Klik - editie 8 - 2020 by Prelum

november 2020

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

INTERVISIE

Begeleiden bij symbiose

SLIMMER ONLINE

Digitale vaardigheden

Hulp bij technologie ACTIVITEITEN BEWEGEN MET INTERACTIEVE STOK ACTUEEL AANVALSVRIJ LEVEN 001-001_KLIK08_COV.indd 1

28-10-20 14:46

VERSTANDELIJKE BEPERKING & AUTISME

VERSTANDELIJKE BEPERKING & PSYCHIATRIE

VERSTANDELIJKE BEPERKING & SEKSUALITEIT

SEKSUALITEIT

KLIK-KENNISPOCKET

KLIK KENNISPOCKET

SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELINGDWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANGPROBLEEMGEDRAG SUÏCIDE EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST&BORDERLINE VERSTANDELIJKE VERSTANDELIJKE BEPERKING & VERSTANDELIJKE KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT VERSTANDELIJKE BEPERKING VERSTANDELIJKE STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK & PSYCHIATRIE KINDERWENS MASTURBATIE LUST DWANG SUÏCIDE BEPERKING SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING BEPERKING & PSYCHIATRIE AUTISME BEPERKING & STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEITPSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELINGDWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE EN OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE LUST EN KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS Klik-kennispocket SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE Klik HOMOSEKSUALITEIT kennispocket Klik-kennispocket HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG MASTURBATIE LUST EN INTERNET OPENHARTIGHEID DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST 9 789492 711595 PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS Autisme maakt het leven van veel cliënten en hun opvoeders en begeleiders behoorlijk ingewikkeld, zeker als de stoornis gepaard gaat met verstandelijke beperkingen. In deze Klik-kennispocket lees je in ervaringsverhalen hoe mensen met autisme het leven ervaren en wat hen helpt bij het omgaan met emoties en het verwerken van prikkels. Ook vertellen zorgprofessionals uit de verstandelijk gehandicaptenzorg over structuur, seksualiteit, moeilijk verstaanbaar en stereotiep gedrag bij mensen met autisme. Want hoe beter je deze mensen begrijpt, hoe beter je hen kunt ondersteunen om hun leven vorm te geven.

2E DRUK

4e DRUK

2E DRUK

UITGEVERIJ MYBUSINESSMEDIA

Klik_Kennispocket_Psychiatrie_2019_CVR_v3.indd Alle pagina's

002-032_KLIK08_ADV.indd 2

9 789492 711601

KLIK_Omslag_v2.indd 1

AUTISME

UITGEVERIJ SAPIENTA

07-10-19 09:59

09-04-20 10:44

28-10-20 14:45

ditnummer

Een interactieve stok

De cliëntenvertrouwenspersoon Wzd

Emotionele overvraging voorkomen

Rubrieken 4

Klik Actueel Netwerkgids voor passende zorg | Sociaal robotje | Copiloot 7 Ontvangen reacties Echt gebeurd 15 Persoonlijk Digibeet

16 Teamvergadering Een twee-eenheid 19 Gedragsdeskundige Symbiose: begrijp en begrens 20 De krachten gebundeld Gezond leven ondersteunen

Thema: Digitale vaardigheden

Hulp bij digitale paniek Vrijwel iedereen is tegenwoordig actief op sociale media. Ook mensen met een verstandelijke beperking vinden dat leuk, maar gebruiken ze het wel goed? Hoe kun je cliënten leren op een verantwoorde manier om te gaan met Insta, Facebook en Whatsapp? En hoe doe je dat als je als begeleider zelf niet zo digivaardig bent? Steeds meer zorgorganisaties hebben hiervoor digicoaches aangesteld, die hun collega’s helpen bij digitale problemen.

003-003_KLIK08_INH.indd 3

25 Seksuoloog Rotpiemel 29 Dokter Normaal of stoornis? 30 Verschenen Op je blauwe ogen | Prikkels 31 Volgende Klik | Colofon

Overeind blijven Frustraties en creativiteit: zo zou je grofweg de reacties op de coronacrisis kunnen samenvatten. Als je lang moet wachten op een testuitslag, bewoners moet uitleggen dat ze weer in quarantaine moeten, de dagbesteding van cliënten die werken in de horeca weer stilligt, dan zinkt de moed je af en toe ook in de schoenen. De veerkracht die in de eerste golf al zo opviel, wordt nu weer aardig op de proef gesteld. Als zorgverlener moet je allerlei beslissingen nemen die tegen je sociale hart in gaan. Contact beperken, afstand houden, op de langere termijn wordt dit steeds lastiger en onmenselijker. Het is goed om stil te staan bij deze frustraties en het hierover te hebben met elkaar. Tegelijkertijd is er ook de enorme creativiteit om te zoeken naar alternatieven zodat mensen toch een fijne dag hebben, sneller getest kunnen worden op het virus en om gewoon maar door te gaan. Humor en vindingrijkheid zijn broodnodig in deze tijd en zorgen voor de saamhorigheid die ook al in de eerste golf mensen op de been hield. Ondertussen gaan de ‘gewone’ zorgvragen door en is er aandacht nodig voor je eigen ontwikkeling en die van cliënten. Frustratie en creativiteit komen ook terug in het thema over technologie van deze Klik. Waarbij collega’s vertellen hoe ze voorkomen dat ze vastlopen in alle digitale ontwikkelingen, die door de coronacrisis nog eens zijn versneld. | Tjitske Gijzen, redactie Klik

28-10-20 14:45

4 klikactueel Onderzoek

Aanvalsvrij leven Een grootschalige Europese studie heeft aangetoond dat snel opereren bij epilepsie de kans vergroot dat de patiënt daarna een aanvalsvrij leven kan leiden. Epilepsiepatiënten al in een vroeg stadium opereren was voorheen vrij ongebruikelijk. De aanvallen werden bestreden met medicatie en pas als dat geen soelaas bood, volgde een operatie. Dit werkt chronisch medicijngebruik in de hand, waarbij ook bijwerkingen kunnen opspelen. Dat voorkom je met een vroege operatie. Daarnaast heeft snel opereren nog een voordeel: hoe korter iemand epilepsie heeft, hoe groter de kans op een succesvolle operatie. Iemand die epilepsie heeft door vasculair letsel, heeft 85 procent kans aanvalsvrij te zijn als de operatie binnen een jaar plaatsvindt. Opereer je deze persoon pas na twintig jaar, dan is die kans nog maar 70 procent. Ook de oorzaak van de epilepsie is van belang. Mensen die epileptische aanvallen krijgen door een hersentumor hebben een grotere kans aanvalsvrij te worden na opereren dan mensen die epilepsie hebben door bepaalde aanlegstoornissen van de hersenschors. | De studie European Epilepsy Brain Bank is gepubliceerd in Lancet Neurology, zie www. klik.org, zoek op ‘aanvalsvrij’.

Project Change INTERVENTIE VOOR DOOFBLINDEN MET VERSTANDELIJKE BEPERKING

Hoe ervaren mensen die doofblind geboren zijn en een verstandelijke beperking hebben de wereld? Hoe communiceren zij met anderen? En hoeveel stress ervaren zij in hun dagelijks leven? Kan de interactie tussen deze mensen en hun begeleiders verbeteren? Het zijn vragen die aan de orde komen in het proefschrift van Kitty Bloeming-Wolbrink, orthopedagoog bij Koninklijke Visio. Harmonieuze interacties en communicatie met anderen zijn niet vanzelfsprekend voor mensen met aangeboren doofblindheid en een verstandelijke beperking. Vaak wonen zij in een omgeving die vooral is afgestemd op de begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking. De zorgprofessionals zijn meestal niet gespecialiseerd in doofblindheid. Gedrag dat verklaard kan worden als gevolg van doofblindheid, wordt vaak ten onrechte gezien als een gevolg van de verstandelijke beperking of autisme. Dit heeft volgens orthopedagoog Kitty Bloeming-Wolbrink ernstige gevolgen voor de ontwikkeling van deze cliënten. Zij onderzocht de noodzaak van een specifieke aanpak voor mensen met aangeboren doofblindheid en een verstandelijke beperking om de interactie en communicatie met hen te verbeteren. Een wetenschappelijke onderbouwing hiervoor ontbrak tot nu toe nog. Met Project Change, dat ze in haar proef-

schrift beschrijft, is een eerste positieve stap in die onderbouwing gezet. Voor dit project verhuisden de deelnemers naar een setting die was afgestemd op mensen met aangeboren doofblindheid, inclusief gespecialiseerde begeleiding. Daar is gewerkt met een interventieprogramma dat tot doel had: het verbeteren van de interactie en het maken en herkennen van uitingen gebaseerd op een zogeheten lichamelijk emotioneel spoor van de deelnemers. Op alle fronten werd verbetering geboekt. De uitkomst van deze studie toont het belang aan van een specifieke aanpak. | Proefschrift ‘Interaction, communication, and stress in adults with congenital deafblindness and an intellectual disability’. Door Kitty Bloeming-Wolbrink, Rijksuniversiteit Groningen. Lees een uitgebreid artikel over haar onderzoek op www.klik.org, zoek op ‘Bloeming’.

‘Gedrag dat verklaard kan worden vanuit doofblindheid, wordt vaak ten onrechte gezien als een gevolg van de verstandelijke beperking’

Klik 8 2020 | www.klik.org

004-007_KLIK08_ACTU.indd 4

28-10-20 14:44

klikactueel

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

Mis uik

Vlogs over misbruik

Netwerkgids helpt bij zoektocht naar zorgplek De zoektocht naar een passende (zorg)plek voor mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblematiek duurt vaak meerdere jaren, waardoor problematiek kan verergeren en cliënten en naasten veel stress ervaren. Zij blijken baat te hebben bij hulp van gespecialiseerde cliëntondersteuners, netwerkgidsen geheten. Het is de uitkomst van het project ‘Netwerkgids’, waarin MEE, ’s Heeren Loo en Ieder(in) hebben onderzocht of de inzet van netwerkgidsen kan helpen bij de zoektocht naar passende zorg voor mensen met een verstandelijke beperking en gedragsproblemen. Aan de eerste meting van het project deden 50 deelnemers mee. De belangrijkste uitkomsten waren: u 30% van de cliënten heeft inmiddels een passende (zorg)plek gevonden. u Van de naasten ervaart 60% meer rust door de inzet van de netwerkgids, en u 57% vindt dat de communicatie met zorgverleners in positieve zin is veranderd. u Meer dan de helft heeft weer meer vertrouwen in de zorg. u Naasten ervaren daarnaast dat ze weer ruimte hebben in hun dagelijks leven. Hiermee wordt aangetoond dat voor deze doelgroep een intensievere en langdurigere vorm van cliëntondersteuning noodzakelijk en effectief is. Ageeth Ouwehand, bestuurder ’s Heeren Loo: “We zijn ervan overtuigd dat ondersteuning door een netwerkgids het welbe-

vinden van deze mensen en hun naasten ten goede komt en zal zorgen voor een vermindering van zorgkosten voor deze groep. Aan de andere kant is het erg jammer dat het zorgstelsel in Nederland zo ingewikkeld is dat netwerkgidsen überhaupt nodig zijn.” Yvon van Houdt, directeur MEE NL zegt naar aanleiding van de eerste meting: “Netwerkgidsen helpen mensen met het formuleren van hun (zorg)vraag, verbeteren de communicatie met zorgaanbieders en bedenken én realiseren innovatieve oplossingen.” Het project legde duidelijk een aantal pijnpunten in het zorgstelsel bloot. Zo blijkt dat er nog veel óver cliënten, en veel minder vaak mét cliënten of hun naasten wordt gesproken. Ook merken netwerkgidsen dat zij meer bereiken bij zorgaanbieders dan als ouders zelf de contacten onderhouden. Het grootste aandachtspunt voor deze doelgroep is echter een structureel tekort aan passende (zorg)plekken. |

Het Centrum Seksueel Geweld heeft sinds 1 oktober ter preventie van seksueel misbruik bij mensen met een verstandelijke beperking een serie vlogs op de website staan. In deze korte films beantwoordt expert Aafke Scharloo vragen over seksueel misbruik, zoals u Wat kun je doen om je ertegen te beschermen? u Hoe komt het dat we seksueel misbruik bij mensen met een verstandelijke beperking nauwelijks signaleren? u Heeft therapie wel zin bij die doelgroep? De serie is bedoeld voor mensen met een verstandelijke beperking, hun ouders/naasten en zorgprofessionals. “ Met deze vlogs willen we bewustwording creëren, zodat risicofactoren beter kunnen worden aangepakt en er juiste behandeling, opvang en begeleiding is voor deze slachtoffers,” zegt Aafke. Elk filmpje duurt rond de 2 minuten. De vlogs voor mensen met een verstandelijke beperking worden ondersteund met een gebarentolk. | www.centrumseksueelgeweld. nl/vlogs/.

Meer informatie over het project op www. mee.nl/netwerkgids. Klik 8 2020 | www.klik.org

004-007_KLIK08_ACTU.indd 5

28-10-20 14:44

6 klikactueel Hoe voel je je? Als je iedere dag even stilstaat bij hoe je je voelt, dan heeft dat een positieve invloed op je gemoedstoestand. Vanuit die basis is Felix ontwikkeld, een robotje dat gebruikers helpt om hun emoties te uiten. In het speciaal onderwijs en de gehandicaptenzorg zijn er de eerste positieve ervaringen mee opgedaan bij kinderen en cliënten. Felix is een sociale robot, ontwikkeld door Happybots. Felix helpt je om aan te geven hoe jij je voelt. De kleur van het robotje en de vorm van de ogen veranderen door aan het robotje te draaien. Staat het robotje in de kleur die past bij jouw emotie, dan druk je erop en krijg je een knipoog. Je gemoedstoestand kun je vervolgens bespreken met je begeleider en via een koppeling komt de informatie op een online platform, waarin je ziet hoe iemand zich Advertentie

O n t d e k H e t N i e u we S n o e ze l e n Van passief ervaren naar actief meedoen Wilt u méér kunnen doen met uw cliënten met beperkte mogelijkheden? Zou u het begrip Snoezelen meer diepgang willen geven? Wilt u weten hoe u interactie creëert in een snoezelruimte, hoe u klassieke elementen kunt inzetten voor educatie of therapie, en hoe u met nieuwe elementen iedereen kan laten meedoen? Ontdek alles over Het Nieuwe Snoezelen op

www.interactiefsnoezelen.nl/shx Zelf ervaren en oefenen? Kom naar onze workshop Interactief/Therapeutisch snoezelen! Ontdek ook onze andere materialen voor activeren, bewegen, ontspannen, spelen, leren en communiceren op

www.interactiefsnoezelen.nl

over een bepaalde periode heeft gevoeld. Zo is het mogelijk om patronen te herkennen. Per persoon kun je vooraf bepalen hoeveel kleuren Felix weergeeft en welke gemoedstoestanden hierbij horen. Dit kan variëren van groen, oranje en rood (goed, gewoon, slecht) tot wel tien kleuren. In het speciaal onderwijs wordt Felix in de klas gebruikt bij kinderen die moeite hebben om hun gevoelens te uiten, om aan te geven als ze hulp nodig hebben en het niet meer gaat. Ook verschillende instellingen in de gehandicaptenzorg maakten recent kennis met Felix, zoals ORO en ‘s Heeren Loo, waar vijf cliënten met een matige of licht verstandelijke en een auditieve beperking het testten. Sjonny Lubbers, zorgtechnoloog (en voorheen begeleider) vertelt over hun ervaringen: “Het is een gebruiksvriendelijk hulpmiddel en de cliënten die het hebben uitgetest zagen het als een lief ‘spookje’. Voor mensen die het moeilijk vinden om woorden te geven aan hun emoties, is het een laagdrempelige manier om dit toch te uiten.” Als aandachtspunt voor het gebruik van Felix noemt Sjonny vooral om goed te kijken wat per persoon passend is. “Kijk bij het instellen van de kleuren naar wat een cliënt begrijpt, zodat je iemand niet overvraagt.” Het mooiste zou zijn als je patronen gaat zien op het platform in wanneer iemand zich goed of minder goed voelt. “Daar gaat mijn begeleidershart sneller van kloppen, dan zou je het ook aan een signaleringsplan en het ECD kunnen koppelen,” zegt Sjonny. Bij een aantal van de cliënten die Felix bij ’s Heeren Loo testten is al duidelijk dat zij er graag verder mee willen. Sjonny: “Toen het robotje door moest naar de volgende, gaven zij aan dat ze ‘m misten, het was echt een vriendje geworden. We merken dat het ook een vorm van aandacht is die positief uitwerkt, de cliënten voelen zich door Felix meer gezien en gehoord.” | Felix is verkrijgbaar voor zorginstellingen voor € 350, plus jaarlijks € 75 voor gebruik van het platform waarmee je Felix kunt instellen en personaliseren en de gegevens analyseren. Meer informatie via info@happybots.nl en op www.happybots.nl. Op YouTube.com zijn filmpjes te vinden, zoek op ‘felix happybot’.

Klik 8 2020 | www.klik.org

004-007_KLIK08_ACTU.indd 6

28-10-20 14:44

ontvangenreacties

Copiloot voor gezinnen In de afgelopen 1,5 jaar hebben 61 gezinnen met een persoon met zeer ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen (ZEVMB) ondersteuning gekregen van een Copiloot. Het gaat om een proef met een gespecialiseerde cliëntondersteuner die langdurig aan het gezin blijft verbonden, met de vrijheid ‘om te doen wat nodig is’. Niet alleen voor het kind, maar voor alle gezinsleden. De Copiloot verleent geen zorg, maar is vooral aanwezig, luistert, regelt, legt contact met instanties, coördineert en pakt door. Het onderzoek van Partoer, Beernink en de RUG ‘Een Copiloot geeft een ZEVMB-gezin lucht en ruimte’ laat zien dat het de moeite waard is om te investeren in deze vorm van ondersteuning: de kwaliteit van leven van de gezinnen wordt beter. Er komt meer ruimte voor het gezin en voor de eigen ontplooiing van ouders. Daarnaast levert het ook een maatschappelijke besparing per gezin op van ruim 12.500 euro per jaar. De proef wordt nog twee jaar voortgezet en uitgebreid. | Lees meer op www.wijzienjewel.nl Advertentie

Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

C onatesten Om personele problemen te voorkomen testen steeds meer instellingen in de gehandicaptenzorg zelf hun medewerkers, zodat van corona verdachte medewerkers sneller duidelijkheid hebben of ze weer kunnen werken.Op de foto de teststraat bij Ipse de Bruggen, waarover Klik online een bericht deelde dat veel reacties op Klik Facebook kreeg: “Bij ons ook al langer een eigen teststraat. Zelfde avond

de uitslag, super!” | Sanne Lek “Goed idee, dat zouden ze bij ons ook moeten doen. Alleen de medische dienst kampt met een tekort aan mensen.” | Laura Groenewegen

Echt Gebeurd - Schooier FABRIEK69 wil relaties, intimiteit, seksualiteit en huiselijk geweld, kindermishandeling en seksueel geweld binnen zorg, welzijn en onderwijs zichtbaar en bespreekbaar maken. Dit doet FABRIEK69 door training en advies te geven.

www.fabriek69.nl fabriek69@gmail.com +31 850 657 319 Amersfoort

Al weken loopt een kat, Schooier hebben we hem genoemd, met ons mee tijdens de wandeling met cliënten. Zelfs Karel is al helemaal gewend dat de kat erbij hoort. Karel loopt altijd achteraan en wacht als iemand anders in ons groepje stopt met lopen. Hij wacht nu ook op Schooier als die een andere route neemt. De eigenaar is onbekend, dus na de wandeling geef ik de kat te eten. Schooier weet het al precies. Lukas

vindt Schooier ook interessant. Hij bekijkt de kat en voelt een keer. Als Lukas ziet dat ik de kat wat eten geef, gaat hij gezellig erbij zitten. Ik bekijk het tafereel en verbaas me dat Lukas die erg gefocust op eten is, niets pakt. Schooier eet rustig door tot het bakje kattenvoer bijna leeg is. Dan opeens lijkt Lukas te denken: ‘Maar ik wil ook nog wat’ en grijpt snel de laatste brokjes uit het bakje. | Willemieke Klaassen

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk? Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

Klik 8 2020 | www.klik.org

004-007_KLIK08_ACTU.indd 7

28-10-20 14:44

Tekst Tjitske Gijzen Fotografie Redmar Kruithof

Spelenderwijs praten over mediawijsheid van mensen met een verstandelijke beperking

Thema: Digitale vaardigheden

Slimmer online Wat deel je op sociale media? Welke foto’s plaats je online en hoe ga je om met privacy van jezelf of anderen? Om met cliënten over deze en andere vragen over hun digitale mediagebruik in gesprek te gaan, ontwikkelde zorgorganisatie Sovak een SlimOnline-doebox.

et leven van cliënten speelt zich net als bij iedereen steeds meer online af. Diverse zorgorganisaties gingen daarom de afgelopen jaren aan de slag met ‘mediawijsheid’ van cliënten (zie kader pagina 10). Er zijn veel positieve kanten aan digitale media, zoals ontspanning, het doorbreken van eenzaamheid en stimuleren van zelfredzaamheid. Toch komen uit onderzoek onder

lijke beperking weten vaak meer van digitale media dan wij, maar lopen ook wel eens tegen de minder leuke kanten aan. Dan stuurt iemand een berichtje en interpreteren ze dat bijvoorbeeld verkeerd,” vertelt jobcoach Conny van der Sluis van Sovak. “Zelf wilde ik een afspraak maken om mijn rijbewijs te verlengen. Via Google kwam ik hiervoor op een link, waarbij ik 20 euro moest overmaken.

Als je inzicht krijgt in de digitale wereld van cliënten, kun je hen helpen, ook als het mis gaat zorgverleners ook de volgende problemen bij cliënten met een licht verstandelijke beperking naar voren: u te lang met media bezig zijn, u via sociale media contacten met wildvreemden leggen, u online pesten, u sexting: naaktfoto’s of seksfilmpjes versturen, u grooming: slachtoffer worden van digitaal kinderlokken. “Cliënten met een licht verstande-

Het zag er betrouwbaar uit, maar achteraf dacht ik toch: hier klopt iets niet. Toen was ik mijn geld al kwijt, zo gemakkelijk trap je daar dus in.” Collega en communicatiemedewerker Ingrid van Willigen vult aan: “Kun je nagaan hoe lastig dat is voor mensen met een verstandelijke beperking.” Conny: “Toen we een paar jaar geleden als begeleiders een workshop kregen over sociale media, was dat een eyeopener. Het bracht ons op het

idee een ingang te zoeken om dit ook met cliënten te bespreken.”

Gespreksmateriaal Samen met bewoner Ian vertellen zij over de SlimOnline-doebox die ze hebben ontwikkeld met het geld dat ze wonnen met de Sovak Lef-prijs voor innovatieve ideeën. Op de tafel voor ons ligt het gespreksmateriaal uitgestald: u een soort ganzenbordspel, u een pot met ‘kletskaartjes’ vol stellingen en vragen, en u een ‘Whatshappy Praatkaart’ met opdrachten om over na te denken. Het SlimOnline-spel kunnen cliënten spelen met huisgenoten en hun begeleiders. Je leert wat leuk en minder leuk is aan social media, in allerlei opdrachten waar je samen over praat. Met de opdrachten van de Whatshappy Praatkaart kan een client met een begeleider of vriend(in) bespreken wat je wel en niet doet op social media, en zo leer je van elkaar. De stellingen uit de SlimOnline Kletspot zijn geschikt voor een bewonersvergadering of gezellige avond. “We willen hiermee niet alleen kijken naar de negatieve kanten u

Klik 8 2020 | www.klik.org

008-014_KLIK08_THE.indd 8

28-10-20 14:43

Conny en Ian spelen het spel SlimOnline, waarbij je leert wat leuk en minder leuk is aan social media

van sociale media, maar vooral begeleiders helpen om met cliënten te praten over wat je wel of wat je beter niet kunt doen en wat je van elkaar kunt leren,” zegt Ingrid. “Zodat begeleiders inzicht krijgen in de digitale wereld van cliënten. En ze kunnen helpen, ook als het mis gaat. Dan kun je voorkomen dat cliënten bijvoorbeeld in de problemen raken als ze blootfoto’s hebben gedeeld.”

Altijd bereikbaar Op de gesprekskaartjes van SlimOnline staan vragen om over na te denken, zoals: Wil jij altijd bereikbaar zijn? En: Vind jij het tijdens je vakantie nog leuk als je geen wifi hebt? Conny: “In mijn werk als jobcoach wijs ik mensen er ook op dat ze overdag niet met hun telefoon bezig zijn, de meesten houden zich er wel aan.” Ook komt pesten aan de orde: Wat

als je op Facebook ziet dat iedereen naar een verjaardag gaat, maar jij niet bent uitgenodigd? En er is aandacht voor het alert zijn op verdachte websites of berichten: Wat doe je bijvoorbeeld als je via Whatsapp een bericht van de bank krijgt? De SlimOnline-doebox is eind vorig jaar gepresenteerd en inmiddels nu ook buiten Sovak te bestellen. Bij de presentatie was de wijkagent uitgenodigd om te vertellen over cyberpesten, stalken en de mogelijke gevolgen van het online plaatsen van naaktfoto’s. Conny: “Dat maakte indruk, zo iemand heeft wat meer overwicht en kan cliënten duidelijk maken dat dit strafbaar is.”

Dialoog De SlimOnline-doebox bestaat uit het SlimOnlinespel, de Whatshappy Praatkaart, een Kletspot en een handleiding voor begeleiders. Het doel is vooral om met elkaar te bespreken hoe je met sociale media omgaat, zo komt ook naar voren in de reacties van cliënten van Sovak: Teun: “De spellen zorgen ervoor dat je de dialoog met elkaar aangaat. Je leert hoe iets werkt waar jij nog niet zoveel vanaf weet.” “Het is wel eens gebeurd dat iemand mijn Whatsappje verkeerd begreep,” vertelt een andere cliën t. Ik kreeg bijna ruzie. Nu ik dat weet, kan ik er misschien iets aan doen.” Gavin: “Ik vind het leerzaam. Ik heb bew ust geen Facebook en Instagram. Volgens mij wordt vooral Face book veel gebruikt voor het delen van je problemen. Dat hoef ik allemaal niet te weten. Nu ik met anderen hierover praa t, zie ik ook de positieve kanten,, zoals het delen van leuke foto’s en berichten.” “Ik denk nooit na als ik foto’s op Insta zet, ” zegt een cliënt. “Door erover te praten denk ik wat vaker na over privacy.” De SlimOnline-doebox is voor € 60 te bestellen via slimonline@sovak.nl. Klik 8 2020 | www.klik.org

008-014_KLIK08_THE.indd 9

28-10-20 14:43

10 Thema: Digitale vaardigheden

Communicatiemedewerker Ingrid, cliënt Ian en jobcoach Conny met de spelmaterialen uit de SlimOnline-doebox

In de projectgroep van het spel dacht ook een woonbegeleider mee en cliënt Ian, om zo de inbreng van iedereen bij de ontwikkeling van het spel te betrekken. Ian denkt graag mee over alles wat speelt binnen Sovak, en is actief in de cliëntenraad en verschillende werkgroepen. Ook volgde hij een opleiding als ervaringsdeskundige bij Fontys in Eindhoven. “Zelf ben ik niet heel actief op Facebook bijvoorbeeld, maar ik zie wel om me heen dat het online mis kan gaan. Bijvoorbeeld met stalken. Als er herhaaldelijk klachten zijn, dan help ik door iemand te blokkeren.” Mochten er zulke problemen spelen of andere onderwerpen die niet op een van de kaartjes staan, dan zijn er ook blanco kaartjes waarop je zelf een vraag kunt schrijven. Ingrid licht toe: “Zo kun je het spel van tevoren richting geven en er als begeleider voor zorgen dat de vragen waar mensen nu tegenaan lopen aan de orde komen.” |

Mediawijsheid Steeds meer zorgorganisaties zijn actief in het kader van mediawijsheid voor cliënten met een verstandelijke beperking, zo signaleert het Netwerk Mediawijsheid. Mediawijsheid is het vermogen om actief, kritisch en bewust deel te nemen aan de mediasamenleving. Al eerder ontwikkelden zorginstellingen Reik, ASVZ en Alliade een multimediaal bordspel dat jongeren met een licht verstandelijke beperking mediawijs moet maken: Mediajungle. Dit is zowel een bordspel als een webapp en te bestellen voor € 99 (inclusief btw en verzendkosten binnen NL) via www.mediajungle.eu. Zorgverleners kunnen op www.mediawijzer.net/lvb/ een startgids downloaden om meer aandacht te besteden aan mediawijsheid. Ook staan er 5 tips om cliënten online weerbaarder te maken: u 1 Ga in gesprek: geef het goede voorbeeld en praat over wat je cliënt online meemaakt. u 2 Ga aan de slag: ga samen een potje gamen, vloggen, foto’s bewerken of een profiel aanmaken als je cliënt dit wil en leuk vindt. u 3 Zorg voor maatwerk: bekijk welke websites en apps toegankelijk en geschikt zijn. u 4 Doe het veilig: test op www.alertonline.nl/cyberskillstest#/ je kennis om je cliënt goed voor te kunnen lichten en bekijk samen bijvoorbeeld zijn profielinstellingen. Wees er voor je cliënt, óók als het online misgaat. u 5 Maak samen afspraken: maak met je team afspraken over een methodische begeleiding en ook met cliënten zelf over hun onlinegedrag. Wat posten we wel op sociale media en wat niet? Zorg voor voldoende onlineen offlinetijd en geef duidelijke kaders.

Klik 8 2020 | www.klik.org

008-014_KLIK08_THE.indd 10

28-10-20 14:43

Tekst Tjitske Gijzen Illustraties ECP Fotografie Eigen foto’s

Hulp bij digitale paniek Ben jij zelf handig in het werken met computersystemen en mobiele apparaten? En in het onlinewerken en videobellen nu dit steeds meer nodig is in coronatijd? Als je als begeleider hierbij regelmatig vastloopt of dit zoveel mogelijk vermijdt, dan belemmert dit je uiteindelijk steeds meer in je werk met cliënten. In verschillende zorgorganisaties zijn er daarom begeleiders gestart als digicoach, waarbij zij collega’s helpen bij hun digitale vragen.

et vak van begeleider kan tegenwoordig niet meer zonder gebruik te maken van de computer en de mobiele telefoon. Je rooster inzien, een incident melden, medicatie registreren, het elektronisch cliëntendossier (ECD) bijwerken, cliënten begeleiden bij sociale media: je hebt steeds meer di-

gitale vaardigheden nodig om dit allemaal te kunnen doen. Niet alle begeleiders gaan even makkelijk mee in technologische vernieuwingen. Om deze ‘digitale starters’ op weg te helpen én te voorkomen dat zij vastlopen en zelfs de zorg verlaten, is in 2019 het programma Digivaardig in de zorg van start gegaan (zie kader pagina 12).

Hiermee kunnen organisaties hun medewerkers via leermiddelen en een zelftest op weg helpen met hun kennis over: u basis computeren onlinevaardigheden, u informatiebeveiliging en privacy, u technologie en e-health (games, virtual reality), u apps en instellingen op mobiele apparaten, u Office-programma’s zoals Word, Excel, Teams, u sociale media, u zorgdomotica, zoals sensoren voor de nachtzorg, en u applicaties zoals het ECD. Ook ondersteunt het programma organisaties bij het opleiden van medewerkers als digicoach. Deze coaches hebben wat meer gevoel voor digitale ontwikkelingen en helpen hun collega’s hiermee in de praktijk.

Je ontkomt er niet aan “Over een paar jaar verwacht ik dat het een functie-eis wordt voor begeleiders dat je ook digitaal vaardig bent,” zegt hr-medewerker Marianne Exterkate van zorgorganisatie Aveleijn, die begin dit jaar als digicoach startte in de regio Oldenzaal en u

Klik 8 2020 | www.klik.org

008-014_KLIK08_THE.indd 11

28-10-20 14:43

12 Thema: Digitale vaardigheden

Mensen in de z g werken het liefst met mensen en hebben niet altijd iets met systemen

Almelo. “We moeten nu eenmaal voldoen aan de verantwoording vanuit de overheid in allerlei systemen, je ontkomt er niet aan. Ik ben zelf handig met systemen en weet vanuit mijn functie wat je eraan kunt hebben. Maar sommige medewerkers gaan het uit de weg: hun man regelt het wel als ze ergens moeten inloghet internet eruit. Ik kon haar toen gen, of hun collega. Het gaat daarbij geruststellen dat het niet aan haar vaak om het weghalen van de angst lag, en het hoofdkantoor niet meedat ze dingen verkeerd doen.” kijkt als je inlogt.” Bij Aveleijn zijn 14 digicoaches acOok managers kunnen soms mintief, die hiermee gemiddeld zo’n 6 tot der bedreven zijn in het omgaan met 8 uur naast hun dagelijkse werk beallerlei programma’s, is haar ervazig zijn. “Ik werk zelf 14 uur per ring. “Zij hebben dan moeite om dit week als digicoach, omdat ik veel toe te geven. Het is vooral lastig als vragen vanuit mijn kennis van de digitale taken niet dagelijks terugkehr-systemen kan beantwoorden. Het ren, zoals het afvinken van scholinwerkt het beste als ik hiervoor op de werkvloer aanwezig ben,” vertelt Ma- gen, aanvinken van aanpassingen van je arbeidsovereenkomst, rianne. Zo merkte ze dat een huishoudelijk medewerker al (rechts) werkte als 5 Begeleider Mathie 36 ergang naar Office ov de schrok toen ze digicoach bij haar zag. “Zij was heel bang voor alle systemen en had nog nooit ingelogd. Ik maakte voor haar een soort stappenplan hoe ze in het systeem kwam en heb met haar de mail opgeschoond. Ze dacht daarbij dat het hoofdkantoor zag wat zij deed, dat maakte haar ook angstig. Terwijl we bezig waren, vloog

Hr-medewerker Marianne Exterkate verwacht dat digitaal vaardig zijn een functie-eis wordt voor begeleiders

Digivaardig in de zorg Uit onderzoek bij ’s Heeren Loo bleek dat naar schatting 10 procent van de medewerkers in de gehandicaptenzorg een ‘digitale starter’ is: iemand die terughoudend en conservatief is in het aanleren van nieuwe digitale vaardigheden. Momenteel zijn circa 25 organisaties en bijna 100 digicoaches actief in de gehandicaptenzorg met een programma Digitale vaardigheden. Dit programma is ontwikkeld op basis van de ervaringen van zorgorganisatie ’s Heeren Loo en de Coalitie Digivaardig in de zorg, gecoördineerd door ECP | Platform voor de InformatieSamenleving. Voor organisaties die hiermee aan de slag willen, staan er op www.digivaardigindezorg. nl zelftesten en leer- en communicatiemiddelen. Daarnaast vind je op de website www. coalitiedigivaardigindezorg. nl. bijeenkomsten, brochures en andere materialen.

Klik 8 2020 | www.klik.org

008-014_KLIK08_THE.indd 12

28-10-20 14:43

Digicoaches helpen collega’s bij het omgaan met technologie in de gehandicaptenzorg

Digicoach en begeleider Jeffrey: ‘Doordat ik een collega ben, komen mensen sneller naar mij toe’

Vraag hulp

waaronder een verlenging van je contract of wijziging van uren in je rooster. Soms zit er weerstand bij medewerkers, die verdwijnt als je ze op weg helpt en ze het gewoon proberen. Of als ze zien wat het oplevert. Zo was er een team dat de boodschappenlijst op papier schreef en deze vervolgens overtypte in de mail naar de supermarkt. Samen kozen we een app waarmee ze op de mobiele telefoon de boodschappen konden invullen en bestellen. Dit bespaart het team nu een uur werk.”

Aandacht organisatie Wendy van Zwolgen is digicoach van het eerste uur bij zorgorganisatie ’s Heeren Loo, waar het project destijds startte. “Uit onderzoek onder de medewerkers van ’s Heeren Loo bleek dat veel mensen niet digitaal vaardig waren. Mensen in de zorg werken het liefst met mensen en hebben niet altijd iets met systemen,” vertelt Wendy. “Ook was er voorheen maar weinig aandacht voor digitale ontwikkeling. Dan was er wel een training over het ECD, maar als je nog niet eens de computer opgestart krijgt, dan is dat een paar stappen te ver. Door het invoeren van de rol van

Bij zorgorganisatie Philadelphia zijn er dit jaar in totaal 12 digicoaches opgeleid om collega’s te ondersteunen. Jeffrey de Haas is 8 uur per week digicoach naast zijn werk als coördinerend begeleider bij woon- en dagbestedingslocatie de Hemmense boerderij. “Ik beantwoord vragen van collega’s van de boerderij, maar kan ook breder worden ingezet in mijn werkgebied. Doordat ik een collega ben, komen mensen sneller naar mij toe. Dat varieert van het vinden van een map in het systeem tot het invullen van een melding. Vooral oudere medewerkers, die niet zoals jongeren zijn opgegroeid met het werken met een laptop en sociale media, hebben meer moeite met de digitale systemen.” Zijn advies is: vraag vooral hulp. “Vaak schamen mensen zich, maar het is helemaal niet gek. Ook in mijn familie appen mensen mij vaak als ze een vraag hebben over een programma en dan help ik ze graag verder.”

digicoaches is hier nu meer aandacht voor. ” Zij startte voor 8 uur per week als digicoach naast haar werk als ambulant begeleider en werkt inmiddels als stafmedewerker en daarnaast nog 16 uur per week als digicoach, “omdat het handig is om zelf meer te weten van systemen en op de hoogte te blijven van de ontwikkelingen. Het scheelt wel dat ik een achtergrond heb als begeleider en begrijp dat mensen het druk hebben en het computerwerk lastig vinden. Als coach is het belangrijk om begrip en empathie te tonen, dan durven mensen zich open te stellen en te leren. Ook helpt het als managers betrokken zijn en zelf laten zien dat ze niet alles weten. Zo zei onze regiodirecteur openlijk dat hij zelf nog veel kon leren op dit gebied.” Wendy is digicoach voor Zuidoost-Nederland, in totaal zijn er zo’n 20 digicoaches actief in alle regio’s van ’s Heeren Loo. “De vragen die wij krijgen, gaan vaak over de basisvaardigheden. Wat opvalt is dat mensen informatie op een scherm niet goed kunnen filteren. Ze zien niet waar ze op moeten focussen, dus leg ik ze uit wat de functies zijn van knoppen.”

Kleine succeservaringen zijn volgens haar belangrijk, “dat een begeleider het bijvoorbeeld lukt om zelf een tekening uit te printen voor een cliënt en het niet meer aan een collega hoeft te vragen.” Vooral de overgang naar Office 365 vorig jaar leverde veel vragen op, en door corona werden mensen ook gedwongen meer digitaal te werken. “De ontwikkelingen nemen alleen maar toe, het is een noodzaak om hierin mee te komen. Bij ons is het nu onderdeel van het functioneringsgesprek en een wens dat je digitaal vaardig bent. Overigens blijven niet alleen oudere medewerkers soms achter, ook jongeren die wel handig

Klik 8 2020 | www.klik.org

008-014_KLIK08_THE.indd 13

28-10-20 14:43

14 Thema: Digitale vaardigheden

zijn met hun mobiel, kunnen problemen hebben met het werken op de computer, omdat ze dit niet meer gewend zijn.”

Omschakeling Bij zorgorganisatie Cello werden al in 2018 maar liefst 90 digicoaches ingezet om medewerkers te begeleiden bij grootscheepse digitale veranderingen. Alle documenten en programma’s verhuisden van een Microsoft-omgeving met groepsaccounts naar Google met een persoonlijke inlog voor alle medewerkers. Hiermee voldeden ze aan de nieuwe privacywetgeving die dat jaar inging, waarbij informatie tot de persoon terug te leiden moet zijn.

Het gaat vaak om het weghalen van de angst dat iemand dingen verkeerd doet Begeleider Mathie Slabbekoorn was destijds een van de digicoaches die bij de overgang 3 weken lang, zo’n 20 uur per week, de helpdesk bemande, ook in de weekenden. Zij vertelt: “De overstap gebeurde niet geleidelijk, maar in één keer, zodat er niet kon worden teruggevallen op de oude situatie. En om min of meer te forceren dat iedereen zich de

Wendy van Zwolgen is digicoach van het eerste uur bij zorgorganisatie ’s Heeren Loo

nieuwe systemen snel eigen maakte. Dat was behoorlijk schakelen: nieuwe wachtwoorden, andere documenten en een nieuw zorgsysteem. Zelf volg ik graag de technologische ontwikkelingen en kwam zo in beeld als digicoach. In het begin was het vooral veel vragen beantwoorden als: ik kan niet bij mijn mail, de printer werkt niet, mijn wachtwoord werkt niet. Wat wij als digicoach niet konden beantwoorden, stuurden we door naar de ICT-helpdesk.” Gelukkig namen na de eerste drukte de vragen af en is het werk van de digicoaches inmiddels afgebouwd. Zo is Mathie alleen nog actief op afroep. De digicoaches hielpen volgens haar vooral de drempel te verlagen om hulp te vragen. “De boodschap was: ook al is de vraag nog zo banaal, je kan gewoon bellen. Begeleiders balen soms dat ze er geen fluit van snappen en willen gewoon aan de slag. ICT is niet de basis van het werk van een begeleider. Het moet functioneel zijn, waarbij de zorg voorop staat.” |

Klik 8 2020 | www.klik.org

008-014_KLIK08_THE.indd 14

28-10-20 14:43

persoonlijk

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

Illustratie Joep Bertrams

adassah weet van geen ophouden met TikTok. Ze filmt zichzelf terwijl ze allerlei ingewikkelde bewegingen maakt. Voor ik het weet, sta ik ook ergens in de achtergrond en vervolgens op internet. En dat is nu net wat ik niet wil. Ik vind het maar lastig om Hadassah in het ‘tiktokken’ te begeleiden. Mag ik haar daarin begrenzen? Jack speelt FIFA en vraagt of ik een potje tegen hem speel. Met de controller in mijn hand schiet ik alle kanten op, behalve de juiste. Jack komt niet meer bij van het lachen. Goed voor zijn eigenwaarde: hij is beter dan zijn begeleidster! Babs komt al filmend met haar mobiel de groep binnen, haar nieuwe vlog is in wording. Voordat ze deze op het web slingert, ga ik met haar zitten. Het is niet de bedoeling dat alles van de groep zomaar online komt te staan. Babs is hoogst verontwaardigd en knalt de deur dicht. Hier gaan we nog eens een goed gesprek over hebben. Cloe zit te wachten op de bank. Ik ga zo met haar wandelen, maar ik moet toch eerst de overdracht schrijven. Ik kruip maar gauw achter de computer. Hé, wachtwoord verlopen. Oh nee, mijn nieuwe wachtwoord is niet veilig genoeg. Dan maar weer wat nieuws verzinnen. Gauw opschrijven, want zo onderhand

Digibeet Hadassah staat gevaarlijk op haar bureau een TikTok-filmpje op te nemen en uitdagend te swingen met haar heupen. Sinds het gebruik van deze ook onder cliënten populaire app moet ik als begeleider oppassen dat ik zelf niet helemaal ‘getiktokt’ wordt en ergens ongewild online beland. zie ik door de bomen het bos niet meer. Een wachtwoord om de computer in te komen, een wachtwoord voor het overdrachtensysteem, een wachtwoord om mijn rooster in te zien, een wachtwoord om het digitale rapport te schrijven, een wachtwoord

voor mijn leeromgeving... en dan nog de wachtwoorden van alle cliënten. Niet te onthouden. Ach, de omgeving in het systeem is veranderd, even kijken waar ik het nu op moet schrijven. Nou, dat is wel even zoeken. Een aardig mailtje

verwijst me naar de portal van de stichting, waar in een YouTube-filmpje alle stappen worden uitgelegd. In 7 minuten krijg ik het systeem zo makkelijk onder de knie. O ja, de mail, er zijn nog wat regelzaken die ik even af moet handelen. En Cloe zit nog steeds te wachten... Hé, de wifi klapt eruit. Zou ik dat op kunnen lossen? Ik duik de meterkast in en druk de voeding uit en weer aan. Nu is het echt tijd voor het rondje wandelen met de wachtende Cloe. Werkten we nog maar zoals 25 jaar geleden, mijmer ik. Geen computers, maar lekker de overdracht in een schrift schrijven op de bank, naast de cliënt. Er was geen mail. En als ouders een vraag hadden, kwamen ze die stellen onder het genot van een kop thee. Wat hadden we een tijd over. De geschreven agenda was lang niet zo vol als de digitale nu is. Aan de andere kant; nu heb je alles in één systeem staan. Het zorgplan van vorig jaar is in een handomdraai aangepast en verbeterd. Het is veel makkelijker om allerlei documenten op te zoeken, als je tenminste niet zo’n digibeet bent als ik. Gelukkig zijn er cursussen genoeg en laat ik me af en toe bijspijkeren. Maar een beetje digibeet zal ik blijven, ik ben tenslotte een begeleidster en geen ICT’er. | Apolina Vader

Klik 8 2020 | www.klik.org

015-015_KLIK08_PER.indd 15

28-10-20 14:50

teamdynamiek

Teamleden bespreken dilemma’s in de zorg. Ook een casus inbrengen? Stuur deze naar redactie@klik.org.

Tekst Mieke Janssens Illustratie Josje van Koppen

INTERVISIE

Een twee-eenheid Aanwezig: Jeroen, Eef, Lynn, Kim, Karina Externe coach: Myra

“De moeder van Karin is over mijn grens gegaan,” zegt Kim. Omdat de kwestie haar hoog zit, krijgt zij de gelegenheid om een casus in te brengen. “Die vrouw zuigt energie. Ik doe mijn stinkende best om haar tevreden te stellen. Het is nooit goed. Wil iemand anders de persoonlijke begeleider van Karin worden?” “Zal ik het van je overnemen?” biedt Karina aan. “Ik heb tot nu toe goed contact met haar.” Kim zucht. “Karina, ze speelt ons tegen elkaar uit. Dat is overigens ook een goed

Intervisie in teams Trainer en teamcoach Mieke Janssens beschreef eerder in Klik de verschillende persoonlijkheidstypen uit het enneagrammen-model in een team en de dynamiek onderling bij het zelforganiserend werken. Ze vervolgt deze serie door te beschrijven hoe de begeleiders in een intervisiebijeenkomst dilemma’s in hun werk bespreken. Lees de eerdere artikelen over samenwerken in teams van Mieke Janssens op www.klik.org, zoek op ‘teamdynamiek’.

016-017_KLIK08_DYN.indd 16

intervisieonderwerp: hoe gaan we ermee om als collega’s tegen elkaar uitgespeeld worden? Ik waardeer overigens je aanbod. Zelf kan ik het niet meer opbrengen.” “Ho,” zegt Myra. “Jullie denken al in oplossingen. Kim, maak eerst je verhaal af.” De komende minuten is Kim non-stop aan het woord. Ze vertelt hoe ze tijdens de intake had beloofd om voor Karin zoveel mogelijk de dagelijkse structuur en gewoontes van thuis over te nemen. Tot in de finesses legde ze de afspraken in het zorgplan vast. Zo had Karin een dieet om af te vallen. De begeleiders hielden zich er strikt aan. Ooit was er een uitzondering geweest. Op een verjaardag vroeg Karin om een plak cake. ‘s Avonds belde haar moeder en zei dat dit niet volgens afspraak was. Kim windt zich opnieuw op. “Bij haar ouders krijgt ze taart en patat. Haar moeder zegt doodleuk dat een uitzondering thuis mogelijk moet zijn. Zo zijn er meer voorbeelden. Om de haverklap belt deze mevrouw ons op, of ze komt langs op ongelegen momenten. Adviezen volgt ze niet op. Onze visie op de eigen regie gaat bij Karin niet op. We mogen niet met haar fietsen, haar geen ei leren bakken, niets mag,” zucht ze. “Vorige week wilde Karin in het weekend mee naar de Efteling. Ze durfde dit zelf niet tegen haar moeder te zeggen, dus stond ik tijdens het telefoongesprek bij haar. Ze begon te huilen en ik hoorde haar zeggen dat ze van mij mee moest naar de Efteling. Dit gedrag kennen we inmiddels. Ze verdraait de waarheid als haar moeder iets niet goedkeurt. Ga daar

maar eens over in gesprek met allebei. Vergeefse moeite. Ze lijken elkaars verlengstuk en zijn onderling extreem loyaal. Haar moeder vond dat ik Karin beinvloed had. Het was een klap in mijn gezicht toen ze zei dat ik geen recht van spreken heb omdat ik kinderloos ben.” Kim gaat achterover zitten. “Daarmee was voor mij de grens bereikt,” zucht ze. Er hangt een beladen stilte. “Lieverd, wat rot voor je,” zegt Eef. Myra ziet aan Kim dat ze niet op een troostende opmerking zit te wachten. “Jullie kennen de spelregels van de intervisie. Stel vooralsnog alleen vragen aan Kim,” zegt ze. “Waar ben je nu het meest boos over?” vraagt Lynn. Kim denkt na. “Dat het mij niet lukt om duidelijk te maken dat Karin eigen wensen heeft en veel meer kan dan haar moeder denkt of wil.” “Bedoel je dat haar moeder niet wil dat Karin eigen keuzes heeft en zelfstandiger wordt?” vraagt Jeroen. Kim knikt. “Inderdaad. Karin bleek uit de diagnose over het emotionele ontwikkelingsniveau op dat gebied te functioneren als een peuter tussen zes en achttien maanden. De verlatingsangst is herkenbaar. Ze zijn nog symbiotisch.” “Wat betekent dat?” vraagt Jeroen. “Dat betekent dat een ouder en een kind zich nog met elkaar identificeren, een soort twee-eenheid zijn en zowat hetzelfde denken en doen. Voor een peuter is dit belangrijk om veilig gehecht te raken. Daarna moet het kind natuurlijk een eigen persoon worden. Soms gebeurt dit niet terwijl het kind er wel aan

28-10-20 14:50

teamdynamiek

‘Moeder en dochter lijken elkaars verlengstuk en zijn onderling extreem loyaal’

toe is en ook de signalen daartoe afgeeft. Symbiotische ouder-cliëntrelaties komen bij mensen met een verstandelijke beperking vaker voor dan bij normaal begaafden. De cliënt doet bijna niets zonder goedkeuring van de moeder.” “Als het jou niet lukt om duidelijk te maken dat Karin tot meer in staat is, wat

kunnen we als team doen?” vraagt Eef. “Sowieso een scholing over een symbiotische hechting tussen een cliënt en zijn ouder,” antwoordt Kim. “Als er kennis is over de mogelijke oorzaken en kenmerken, dan zullen we meer begrip hebben. Die kennis kwam voor mij te laat. Ik zat al tot over mijn oren in de conflicten toen

ik erover las.” “Je komt zo al bij het volgende onderdeel van de intervisie, de adviesronde,” zegt Myra. “Welke adviezen hebben de anderen?” “We kunnen een communicatietraining volgen, specifiek gericht op de omgang met deze ouders,” zegt Lynn. “Allereerst moeten we naar onszelf kijken,” vindt Karina. “Onze negativiteit is onprofessioneel. We beïnvloeden elkaar in onze onmacht. Alles heeft een reden. Karin heeft liefdevolle ouders die willen dat hun kind het goed heeft. Het is niet niks om je kind uit huis te plaatsen. Ik heb bewondering voor ze. Wij schieten direct in de verdediging bij kritiek en luisteren niet eens naar terechte opmerkingen. Net zoals de cliënten houden ook ouders ons een spiegel voor.” “Kim, jij noemde het zojuist uitspelen,” zegt Jeroen. “Kan het ook zijn dat de ouders zich richten op de begeleiders bij wie ze zich gehoord voelen?” Kim denkt na. “Dat zal zeker zo zijn,” erkent ze. “Het is alleen zo complex. Zullen we onze teamcoach binnenkort uitnodigen om ons hierin te coachen en kijken naar een scholing op dit gebied?” “Goed idee,” reageert Eef. “De ambulante begeleiders waren laatst enthousiast over een cursus motivatiebevordering. Ze leerden dat ongevraagd adviseren zinloos en motiveren een deskundig proces is. En dat dit soms jarenlang kan duren.” | Trainer/teamcoach Mieke Janssens, die recent de vernieuwde uitgave Onlosmakelijke band publiceerd en hier scholingen over geeft, zie www.concretecoaching.eu. Klik 8 2020 | www.klik.org

016-017_KLIK08_DYN.indd 17

28-10-20 14:50

002-032_KLIK08_ADV.indd 18

28-10-20 14:45

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

gedragsdeskundige

Illustratie Josje van Koppen

egeleiders willen de symbiotische driehoek maar al te graag. Sterker nog, zíj maken die driehoek tot een driehoek. En clienten? Die laten vaak kameleongedrag zien: samen met hun begeleiders is er een driehoek, maar alleen met hun moeder lijkt er een rechte lijn te zijn. Dat kan soms heel ver gaan. Na een telefoontje van Janny kwam haar moeder op hoge poten verhaal halen. “Waarom reageren jullie niet als mijn dochter ’s nachts roept, omdat ze bang is? Dit is nu de zoveelste keer en weer gebeurt het bij die Kevin!” Als later ‘die Kevin’ wordt gevraagd wat er die nacht is gebeurd, zegt hij: “Ik ben dertien keer naar Janny toegegaan, en de veertiende keer heb ik gezegd dat ik niet meer kwam, omdat er telkens niks aan de hand was.” Daar worden begeleiders natuurlijk niet blij van. En het helpt ze niet om positief over Janny te denken, en al helemaal niet over haar moeder. Eerst iets over Janny. Volgens mij helpt het om het gedrag van Janny te zien als haar manier om met een heftig loyaliteitsconflict om te gaan. Ze zit in een spagaat tussen haar moeder en haar begeleiders. Niet zo gek dat zij loyaler is richting haar moeder. Vergis je niet in de oerkracht die symbiose is. Haar moeder is

Symbiotische driehoek Er is geen driehoek die zoveel emoties bij begeleiders oproept als de symbiotische driehoek. Dat heeft volgens mij te maken met het feit dat die driehoek eigenlijk geen driehoek mag zijn. Van wie mag dat niet?

niet alleen de belangrijkste, maar Janny ís ook haar moeder. En in veel gevallen is moeder óók Janny: 1+1 is in dit geval dus 1. En dan komt er een derde bij, de professional. Die noem ik de ongewenste derde. Het moet, want Janny kan nu een-

maal niet meer thuis wonen. Maar die derde moet niet iets anders met Janny willen! Daarom zie ik in symbiotische driehoeken dat de wereld van thuis en de wereld van de zorgwoning zo vaak in elkaar overlopen. En dat geeft onherroepelijk gedonder.

Deze week ben ik als driehoeksbegeleider in zo’n driehoek begonnen. Ik lees dat cliënt Thea veel last had van medecliënt Tim en dat hun begeleiders daar flink druk mee waren geweest. Business as usual, zou ik zeggen. Ware het niet dat de moeder van Thea meeleest met de dagrapportage en tot in de details aangeeft hoe de begeleiders moeten handelen. Trouwe lezers van deze column kennen mijn motto: Jij bent de juf! Ik zie begeleiders als juffen (en meesters) in hun klas. Ouders moeten zich niet bemoeien met de les, en ook niet met de gang van zaken rond de les. Dat doen ze natuurlijk wel en dan is het aan de juf (of de meester) om dit motto waar te maken. Symbiotische moeders zijn niet erg geliefd bij begeleiders; bij wie wel trouwens? Maar wie is bereid om ze te begrijpen? Wil het wat worden in de symbiotische driehoek, dan zullen begeleiders zowel moeten begrijpen als begrenzen. Begeleiders hebben met beide moeite en dat begrijp ik op mijn beurt weer. In Moeders met een Missie, het boek dat ik over symbiose heb geschreven, zeg ik het zo: “Een symbiose is de lakmoesproef van de Driehoekskunde. Begeleiders die het redden in deze driehoek, redden het in alle driehoeken!” | Chiel Egberts, Drienamiek.nl

Klik 8 2020 | www.klik.org

019-019_KLIK08_GDR.indd 19

28-10-20 14:50

20 gezondheidbewegen Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Pixabay

Onderzoek naar gezonder leven voor mensen met een beperking

DE KRACHTEN GEBUNDELD

Gezond leven ondersteunen Ook voor mensen met een matige tot zeer ernstige verstandelijke beperking zijn gezonde voeding en regelmatig bewegen belangrijk. De coronacrisis heeft dat nog eens bevestigd: mensen met een gezond gewicht lopen minder risico om ziek te worden van het virus. Maar hoe ondersteun je cliënten in het maken van gezonde keuzes?

Het onderzoek De Krachten Gebundeld, dat is gericht op het bevorderen van gezond eten en meer bewegen, is een samenwerkingsverband tussen verschillende onderwijs- en zorginstellingen en mensen met een beperking. Kristel Vlot-van Anrooij doet promotieonderzoek naar hoe de leefomgeving van mensen met een verstandelijke beperking het makkelijker kan maken om gezond te leven. Kristel werkt vanuit de leerstoel Geneeskunde voor mensen met een verstandelijke beperking van Radboudumc. Volgens Kristel begint een gezond leven met goed kijken naar wat iemand met een verstandelijke beperking nodig heeft. Wat vindt hij of zij

Om begeleiders te helpen een gezonde leefstijl bij hun cliënten te stimuleren, ontwikkelde Kristel samen met onderzoekers, experts uit de zorg, begeleiders, verwanten en mensen met een beperking een omgevingsscan. Door de scan in te vullen breng je de kansen in de leefomgeving voor gezonde voeding en beweging in beeld. De scan is ingedeeld in drie thema’s. Elk thema bestaat uit verschillende aspecten die mensen met een verstandelijke beperking kunnen helpen gezond te leven. De thema’s zijn: u mensen, u plekken en u randvoorwaarden: beleid en geld.

Van belang is hoe mensen in de omgeving denken over gezond leven belangrijk als het om gezond leven gaat? En wat kan hem of haar helpen? Vervolgens kun je de leefomgeving aanpassen, zodat de cliënt krijgt wat hij nodig heeft om een gezond leven te leiden.

Uit de gesprekken die Kristel voerde, blijkt bijvoorbeeld dat naast begeleiders ook verwanten, zorgprofessionals en medebewoners invloed kunnen uitoefenen op een gezonde leefstijl. Bij dit thema – ‘mensen’ –

kun je denken aan verschillende vormen van steun, legt Kristel uit, “zoals voorbeeldgedrag van begeleiders of iemand naar de sportschool brengen. Ook van belang is hoe mensen in de omgeving denken over gezond leven en of het een onderwerp is dat besproken wordt.”

Wat is er in de buurt? Bij het thema ‘plekken’ gaat het om faciliteiten en hulpmiddelen die een gezond leven bevorderen. “Is er een keuken aanwezig, waarin gezond gekookt kan worden? Is er misschien een moestuin? Eet iedereen wat de pot schaft of is het eten aangepast aan persoonlijke behoeften?” Ook faciliteiten in de omgeving van de woon- of dagbestedingslocatie hebben (positieve) invloed, zoals een sportschool of een park in de buurt en een supermarkt. Onder het derde thema ‘randvoorwaarden: beleid en geld’ valt bijvoorbeeld het wel of niet bestaan van een visie op gezond leven die door de hele organisatie gedragen wordt. Kristel: “Is gezond leven opgenomen in het zorgplan? En is het beleid uitgewerkt in bijvoorbeeld de aanwezigheid van aandachtsfunctionarissen

Klik 8 2020 | www.klik.org

020-021_KLIK08_ART02.indd 20

28-10-20 14:49

gezondheidbewegen Ook geld speelt een

rol bij het maken van

gezonde keuzes

bewegen en gezonde voeding?” Ook geld speelt een rol bij het bevorderen van een gezonde leefstijl. “Is er een individueel budget voor bewegen en gezonde voeding? Kan een cliënt zogenaamde ticketuren besteden aan bepaalde beweegmomenten? Is er geld beschikbaar voor fruit als tussendoortje op de dagbesteding, of zijn er alleen maar financiële middelen voor een goedkope snack?”

Meer weten In De Krachten Gebundeld werken het Erasmus MC, Radboudumc, Rijksuniversiteit Groningen en de Hanzehogeschool samen met mensen met een verstandelijke beperking, hun vertegenwoordigers, 19 zorgorganisaties en mbo-, hbo- en wo-onderwijs. Meer informatie over het programma vind je op www.kennispleingehandicaptensector. nl/onderzoek/gewoon-bijzonder/netwerk-ondersteunen-gezonde-leefstijl. De producten die voortkomen uit De Krachten Gebundeld worden eind 2020 gepresenteerd. Ook is er op 23 april een online slotsymposium. Meer informatie op: www.facebook.com/groups/krachtengebundeld/. Vanaf 2021 kunnen zorgorganisaties ondersteuning krijgen om de producten structureel te implementeren. Wil je met Kristel en Annelies in gesprek over de producten of hoe zij ondersteuning kunnen bieden bij implementatie? Neem dan contact op via: a.overwijk@ pl.hanze.nl.

De omgevingsscan is uitgeprobeerd bij vier zorgorganisaties. Het blijkt een praktisch hulpmiddel te zijn die door cliënten, hun vertegenwoordigers en begeleiders op een woon- of dagbestedingslocatie kan worden ingevuld. Eind dit jaar is de omgevingsscan voor iedereen toegankelijk. Kristel werkt ook aan een handleiding die begeleiders kan helpen om de scan om te zetten in een actieplan.

Leertraject begeleiders Een ander onderdeel van De Krachten Gebundeld bestaat uit de ontwikkeling van een cursus Gezond Leven voor begeleiders. Annelies Overwijk, gedragswetenschapper en promovenda aan de Hanzehogeschool Groningen (Lectoraat Healthy Ageing, Allied Health Care and Nursing) doet hier onderzoek naar. “Mensen met een verstandelijke beperking zijn afhankelijk van begeleiders om gezond te kunnen leven. Begeleiders beschikken echter niet altijd over de noodzakelijk kennis of de gedragsveranderingsvaardigheden om gezond leven te bevorderen, omdat dat niet in hun opleiding zat. De cursus is bedoeld om dat gat te vullen.” Om de inhoud van de cursus te bepalen, interviewde Annelies 28 begeleiders van 7 zorgorganisaties over wat er volgens hen nodig is om mensen met een matige tot zeer ernstige verstandelijke beperking te helpen gezond te leven. Begeleiders gaven aan dat ze daarbij

u hulpmiddelen, u ondersteuning van de omgeving, en een opvatting over hun eigen professionele rol, kennis en vaardigheden nodig hebben. De cursus bestaat uit bijeenkomsten voor teams van begeleiders en een e-learning met kennis. Eind 2020 komt de cursus, net als de omgevingsscan, beschikbaar. Er kunnen alleen teams van begeleiders aan deelnemen, zodat begeleiders samen één visie ontwikkelen op wat gezond eten en bewegen inhoudt. Annelies: “De begeleiders die we hebben geïnterviewd gaven aan dat ze dat belangrijk vinden.”

Begin klein Annelies geeft twee tips aan begeleiders die nu al met een gezonde leefstijl aan de slag willen. De eerste tip is om met elkaar in gesprek te gaan en ideeën uit te wisselen. “Misschien heeft er wel iemand een gezonde variant op de chicken tonight die een client graag eet? Of weet iemand een makkelijke beweegactiviteit die niet te veel tijd kost?” Een andere tip is: “Begin klein. Elk stapje naar een gezondere leefstijl is al van groot belang. Als iemand een glas cola wil, geef dan het advies dat hij ook thee of water kan nemen. Laat mensen meehelpen met eenvoudige huishoudelijke klussen om ze in beweging te krijgen.” | Klik 8 2020 | www.klik.org

020-021_KLIK08_ART02.indd 21

28-10-20 14:49

klikactiviteiten Tekst Tjitske Gijzen Fotografie Dichterbij

Activiteiten voor mensen met een verstandelijke beperking. Heb jij een bijzondere activiteit ontwikkeld? Stuur je idee naar redactie@klik.org

In beweging door interactieve stok De Moofie is een pratende stok die met licht en geluid cliënten in beweging brengt. Bij zorgorganisatie Dichterbij zijn ze positief over de eerste ervaringen met het interactieve hulpmiddel. “Ik zette hem aan en Saskia werd meteen enthousiast.” SIen fysiotherapeut Lise van der Loop van Dichterbij vertelt over deze vrouw met een verstandelijke beperking die kennismaakte met de Moofie. Op een filmpje op YouTube (zoek op Moofie Dichterbij) is te zien hoe deze stok haar helpt om te bewegen en hier vooral plezier in te hebben. Saskia zit op een stoel tegenover Lise, terwijl ze samen de tl-vormige buis horizontaal van haar knieën naar haar borst brengen. Ondertussen knippert de stok in verschillende kleuren en klinkt er een liedje uit de boxen aan beide zijkanten, waarop Saskia vrolijk meezingt. “Saskia is zeer slechtziend en heeft osteoporose waardoor haar botten poreuzer zijn geworden. Dit leidt bij haar tot botvervorming en gewrichtspijnen met name in de rug, benen, armen en voeten. Daardoor is voldoende beweging ontzettend belangrijk voor Saskia. Met het eigen programma dat ik voor Saskia op de Moofie heb gezet, gaat het bewegen steeds beter,” zegt Lise. Naast dat je zelf opdrachten op de beweegstok kunt zetten, worden er standaard zo’n 180 oefeningen meegeleverd. “Waarbij je bijvoorbeeld de stok met je armen

omhoog moet tillen of moet roeren in de pan door de stok verticaal te houden en te draaien. Ook kun je cliënten cognitief extra stimuleren met dubbeltaken, zoals stampen met je voeten en tegelijkertijd zwaaien met je armen.” Zo verbetert de Moofie de motoriek en stimuleert het reactievermogen van de gebruikers. En de oefeningen zijn voor verschillende niveaus geschikt. Lise: “Bij iemand met ernstige meervoudige beperkingen die veel ligt, gebruik ik ‘m bijvoorbeeld om zijn hoofdbalans te oefenen. Terwijl hij op de rand van het bed zit, laat ik hem de stok volgen.” In coronatijd hebben ze bij Dichterbij de Moofie niet in groepsverband gebruikt, maar bij de individuele therapieën van cliënten. Voor woningen en dagbesteding ziet Lise ook zeker kansen. “Het is een compact hulpmiddel, dat je makkelijk mee kunt nemen naar cliënten. En het is erg eenvoudig in gebruik, doordat de oefeningen voorgeprogrammeerd zijn.” | De Moofie is bedacht door Sanne Mariën van de Fitnesstuin, een bedrijf dat al langer beweeg- en beleeftuinen realiseert bij zorginstellingen. De Moofie is, inclusief tientallen samengestelde beweegprogramma’s, lijst van 130 oefeningen, 3 spellen en 6 luisterverhalen, te verkrijgen vanaf € 824 exclusief btw. Bij meerdere exemplaren geldt een staffelkorting. Meer informatie op www.moofie.nl.

Saskia wordt enthousiast van de oefeningen met de Moofie

Klik 8 2020 | www.klik.org

022-022_KLIK08_ACTI.indd 22

28-10-20 14:49

rechtenregie

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Eigen foto

CLIËNTENVERTROUWENSPERSOON

Ondersteunen bij onvrijwillige zorg De Wet zorg en dwang (Wzd) regelt onder andere de rechten van mensen met een verstandelijke beperking bij onvrijwillige zorg. Omdat zij vaak moeite hebben om voor zichzelf op te komen, kunnen ze worden bijgestaan door een cliëntenvertrouwenspersoon Wzd. Nienke de Krey vertelt wat ze in deze functie voor mensen met een verstandelijke beperking kan betekenen.

Vaak gaan mensen met een verstandelijke beperking mee met de beslissingen die er over hun leven worden genomen, stelt Nienke. “Maar diep van binnen willen ze dan wat anders. Ze voelen zich niet prettig bij de ontstane situatie. Als cliëntenvertrouwenspersoon Wzd ga ik, als cliënten erom vragen, naast hen staan om erachter te komen wat ze écht willen.” Nienke (29), die is opgeleid tot maatschappelijk werker, heeft een acht maanden durende leergang gevolgd om cliëntenvertrouwenspersoon te kunnen worden in de regio Noord-Nederland. Met haar zijn negen andere mensen in de regio Noord-Nederland opgeleid. Nienke was hiervoor zorgcoördinator op een middelbare school. “Ik kon daar onvoldoende mijn ei kwijt, omdat ik leerlingen niet altijd kon ondersteunen bij het oplossen van de proble-

men die zij hadden.” De functie van cliëntenvertrouwenspersoon past bij haar. “Ik vind het fijn om invulling te geven aan deze nieuwe functie. Het is uitdagend om mensen met een beperking te ondersteunen in het voeren van de eigen regie. Wat ik ook aantrekkelijk vind aan deze functie is dat ik iemand gedurende een periode intensief bijsta en hem of haar dan weer los kan laten.”

Klacht Het traject dat Nienke aan de zijde van een cliënt aflegt, begint altijd met een vraag. Samen met de cliënt zoekt ze uit welke stappen ze moet nemen om de klacht op te lossen. “Ik had bijvoorbeeld een cliënt met autisme die zich niet prettig voelde op de plek waar hij woonde. Hij had een aantal klachten daarover bij de zorgorganisatie ingediend, maar die werden afgewimpeld.

Anders dan de klachtenfunctionaris is de cliëntenvertrouwenspersoon er alleen vo de cliënt

Toen heeft hij contact met mij gezocht.” Omdat de relatie met de zorgverantwoordelijke vertroebeld was, heeft Nienke met haar cliënt besproken welke stappen hij kon nemen. Uiteindelijk adviseerde ze hem om naar de klachtenfunctionaris te gaan. Zij stond hem daar bij. “De klachtenfunctionaris zorgde ervoor dat de cliënt en de zorgverantwoordelijke in een aantal gesprekken nader tot elkaar kwamen. Tijdens die gesprekken gaf mijn cliënt aan dat hij de plek uiteindelijk wel oké vond, maar dat hij zich niet gehoord voelde. Mijn rol bij de gesprekken was om een baken voor de jongen te zijn. Ik was er voor hem als procesondersteuner en als hij even rustig moest worden. Gelukkig pakte de zorgverantwoordelijke het goed op. Zij vroeg hem wat hij nodig heeft om zich gehoord te voelen en dat werken ze nu samen uit.” Een andere cliënt, een jongen met een licht verstandelijke beperking, had het gevoel dat hem een mentor werd opgedrongen. De zorgverantwoordelijke had gezegd dat het goed voor hem was. De jongen had daarom zijn handtekening gezet onder het formulier dat dit regelde. De mentor Klik 8 2020 | www.klik.org

023-025_KLIK08_ART01.indd 23

28-10-20 14:52

24 rechtenregie

De cliëntenvertrouwenspersoon Wzd ondersteunt cliënten bij onvrijwillige zorg

Cliëntenvertrouwen spe mensen met een be rsoon Nienke: ‘Het is uitdagend om perking te ondersteu van de eigen regie’ nen in het voeren

kwam, zonder afspraken daarover te maken, langs om de cliënt te ondersteunen. Zo dook hij plotseling op toen de jongen naar het ziekenhuis moest. De jongen vond dit betuttelend. Na een tijdje kreeg hij ook nog een rekening van de mentor. Voor de jongen was dit de druppel. Hij stapte naar zijn zorgverantwoordelijke, maar die deed niets met zijn klacht. Vervolgens kwam hij bij Nienke terecht. “Ik vroeg hem wat hij zelf van de mentor wilde. Dat zetten we op papier en bespraken we met de mentor. Die komt nu op vaste tijden en vraagt dan waarmee hij op dat moment zit. Hij gaat niet meer mee naar het ziekenhuis. Dat kan de jongen zelf.”

Observeren Niet altijd is een cliënt in staat om aan te geven dat de bejegening door de zorgverlener niet goed voelt of dat een maatregel zijn vrijheid inperkt. Mensen met een ernstige (meervoudige) beperking kunnen dat niet. Nienke: “Het is nog een zoektocht hoe wij deze mensen het beste kunnen bijstaan. Zij zullen ons niet uit zichzelf benaderen. Dus moeten wij hen op hun zorglocatie bezoeken. Observeren is een manier om erachter te komen of iemand zich prettig voelt bij de zorg die hij krijgt. Daarnaast probeer ik in verbinding met de cliënt erachter te komen of er écht iets aan de hand is. Ik wil geen problemen creëren die er niet zijn.” Een andere manier is om met de clientvertegenwoordiger te praten. “Maar dan moet je er wel scherp op zijn dat je het belang van de cliënt behartigt en niet van de vertegenwoordiger. Vertegenwoordigers kunnen een eigen gevoel over de zorg hebben dat niet overeenkomt met dat van de client.” Overigens heeft ook de vertegenwoordiger recht op een cliëntenvertrouwenspersoon. In de situatie als

hier beschreven kan de vertegenwoordiger worden bijgestaan door een andere cliëntenvertrouwenspersoon.

Verplicht De cliëntenvertrouwenspersoon Wzd is in de wet verankerd. Zorgorganisaties moeten deze functionaris daarom vrije toegang geven. “Dat is niet vanzelfsprekend,” vertelt Nienke. Dat komt ook omdat de functie nog te weinig bekend is bij zorgorganisaties. “Als ik mijn bezoek aankondig, geven zorgorganisaties soms aan dat ze nog niet klaar zijn met de implementatie van de Wzd. Ze vra-

gen mij dan om later terug te komen. Dat is een lastige situatie, omdat ik me niet wil opdringen en

Cliëntenvertrouwenspersoon of klachtenfunctionaris? Elke cliënt die te maken krijgt met de Wet zorg en dwang heeft sinds 1 januari 2020 recht op een cliëntenvertrouwenspersoon (CVP). De CVP kan ondersteuning bieden en informatie geven bij vragen die ontstaan rondom onvrijwillige zorg. Daarnaast kan de CVP ondersteuning bieden bij problemen rond de opname of het verblijf in een zorginstelling en in het doorlopen van de klachtenprocedure. Anders dan de, meestal, interne klachtenfunctionaris is de CVP er alleen voor de cliënt. De CVP bemiddelt niet, zoals de klachtenfunctionaris wel doet, tussen cliënt en zorgverlener. Taken die onder andere door de cliëntenvertrouwenspersoon worden uitgevoerd, zijn: u Helpen bij het helder krijgen van het probleem. u Informatie en uitleg geven over de rechten. u Vertellen wie verder kan helpen. u Helpen om gesprekken te organiseren tussen cliënt, vertegenwoordiger en de zorgverlener over het probleem. u De gesprekken samen voorbereiden. u Ondersteunen in gesprekken die gaan over onvrijwillige zorg. u Helpen bij het schrijven van brieven of mails. u Een klachtenprocedure van een cliënt ondersteunen.

Klik 8 2020 | www.klik.org

023-025_KLIK08_ART01.indd 24

28-10-20 14:52

seksuoloog

Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg

het contact met de zorgorganisatie goed wil houden. Ook begrijp ik heel goed dat het ingewikkeld is om de wet goed in te voeren. Tegelijkertijd vind ik dat de cliënt moet weten dat hij er sinds 1 januari recht op heeft om te worden bijgestaan. Dat kan ik alleen overbrengen als ik zo snel mogelijk met de cliënten, de cliëntenraad en medewerkers over mijn rol kan praten.” Begeleiders kunnen ook klachten van cliënten signaleren aan de cliëntenvertrouwenspersoon. Belangrijker is dat ze cliënten en hun vertegenwoordigers op de hoogte brengen van het bestaan van de vertrouwenspersoon. Nienke: “Als cliëntenvertrouwenspersoon ben je geen onderdeel van het zorgproces, maar je geeft de cliënt informatie bij vragen die er ontstaan rondom onvrijwillige zorg. Uiteindelijk gaat het erom dat je als CVP de cliënt ondersteunt, zodat hij de zorg krijgt die hij het liefste wil.” |

Zelf CVP worden?

Iedereen met ervaring in het werken met mensen met een verstandelijke beperking kan in principe cliëntenvertrouwenspersoon Wzd worden. Net als Nienke moet je daarvoor een basisopleiding CVP Wzd van ongeveer 9 maanden volgen. De opleiding bestaat uit verschillende modules, waarin je kennis en vaardigheden leert zoals ze zijn opgenomen in het kwaliteitskader Cliëntenvertrouwenspersoon Wet zorg en dwang. De modules gaan bijvoorbeeld over gesprekstechnieken en over het juridisch kader: de Wet zorg en dwang, Profilering, Cliënt- en Doelgroepen en over Onafhankelijkheid. Als je de modules goed hebt afgerond, krijg je een erkend diploma. Via permanente educatie kun je je kennis en vaardigheden actueel houden, bijvoorbeeld over de doelgroep waar jij cliëntenvertrouwenspersoon voor bent. Er zijn twee opleiders: Quasir Academy en Post MD. Je kunt je niet rechtstreeks tot deze opleiders richten. Er zijn vier CVP-aanbieders die in verschillende regio’s bepalen bij wie je een opleiding kunt volgen. Op www.stichtinglandelijkefaciliteit-cvp.nl zie je in welke regio’s zij actief zijn en of er voor jouw regio nog vacatures CVP zijn.

Rotpiemel Nu de tweede coronagolf is vastgesteld, lijkt wel alsof er een moeheid over mijzelf neerdaalt. De zorg gaat niet gelijk ‘op slot’, wat positief is voor de cliënten en hun verwanten. Maar dat brengt wel met zich mee dat we over elke afspraak goed moeten nadenken. Hoe ziet de werksituatie eruit, hoe ziet de privésituatie eruit… Alles weegt mee in het maken van een verantwoorde keuze. Ik ben blij dat face-to-face-afspraken, zoals die met Kevin, niet gelijk worden afgezegd. Kevin woont sinds kort weer thuis bij zijn ouders. Afgelopen week werd hij 18 jaar. Kevin wil zo graag alles goed doen. Dat heeft hij ook zo geleerd thuis. Elke keer dat het mis gaat, wordt hij boos op zichzelf, op zijn eigen lichaam. “Rotpiemel, ga nu weg,” roept hij dan gefrustreerd. En om deze boosheid kracht bij te zetten, slaat hij ook regelmatig in zijn kruis. “Soms haal ik mijn piemel uit mijn broek en ga trekken,” vertelt Kevin me met een timide stem. “Waar ben je dan?” vraag ik hem. Uit zijn antwoord maak ik op dat dat op allerlei plekken kan zijn, maar vooral waar het druk is. Kevin snapt niet dat zijn piemel ‘groot’ wordt. Hij vertelt mij dat als hij die eruit haalt, deze dan pijn doet. Hij trekt om de pijn weg te krijgen. Ondertussen is Kevin vele malen gecorrigeerd en is zijn leefwereld klein geworden. We praten nog een beetje door en na enkele gesprekken worden twee dingen steeds duidelijker: u Kevin heeft vaak pijn in zijn piemel als hij een erectie heeft. u Op drukke plekken bouwt Kevin veel spanning op, waardoor de erectie ontstaat. Na een bezoekje aan de dokter blijkt dat de voorhuid van Kevin vernauwd is. Als hij een erectie krijgt, dan doet dit erg zeer. Nu hij een volwassen man is, met een piemel die volgroeid is, heeft hij er in toenemende mate last van gekregen. Er wordt eerst een zalfje voorgeschreven. Werkt dit niet, dan kijkt de huisarts verder. En dan de spanning op drukke plekken. Spanning als sterke emotie kan leiden tot een erectie. Kevin voelt duidelijk ongemak en overprikkeling in deze situaties. Naast de pijn die de groeiende erectie hem oplevert, is er voor hem maar één oplossing: door zijn piemel vast te pakken en eraan te trekken, zorgt hij dat hij weer klein wordt. Kevin voelt zich zo in eerste instantie niet meer gespannen en ook de pijn neemt af. Voor hem een effectieve oplossing. Voor zijn omgeving niet. We gaan Kevin helpen bij het doseren van de prikkels. En hij krijgt uitleg over hoe hij zijn erectie kan laten zakken zonder eraan te trekken. Ik ben blij dat ik Kevin heb kunnen spreken, ondanks alle bijbehorende maatregelen. Kevin en zijn ouders zijn gerustgesteld en kunnen voor nu weer even verder. Snappen hoe het werkt bij jongens als Kevin is voor de omgeving vaak al een belangrijke stap in het anders kijken naar gedrag dat zoveel problemen veroorzaakt. | Welmoed Visser, orthopedagoog-seksuoloog NVVS SH Klik 8 2020 | www.klik.org

023-025_KLIK08_ART01.indd 25

28-10-20 14:52

26 emotioneleontwikkeling Tekst & Fotografie Hilde Zevenbergen

Uitleg over aansluiten bij het emotionele ontwikkelingsniveau

SCHAAL VOOR EMOTIONELE ONTWIKKELING SEO

Emotionele overvraging voorkomen Hoe kan het dat we met sommige cliënten zo vastlopen? Waarom werkt bepaalde begeleiding soms niet? Door als zorgverlener beter aan te sluiten op het emotionele niveau waarop een cliënt functioneert, lukt het om probleemgedrag te voorkomen.

Roy is een jongeman met een licht verstandelijke beperking. Hij is zeer bepalend en vertelt zijn begeleiders graag wat zij voor hem moeten regelen. Het liefst wil hij een vriendin en een ‘gewoon’ leven. Maar als begeleiders hem erop wijzen wat hij dan in zijn gedrag zou moeten veranderen, wordt hij boos. Hij is sowieso heel vaak boos. “Jullie begrijpen mij niet, jullie willen gewoon niet dat ik verder kom in het leven.” Zijn begeleiders willen hem graag helpen, maar, na de zoveelste middelvinger, zijn ze hem ook regelmatig zat.

De schaal voor emotionele ontwikkeling (SEO), ontwikkeld door prof. Anton Došen, is inmiddels een bruikbaar instrument gebleken om beter om te gaan met cliënten met ‘moeilijk verstaanbaar gedrag’. Bij veel van de cliënten in de verstandelijk gehandicaptenzorg waar ik de afgelopen jaren bij betrokken was, bleek er een groot verschil te zijn tussen hun verstandelijke en hun emotionele ontwikkeling (een disharmonisch profiel). De emotionele ontwikkeling is vaak veel lager. Die gaat over hoe je in het leven staat en wat je aankunt. En als we daarop aansluiten in de be-

geleiding, dan blijken cliënten ineens veel beter in hun vel te zitten, voelen ze zich gehoord en gaat het beter met hen. Roy wordt aangesproken op zijn gedrag, op zijn verstandelijke niveau. “Als hij snapt hoe hij aan wiet moet komen, kan hij ook snappen dat hij zijn eigen glazen ingooit met zijn gedrag,” zei een begeleider eens. Maar misschien ligt dat toch anders. Om zicht te krijgen op het emotionele niveau kan een gedragsdeskundige een SEO afnemen. Dat doet ze

door in gesprek te gaan met begeleiders en soms ook verwanten om te kijken op welk niveau iemand emotioneel functioneert. Došen heeft 5 fasen onderscheiden (zie kader). Er is ook een kleuren-SEO, waarmee begeleiders met kaartjes kunnen meezoeken welk gedrag ze herkennen bij hun cliënt. De kleur van het kaartje komt overeen met een fase.

Verschillende fasen Fase 1, de adaptatiefase, is de fase waarin een kind moet leren omgaan

Fasen van emotionele ontwikkeling u Fase 1

adaptatie (in de normale ontwikkeling vindt dit plaats van 0 - 6 mnd) u Fase 2 eerste socialisatie (6 - 18 mnd) u Fase 3 eerste individuatie (18 - 36 mnd) u Fase 4 identificatie (3 - 7 jaar) u Fase 5 realiteitsbewustwording (7 - 12 jaar) Uit Anton Došen, Filip Morisse (red): SEO-R²; Schaal voor Emotionele Ontwikkeling van mensen met een verstandelijke beperking - Revised². Uitgever Garant. Inmiddels zijn er ook een 6e en 7e fase, maar die zijn nog niet uitgewerkt: u Fase 6 tweede socialisatie (12 – 17 jaar) u Fase 7 tweede individuatie (17 – 25 jaar).

Klik 8 2020 | www.klik.org

026-029_KLIK08_ART03.indd 26

28-10-20 14:52

emotioneleontwikkeling

Blijf je bij me?

met alle zintuiglijke prikkels. Sommige mensen, zoals mensen met autisme, blijven hier hun hele leven problemen mee hebben. Om het ingewikkeld te maken: soms zie je fase 1-gedrag bij cliënten die op andere gebieden of andere momenten veel verder ontwikkeld zijn. Mensen in een depressie of een psychose laten gedrag uit fase 1 zien. Dat uit zich bijvoorbeeld in het volledig terugtrekken in zichzelf, prikkels niet meer kunnen verdragen of juist nauwelijks meer kunnen waarnemen en voor zichzelf kunnen zorgen. Mensen kunnen de wereld niet meer aan en komen in ‘standje overleven’. In woede-uitbarstingen zie je soms ook fase 1: de persoon is zichzelf kwijt, is onbereikbaar voor begeleiders. Er zitten geen nuances meer in zijn emoties, het is alleen nog maar onlust, die met het hele lijf wordt geuit. In fase 1 is het belangrijkste dat begeleiders moeten doen: zorg overnemen en zorgen voor veiligheid. Geen beroep doen op wat iemand zelf kan of wil, maar dat waar iemand ontregeld door raakt zo veel mogelijk wegnemen. Je zorgt voor een gezond dag-/nachtritme en stelt iemand gerust. Niet met woorden, maar door je nabijheid en je daden: de wereld is veilig en ik zorg voor jou. In fase 2, de eerste socialisatiefase, ontdekt het kind dat er iemand is die voor hem zorgt, die beter dan hijzelf weet wat hij nodig heeft. Hij gaat zich hechten aan deze persoon. Deze fase is zichtbaar als een cliënt zich vooral goed voelt als er nabijheid is van de begeleider en boos of bang wordt als deze er even niet is. Hoe begeleid je een cliënt in deze fase? Je bent er onvoorwaardelijk en

je bent sensitief en responsief: je ziet wat de cliënt nodig heeft en reageert daar goed op. Kees is een man met een ernstige verstandelijke beperking. Jarenlang leefde hij vooral impulsief: hij had geen plan en als een situatie goed voelde (de zon scheen, het was rustig), dan was hij blij, en als de omstandigheden niet

heidsrelatie met hem aangingen. Zo kon hij - mits de belangrijke ander nabij was - de wereld veel beter aan.

Eigen ik In fase 3, de eerste individuatiefase, gaat een kind zich losmaken van de opvoeder. Hij ontdekt dat hij een eigen ik en een eigen wil heeft. Dit is de be-

De wereld is veilig en ik z g vo jou goed voelden (er was herrie, hij was moe), dan had hij een zeer kort lontje en buien waarin hij automutileerde en zijn omgeving vernielde. Door een nieuwe manier van werken, met begeleiders die probeerden zijn signalen goed te begrijpen en die – hoe gek hij ook deed – bij hem bleven, ging hij zich hechten aan de meest vertrouwde begeleiders, kon zo steeds meer aan en vertoonde steeds minder probleemgedrag. In dit voorbeeld ontwikkelde Kees zich van de eerste fase (puur zijn impulsen volgen) naar de tweede fase, doordat begeleiders een gehecht-

faamde peuterpuberteit; de fase van ‘ik ben twee en ik zeg nee’. Ook onder volwassen cliënten herkennen we dit gedrag: eigenwijs, opstandig, het zelf willen bepalen, terwijl je als begeleider ziet dat iemand overmoedig is. Deze fase is per definitie een egocentrische fase: men kan zich nog niet verplaatsen in anderen, de wereld wordt beleefd vanuit het eigen ik. Als begeleider is dat belangrijk om te weten. Je kunt nog geen beroep doen op inleving of een moreel besef, noch op zelfbeheersing. Tot en met de derde fase ben jij als begeleider degene die de regie heeft. Klik 8 2020 | www.klik.org

026-029_KLIK08_ART03.indd 27

28-10-20 14:52

emotioneleontwikkeling

Je voorkomt probleemgedrag door aan te sluiten bij het emotionele functioneren van cliënten

Alleen samen kan ik een klusje aan

Jij bepaalt het speelveld, waarbinnen je ruimte geeft aan de cliënt om te experimenteren en het zelf te bepalen. Dit staat soms haaks op de visie van een instelling, waar eigen regie en autonomie kernwoorden zijn. Maar als iemand dat niet aankan? Dan raak je beiden gefrustreerd: de cliënt wordt overschat en de begeleider begrijpt niet waarom de cliënt zo hopeloos is. De SEO van Roy liet het meest de 3e fase zien en dat is een stuk lager dan zijn verstandelijk functioneren. Tot nu toe probeerden begeleiders Roy bij te sturen door hem inzicht in zijn eigen gedrag te geven. Roy werd daar alleen maar nog opstandiger van, omdat hij iets moest dat hij niet kon. Het team luistert nu naar hem, zonder met hem in discussie te gaan. Ze proberen te ontdekken wat voor hem belangrijk is (zijn eigen ‘ik’ zien, erkenning geven), maar bieden ook meer structuur (zo gaat het hier). Er kwam nog iets opmerkelijks naar voren uit de SEO. Roy scoorde op een paar domeinen in de 1e fase. Hij voelde

ren, zoals de boter aangeven voor hij er om kan vragen. Hiermee laat je voelen: ik zie jou, ik zie wat jij nodig hebt en ben er voor jou.

Verstoringen Fase 2 en fase 3 zijn in mijn ogen de moeilijkst te begeleiden fasen, zeker als een cliënt die fase in zijn jeugd niet op een positieve manier heeft doorlopen. Je ziet dan verstoringen: u In fase 2 kan een cliënt je als begeleider claimen of juist niets van je willen weten. Hij vindt je zwakke plekken feilloos en is (verbaal) waarschijnlijk een stuk sterker en slimmer dan een 2-jarige. u In fase 3 heb je te maken met een opstandige peuter, maar dan in een groot lijf. De wereld draait om hem en je wordt voor rotte vis uitgemaakt, hoe je ook je best doet. Juist dan heb je houvast aan het begrijpen van de peuterfase en de aanpak die daar bij hoort. En doe vooral geen beroep op vaardigheden uit de 4e fase.

Jij bepaalt het speelveld, waarbinnen je ruimte geeft om te experimenteren zich niet veilig in de wereld. Hij had het gevoel dat hij niet welkom was en alles alleen moest oplossen. Dit betekende dat begeleiders meer nabijheid moeten bieden. Niet te lang alleen op zijn kamer zitten en, ook als hij je afwijst, toch laten weten dat je er bent. Zien wat hij nodig heeft, ook in heel kleine dingen en dat al bieden voor hij gaat moppe-

Impulsen leren beheersen In die 4e fase, de identificatiefase, wordt de wereld groter en worden gelijken (medecliënten, vrienden) belangrijk. Je kunt daar mee overweg, omdat je leert je te verplaatsen in een ander, omdat je er gevoel voor krijgt wat goed is en wat niet, omdat je je aan regels kunt houden en im-

pulsen leert beheersen. Tot en met de derde fase kon een kind dat allemaal niet. Dat gaf niet, want de opvoeder was altijd in de buurt. Nu wordt er, los van de opvoeder, met vriendjes gespeeld. In deze fase ontwikkelt een kind ook schaamte en schuldgevoel; emoties die gedrag reguleren. Bij cliënten zien we soms dat zij op bepaalde gebieden wel in de 4e fase scoren (omgaan met eigen lichaam, met gelijken), gebaseerd op weten wat gewoon is en erbij willen horen. Maar andere domeinen (zoals angsten, agressieregulatie) blijven dan achter. Daar moet je je begeleiding op richten. De laagste fasen gaan voor. In de begeleiding van de vierde fase leef je voor en zeg je voor hoe het werkt in het sociale verkeer. Bijvoorbeeld: ‘Sven is nu boos op jou, omdat jij dat en dat gezegd hebt, misschien kun je even naar hem toegaan en sorry zeggen’. In deze fase kun je ook een beginnende eigen verantwoordelijkheid geven. In fase 5, de fase van de realiteitsbewustwording, wordt alles wat in de vierde fase in gang gezet is, verdiept. Pas hier mag je verwachten dat er sprake is van een intern geweten, dat een cliënt kan praten over wat er gebeurd is, en daarin zijn eigen rol ook ziet. De begeleiding wordt steeds meer coachend en inzichtgevend. Emotioneel gezien is dit een vrij rustige fase. Dat verandert in de 6e fase, de fase van de tweede socialisatie. De socialisatie vindt nu plaats in de groep van leeftijdsgenoten. Deze groep onder-

Klik 8 2020 | www.klik.org

026-029_KLIK08_ART03.indd 28

28-10-20 14:52

29 Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

N maal of sto nis? Je stapt ’s ochtends de deur uit om naar je werk te gaan. Als je net in de auto zit, vraag je je ineens af of je de voordeur wel op slot hebt gedraaid. De ene keer rij je gewoon weg om er vervolgens de hele dag niet meer aan te denken. Een andere keer ga je toch nog snel even kijken en voelen. Om dan te ontdekken dat de deur gewoon keurig op slot zit.

scheidt zich vaak met bepaalde kleding, muziekkeuze en opvattingen. In de 7e fase, de tweede individuatiefase, kan de jongere dat achter zich laten en eigen individuele keuzen maken hoe hij zijn volwassen leven wil inrichten.

Wat heb je aan SEO? Als je gaat zien welk emotioneel niveau er achter bepaald gedrag zit, kun je veel relaxter begeleiden. Je verwachtingen worden reëler. Hoe is het nu met Roy? Aanvankelijk was er wantrouwen bij Roy: Waarom waren de begeleiders ‘aardiger’? Moesten ze iets van hem? Het gaat met vallen en opstaan, maar begeleiders vinden hem opener. “Ik heb laatst samen met hem zijn band geplakt en we hadden echt plezier. Eigenlijk is het best een lief joch.” Dat is wat je met aansluiten op het emotionele functioneren bereiken kunt. | Hilde Zevenbergen is orthopedagoog en trainer bij Wisian.nl, onder meer over werken met SEO. De personen op de foto’s komen niet in dit verhaal voor. Met dank aan Bert, Derk en Eveline voor het poseren.

Welke begeleiding bij welke fase? u Fase 1: overnemen, nabij zijn; u Fase 2: een gehechtheidsrelatie opbouwen door sensitief en responsief zijn; u Fase 3: erkennen van eigen ik en ruimte geven, maar binnen de kaders die de begeleider bepaalt; u Fase 4: voorleven en voorzeggen; u Fase 5: coachen op inzicht.

Iedereen zal dit af en toe wel eens meemaken. Sommige mensen hebben dit soort gevoelens meerdere keren per dag, zoals Harry. Hij is een man met een licht verstandelijke beperking, die zelfstandig woont, met een paar uur per dag zorg. Harry zijn baas begint steeds meer te mopperen, omdat hij te laat komt op zijn werk. Daarbij krijgt hij het werk ook steeds moeilijker af. Harry zet pakketten in elkaar voor tuinbenodigdheden. Zijn begeleidster vindt inderdaad ook dat hij ’s ochtends wel erg veel tijd nodig heeft om zich klaar te maken. Om 7 uur staat de wekker, maar alsnog lukt het hem niet om om 9 uur de deur uit te gaan. De begeleidster besluit Harry ’s ochtends eens extra in de gaten te houden. Dan blijkt dat Harry veel dezelfde dingen meerdere keren achter elkaar doet. Zo wast hij bijvoorbeeld zijn gezicht wel vijf keer. Als de begeleidster probeert hem wat meer tempo te laten maken, wordt Harry erg boos. Ook gaat hij daarna gewoon door met de handelingen die hij aan het doen was. Zo gaat het ook op zijn werk: steeds moet hij controleren of echt alles erin zit. Wat Harry heeft, heet een dwangstoornis. Het verschil met een gedachte als ‘ is mijn voordeur wel op slot’ is overduidelijk. Harry heeft elke dag van de week deze klachten, op meerdere momenten van de dag. Hij kan het gevoel van controle niet onderdrukken en herhaalt daarom keer op keer de handeling. Als je hem probeert te stoppen, wordt hij boos. De handeling om zichzelf te controleren moet hij namelijk doen, anders gaan de gedachten niet weg en wordt hij angstig. Dit heeft een grote invloed op zijn dagelijks leven. Een dwangstoornis is maar een van de vele voorbeelden van een psychiatrische stoornis, waarin je jezelf misschien nog kan herkennen. Gelukkig hebben we niet allemaal een psychiatrische diagnose. Soms is gedrag gewoon een normale reactie. Als je bijvoorbeeld afgeleid wordt door een huilend kind, weet je even niet meer of je de voordeur op slot hebt gedraaid. Het verschil tussen ‘normaal’ en een stoornis is een glijdende schaal en het is soms moeilijk te bepalen wanneer het niet meer normaal is. Bij Harry is het duidelijk; hij lijdt onder zijn controledwang en kan niet meer goed functioneren. Dat zijn binnen de psychiatrie belangrijke stelregels. Houd dat maar gedachten als je de voordeur weer eens controleert.

Klik 8 2020 | www.klik.org

026-029_KLIK08_ART03.indd 29

28-10-20 14:52

30 verschenen Op je blauwe ogen Verbinden en vertrouwen zijn steeds terugkerende thema’s in de zorg. Hoe maak je contact en leer je deze waarden toe te passen? Je leert dit in de persoonlijke verhalen en eerlijke ervaringen uit het boek ‘Op je blauwe ogen’. Het nieuwe boek ‘Op je blauwe ogen’ is voor zorgverleners in de gehandicaptenzorg en ggz één en al herkenning. Het leert je dat je niet de enige bent die wel eens fouten maakt en waarbij het niet lukt om contact te maken met cliënten. Zo staat het boek voor leerlingen vol met voorbeelden van de nodige zelfreflectie. Ervaringsdeskundigen en medewerkers met verschillende achtergrond en opleiding beschrijven hun persoonlijke ervaringen, hun kwetsbaarheid en hun positieve momenten. Aan de hand van hun leermomenten leer je bewuster te kijken naar hoe je je verbindt met clienten en hun vertrouwen wint. Zo ontdek je hoe de zorg beter kan. Medeauteur Judith Coolen beschrijft zo’n leermoment: “In een gesprek vertelde een client dat ze overwoog om haar medicatie af te bouwen. Ik schrok. Het ging net zo goed met haar. Ik legde haar uit dat ik het niet verstandig vond, dat het naar mijn mening juist zo goed met haar ging.” Inhoudelijk gezien klinkt dat plausibel, schrijft Judith, en “gelukkig was ze het met mijn uitleg eens. Nou, daar hadden we het toch goed over kunnen hebben samen, dacht ik nog. Echter ik zag iets heel belangrijks over het hoofd. Een aantal weken later liep het contact anders. Ze was negatiever in haar uitspraken.” Toen Judith vroeg hoe het ging met het innemen van haar medicatie, “keek ze even weg en voordat ze iets zei voelde ik al in mijn lijf wat er speelde: ze was ge-

stopt met de medicatie. Ik vroeg haar ernaar en ze beantwoordde bevestigend. ‘Iedereen zei tegen me dat ik beter niet kon stoppen, maar ik wilde het toch proberen, dus dan maar stiekem.’ Wat baalde ik ontzettend van mezelf. Ik had wel naar haar geluisterd, maar haar niet echt gehoord in haar wens.” Ze kreeg zo niet alleen een les in goed luisteren, maar leerde de kracht van oprecht sorry zeggen wanneer je als hulpverlener een misstap zet: “En ik leerde nog iets, namelijk dat je wanneer je goed in het contact en de samenwerking zit, je daar ook weer snel in kunt terugkeren nadat er iets lastigs heeft gespeeld.” Juist de eerlijke verhalen in deze uitgave helpen zorgverleners vooruit. De auteurs pretenderen niet alle wijsheid in pacht te hebben. Zo beschrijven ze nuchter de valkuil die IWAB heet, soldatentaal voor: Ik weet alles beter. Het is ook van toepassing op een hulpverlener die alles (beter) denkt te weten. Terwijl het nodig is om kritisch naar jezelf en je werk te kijken, waar dit boek je zeker bij op weg helpt. Het boek is opgedragen aan Bregje Dieden. Midden in haar krachtige inzet voor mensen met een beperking kwam er een abrupt einde aan haar leven. De thema’s in dit boek gingen haar ter harte en ze wilde niets liever dan deze concreet handen en voeten geven. Ze had eens zelf het idee om er een boek over te schrijven. Het boek ligt er alsnog en haar naam is er aan verbonden. | Anne-Marie Klaassen

Ondersteunde communicatie De Nederlands-Vlaamse afdeling van de International Society for Augmentative and Alternative Communication heeft een vernieuwde leidraad ondersteunde communicatie gelanceerd. Deze is te downloaden op www.isaac-nf.nl/congres-isaacnf-2020.

Relationeel werken

Het boek Verhalen uit de leefgroep. Beweging-als-houvast in de jeugdzorg gaat over de relationele manier van werken die aansluit bij de eigen mogelijkheden en interesses van kinderen en jongeren met ‘moeilijk’ gedrag. Carine C.W.M. Heijligers en Anna M.T. Bosman beschrijven en analyseren aanknopingspunten voor verandering van escalerend gedrag. Uitgeverij Gompel&Scavina, prijs € 21.

Prikkels!

Het gratis eenmalige tijdschrift Prikkels! wil meer bekendheid geven aan het vakgebied van Sensorische Informatieverwerking. Hierin vertellen SI-specialisten en wetenschappers over zintuiglijke prikkelverwerking. Ze gaan in op de praktijk, de wetenschap erachter en belichten de ontwikkelingen binnen het specialisme. Alles is te lezen op www.prikkeltijdschrift.nl.

Placemat Adviespunt Zorgbelang heeft 2 placemats ontwikkeld met daarop informatie over de cliëntenvertrouwenspersoon. Er is een versie voor mensen met een verstandelijke beperking, en een versie voor mensen met een psychogeriatrische aandoening. Deze zijn te downloaden via www.dwangindezorg.nl/wzd/bijeenkomsten/bijeenkomsten-voor-clienten/placemat.

Op je blauwe ogen. Verbinden & vertrouwen in de zorg. Door Jac de Bruijn, Judith Coolen, Marijke Doevendans (redactie). Uitgeverij SWP, prijs € 21,90.

Klik 8 2020 | www.klik.org

030-030_KLIK08_VER.indd 30

28-10-20 14:51

volgendeklik

Klik 9 van 2020 verschijnt 11 december en heeft als thema Autisme

Verder in Klik 9 Ethicus over coronabeperkingen die cliënt in relatie hindert // Kunst als leerproject voor inclusie // Beweegmethode Ronnie Gardiner bij hersenletsel // Fotografie als dagbesteding en opleiding voor cliënten // en de columns van de Seksuoloog, Gedragskundige, Dokter en Persoonlijk.

colofon Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg 49e jaargang, nummer 8 grote foto omslag Redmar Kruithof www.klik.org Redactie Tjitske Gijzen Postbus 545, 3990 GH Houten Telefoon 06-24207476 E-mail gijzen@prelum.nl Aan dit nummer werkten mee Mariët Ebbinge, Ruth Eppink, Fenne van den Hoogenband, Anne-Marie KLaassen Uitgave Prelum Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv, www.colorscan.nl Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782 De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van

artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming. Abonnementen Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060 Mailen naar: klantenservice@klik.org Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 545, 3990 GH Houten Klik Compleet € 171,50 Klik Print Only € 157,50 Klik Online Only € 141,00 Klik Privé € 97,00 Klik Privé Online € 88,00 Student Online € 44,00 Proefabonnement € 31,50 Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org *Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan

klikwijzer klikwijzer advertentie

schriftelijk of per mail tot drie maanden voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden Advertenties Demani Sales in Didam Debbie van den Dool Telefoon 0316-227155 E-mail info@demani.nl Kennispockets Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 20, inclusief BTW en verzendkosten. Kijk op www.klik.org/kennispockets Thema’s Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 13,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW.

Aanbiedersvan vanproducten producten Aanbieders Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk of ofdiensten dienstenin inde deverstandelijk verstandelijk gehandicaptenzorg gehandicaptenzorg gehandicaptenzorg

advertentie advertentie

Cursusadvies advies Cursus Cursus advies

Vakantie Vakantie Vakantie

Mieke Janssens Trainingsbureau Concrete Coaching Snowviewlodge Snowviewlodge Snowviewlodge Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda Medendorf23, 23,BB–B––4760 4760Büllingen Büllingen Medendorf Medendorf 23, 4760 Büllingen T 06-21215815 T 00 32 474 244688 TET00miekejanssens@concretecoaching.eu 003232474 474244688 244688 Einfo@snowviewlodge.be info@snowviewlodge.be EIEinfo@snowviewlodge.be www.concretecoaching.eu www.snowviewlodge.be II Iwww.snowviewlodge.be www.snowviewlodge.be Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft GroepsaccommodatieininindededeArdennen Ardennen Groepsaccommodatie Groepsaccommodatie praktijkgerichte workshops enArdennen teamtrainingen in de Verstandelijk Aangepastegroepsaccommodatie groepsaccommodatievoor voor Aangepaste Aangepaste groepsaccommodatie voor Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek. 20 pers. in de Belgische Ardennen 2020pers. pers.inindedeBelgische BelgischeArdennen Ardennen

Stichting Arie van Wijngaarden Postbus 72, 2160 AB Lisse Stichting Arievan vanWijngaarden Wijngaarden Stichting Stichting Arie Arie van Wijngaarden T Postbus 0252 414 702 72, 2160 AB Lisse Postbus Postbus72, 72,2160 2160AB AB Lisse Lisse E info@stichtingarievanwijngaarden.org 0252414 414702 702 TTT0252 0252 414 702 I www.stichtingarievanwijngaarden.org info@stichtingarievanwijngaarden.org EEEinfo@stichtingarievanwijngaarden.org info@stichtingarievanwijngaarden.org Iwww.stichtingarievanwijngaarden.org www.stichtingarievanwijngaarden.org IIwww.stichtingarievanwijngaarden.org Stichting Arie van Wijngaarden stelt jaarlijks voor kleinschalige doelen een Arie bedrag beschikbaar, dat het oordeel van het Stichting vanWijngaarden Wijngaardenstelt steltnaar jaarlijks voorkleinschalige kleinschalige Stichting Stichting Arie Arievan van Wijngaarden stelt jaarlijks jaarlijks voor voor kleinschalige bestuur bijdraagt aanbeschikbaar, de integratiedatennaar acceptatie van mensen doelen een bedrag het oordeel vanhet hetmet doelen doeleneen eenbedrag bedragbeschikbaar, beschikbaar,dat datnaar naarhet hetoordeel oordeelvan van het een verstandelijke handicap in de samenleving. Alleen schriftelijke bestuur bijdraagt aan de integratie en acceptatie van mensen met bestuur bestuurbijdraagt bijdraagtaan aandedeintegratie integratieenenacceptatie acceptatievan vanmensen mensenmet met aanvragen worden behandeld. een verstandelijke handicap in de samenleving. een eenverstandelijke verstandelijkehandicap handicapinindedesamenleving. samenleving.

Adverteren in de Klikwijzer? Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,exclusief btw.

MiekeJanssens Janssens Mieke Mieke Janssens TrainingsbureauConcrete ConcreteCoaching Coaching Trainingsbureau Trainingsbureau Concrete Coaching Hattasingel148, 148,3066 3066HH Rotterdam Hattasingel Hattasingel 148, 3066 HHHHRotterdam Rotterdam 06-21215815 TTT06-21215815 06-21215815 miekejanssens@concretecoaching.eu EEEmiekejanssens@concretecoaching.eu miekejanssens@concretecoaching.eu Iwww.concretecoaching.eu www.concretecoaching.eu Tom Gravestein IITFG, www.concretecoaching.eu T 0651786223 leren,morgen morgentoepassen! toepassen!Behandeling, MiekeJanssens Janssens auteur geeft EVandaag gravestein@hetnet.nl coaching metenenen video, Vandaag Vandaag leren, leren, morgen toepassen! Mieke Mieke Janssens isisisauteur auteur geeft geeft workshopsenenenteamtrainingen teamtrainingen Verstandelijk I praktijkgerichte www.contactcirkels.nl Scholing eninininmethodisch werken praktijkgerichte praktijkgerichte workshops workshops teamtrainingen dededeVerstandelijk Verstandelijk Gehandicaptenzorg,gebaseerd gebaseerdopopopactuele actuelebegeleidingscasuïstiek. begeleidingscasuïstiek. Gehandicaptenzorg, Gehandicaptenzorg, gebaseerd actuele begeleidingscasuïstiek.

Neem contact op met Eelke Verschuur T rdgKompagne 030 2844844 rdgKompagne rdgKompagne E info@eelkeverschuur.nl 088031 0310310 0310 TTT088 088 031 0310 I www.eelkeverschuur.nl E info@rdgkompagne.nl EE info@rdgkompagne.nl info@rdgkompagne.nl www.rdgkompagne.nl IDe I Iwww.rdgkompagne.nl www.rdgkompagne.nl leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en Communicatiehulpmiddelen, pc/tabletaanpassingen,spelmaterialen, spelmaterialen, Communicatiehulpmiddelen, Communicatiehulpmiddelen, pc/tabletaanpassingen, pc/tabletaanpassingen, spelmaterialen, timers, ADL hulpmiddelen, computeren iPad-aanpassingen, interactief snoezelen en oogbesturing. Ook leren communiceren voor interactief interactiefsnoezelen snoezelen enenoogbesturing. oogbesturing. Ookleren lerencommuniceren communicerenvoor voor kauwsieraden, Joyk poppen en meer. Ook laagontwikkelingsniveau. ontwikkelingsniveau. laag laag ontwikkelingsniveau.

Debbie van den Dool: E debbie@demani.nl T 0316 227155

Klik 8 2020 | www.klik.org

031-031_KLIK08_VOLG.indd 31

28-10-20 14:51

Vanzelfsprekend worden onze nascholingsdagen

coronaproof georganiseerd!

Vrijdag 15 januari

Masterclass beroepsgeheim in de gehandicaptenzorg Tijdens deze masterclass wordt u in één dag geïnformeerd over de ins en outs rondom het beroepsgeheim in de gehandicaptenzorg. Meer info: medilex.nl/beroepsgeheimvb

Woensdag 20 januari

Ongeremde daden Mensen met een verstandelijke beperking vertonen regelmatig grensoverschrijdend gedrag. Dilemma’s en gevoelige vraagstukken maken hulpverlening ingewikkeld. Weet u adequaat te reageren en goede hulpverlening te bieden? En hoe voorkomt u recidive na detentie? Meer info: medilex.nl/ongeremdedaden

11 en 12 februari

Cursus: Help! Mijn lijf doet raar!

Oestrogeen Testosteron Startdatum: 10 maart

Tijdens deze tweedaagse cursus leert u alles wat u moet weten over de hormoonverandering bij zowel mannen als vrouwen met een verstandelijke beperking. Meer info: medilex.nl/overgangvb

8-daagse opleiding Wzd-functionaris gehandicaptenzorg Na deze opleiding heeft u voldoende kennis en inzicht om te kunnen voldoen aan de eisen die worden gesteld aan de Wzd-functionaris en bent u volledig toegerust om de verantwoordelijkheid te nemen inzake onvrijwillige zorg bij cliënten. Meer info: medilex.nl/wzd-gehandicaptenzorg-maart2021

Startdatum: 12 maart

Maximaal 24 deelnemers!

PE-punten!

7-daagse opleiding Psychiatrie in de gehandicaptenzorg Tijdens zeven interactieve dagen wordt uw kennis over diverse psychiatrische ziektebeelden bij mensen met een verstandelijke beperking vergroot. Na deze opleiding heeft u veel praktische handvatten voor het signaleren van en omgaan met psychiatrische problematiek bij uw cliënten. Meer info: medilex.nl/opleidingpsychiatrievbmrt21

PE-punten!

030-6933887 | info@medilex.nl | www.medilex.nl

002-032_KLIK08_ADV.indd 32

28-10-20 14:45