT ENAIETIE LUYCG HI ZO FR EN IE PS YC E SC HI BEKING ZO FR RAG CETR ZO LGED W OPENH INTERNET HO SC HI ÏC ID CTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUAL STUGRBSUID EINSC ÏC ID L ONETA IT A ID SU P E SU E ÏC G M D G KINDER IGHEID CB IT AN L S AN DW RKING STRU SUA T EN WEN TAAN TBEMBO RD NE GEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR ERSLI NE DW T BO RD ER LI NE ERWE ER LILEEM NANCGS NHART ET HOMOSEK URBATIE LUS LING KINDER ID CODW ATIE LU GS T BOEKRDPROB E UTRBDE RZOEK PROBLEEMGED SI E TIESI E AN DE PR ES SI E AN GSERZO ASTSE PR BAES MHO PR ES INTERN WENS MAST CTBEMIDDE PENHARTIGH WENSYC EMOTIES SEKSUALITEIT ONDE G EMOTIES SEKSUAL S DE DRAG SE ALGE ASSTUIERPS HO SE S HO TA R R M O PS E N YC YC E IT IE D S O L D IT PS EN N C E A IN IE IN E FR G STRUCTUUR HERHAALGEDRA K WHI ZO FROEN EID KSU E SC HI ZO FR EN ALIT DELING K KINDERSC HI ZOERKIN R H E U VERW SC S S IG E K T I ID E R ÏC M ÏC O G SUAÏC SU LEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUU R T HAN AN GPROB LITIDEIT LI NE DWAN G SU ER LI NE PENHA NET HOMOS NTACTBEMID MIDDELING TERNEDW DWOEK DERZ ING STRUCTUU N EKSTUBOTRD E R IN E RD ER LI OSGS HER BO RD LEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKK PROBLEEMGED PROB N INTE RTIGHEID CO CONTACTB IE LUST EN NET HOMAN AN GS T BO SI E ANDERZ GS T OEK AR IG E H SI N E RZOE ES E SI T R ONDE ID A P A EIT PR E ES ES E O SE S IN DE ERN IT HO DE PR DE PR EMOTIES SEKSUALIT OPENH ENHARTIGH S MASTURB LUST EN INT SUALPS ITEYC SE S DRAG ENEN IET EPS YC HO SE S EN IE PS YC HOALGE IE CTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUA STFR FR EN LUZO G STRU FR EN OP KINDERWEN STURBATIE T HOMOSEK RBATSC ERKIN IE HI IND IDRW SC HI ZO ÏC GEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUU E SC HI ZO ÏC ID E VERW A N TU LINGG KSU ÏC NE G SULEEM ANPROB DEAN DW OEK RTIGER LI NE DWAN G SU ER LIDERZ A cket RZOEK PROBLEEMGED LUST E DERWENS MST EN INTER RWENS MAS CTBEMIDDW NE H Klik-ke N E EIT ONDE ER LIES SEKS P T BOTRD UALITnnispo KIN BATIE LU DE NTA BO RD IT OGS ER SI E AN GS T BO RD E ANALGE EMOT GS TDRAG IN PR ESN DE ING KIN RTIGHEID CO SEKSUALITE AN R EDRAG EMOTIES SEKSUA ES SI A L U T E ES E T S SI et D S PR ck ES A STRU LU ID DE E G po M S ennis ERKIN S CTUUR HERHAALG DE PR LVERW HO SE TIE INDPS YC HO SE S BEM IT OPENHA NET HOMO TURBPS A YC k-k K T SE Kli WERKING STRUCTUU C G ELVER HO PRIKK IN TA YC HO AG YC ELFR EN IE LEEMGEDR AS DZO IE PS ER PS PROB CON KSUALITE T T OEK M IE EN ID R DERZ IN FR EN M A S HI E H N FR ZO N SC WE TE CTB EIT OSU PEN ID E SC HI SE E SC HI ZO HOMO URBATIE LUSELING KINDER HEID CONTAcketSUDW ALITAN G STÏCENNEINTDWAN G SU ÏC ID po K T IG D E is S T S R LU ER LI KIND ID MA TIE RD HOnnMO PENHA Klik ke CTBEM G RBABO CONTA KSUALITEIT O EN INTERNET ENS MASTU BEMIDDELIN W T CT SE HOMO URBATIE LUSELING KINDER HEID CONTA T MAS CTBEMIDD PENHARTIG CONTA KSUALITEIT O SE NISPOCKE

KENN

& AUTISME VERSTANDELIJKE BEPERKING

KLIK

ISPOC

VERSTAND

KET

RKIN ELIJKE BEPE

NDELI

RIE

PE JKE BE

HIAT G & PSYC

VERSTA

ALITEI

SEKSU

AUTISME

RKING

& SEKS

UALIT

EIT

4e DRUK

UITGEVERIJ SAPIENTA

2E DRUK

UITGEVERIJ

2E DRU

09-04-20 10:44

09:59 07-10-19

SSMEDI

BUSINE

ERIJ MY

UITGEV

SAPIENTA