Issuu

september 2021

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

FOTOREPORTAGE

Plezier op de MATP-sportclub

ÉÉN PAAR HANDEN BIJ PERSOONSGERICHTE ZORG

Kwetsbare jongeren

Niet vermijden, maar begeleiden UITBUITING SIGNALEREN EN VOORKOMEN FRISSE BLIK IN EEN CRISISSITUATIE

Lukt het allemaal..? hoe was j e dag?

e Wat ete n w? g van daa Z ij n h a n ds e r n o g ch o e n tjes?

sj e h et taxibu hte n ! c a staat te w wij zijn naar de fysio

zal i k b o o ds c h d e kom e n be appe n zo rg e n ?

we helpen je graag ! ! " #

# ! ! # " ! " !

Ga naar Jumbo.com/zorg

ditnummer

20 Persoonsgerichter werken door ‘Eén paar handen’

Voelsprieten MATP: sportplezier ook bij ernstige beperkingen

Frisse blik in een crisissituatie

Rubrieken 4

Klik Actueel Inclusief onderzoek | meetinstrument bij PMT | Zorgtechnologie op maat 7 Ontvangen reacties Echt gebeurd 15 Persoonlijk Schelden

21 Seksuoloog Kallmann-syndroom 22 Teamvergadering Verwanten in de woongroep 24 Gedragsdeskundige De invaller inwerken

27 Dokter Een lastig probleem 28 Verschenen Autisme en probleemgedrag | Triple C | Programma Perspectief 31 Volgende Klik | Colofon

cogedrag

Thema: Kwetsbare jongeren en seksueel risi

Signalen van uitbuiting leren herkennen Jongeren met een licht verstandelijke beperking zijn kwetsbaarder voor mensenhandel, omdat ze makkelijker te beïnvloeden zijn en moeite hebben hun gedrag te overzien. Om signalen van uitbuiting te herkennen kun je de videobox ‘LVB en Mensenhandel’ van Koraal gebruiken. Maar is het risico echt zo groot? Uit onderzoek onder 61 kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking en een intensieve hulpvraag blijkt dat een aanzienlijk percentage van deze groep online seksuele risico-ervaringen heeft.

“Bij ons hangen niet alleen drugsdealers maar ook wel eens loverboys bij de woningen, die proberen om kwetsbare meiden te verleiden met hen mee te komen. Om ze daar weerbaar tegen te maken en te beschermen is lastig, we kunnen ze ook moeilijk de hele dag binnenhouden.” Een zorgverlener die ik sprak in de voorbereiding op het thema van deze Klik vatte samen waar de uitdagingen liggen in het begeleiden van jongeren met een licht verstandelijke beperkingen. En dan beperken de bedreigingen van misbruik zich niet alleen tot de straat, maar ook tot in de telefoon van de jongere. Als begeleider moet je vele voelsprieten hebben om ook de digitale ‘niet pluis’-signalen van cliënten op te pikken en met hen in contact te blijven. Dat begint met een goede ‘klik’, de kern van het vak van begeleiders in de verstandelijk gehandicaptenzorg. Lot de Swart beschrijft in deze Klik een mooi voorbeeld van die verbinding (pagina 24) en vertelt hier ook over op het jubileumcongres van Klik. Op 1 oktober vieren we namelijk dat we alweer 50 jaar kennis delen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking. Kom je ook (op locatie in Amersfoort of online) ons vak vieren en inspiratie opdoen voor die klik; die zo belangrijk is in de ondersteuning? Schrijf je dan in via www.klik.org/studiedagen. | Tjitske Gijzen, redactie Klik

klikactueel

Onderzoek

Cabriotraining Onderzoeker bij Disability Studies in Nederland Sofie Sergeant werkte vier jaar lang samen met LFB-ervaringsdeskundige Henriëtte Sandvoort. Uit deze samenwerking kwam de Cabriotraining voort, een pakket met coaching en training voor inclusieve onderzoeksteams. De hobbelige weg hiernaartoe beschrijft Sergeant in haar proefschrift ‘Working Together, Learning Together’. Sofie merkte dat de term inclusief onderzoek wel steeds meer wordt gebezigd, maar dat de mensen met een beperking nog erg vaak als deelnemer fungeren en niet als collega-onderzoeker aan de slag zijn in de teams. Sofie en Henriëtte ontdekten dat de samenwerking binnen inclusieve onderzoeksteams niet altijd evident is. Teams struggelen vooral over het hoe van de samenwerking: hoe kan je ieders talent inzetten, hoe kan je communiceren en het onderzoek uitvoeren zodanig dat elk teamlid voluit kan meedoen? De Cabriotraining, bestaande uit zes modules, kan hierbij helpen. | Meer over het onderzoek vind je op www.klik.org, zoek op ‘Cabriotraining’. Klik 6 2021 | www.klik.org

Psychomotorische therapie werkt bij mensen met lvb FRUSTRATIES IN KAART BRENGEN BIJ CLIËNTEN

Psychomotorische therapie (PMT) wordt veel ingezet in de zorg voor mensen met een licht verstandelijke beperking (lvb) en bijbehorende problematiek, zoals agressief gedrag. Maar wetenschappelijke onderbouwing ervan ontbrak nog grotendeels. Daar heeft psychomotorisch docent Tina Bellemans met haar promotieonderzoek verandering in gebracht. Ze ontwikkelde ook een PMT-meetinstrument. In haar proefschrift beschrijft Tina Bellemans een literatuurstudie, een onderzoek onder psychomotorisch therapeuten en ervaringen van cliënten met de methode. Met PMT leren cliënten met een lvb en bijbehorende problematiek herkennen wat er in hun lichaam gebeurt als ze boos worden of gefrustreerd raken. Ze krijgen interventies die zorgen dat de boosheid of agressie weer zakt. Vaak zijn dit lichaamsgerichte oefeningen (zoals ademhalingstechnieken) of bewegingsgerichte oefeningen (weglopen uit een situatie, sporten). Uit interviews met cliënten bleek dat de oefeningen goed werken. Tijdens gesprekken met psychomotorisch therapeuten viel het Bellemans op dat de therapeuten het een groot gemis noemden dat er geen instrumenten zijn voor het meten van het interoceptief bewustzijn bij mensen met een lvb. Dit bewustzijn is de vaardigheid om lichamelijke verschijnselen op te merken, die horen bij emoties, bijvoorbeeld

een snelle hartslag bij opwinding. Bellemans ontwikkelde en onderzocht daarom de werking van een nieuw meetinstrument: een vragenlijst die in samenwerking met cliënten tot stand kwam. Het instrument draagt de naam Boosheid Lichamelijke Signalen Interview – verstandelijke beperking’, afgekort BLSI-vb. Het instrument kan het interoceptief bewustzijn bij boosheid in kaart brengen bij mensen met een lvb in onderzoek en de klinische praktijk. Als docent hoopt Bellemans de inzichten van haar promotieonderzoek te kunnen toepassen in de onderwijsprogramma’s voor PMT. | Lees meer over het onderzoek ‘Psychomotor therapy in people with mild intellectual disabilities or borderline intellectual functioning: What do you feel when you are angry?’ waarop Tine Bellemans aan de Radboud Universiteit in Nijmegen promoveerde, in een langer artikel op www.klik.org, zoek op ‘PMT’.

‘Met psychomotorische therapie leren cliënten herkennen wat er in hun lichaam gebeurt als ze boos worden of gefrustreerd raken’

klikactueel

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

Technologie

Toolkit EMB&ICT

fotografie ASVZ

Zelf je lievelingsmuziek aanzetten of meehelpen in de keuken. Voor iemand met een ernstige meervoudige beperking is dat niet vanzelfsprekend. De Toolkit EMB&ICT, ontwikkeld bij Bartiméus, laat zien dat er toch best wel wat mogelijk is.

Zelf rijden dankzij zorgtechnologie op maat Bij zorgaanbieder ASVZ is sinds kort Zorgtechnologie op Maat actief, een initiatief dat technologische oplossingen bedenkt op hulpvragen. Het idee komt van ergotherapeut Brenda Barbier en Tanja Dekker van ASVZ’s expertisecentrum Eureka. Cliënte Nancy die in een rolstoel zit, ontdekte onlangs de meerwaarde van het initiatief. Nancy moest tot voor kort altijd geduwd worden door een begeleider. Zelf rijden kon ze niet. ASVZ keek hoe ze Nancy en haar medebewoners in de woning aan de Touwbaan in Sliedrecht meer eigen regie en bewegingsvrijheid konden geven. Ze kwamen uit bij het AKKA-plateau, een geel plateau op wieltjes met een sensor aan de onderzijde. De sensor volgt een van tevoren uitgestippeld parcours door de woning, zwarte tape uit de bouwmarkt die op de vloer is geplakt. De rolstoel rijd je op het plateau, waarna je een grote gele knop op het dienblad van de rolstoel vastmaakt. Door die knop in te drukken, volgt het plateau de route door de woning. De knop is

als het ware het gaspedaal. Nancy beleeft veel plezier aan het zelf rondrijden. Nu heeft zíj de regie. Ter afwisseling wordt de route door de woning regelmatig aangepast. De bewoners gebruiken het AKKA-plateau dagelijks. Nancy rijdt nu zelf mee naar de keuken en krijgt bijvoorbeeld broodbeleg uit de koelkast op haar dienblad dat ze in haar tempo meeneemt. Zorgtechnologie op Maat werkt door heel ASVZ, omdat woningen van elkaar niet altijd weten waar ze mee bezig zijn. Zo voorkomen Brenda en Tanja dat iedere keer het wiel opnieuw uitgevonden wordt. | Lees meer op www.klik.org, zoek op ‘ASVZ’

De toolkit geeft aan welke producten er al zijn, onderverdeeld in categorieën: X Knoppen en schakelaars X Hulpmiddelen bij communicatie X Computergebruik X Muziek X Speelgoed. Hiervan zijn pdf’s te downloaden met informatie en daarnaast is bij elke categorie ook een video te vinden met uitleg. Met soms heel eenvoudige technologie kunnen kinderen en volwassenen met EMB meer regie krijgen, zelfstandig of samen spelen en plezier beleven, aldus Bartiméus. | Zie www.klik.org, zoek op ‘Bartimeus’ of www.bartimeus.nl/ specialistische -kennis/ict-toolkit-voor-mensen-met-een-ernstige-meervoudige-beperking-4

Klik 6 2021 | www.klik.org

ontvangenreacties

Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

Inclusief onderwijs Vrijwel gelijktijdig met Nederland werd in België in 2015 de stap naar passend onderwijs gezet die voor meer inclusie moest zorgen. Maar dat wil nog niet echt vlotten. Er is een nieuwe wet in de maak waarmee het nu wel zou moeten gaan lukken. Leerkrachten en scholen hadden gewoonweg te weinig middelen, mensen en tijd om er een succes van te maken. Waar na invoering van het zogeheten M-decreet het aantal leerlingen in het buitengewoon onderwijs (zoals speciaal onderwijs in België heet) aanvankelijke daalde, nam het de laatste paar jaar juist weer toe. Reden voor onderwijsminister Ben Weyts om een nieuw plan te lanceren, het Leersteundecreet. Dit moet in meer en betere ondersteuning voorzien voor reguliere scholen, zodat zij inclusiever kunnen worden. Er wordt geïnvesteerd in 680 extra voltijds krachten op scholen, 600 ondersteuners en 80 omkaderende functies (zoals administratie en coördinatoren), zodat de ondersteuners zich volledig op hun kerntaak kunnen richten: de ondersteuning van leerlingen en leerkrachten. Het Leersteundecreet moet ook zorgen voor maximaal 36 Leersteuncentra, die op regionaal niveau de verantwoordelijkheid voor de ondersteuning hebben. Nu is dat nog verdeeld over honderden instellingen, niet bepaald eenvoudig en doeltreffend. Overigens stelt minister Weyts dat wat hem betreft het M-decreet doorsloeg op een bepaald punt: dat elk kind met elke beperking op elk moment in elke klas in het gewone onderwijs terecht zou kunnen. “Op een bepaald moment moet je durven erkennen dat dat in de praktijk niet mogelijk is, omdat je anders geen kwaliteitsvol onderwijs kunt aanbieden voor alle andere kinderen.”

Onderzoek In Nederland concludeerde gedragseconoom Jana Vyrastekova van de Radboud Universiteit recent nog juist dat kinderen met extra ondersteuningsbehoeften meer inclusie ervaren op een reguliere dan op een school voor speciaalonderwijs. Terwijl uit eerdere studies bleek dat kinderen met extra ondersteuningsbehoeften op reguliere scholen minder vriendjes zouden hebben, vond de gedragseconoom dat appels met peren vergelijken (kinderen met en zonder ondersteuningsbehoeften) en zette voor haar onderzoek de perceptie van de leerling centraal. | Lees meer op www.klik.org, zoek op ‘Jana’

Z g en dwang Het bericht dat de Tweede Kamer dinsdag 8 juni unaniem heeft ingestemd met een reparatie van de Wet zorg en dwang (Wzd) psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten, zorgde voor veel reacties op de socials van Klik. Zo wordt nu onderscheid gemaakt tussen lichtere en zwaardere vormen van dwang, waarbij voor de lichtere niet steeds een stappenplan gevolgd hoeft te worden. Verder zijn de richtlijnen en taken van de inzet van cliëntenvertrouwenspersonen verduidelijkt en wordt dit bij de evaluatie van de wet wettelijk geïmplementeerd.

Die evaluatie moet voor eind dit jaar afgerond zijn. “Voor de cliëntenvertrouwenspersoon is het kwaliteitskader ontwikkeld. Mooi als de taken die hierin beschreven staan wettelijk verankerd kunnen worden. Dit draagt bij aan een goede rechtsbescherming van cliënten onder de Wzd.” | Annemarie Timp-Hofmans “Dat is goed nieuws! Het vereenvoudigt ook de werkwijze bij beoordeling van wilsbekwaamheid ter zake.” | Eline van Ingen Schenau

Echt Gebeurd: Op-voeding Lucas leerde ondanks zijn ernstige verstandelijke beperking netjes met een vork eten en weet wat wel en écht niet mag. Omdat hij niet kan praten, leren we hem gebarentaal en vragen door aan te wijzen. Hij heeft een uitgesproken voorkeur voor sterke smaken zoals mosterd, piccalilly en zure zult, zelfs op de vroege morgen. “Lucas wat wil je op je brood?” vraag ik bij het ontbijt. Hij wijst vleeswaren,

sandwichspread en mosterd aan. “Dat is teveel Lucas, of vleeswaren met mosterd of sandwichspread.” Hij wijst naar de vleeswaren. Ik smeer zijn brood, doe er een klodder mosterd bij en hij kijkt er verlekkerd naar. Na het eten is opeens de sandwichspread weg... en Lucas. Ik vind ze beiden terug op zijn kamer. Daar zit Lucas met een vork uit de pot te eten. | Willemieke Klaassen

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk? Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

Klik 6 2021 | www.klik.org

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Koraal Groep

Bewustwording moet seksuele uitbuiting van jongeren met een licht verstandelijke beperking voorkomen

gedrag

ico Thema: Kwetsbare jongeren & seksueel ris

Uitbuiting signaleren en voorkomen Jongeren met een licht verstandelijke beperking (LVB) worden makkelijk slachtoffer van mensenhandel, omdat ze kwetsbaar en snel te beïnvloeden zijn en moeite hebben hun gedrag te overzien. De videobox ‘LVB en Mensenhandel’ van Koraal en het Landelijk Kenniscentrum LVB bevat verschillende interviews om het bewustzijn te vergroten en signalen te leren herkennen van seksuele uitbuiting bij deze jongeren. ringen in

va p een van de t over haar er ers die vertel off ht ac sl n de video’s uit de Sara is een vaLVB en mensenhandel deobox vi de box maken we kennis met ervaringsdeskundige Sara die haar schrijnende verhaal vertelt. Sara (21) is een jonge vrouw met een licht verstandelijke beperking. Toen Sara uit huis werd gegooid door haar moeder, kwam ze weer in contact met vrienden van vroeger. Ze deed door voor leuke dingen met hen en hen te gaan werken. Zo mocht bij een van hen, ‘een werd ze onder dwang de prostitutie vriendin’, wonen. ingetrokken. Als ze weigerde, werd Later kwam ze in de dak- en thuislozenopvang terecht. Het contact met ze geslagen.

Ze was onder invloed van drugs, sliep overdag en was ’s nachts weg haar zogenaamde vrienden bleef. Alleen het karakter van ‘de vriendschap’ veranderde: Sara was blijven logeren en dat moest ze terugbetalen

Klik 6 2021 | www.klik.org

Eigendom Ook pleegde ze tegen haar wil in verschillende overvallen. Om te bena-

drukken wat haar positie was, kreeg ze een tattoo op haar arm met de naam van een van de mannen die haar als prostituee lieten werken. Zij was zijn eigendom. Na anderhalf jaar misbruikt te zijn, werd Sara aangehouden door de politie. Het was haar redding. Sara kwam in een penitentiaire inrichting terecht en moest een straf van anderhalve maand uitzitten voor de overvallen. Daarna zocht ze voor haar problemen hulp bij YIP! (Your Inner Power), een landelijk behandelprogramma dat bij Koraal wordt gegeven aan jonge mensen met een LVB en/of psychiatrische problematiek, die (vermoedelijk) slachtoffer zijn van mensenhandel en gedwongen prostitutie. Sara: “Door YIP! ben ik grotendeels van mijn trauma’s af. Ik ben er een stuk rustiger door geworden.” Persoonlijk begeleider Pepijn Op ’t Rood ondersteunt Sara. In het begin moest hij haar vertrouwen winX

9 App signaleert seksuele uitbuiting Koraal heeft in samenwerking met ervaringsdeskundigen, partners uit de jeugdzorg- en strafrechtketen, wetenschappelijk onderwijs en kenniscentra het signaleringsinstrument 11VB ontwikkeld. 11VB stelt zorgmedewerkers, leraren voortgezet speciaal onderwijs (VSO), leerplichtambtenaren en anderen die professioneel werken met jongeren met een licht verstandelijke beperking in staat om (potentiële) slachtoffers van mensenhandel en seksuele uitbuiting sneller te signaleren. Voor ouders, voogden, politie, jeugdwijkambtenaren en anderen die met jongeren te maken hebben, is een digitale quickscan beschikbaar. 11VB gaat uit van de werkwijze van loverboys en van gedragskenmerken en fysieke signalen van (potentiële) slachtoffers, al dan niet met een LVB. Het signaleringsinstrument staat menleving nog nen. “De online, zie www.11VB.nl. weinig bekend eerste week over mensenhandel was het voor Sara en seksuele uitbuiting. Het is heel moeilijk om mij te acvoor de meeste mensen een ver-vancepteren, omdat ik een man ben. Ik mijn-bed-show. Terwijl het overal kan heb haar alle tijd gegeven om mij te voorkomen: je neefje kan het overkoleren vertrouwen. Ook behandel ik men, maar ook je buurmeisje. Als we haar niet als slachtoffer, maar ga op erkennen dat het bestaat, zien we het gelijkwaardig niveau met haar om. eerder en kunnen we er echt iets teEn ik ben eerlijk geweest en heb haar gen doen.” gezegd dat de weg die ze bij YIP! Sara geeft aan dat een omgedraaid moet gaan niet makkelijk is. Ze heeft dagen nachtritme, bepaalde tattoos tijdens de therapie, maar ook in de en drugsgebruik signalen zijn die gesprekken met mij, zware momenkunnen duiden op (seksuele) uitbuiten gehad. Momenten waarop ze ting. Ook veranderd gedrag kan erop moest terugdenken aan wat haar is wijzen. Volgens Pepijn gaan meiden overkomen. Dat heeft haar pijn gedie dit overkomt vaak teruggetrokken daan. Maar ze moest er doorheen.” gedrag vertonen. “Ze nemen niet meer deel aan de normale dingen. En Signaleren ze zitten, als ze nog thuis wonen, de De hulpverleners van de dak- en hele dag op hun kamer. Ze sluiten thuislozenopvang waar Sara woonzich af voor gesprekken.” de, zagen wel dat ze zich vreemd gedroeg. Ze sliep voornamelijk overdag, was ’s nachts meestal weg en was Breken met uitbuiters voortdurend onder invloed van Is er eenmaal een vermoeden van uitdrugs. Maar als ze vroegen hoe het buiting, dan is het belangrijk om acmet haar ging, antwoordde Sara altie te ondernemen. Maar dat kan altijd: “Het gaat goed.” leen als degene die uitgebuit wordt er De hulpverleners van de dak- en open voor staat. Het slachtoffer moet thuislozenvoorziening namen daar eruit durven stappen. genoegen mee. Volgens Pepijn is dat Pepijn: “Nog niet zo lang geleden niet zo verwonderlijk. “Er is in de sawerden meiden gepaaid met kostbare f

Sara, die zelf slachtoffer was van mensenhandel, noemt een omgedraaid dagen nachtritme, bepaalde tattoos, drugsgebruik en teruggetrokken gedrag als signalen die kunnen wijzen op (seksuele) uitbuiting

Mensenhandel Mensenhandel is het werven, vervoeren, overbrengen, opnemen of huisvesten van een persoon, met gebruik van dwang (in brede zin) en met het doel die persoon uit te buiten. De (beoogde) uitbuiting is de kern van mensenhandel. Uitbuiting kan zich in de seksindustrie afspelen, bijvoorbeeld wanneer iemand onvrijwillig voor iemand anders in de prostitutie werkt, maar ook in andere economische sectoren. Het gaat dan om zulke slechte arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden, dat hierdoor mensenrechten in het geding zijn. Ook gedwongen criminaliteit valt onder mensenhandel. Ook strafbaar als mensenhandel is het met dwang werven, vervoeren, et cetera van een ander met als doel organen uit het lichaam van die ander te verwijderen. Ongeveer 5000 tot 7500 mensen worden in Nederland jaarlijks slachtoffer van mensenhandel. Een groot deel van hen is minderjarig en heeft een licht verstandelijke beperking. Deze jongeren lopen minimaal vier keer meer kans op het meemaken van seksueel geweld dan anderen. Vanwege hun beperking leidt zo’n trauma bij hen sneller tot een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Veel van hen ontwikkelen vervolgens een negatief zelfbeeld, hechtingsproblemen, traumagerelateerde klachten en/of faalervaringen op school en in contact met leeftijdgenoten. Meer informatie op www.comensha.nl

Klik 6 2021 | www.klik.org

10 cobedrag

Thema: Kwetsbare jongeren & seksueel risi

f X

Daders ge uiken soms grof geweld of dreigen ermee

dingen. Ze kregen een paar mooie schoenen of een duur parfum. Langzaamaan werden ze er op die manier ingetrokken. Nu gaan veel van die daders anders om met hun et de slachtoffers. aar arm m tattoo op h nen die haar als n ee g ee man Sara kr Ze gebruiken een van de naam van ten werken lie ee soms grof geprostitu weld of dreigen ermee. Of ze maken hun slachtoffer bang door te zeggen dat ze hun jongere broertje of zusje te grazen nemen. Dat maakt het erg lastig voor den dat er iets aan slachtoffers om de hand is, heeft Pepijn een adzich ervan los te vies: “Het allerbelangrijkste wat je maken. Ze voelen voortdurend angst kunt doen, is proberen in gesprek te voor zichzelf of familieleden.” Ook het verhaal van Sara illustreert komen en te blijven. Naast iemand blijven staan in de hoop dat zij – of hij dat dit niet makkelijk is. Zij ontweek – durft te breken met de uitbuiters. gesprekken met hulpverleners, omDaar is veel geduld voor nodig.” dat ze zich niet veilig voelde. “Ik wist Een ander advies van Pepijn is om dat het mijn dood zou zijn als ik dat zonder oordeel te zijn. “Je krijgt pas zou doen en ze me te pakken zouden het vertrouwen van mensen die workrijgen.” den uitgebuit als je hun gedrag niet De enige aan wie ze wel een deel afkeurt. Probeer er begrip voor te tovan haar verhaal durfde te vertellen was een vriendin. Maar deze vertelde nen. Alleen dan gaat iemand praten.” Het YIP!-programma dat Sara volgt het, met de beste bedoelingen, door aan een hulpverlener. De hulpverleis bijna afgerond. Ze zal over een tijdner ging het gesprek met Sara aan en je haar eigen weg gaan. In de afgeloraadde haar aan om naar de zedenpen maanden, waarin ze keihard politie te gaan. Sara deed dat, maar heeft gewerkt om haar verleden een de mensen die haar uitbuitten, kreplek te geven, is ze uitgegroeid tot gen het in de gaten. “Ik heb me er on- een jonge, zelfstandige vrouw. Ze deruit kunnen praten. Als straf sloedurft zelfs weer te dromen over haar gen ze me en moest ik ze geld geven.” toekomst. “Dan wil ik huisje, boomVoor hulpverleners, maar ook voor pje, beestje. Net als iedereen.” | docenten en begeleiders die vermoe-

Klik 6 2021 | www.klik.org

Videobox De videobox bestaat uit vijf delen. In de eerste video is Sara aan het woord. In de tweede vertelt Paula, de moeder van een slachtoffer, over de signalen. Yassin Dagdag spreekt in de derde over daderschap. Bijzonder hoogleraar kennisontwikkeling LVB aan de Universiteit van Amsterdam, Xavier Moonen, gaat in de vierde video nader in op slachtoffers met een licht verstandelijke beperking. Tot slot geeft Herman Bolhaar, nationaal rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen, in de laatste video een overzicht van deze problematiek in Nederland. De eerste twee video’s zijn inmiddels uitgebracht. De komende maanden verschijnen de andere drie. De videobox is opgenomen in het kennisaanbod van De Mensenhandel Academy van CoMensha. CoMensha is het landelijke, onafhankelijke expertise- en coördinatiecentrum dat zich inzet voor de belangen en rechten van slachtoffers van mensenhandel in Nederland. De organisatie geeft scholing aan professionals, zoals docenten VSO, hulpverleners en begeleiders in de verstandelijk gehandicaptenzorg, die te maken kunnen krijgen met mensenhandel. Slachtoffers van (seksuele) uitbuiting kunnen er terecht voor eerste opvang, hulpverlening en zorg. Professionals kunnen de videobox vinden via deze link: www.comensha.nl/mensenhandel-academy/jeugdzorg/. Daar staat ook informatie over andere trainingen die je op dit gebied kunt volgen.

Tekst Mariët Ebbinge Illustraties Auke Herrema

Uitleg over een videobox met ervaringen van slachtoffers van mensenhandel

Niet vermijden, maar begeleiden Online contact maken is voor jongeren net zo normaal als samen chillen op een hangplek. Van het posten van een onschuldige selfie lijkt het voor kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking (LVB) slechts een kleine stap naar het versturen van seksueel getinte berichten of beeldmateriaal. Een onderzoek van Inge Wissink en Anita Kuipers onder 61 kinderen en jongeren met LVB en een zeer intensieve hulpvraag laat dan ook zien dat een aanzienlijk percentage van deze groep online seksuele risico-ervaringen heeft.

p een ﬁlmpje op TikTok is te zien hoe een jong meisje in sexy kleding danst op een liedje van Rihanna. Het ﬁlmpje is bedoeld voor haar vriendinnen, maar kan ook door anderen worden bekeken. Het meisje is zich daar niet van bewust. Een jongen wordt door een groomer (digitaal kinderlokker) verleid om een afspraak te maken. Nog geen 24 uur na het eerste digitale contact is hij al op weg naar deze date. Hij denkt dat het om een andere jongen gaat, maar in werkelijkheid is het een volwassen man. Zomaar twee varianten van wat Inge en Anita online seksueel risicogedrag noemen. Volgens de onderzoekers zijn kinderen en jongeren met een LVB extra kwetsbaar voor dit risicogedrag. Anita Kuipers (forensisch orthopedagoog bij Pluryn): “Deze kin-

deren en jongeren hebben een intense wens om erbij te mogen horen, om gezien te worden. Daarin gaan ze heel ver en nemen ze risico’s. Uit ons onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat onder de 15- tot 18-jarigen van de onderzochte groep bijna de helft (48,5%) wel eens naaktbeelden van zichzelf heeft verstuurd naar anderen. Ze beseffen meestal niet dat de jongere die ze online lijken te ontmoeten en die hen vraagt om een ﬁlmpje van zichzelf te maken, in feite een volwassene is met verkeerde bedoelingen.”

Onderzoek De onderzoekers vonden dat het tijd werd voor een onderzoek naar online seksueel risicogedrag onder de groep kinderen en jongeren met een LVB. Een groep die, zo is gebleken, zeer actief is op het internet, maar van wie

onvoldoende bekend is wat ze daar nu precies doen. Inge Wissink (universitair docent en onderzoeker Universiteit van Amsterdam, afdeling Forensische orthopedagogiek) legt uit waarom ze dit onderwerp belangrijk vindt. “Naar online seksueel risicogedrag onder jongeren uit de reguliere populatie is het nodige (internationale) onderzoek gedaan. Maar naar hoe dat is bij kinderen en jongeren met een LVB nog nauwelijks. Dat terwijl, zoals eerder opgemerkt, deze groep heel kwetsbaar is voor beïnvloeding van anderen.” Anita, die onder begeleiding van Inge ook een scriptie schreef over dit onderwerp, geeft aan dat er nog een andere motivatie voor het onderzoek was. Zij maakt regelmatig begeleiders op haar werk mee die niet goed weten hoe ze moeten omgaan met cliënten

Klik 6 2021 | www.klik.org

12 cogedrag

Thema: Kwetsbare jongeren & seksueel risi

f X

die zich inlaten met sexting (het verspreiden en delen van naaktfoto’s en seksﬁlmpjes) of ander online seksueel risicogedrag. “Onder begeleiders bestaat veel handelingsverlegenheid met betrekking tot dit onderwerp. Onderzoek kan helpen om hun kennis te vergroten en hen over die verlegenheid heen te helpen. Een volgende stap is dat er, naast de bestaande interventies, betere instrumenten moeten worden ontwikkeld, die begeleiders helpen in het ondersteunen van cliënten op dit gebied.”

Geschokt In het onderzoek, waarvoor de gegevens in 2018 zijn verzameld, lag de focus op kinderen en jongeren die bij orthopedagogisch behandelcentrum Ambiq wonen, werken en onderwijs krijgen. Anita was daar destijds werkzaam. 61 jongeren en kinderen met een licht verstandelijke beperking uit de Zeer Intensieve Behandelgroepen in Hoogeveen en in Hengelo (Overijssel) deden eraan mee. Zij vulden allemaal een vragenlijst in. Inge en Anita hadden bepaalde – niet al te positieve – verwachtingen over de uitkomsten van hun onder-

Klik 6 2021 | www.klik.org

Jongeren die zich laten verleiden tot online risicogedrag hebben vaak een lagere zelfwaardering

deren en jongeren zonder een verstandelijke beperking. Maar omdat de groep die ze hebben onderzocht relatief klein is, kan dit niet met zekerheid worden vastgesteld. Anita: “Om dit beeld bevestigd te krijgen, is meer onderzoek nodig.”

Risicofactoren zoek. Inge: “Gezien de kenmerken van deze groep, ze zien niet snel gevaar en willen graag ergens bijhoren, is hun kwetsbaarheid groot.” Toch waren ze desondanks geschokt toen de resultaten duidelijk werden. Vooral de oudere leeftijdsgroep tussen 15 en 18 jaar gaf aan regelmatig met sexting en ander online seksueel risicogedrag te maken te hebben gehad. Bij de kinderen (9 tot 14 jaar) liggen de cijfers wat lager, maar ze zijn nog steeds hoog te noemen. Ongeveer evenveel meisjes als jongens gaven aan dat ze zich aan online seksueel getinte gedragingen hebben bloot gegeven. Anita: “Het feit dat ook jongens slachtoffer zijn van online seksueel risicogedrag is lange tijd onderbelicht gebleven.” Volgens de onderzoekers lijken de cijfers hoger uit te vallen dan bij kin-

Uit het onderzoek komt ook naar voren dat kinderen en jongeren die zich laten verleiden tot online seksueel risicogedrag vaak een lagere zelfwaardering hebben. Inge: “Dit zou erop kunnen wijzen dat kinderen en jongeren met een hogere zelfwaardering minder gevoelig zijn voor online seksueel risicogedrag. Maar dat kunnen we niet zo stevig concluderen. Het zou immers ook zo kunnen zijn dat iemand die in het onderzoek aangeeft een lagere zelfwaardering te ervaren, dit juist heeft ontwikkeld omdát hij of zij te maken heeft gehad met een nare seksueel getinte online ervaring.” Verder blijkt uit het onderzoek dat jongeren met een minder goede relatie met ouders vaker online seksueel risico-ervaringen hebben gehad. Anita: “Kinderen met een complexe relatie met hun ouders lijken minder sterk

Onderzoek naar de online seksuele risico-ervaringen van lvb-jongeren

Begeleiding

in hun schoenen te staan en zijn mogelijk gevoeliger voor aandacht van anderen. Zij laten zich wellicht eerder verleiden om bijvoorbeeld, na online contact, iemand fysiek te ontmoeten, omdat ze complimenten hebben gekregen over hun uiterlijk.” Ook leeftijdgenoten kunnen van invloed zijn. Vanuit andere studies be-

staat het beeld dat groepsdruk kan leiden tot het doen van risicovolle seksueel getinte online handelingen. Volgens Inge zou dit laatste beïnvloed kunnen worden door iemands zelfwaardering. “Hoe hoger iemands zelfwaardering, hoe minder groot de ervaren groepsdruk waarschijnlijk zal zijn.”

Interventies Make a Move In deze training leer je hoe je jongens begeleidt om gezonde keuzes te maken in hun relaties en seksualiteit. Hierdoor kun je problemen zoals (online) seksueel grensoverschrijdend gedrag voorkomen. Jouw rol en hoe jij hen kan begeleiden staan tijdens de training centraal. www.rutgers.nl/producten/make-move Girls’ Talk In deze training leer je hoe je meiden begeleidt om gezonde keuzes te maken in hun relaties en seksualiteit. Het weerbaar maken van meiden draagt bij aan het voorkomen van (online) seksuele grensoverschrijding en onbedoelde zwangerschap. Jouw rol en hoe jij hen kan begeleiden staan tijdens de training centraal. www.rutgers.nl/producten/girls-talk-0 Lief, lijf en leven Deze preventieve module geeft voorlichting aan kwetsbare jongeren vanaf 12 jaar over onder andere sexting. Zo kan de module goed werken wanneer bijvoorbeeld iemand te maken heeft gehad met seksueel misbruik als slachtoffer of als dader. www.lieflijfenleven.nl

De vraag is hoe je hiermee als begeleider om kunt gaan. Het heeft volgens de onderzoekers weinig zin om telefoontjes te verbieden. “Dan creëer je een schijnveiligheid. Op het moment dat iemand z’n telefoon terug heeft en jij er niet bent, gaat het gewoon door,” aldus Anita. Bovendien is internet onderdeel van het leven geworden, vinden de onderzoekers. Het wordt ook gebruikt voor het exploreren van iemands seksuele identiteit. Het opzoeken van de grenzen hierin is een normale, gezonde stap in iemands ontwikkelingsproces. Inge en Anita vinden daarom dat iemand die zich laat verleiden tot online seksueel risicogedrag, niet fout is. “Behalve als iemand, zonder toestemming, naaktfoto’s of ﬁlmpjes doorstuurt. Je moet duidelijk aangeven dat dit niet kan.” Maar in alle andere gevallen is iemand slachtoffer, geen dader. Een begeleider die te maken krijgt met een slachtoffer van online seksueel risicogedrag moet volgens hen daarom open staan voor hem of haar en vooral niet veroordelend zijn. Het liefst wil je voorkomen dat iemand zich ‘op glad ijs’ gaat begeven. Alleen, hoe doe je dat? Het seksuele risicogedrag speelt zich grotendeels af op een telefoon, waar de begeleider weinig zicht op heeft. Inge: “Allereerst is het belangrijk dat je uitstraalt dat online seksueel risicogedrag niet spannend of eng is, maar onderdeel van het normale leven. Verder moet je er als begeleider altijd bewust van zijn dat het kan spelen, ook al is er geen verdenking. Geef de jongen of het meisje het gevoel dat je echt wilt X

Klik 6 2021 | www.klik.org

14 cogedrag

Thema: Kwetsbare jongeren & seksueel risi

begrijpen wat ze op hun mobiel doen. Dat kan door ernaast te gaan zitten en vragen te stellen. ‘Hé, heb je eigenlijk online ook vrienden? Hoe heb je die leren kennen? Waar hebben jullie het over?’ Of: ‘Heb je de laatste tijd nog een leuke foto gehad?’” Kennis van de apps en de sociale media waarop jongeren zich begeven is natuurlijk ook belangrijk. Om er meer over te weten te komen, kun je het gebruiken als insteek voor een gesprek over online seksueel risicogedrag. Inge: “Daar kun je de jongere naar vragen: ‘Laat eens zien, wat je allemaal doet?’”

Vertrouwen Als een kind of jongere de gevolgen ondervindt van online seksueel risicogedrag, kan het er ernstig door worden beschadigd. Het voelt zich schuldig, kan er een laag zelfbeeld door krijgen en is bang dat bijvoorbeeld zijn

Investeer in een vertrouwenspersoon, die helpt het kind zich te weren tegen verleidingen Klik 6 2021 | www.klik.org

of haar foto’s overal weer kunnen opduiken. Volgens Anita zijn er verschillende interventies, zoals ‘Make a move’ (voor jongens) en ‘Girls’ Talk’ (voor meisjes), die je kunt gebruiken om het onderwerp bespreekbaar te maken (zie kader Interventies). Maar het is vaak lastig om ze zover te krijgen eraan mee te werken. Zelf is Anita daarom een voorstander van een integrale aanpak. “Als het kind of de jongere bijvoorbeeld wordt behandeld voor psychische problemen die het gedrag hebben veroorzaakt, kun je het onderwerp zijdelings aankaarten. Dat doe je op een moment dat er een vertrouwensband tussen behandelaar en kind of jongere is ontstaan.” Voor Inge en Anita is vertrouwen sowieso het kernwoord. Er is vaak een tekort aan vertrouwen in het leven van een kind of jongere met een LVB. Ze hebben dikwijls een verstoorde band met hun ouders en soms ook ten dele met begeleiders. “Er is veel roulatie onder de begeleiders, waardoor het erg moeilijk is voor deze kinderen en jongeren om een vertrouwensband met een volwassene op te bouwen,” zegt Anita. “Des te belangrijker is het om te investeren in een vertrouwenspersoon. Iemand waar een kind of een jongere altijd bij terechtkan. Dan zal hij of zij zich beter kunnen weren tegen de verleidingen van online seksueel risicogedrag.” |

Het onderzoek van Inge Wissink en Anita Kuipers naar online seksuele risico-ervaringen onder 61 kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking en een zeer intensieve hulpvraag is te lezen via www.kenniscentrumlvb.nl/tijdschrift/lvb-digitaal/.

Wat is wat? Sexting is het verspreiden en dele n van naaktfoto’s en seksfilmpjes. Sexsending is het versturen van seksueel getinte berichten of beelden van jezelf via een mobieltje. Sexsharing is het zonder toestemming doorsturen van seksueel getinte berichten of beelden naar anderen. Sextortion is het chanteren van iemand met seksueel beeldmateriaal. Grooming is het lokken via online kanalen van jongeren of kinderen met het doel seksuele handelingen met hen uit te voeren.

persoonlijk

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

Illustratie Joep Bertrams

ls coach ben ik betrokken bij een oudere vrouw met een licht verstandelijke beperking, die sinds enkele maanden bij ons in de leefgroep woont. Op haar dekbed prijkt prinses Elsa van het sprookje Frozen. Een flink contrast met de scheldwoorden die ze op ons afvuurt. “Hoer, hoer!” roept ze. Mevrouw heeft moeite met overgangen, zoals bij het uit bed komen. Ik ben gevraagd om mee te kijken, om te zien of we het wat makkelijker voor haar kunnen maken. Haar begeleidster geeft aan dat ze inmiddels gewend is geraakt aan de scheldwoorden. Ze weet dat het schelden van Bep voortkomt uit angst. Bep is nu 68 jaar en woonde altijd in Rotterdam, wat duidelijk te horen is aan haar accent. Ze heeft een behoorlijk traumatische voorgeschiedenis. Haar vader en moeder waren beiden verslaafd aan alcohol en drugs. Bep leerde al jong dat ze voor zichzelf moest zorgen. Ze heeft geen opleiding genoten en er is pas laat ontdekt dat ze een beperking heeft. Op jonge leeftijd trouwde Bep met Ari. Hij was een stuk ouder dan Bep toen ze elkaar bij haar ouders ontmoetten. In deze tijd zou je er niet meer mee wegkomen. Maar Ari nam Bep mee en zij deed het huishouden, terwijl Ari zich steeds meer in de criminaliteit

Schelden “Hoer, hoer, jij grote tyfushoer!” komt er onder een prinsessendekbed vandaan. De begeleidster reageert rustig op het schelden van deze oudere dame, omdat ze haar traumatische levensverhaal kent.

bevond. We weten inmiddels dat Bep zich moest prostitueren en zo geld binnenbracht voor het gezin. Samen kregen ze twee kinderen. Hier heeft Bep geen contact meer mee. Ze zijn beiden verslaafd en haar man Ari is overleden.

Na het overlijden van haar man raakte Bep in een depressie. Ze was volkomen vervuild toen hulpverleners haar aantroffen. Geen makkelijk leven dus, en je zou denken dat ze zich hier, op deze plek, veilig zou voelen. Niets blijkt minder

waar. Bep mist haar man verschrikkelijk. Ondanks alles wat hij haar aandeed, was er ook zorgzaamheid en een thuis. Bep wist niet beter. Het duurt lang voordat Bep haar draai in de woongroep weet te vinden. Maar haar begeleiders geven niet op. Ondanks de scheldwoorden zijn ze in staat om te zien wat Bep nodig heeft en daarbij aan te sluiten. “Hoer, hoer!” klinkt er weer vanonder het dekbed. De begeleidster doet een stap dichterbij. “Je vindt het lastig hè, om vandaag uit bed te komen, je bed is nog zo lekker warm.” Het blijft stil onder de deken na deze woorden. Deze begeleidster sluit helemaal aan bij de beleving waar Bep nog in zit. Ze gaat niet trekken om haar uit bed te krijgen, ze gaat niet duwen, ze gaat niet in op de scheldwoorden. Ze benoemt wat ze ziet gebeuren en het wordt stil. Bep luistert naar de rustige stem en kijkt dan met één oog, vanonder haar dekbed, de wereld in. “Hoer, hoer,” zegt ze nog een keer, ditmaal iets zachter. | Margreet Pereboom. Op 1 oktober geeft Margreet op het Klik-jubileumcongres een workshop over omgaan met ‘probleemgedrag’, zie www.klik.org/studiedagen

Klik 6 2021 | www.klik.org

fotoreportage Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Ruud Jonkers

Plezier op de sportclub Eén keer in de week, gedurende drie kwartier, krijgen ongeveer zes volwassenen met een ernstig meervoudige beperking bij Sportclub MOVE in Almere aangepaste sportactiviteiten aangeboden. Daarna volgt er nog een groep van zes mensen. De sportclub is een initiatief van welzijnsorganisatie De Schoor.

Klik 6 2021 | www.klik.org

Zodra docent Jolanda Gudde de deuren van Sportclub MOVE opendoet, rennen en rollen de deelnemers om het hardst naar binnen. Zo blij zijn ze dat ze weer mogen sporten, in hun geval het volgen van een circuitje van verschillende activiteiten. Jolanda, een collega en

fotoreportage

Uitleg over een trainingsprogramma voor mensen met een ernstig meervoudige beperking

‘Zo lang iemand iets beleven kan, is er iets mogelijk’

stagiairs maken hierbij gebruik van MATP, een afkorting die staat voor Motor Activity Training Program: een trainingsprogramma dat internationaal wordt toegepast en door Special Olympics International is ontwikkeld voor mensen met een ernstig meervoudige beperking. De deelnemers doen verschillende sportieve activiteiten uit het programma: X mobiliteit, X behendigheid, X raken, X schoppen, X handbewogen rolstoel, X elektrische rolstoel en X zwemmen (drijven). Bij Sportclub MOVE is geen zwembad, dus drijven is daar niet

mogelijk. Maar verder doen ze er van alles.

Succesbeleving MATP is géén competitie. Iedere

deelnemer doet de verschillende oefeningen voor zichzelf. Jolanda: “We dagen iemand uit om een oefening te doen. Het moet niet te makkelijk zijn, maar ook niet te moeilijk. Als iemand het eng of niet leuk vindt, dan hoeft het natuurlijk niet.” Het belangrijkste is dat iemand zijn persoonlijke prestaties als een succes beleeft. “Iedereen is hier altijd de beste. Als een deelnemer iets heeft gepresteerd, dan is dat voor hem of haar het hoogst haalbare. De deelnemers kunnen bijvoor-

beeld in het wandrek klimmen. Aan elke sport van het rek hangt een gekleurd lintje. De ene deelnemer komt niet verder dan de eerste sport. De andere klimt helemaal tot bovenin. Beiden kunnen een lintje aanraken en zijn goed bezig geweest.” Omdat de motorische capaciteiten van de deelnemers verschillen, worden activiteiten aangepast aan wat iemand kan. Jolanda noemt als voorbeeld een activiteit waarbij je een stapel met blikjes kan omgooien door een skippybal die aan de touwen van de ringen hangt. “Een deelnemer die kan lopen en zijn handen kan gebruiken, trekt de skippybal naar achter en laat dan los. Door de zwaai raakt de bal met f Klik 6 2021 | www.klik.org

fotoreportage Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Ruud Jonkers

f kracht de blikjes, zodat deze omvallen. Voor de rolstoelers bedachten we een variant, waarbij we de skippybal met een lintje aan de pols of vinger haken. De rolstoeler rijdt naar achter, zodat het lintje vanzelf los komt. Voor de rolstoeler maakt het geen verschil of hij de stoel zelf naar achteren verplaatst of een begeleider. Hij ervaart het als een prestatie van zichzelf.” Volgens de docent is er voor iedereen wel iets te verzinnen dat hij kan doen. “Zo lang iemand iets beleven kan, is er iets mogelijk.” Jolanda geeft het voorbeeld van een deelnemer die in zijn rolstoel ligt en zwaar spastisch is. Hierdoor kan hij zijn handen nauwelijks aansturen. “Voor hem bedachten we allerlei aanpassingen. We hangen bijvoorbeeld doekjes over een laaggespannen lijn. Met wat moeite Klik 6 2021 | www.klik.org

en hulp kan hij ze eraf trekken. Alle activiteiten bij elkaar betekenen een enorme inspanning voor hem. Aan het einde van de les zit zijn voorhoofd vol zweetdruppeltjes. Voor valide mensen lijkt wat hij doet iets kleins, voor hem is het een grootse prestatie!”

hij ernaar. Vervolgens raapte hij hem op en gooide hem terug. Nog wat later schopte hij hem terug. Zo maakte ik contact met hem en konden we een stapje verder gaan. Nu lopen we hand-in-hand het circuit van activiteiten af.” De vader van een andere deelnemer wilde eigenlijk niet dat zijn

Ontwikkeling Jolanda ziet vol trots hoe haar deelnemers zich ontwikkelen en meer kunnen op motorisch gebied. Het geeft ze meer zelfvertrouwen. “Een deelnemer liep de eerste paar keer alleen maar rondjes in de zaal. Hij deed daarbij zelf zijn sokken en schoenen uit. Af en toe gaf hij een lik aan de muur. De zaal, met alle kleurige objecten erin, moest hij in zich opnemen voor hij verder kon. Na een aantal weken rolde ik een bal naar hem toe. In het begin keek

MATP is een trainingsprogramma dat officieel onderdeel is van Special Olympics. MATP wordt beoefend in 96 landen, waarvan 31 uit Europa. Sinds 2019 is Gehandicaptensport Nederland bezig om MATP te organiseren op diverse (zorg)locaties in Nederland. Zoek op www.gehandicaptensport. nl op ‘MATP’ voor meer informatie, een filmpje en nieuws over het beweegprogramma. Meer informatie over Sportclub MOVE via move@deschoor.nl, of bekijk een filmpje op YouTube.com, zoek op ‘Move Jolanda Gudde’.

fotoreportage

klevende dartballetjes. Zijn vader was daar enorm verbaasd over.”

Corona

zoon naar de sportclub ging. Hij dacht dat zijn zoon er niet veel aan zou hebben. Bovendien is iedereen lid en betaalt daarvoor contributie. Daar had de vader ook moeite mee. Toch ging zijn zoon naar MOVE. “Toen hij hier al een tijdje bezig was, nodigden we zijn vader uit. Hij zag met eigen ogen dat zijn zoon zich had ontwikkeld. De eerste weken hing hij aan de touwen en zwaaide heen en weer. Nu deed hij ook mee aan de andere activiteiten, zoals het omgooien van de blikjes en het gooien met de zelf-

De deelnemende groepen zijn afkomstig van Triade. Deze zorgorganisatie werkt graag mee aan dit initiatief, zeker omdat door de coronatijd cliënten minder om handen hebben. Het wekelijkse bezoek aan MOVE is een welkome aﬂeiding voor hen. Om zoveel mogelijk besmetting te voorkomen, zijn alle deelnemers van één les afkomstig van één woning. Ook brengen de deelnemers hun eigen begeleiders mee. Jolanda, haar collega, de stagiairs en de begeleiders dragen allemaal een mondkapje. En als iemand klachten heeft blijft hij of zij thuis.

Gemotiveerd

de enige sportclub in Nederland die MATP aanbiedt. Mensen kunnen proeﬂessen krijgen om te kijken of het iets voor ze is. Als ze hier lid worden, krijgen ze een eigen clubshirt. Bij andere organisaties is MATP onderdeel van de dagbesteding en dus min of meer verplicht. Wij bieden deze trainingsvorm aan als sportieve vrijetijdsbesteding.” Op Sportclub MOVE zitten om die reden alleen maar gemotiveerde mensen. Elke week kijken ze uit naar hun les. “Het is het hoogtepunt van de week. Maar niet alleen voor hen. Ook de begeleiders, mijn collega, de stagiairs en ikzelf hebben veel plezier. Dan heb ik bijvoorbeeld net alle blikjes weer opgestapeld, komt er een deelnemer langs die alles weer omgooit. Dat is een grap, waar we allemaal verschrikkelijk veel lol om hebben.” |

Jolanda noemt Sportclub MOVE uniek. “We zijn voor zover ik weet Klik 6 2021 | www.klik.org

embopleiding Tekst Vilans Fotografie Bas van Spankeren

Medewerkers leren zelf zorghandelingen uitvoeren om EMB-cliënten rust te geven

Eén paar handen Je kunt lang praten over persoonsgerichte zorg, maar uiteindelijk moet je het gewoon doen, vindt directeur Susanne Krisse van De Berkelhof. Daarom leren begeleiders van EMB-cliënten hoe ze bepaalde medische handelingen en oefeningen op een veilige manier kunnen uitvoeren.

Het resultaat is een rustige, ononderbroken dagbesteding voor hun clienten. Die rustige dagbesteding is essentieel voor mensen met ernstige meervoudige beperkingen (EMB). Maar hoe vaak wordt zo’n dag niet onderbroken voor een behandeling van een fysiotherapeut, logopedist of verpleegkundige? De Berkelhof koos ervoor om medewerkers speciaal op te leiden om bepaalde zorghandelingen zelf uit te voeren. “Het idee is dat een klein expertiseteam rondom de cliënt die handelingen zelf doet,” legt directeur Susanne Krisse uit. “Eén paar handen per cliënt is het streven. Zo kunnen de begeleiders veel persoonsgerichter werken.” Moeder Melanie is er blij mee. Haar dochter Fieke (19) heeft een ernstige meervoudige beperking. “Toen Fieke achttien werd, zocht ik een goede dagbesteding voor haar,” vertelt Melanie. “Bij De Berkelhof hebben ze een boerderij-erf ingericht als dagbestedingsplek. Fieke kan daar de hele dag op een prettige en veilige manier verblijven, omdat het team er ook bepaalde medische handelingen en oefeningen kan uitvoeren. Dat geeft rust.” “Als iemand vanaf de dagbesteding naar de fysiotherapeut moet, betekent dat zo een uur onderbreking,” legt Susanne uit. “Dat is heel belastend voor mensen met EMB. Daar

Klik 6 2021 | www.klik.org

Fieke, hier met haar begeleidster, heeft komt bij dat baat bij vertrouwdeze mensen de gezichten niet gebaat zijn bij veel verschillende zorgverleners. Voor hen is het beter dat ze een kleine groep begeleiders om zich heen hebben, die hen door en door kent. Hoe beter de cliënt wordt begrepen, des te beter hij of zij zich voelt.” Om het idee van ‘Eén paar handen’ uit te werken is De Berkelhof samen met de ouders gaan kijken wat hun kind nodig heeft aan extra zorg. “Zij hebben de beste band met hun kind en weten wat goed is voor hem of haar,” zegt Susanne. “Daarom vinden wij het belangrijk dat ouders hun kennis delen en onze begeleiders bijspijkeren als het gaat om de verzorging van hun zoon of dochter. Wij zien ouders als professionals op het gebied van hun eigen kind. Die houding maakt het verschil.” Vervolgens is gekeken welke handelingen de begeleiders moeten kunnen uitvoeren. “We hebben bijvoorbeeld cliënten met maagsondes. Als de sonde eruit getrokken is, moet deze binnen twee tot drie uur vervan-

gen worden. Als je een thuiszorger belt, komt ze als ze tijd heeft en dan moet ze in een kwartiertje de sonde vervangen. Het kan zijn dat de cliënt dan net onrustig is. Als de begeleider zo’n verpleegkundige handeling zelf kan uitvoeren, kan hij of zij de sonde vervangen als de cliënt eraan toe is.” Met ‘Eén paar handen’ kan De Berkelhof dus persoonsgerichter werken. “Alle organisaties zeggen dat ze de behoefte van de cliënt centraal stellen, maar het ook dóen is niet vanzelfsprekend,” zegt Melanie. “Bij De Berkelhof redeneren ze echt vanuit de cliënt. Communicatie is daarbij de sleutel. Als ouder weet je hoe je signalen van je kind moet lezen en weet je wat je kind wel en niet wil. Vaste begeleiders leren die signalen ook. Eén klein betrokken team rondom de cliënt werkt heel goed. Fijn dat bege-

seksuoloog

Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg

leiders daarvoor willen bijleren.” Hoewel De Berkelhof door corona nog niet alles kon realiseren wat ze wil, heeft een deel van de begeleiders van De Berkelhof al een aantal verpleegkundige handelingen geleerd. “Ze krijgen lessen bij een thuiszorgorganisatie en van onze eigen verpleegkundige,” vertelt Susanne. “En een fysiotherapeut leert de begeleiders hoe ze bepaalde oefeningen kunnen doen met een cliënt. Het voordeel is dat de oefeningen nu in de dagelijkse handelingen gepast worden, zonder dat daar een extra zorgverlener voor moet komen. De oefeningen worden onderdeel van alledag.” Moeder Melanie is enthousiast. “Fieke heeft zoveel baat bij vertrouwde gezichten. Daardoor geniet ze dubbel van de dagbesteding. Deze manier van denken creëert kansen voor mijn dochter. Ik zie nu voor het eerst dat er in de toekomst wellicht een beter plekje voor Fieke is dan thuis. Dat had je me een jaar geleden echt nooit horen zeggen.” |

Twinkel Het project ‘Eén paar handen’ van de Berkelhof is een van de vernieuwende voorbeelden van persoonsgerichte zorg. Twinkels heten die voorbeelden. Ze worden verzameld en ondersteund in het kader van het vernieuwingstraject Begeleiding à la carte, onderdeel van het programma Volwaardig leven van het ministerie van VWS. Doel van dit programma is de zorg toekomstbestendig maken en passend bij de veranderende zorgvraag van mensen met een beperking. De Twinkels worden gedeeld met alle organisaties en professionals binnen de gehandicaptensector. Ze zijn te vinden op www.twinkelmagazinegehandicaptensector.nl

Kallmann-syndroom Bij de receptionist kom ik Lianne en haar begeleider ophalen. Lianne is een tengere jonge vrouw in een joggingpak. Ze kijkt wat schuw. Haar paardenstaartje zwiept heen en weer als ze naast me loopt naar de gespreksruimte. Lianne komt met haar begeleider voor een intakegesprek. Ze heeft het syndroom van Kallmann en een licht verstandelijke beperking. Op haar 14e werd ontdekt dat Lianne het Kallman-syndroom heeft, doordat ze geen puberteitskenmerken kreeg. Zo had ze geen haargroei bij oksel en schaamstreek, geen borstontwikkeling en geen menstruatie. Sinds twee jaar krijgt Lianne vrouwelijke geslachtshormonen om haar ontwikkeling te stimuleren. Dat gaat goed. Maar door de hormonen is ook haar seksuele gedrag veranderd. En daar vormen zich problemen. De begeleider geeft aan dat Lianne zich ongepast seksueel gedraagt. Zo heeft Lianne haar neefjes van 8 en 11 gevraagd om hun piemel te laten zien. Ze is al meerdere keren alleen in onderbroek de woonkamer met andere jongeren in komen lopen en ze zoekt steeds op internet blootfoto’s van jongens. De omgeving maakt zich grote zorgen. Het lijkt erop dat Lianne zeer nieuwsgierig is op seksueel gebied, passend bij kinderen die net in de puberteit komen en daarover moeten leren. Maar deze nieuwsgierigheid is veel minder gepast bij een vrouw van begin 20. Ze komt in de problemen met grensoverschrijdend gedrag. In het gesprek wordt duidelijk dat Lianne qua seksuele ontwikkeling overschat wordt. Ze loopt in het omgaan met haar lijf en haar seksuele prikkels zo’n 10 jaar achter in vergelijking met leeftijdsgenoten. Het is belangrijk om daarop aan te sluiten, haar seksuele vorming te bieden en veel concreter te begeleiden op dit gebied. Daarnaast blijkt ook dat Lianne verwarring ervaart over haar genderidentiteit. Ze fantaseert er wel eens over om een man te zijn en is geïnteresseerd in hoe een mannenlijf werkt en voelt. De begeleider kijkt ervan op. Ze vraagt zich direct af of het dan raadzaam is om met Lianne naar de genderpoli te gaan voor een transitietraject. Het lijkt mij belangrijk om vooral geen stappen over te slaan. Eerst maar eens stilstaan bij waar Lianne nu in haar ontwikkeling is. Begrijpen dat zij, door het syndroom van Kallmann, zich minder heeft kunnen identificeren met man- of vrouw-zijn. Haar alle tijd en ruimte geven om zichzelf te ontwikkelen hierin. Haar informeren over het genderspectrum dat bestaat uit man, vrouw en alles daar tussenin. Haar verwarring samen onderzoeken, haar gevoelens legitimeren en volgen hoe zij zich hierin ontwikkelt. Daar gaan we eerst maar mee aan de slag! Zichtbaar opgelucht loopt Lianne voor mij uit op weg naar de uitgang, haar staartje wiebelt vrolijk en vrij alle kanten op. | Daphne Kemner, orthopedagoog-seksuoloog NVVS-SH Prinsenstichting/Zodiak

Klik 6 2021 | www.klik.org

teamdynamiek

Teamcoach beschrijft hoe een zelforganiserend team overlegt over dilemma’s in de zorg

Tekst Mieke Janssens Illustratie Josje van Koppen

INTERVISIE

Verwanten in de woongroep Aanwezig: Jeroen, Sophie, Lynn, Kim, Karina Externe coach: Mija “Met Jack en Janny stevenen we weer regelrecht op de problemen af,” zegt Sophie. Mija vraagt om toelichting en Sophie vertelt hoe de verwanten van Jimmy voor de corona-uitbraak steeds vaker in de woongroep kwamen. Vooral tijdens koffietijd. In eerste instantie werd hun hartelijkheid door iedereen gewaardeerd. Uiteindelijk kwamen ze zowat elke dag en trakteerden ze op koeken of cake. Vooral vanwege het overgewicht van sommige bewoners kreeg het team hier moeite mee.

Intervisie in teams Trainer en teamcoach Mieke Janssens beschreef eerder in Klik de verschillende persoonlijkheidstypen uit het enneagrammen-model in een team en de dynamiek onderling bij het zelforganiserend werken. Ze vervolgt deze serie door te beschrijven hoe de begeleiders in een intervisiebijeenkomst dilemma’s in hun werk bespreken. Lees de eerdere artikelen over samenwerken in teams van Mieke Janssens op www.klik.org, zoek op ‘teamdynamiek’.

Sophie had al eens vriendelijk gevraagd of ze iets wilden minderen. “Och,” had Janny lachend gezegd. “We doen het graag, ze hebben al zo weinig!” Dat was het begin van de ommekeer in het contact. De situatie verslechterde toen ze zich over Annet begonnen te ontfermen. Annet vertelde hen over haar moeilijke jeugd en de conﬂicten die ze regelmatig met de begeleiders en bewoners heeft. De behulpzaamheid van Jack en Janny sloeg om in bemoeizucht en daarna in kwaadsprekerij. Ze namen de kritiek en boosheid van Annet over. Zelfs haar taken. Als Annet geen zin had om de afwasmachine uit te ruimen, deed Janny dit voor haar. Ze haalden en betaalden de boodschappen voor Annet. In de groep discussieerden ze met de begeleiders over alles wat er in hun ogen fout ging. De bewoners volgden de conversatie, sommigen werden er onrustig van. Jack en Janny stuurden steeds vaker boze e-mails. Tijdens een gesprek met Sophie en teamleider Naomi schreeuwden ze dat het zonder hen “een zootje ongeregeld” zou zijn en dat het maar goed was dat zij een oogje in het zeil hielden. Als het regende brachten ze Renate en Annet naar de dagbesteding, zodat de “arme stakkerds” niet nat werden. Ze luisterden niet naar Naomi die uitlegde dat Jack en Janny, overigens goedbedoeld, vaardigheden van bewoners overnamen die zij zelfstandig kunnen uitvoeren. En wat de regen betrof, voor Annet en Renate is het een klein stukje lopen naar de bushalte. “Het zijn geen arme stakkerds, ze

hebben goede benen, regenkleding en een paraplu,” had Naomi gezegd. Het escaleerde toen Sophie Annet bij de kapstok betrapte op het doorzoeken van jaszakken. Annet belde huilend naar Jack. Ze vertelde dat ze vals beschuldigd werd, waarop Jack direct Sophie belde. Hij was agressief, ging zelfs zo ver dat hij dreigde om de volgende dag langs te komen om haar “een lesje” te leren. Dit alles speelde zich af op 15 maart 2020, de dag van de eerste lockdown. De bewoners bleven binnen en mochten geen bezoek ontvangen. Jack voerde het dreigement niet uit en door de hectiek van alledag besteedden Sophie en haar collega’s geen aandacht meer aan de kwestie. Jack en Janny namen Jimmy in huis. In het begin belden en appten zij nog met Annet. Door haar angst voor corona zocht Annet steeds vaker de nabijheid van de begeleiders. Ze reageerde niet meer op berichten van Janny en Jack. “Ze bekijken het maar”, zei ze. “Ze stoken mij tegen jullie op.” Typisch Annet. Het team kent haar, morgen kan alles weer anders zijn. Zover lijkt het nu te zijn. “Vorige week waren Jimmy, Jack en Janny bij Annet op bezoek,” vervolgt Sophie. “Hoe kunnen we herhaling van de problemen voorkomen?” Mija nodigt de collega’s uit om adviezen te geven. “Met Naomi, Jack en Janny opnieuw in gesprek gaan, terugblikken op vorig jaar en heldere afspraken maken,” vindt Lynn. “Daarnaast misschien iets aanbieden waarbij we ze in hun kracht zetten. Ik dacht weleens dat zij zich mis-

teamdynamiek

‘Ze stoken mij tegen jullie op’

schien niet erkend voelden in hun behulpzaamheid,” zegt Kim. “Is het een idee om verwanten niet meer in de woongroep toe te laten en de huidige afspraak aan te houden dat bewoners bezoek in hun eigen appartement ontvangen?” oppert Jeroen. “Geen goed idee”, reageert Sophie direct. “Verwanten moeten zich in de woongroep welkom voelen. Ik zal het advies van Lynn en Kim met Naomi bespreken.” Volkomen onverwacht barst ze in snikken uit. “Wil iemand anders de persoon-

lijke begeleider van Jimmy worden?” huilt ze. “Ik ben bang voor Jack. De bedreiging van vorig jaar zit me nog steeds dwars.” De collega’s reageren geschokt. Kim staat op om een glas water te halen. “Ik wist niet dat de situatie jou nog zó hoog zit,” zegt Lynn. “Ik heb er met niemand over gesproken,” snift Sophie. “Onze hoofden stonden wel ergens anders naar. Ik wilde geen aandacht opeisen en professioneel blijven. De situatie raakte ook bij mij op de achtergrond. Totdat de maatregelen versoepeld

werden en ik hoorde dat Jack en Janny weer met Annet omgaan. Ik kreeg een soort paniekaanval.” Ze neemt een slok water. “Blijkbaar heb ik de situatie niet goed verwerkt,” ﬂuistert ze. “Nog niet afgerond,” zegt Mija. “Ik maak vaker mee dat begeleiders al lange tijd angstig zijn voor cliënten of verwanten zonder dat ze dit eerder kenbaar maakten. Uit angst om de professionaliteit te verliezen of zich niet kwetsbaar durfden op te stellen.” Ze kijkt Sophie aan. “Ik adviseer je om een afspraak met Naomi te maken, zodat zij jou verder zal helpen.” Sophie knikt. “Bedankt voor het luisteren”, zegt ze tegen haar collega’s. “Dat hadden we veel eerder moeten doen,” zegt Lynn beschaamd. “Ik baal ervan dat ik vorig jaar nooit eens aan je gevraagd hebt hoe jij je vóelde.” “Ik voel me daar ook schuldig over,” bekent Karina. “Als jullie je allemaal schuldig gaan voelen, zijn we nog verder van huis,” lacht Sophie door haar tranen heen. Daarmee breekt ze de beladen sfeer. “Je laat ons toch wel weten hoe het na vandaag verder gaat?” vraagt Jeroen. “Je kan altijd bij mij terecht, hoor,” zegt hij erachter aan. “En… als die Jack je nog eens lastig valt, krijgt hij met mij te maken!” Hij neemt een bokshouding aan. Iedereen lacht, wetend dat Jeroen nooit in gevecht zal gaan. Met niemand. | Trainer/teamcoach Mieke Janssens, www.concretecoaching.eu Klik 6 2021 | www.klik.org

gedragsdeskundige Fotografie Annabel Jeuring

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

ilien en haar vijf huisgenoten moesten afgelopen jaar een periode in thuisquarantaine vanwege een corona-uitbraak. Een saaie en eenzame periode, waarin tijdelijk extra hulp nodig was. Frank kwam invallen. Hij had weliswaar een paar jaar geleden gewerkt met mensen met een meervoudige beperking, maar hij kende Eilien niet, en Eilien kende Frank niet. En toch moesten zij er samen het beste van maken tussen die vier muren. En hoe! Frank wist niet alles te vinden in huis, hij wist niet hoe Eilien verzorgd wilde worden, wat ze prettig vond en hoe de lange lege dagen moesten worden ingevuld. En dus dacht Frank: er is er maar één die alles hier beter weet dan ik… en dat is Eilien. Frank vroeg Eilien om hem in te werken. Eilien kon veel meer zelf doen dan ze aanvankelijk dacht en ze had ook nog eens veel ideeën om van die saaie tijd samen een leuke tijd te maken. Zo bedacht ze om smoothies te gaan drinken. Waarop Frank dacht: die gaan we dan samen maken. Eilien zelf kan dat niet vanwege haar spasmes, maar Frank zei: “Natuurlijk kan jij dat wel!” Eilien was sowieso onmisbaar in de keuken, want Frank wist er de weg niet. Ze vertelde hem waar alle ingrediënten en materialen te vinden

Klik 6 2021 | www.klik.org

De invaller inwerken Eilien is een pientere jongedame in een rolstoel. Ze is in haar dagelijkse verzorging voor een groot deel afhankelijk van haar begeleiders. Invaller Frank bleek juist afhankelijk van haar om de weg te vinden in het huis. waren. En met wat aanpassingen, zoals een snijplank op haar rolstoelblad, kon Eilien Frank ook helpen met het bereiden van de smoothies. Samen hadden ze zo heel veel plezier, soms omdat het goed lukte en ook wel eens omdat het flink misging.

Laatst sprak ik Frank en Eilien via een beeldbelafspraak. We blikten samen terug op die quarantainetijd. Hoe Eilien Frank heeft ingewerkt en dat het ook best even wennen was, een man die haar moest verzorgen. Hoe Frank leerde om kledingsetjes van Eilien te

kiezen die een goede combi zijn. En hoe het hem nooit lukte om Eiliens haren fatsoenlijk in te vlechten. Natuurlijk passeerde ook het smoothieverhaal de revue. Van saaie, eentonige dagen maakten zij een leuke week, en op eenzame, verdrietige dagen maakten ze er samen het beste van. Ik, aan de andere kant van het beeldscherm, genoot van die twee. Grote woorden als ‘empowerment’, ‘gelijkwaardigheid’ en ‘vakmanschap’ gingen door mijn hoofd. Ik vroeg hen waardoor het zo goed was gegaan tussen hen twee. Frank antwoordde: “Ik vind het belangrijk dat iedereen de mogelijkheid krijgt te mogen doen waartoe hij of zij in staat is. Met of zonder een beetje hulp van mij. Ik weet zelf ook heel veel niet en ik kan heel veel niet. Ik heb ook mijn beperkingen en juist door die te laten zien, kon Eilien mij helpen. En zo hielpen we elkaar erdoorheen, met heel veel plezier en liefde.” Waarop Eilien aanvulde: “We hebben gewoon een klik.” ‘Gewoon’ een klik dus... Zo eenvoudig kan het zijn. | Lot de Swart. Lot spreekt op 1 oktober op het Klik-jubileumcongres als dagvoorzitter ook over die verbinding in de zorg, zie www.klik.org/studiedagen

lvbprobleemgedrag

Leden van een crisisopvangteam vertellen over hun aanpak

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie 123rf

Frisse blik

in een crisissituatie De gehandicaptenzorg heeft regelmatig te maken met crisissituaties. Tot voor kort werd een cliënt vaak verplaatst naar een crisisplek met gespecialiseerde hulpverleners. Dat verandert met de komst van 16 crisisen ondersteuningsteams (COT’s) in het hele land: zij verlenen bijstand op locatie.

Naast crises die kunnen ontstaan in de begeleiding van mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag, ontstaan er in toenemende mate crises bij (jonge) mensen met licht verstandelijke beperking (LVB) en psychische en/of verslavingsproblematiek. Deze laatste groep neemt binnen de gehandicaptenzorg toe. Ze zijn vooral afkomstig van GGZ-organisaties die hun verblijfsplekken grotendeels hebben afgebouwd. Begeleidingsteams van begeleiders, gedragskundigen, orthopedagogen en AVG’en die met hen te maken krijgen, ervaren vaak dat ze onvoldoende geschoold zijn in de psychische

langs de verschillende opvanglocaties waar crisisplekken zijn. Omdat de druk op die crisisplekken sterk is toegenomen, kostte het vaak veel moeite om een plek voor een cliënt te vinden. Met de oprichting van de crisisen ondersteuningsteams begin dit jaar is dat probleem grotendeels opgelost. Een cliënt hoeft niet altijd meer naar een crisisplek, een begeleidingsteam kan ook ter plekke ondersteuning krijgen van het COT om de ontstane problemen in de begeleiding van de cliënt op te lossen. Het COT is niet alleen van meerwaarde omdat het de vraag naar crisisplekken doet afnemen. Er zijn

We willen de persoon inschakelen in plaats van uitschakelen en/of verslavingsproblematiek van deze groep. Soms met als gevolg dat een situatie escaleert en er een crisis ontstaat. Op zo’n moment is hulp van buiten nodig. Tot 1 januari 2021 betekende dit dat een teamlid een belronde deed

meer voordelen aan deze nieuwe vorm van crisisinterventie. Het probleem wordt bij de bron aangepakt. Het team dat de cliënt begeleidt, wordt ter plekke ondersteund en krijgt structurele adviezen die begeleiders direct in de praktijk kunnen

brengen. Ook voor de cliënt en zijn verwanten is het invliegen van het COT meestal beter dan een crisisplek buitenshuis. Een uithuisplaatsing is immers heel ingrijpend. Voor de client is het veel ﬁjner dat hij in zijn eigen vertrouwde omgeving kan blijven. Bovendien is de problematische situatie rondom de cliënt vaak niet verdwenen met de tijdelijke uithuisplaatsing. Zodra de cliënt weer thuis is, kan zich opnieuw een crisis voordoen. Het COT zorgt wél voor een constructieve oplossing ter plekke.

Drie niveaus Een melding van een crisissituatie komt binnen bij een crisisregisseur van de regio. De crisisregisseur is onafhankelijk, hij maakt geen deel uit van het COT. Voor het COT Nijmegen e.o. en Land van Cuijk zijn Freek van der Heide en zijn collega crisisregisseur. Freek bepaalt wat er moet gebeuren als er een aanvraag voor crisisondersteuning binnenkomt. Soms acht de crisisregisseur het noodzakelijk dat iemand een crisisplek krijgt, vaker is het beter dat het COT naar de casus kijkt. Dan gaan onder meer Lot van Aken, Marco Creemers en Chrisje f Klik 6 2021 | www.klik.org

lvbprobleemgedrag

Het kost vaak veel moeite om een plek voor een cliënt in een crisissituatie te vinden. Oprichting van de crisisopvangteams moet dat probleem oplossen

Kersten (allen casemanagers) aan de slag. Als het nodig is, springen andere teamleden, zoals een gedragskundige, een AVG, een psychiater of een leidinggevende/manager, bij. Niet altijd gaat de crisisregisseur in op de vraag om ondersteuning. Freek: “Zeker bij grote organisaties is er vaak kennis in huis. Dan vraag ik of ze eerst die kennis willen aanboren.” Als het COT met een aanvraag verder gaat, kunnen er acties worden ondernomen op drie niveaus: het niveau van de cliënt, van het team en van de organisatie. Een combinatie van die niveaus kan natuurlijk ook aan de crisis ten grondslag liggen. Chrisje: “Een begeleidingsteam kan een gemis aan kennis hebben over bijvoorbeeld de psychische stoornis waarmee hun cliënt kampt. Of ze hebben niet helder waardoor de crisis is ontstaan. Wij analyseren de situatie en maken de vraag van het team duidelijk. Vervolgens scholen en coachen we het team bij het werk zodat het onze adviezen leert toepassen.” Het werk van het COT beperkt zich tot scholen en coachen, wil Lot benadrukken: “Soms denken begeleiders dat we ook diensten gaan draaien, maar dat is niet de bedoeling.”

Eigen regie vergroten Het COT ziet hoe begeleiders soms de bewegingsvrijheid van een cliënt steeds meer hebben ingeperkt om een situatie onder controle te krijgen. Het gevolg is dat de cliënt dan juist gedrag gaat vertonen dat tot een crisis kan leiden. Lot: “In zo’n geval proberen we de eigen regie van de cliënt Klik 6 2021 | www.klik.org

te vergroten door te benoemen wat wel kan. We willen de persoon inschakelen in plaats van uitschakelen. Dat heeft direct invloed op zijn gedrag. We hebben dat bijvoorbeeld ondervonden bij een cliënt die niet uit bed wilde komen. Hij heeft, naar aanleiding van onze adviezen, meer ruimte gekregen om zelf keuzes te maken. Het gevolg is dat zijn begeleiders hem nu makkelijker uit bed kunnen halen. Omdat hij meer invloed kreeg, is er nu iets voor hem om op te staan.”

Verloop in een team Op teamniveau kunnen zich ook problemen voordoen die een goede begeleiding in de weg staan. Lot licht dit toe: “Tegenwoordig bestaan veel teams uit slechts twee of drie vaste krachten. De rest van de begeleiders is uitzendkracht met weinig kennis over en ervaring met een speciﬁeke cliënt. In zo’n team heeft terugkoppeling over de dagelijkse gang van zaken weinig zin, omdat uitzendkrachten vervangen worden door andere. Daardoor leren de begeleiders ook minder van elkaar en is er geen eenduidige aanpak voor de verschillende situaties die zich kunnen voordoen. Een signaleringsplan waarin per situatie staat beschreven wat je moet doen, kan dan uitkomst bieden.”

Als het nodig is, geeft het COT ook adviezen over de organisatie. Marco: “Soms is er in een team een groot verloop, omdat ze te weinig ondersteund worden in de begeleiding van cliënten die veel van hen vragen. Gaten in de bezetting worden opgevuld door tijdelijke uitzendkrachten. In zo’n situatie geeft het COT aan om daar als organisatie goed naar te kijken. Hoe kun je het team beter ondersteunen? Als er in zo’n team niet de juiste kennis aanwezig is, adviseren we bijvoorbeeld om iemand van een ander team, waar die kennis wel aanwezig is, mee te laten lopen. Zo zorg je ervoor dat de kennis zich verspreidt.”

Op adem komen De leden van het COT merken dat begeleidingsteams aanvankelijk soms moeite hebben met hun komst. De begeleiders of gedragskundigen denken dat ze het fout doen en ervaren dat als falen. Volgens de leden van het COT is dat helemaal niet nodig. Marco: “We benoemen altijd ook de dingen die wel goed gaan. Daarnaast geven we aan wat er nodig is in de situatie. Samen met het team zorgen we voor een oplossing van de problemen.” Waar het COT is langs geweest, laat

dokter

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

Een lastig probleem het meestal tevreden teams achter die verder kunnen. Lot: “Vaak treffen we een situatie aan waarin zorgprofessionals niet meer weten wat ze moeten doen. Wat wij doen is met een frisse blik naar de situatie kijken. Van een afstandje zie je vaak beter wat er moet gebeuren.” Freek merkt dat teams die bij hem aankloppen vaak op hun tandvlees lopen. “Als ze zich bij mij melden, zijn ze blij dat ze hun verhaal kwijt kunnen. Met de inzet van het COT krijgen ze weer ademruimte. Dat is meestal hard nodig.” |

COT in het kort Het COT is in de regio Nijmegen e.o. en Land van Cuijk opgericht door de zorgorganisaties Stevig/Dichterbij, ’s Heeren Loo en Pluryn. Het team bestaat uit begeleiders met kennis van de verstandelijk gehandicaptenzorg en de GGZ, een GZ-psycholoog of gedragswetenschapper, een psychiater en een leidinggevende. Als teams kampen met problemen rondom de begeleiding van een cliënt kunnen ze contact opnemen met de crisisregisseur in hun regio. De leden van het COT Nijmegen e.o. en Land van Cuijk adviseren om dit in een zo vroeg mogelijk stadium te doen. Alleen dan voorkom je dat er een crisisopname elders nodig is. Bovendien kun je daardoor ook de crisisduur zo kort mogelijk houden. Het COT is maximaal 13 weken betrokken bij een casus. Deze periode kan nog eens met 13 weken worden verlengd. Het COT bepaalt samen met het begeleidingsteam hoe vaak per week het langskomt. Na de afronding van de crisisinterventie wordt 6 weken later weer contact opgenomen met het team om te vragen hoe het gaat. De oprichting van het COT komt voort uit het programma Volwaardig leven van het ministerie van VWS.

Vaak schrijf ik in deze column over problemen waarvoor uiteindelijk wel een oplossing is gevonden. Maar ik verklap alvast: dat is deze keer niet het geval. Ik zit namelijk met een erg lastig probleem. En niet alleen ik: ook de gedragskundige, begeleiders en niet op de laatste plaats de cliënt. Ad is een man van 60 jaar met een zeer ernstige verstandelijke beperking en fors probleemgedrag. Op medisch vlak spelen meerdere dingen. In het verleden had hij af en toe epileptische aanvallen. Daarvoor kreeg hij eigenlijk altijd medicatie om de aanval te onderdrukken. Verder dachten we al langer dat hij slijtage zou hebben aan zijn knieën, omdat hij soms moeilijk loopt. Jaren geleden lukte het bij toeval om een röntgenfoto van zijn knieen te maken. Daar is toen inderdaad slijtage op gezien. Hij krijgt hiervoor forse pijnstilling, waardoor hij weer wat beter loopt. Nu trekken zijn begeleiders regelmatig aan de bel over zijn teennagels. Die zijn zo lang dat ze in een boogje over zijn tenen lopen richting de grond. Ad wil zijn teennagels niet laten knippen. Iedere keer als ze ze proberen te knippen, geeft hij een kopstoot of gaat hij slaan. Dit doet hij ook bij de begeleiders die eigenlijk het meeste bij hem gedaan krijgen, zoals scheren, iets dat hij ook niet prettig vindt. Nou klinkt het niet willen laten knippen van je teennagels misschien niet zo heftig, maar in werkelijkheid is het een groot probleem. Vorig jaar, toen hij onder algehele narcose ging vanwege een tandheelkundige ingreep, zijn uit nood ook direct de teennagels geknipt. Nu kunnen we hem voor het knippen van zijn nagels uiteraard niet steeds onder narcose brengen. Dat is een veel te forse maatregel met ook medische risico’s. Een ander middel dat we vaker hebben ingezet, is het geven van medicatie om hem gedurende korte tijd rustig te maken, zogenaamde premedicatie. Hij lijkt hierdoor inderdaad rustiger te worden, maar zodra je dan bij zijn tenen komt, is hij direct weer hoog alert en onrustig, waardoor het knippen alsnog niet lukt. “Hoe werden zijn teennagels vroeger dan geknipt?” vraag ik de begeleiders. “Oh, dat was gemakkelijk,” krijg ik als reactie. “Tot twee jaar geleden had hij om de paar weken een epileptische aanval. Door het middel om de aanval te doorbreken, maar ook door de aanval zelf, sliep hij daarna een uurtje. Dan kon je zijn nagels prima knippen.” Omdat Ad nu geen epileptische aanvallen meer heeft, is deze extra mogelijkheid tot het knippen van zijn nagels ook komen te vervallen. We hebben hem uiteindelijk aangemeld voor een ZIV-onderzoek (zintuigelijke informatieverwerking). Het team dat dit onderzoek uitvoert, met onder andere een fysiotherapeut en ergotherapeut, kijkt hoe hij prikkels verwerkt. Misschien komt daar een voor Ad verdraagbare methode uit voort om zijn nagels te knippen. We wachten het af. Hoe zou jij dit oplossen? Meedenken mag, stuur je reactie naar redactie@klik.org.

Klik 6 2021 | www.klik.org

verschenen

Hond in de nacht

Betere afstemming Probleemgedrag bij kinderen met autisme is vooral een signaal dat de leef- en leeromgeving onvoldoende afgestemd is op hun noden en gevoeligheden. Wilfried Peeters geeft in zijn nieuwe boek ‘Autisme en probleemgedrag’ een goed inzicht in hoe kinderen met autisme prikkels en informatie verwerken. Kinderen met autisme vormen geen probleem dat moet worden aangepakt, maar vooral een raadsel dat beter moet worden begrepen, zo schrijft Peeters. Probleemgedrag treedt volgens hem op wanneer de stress waarmee een kind met autisme wordt geconfronteerd zijn of haar verwerkingsmogelijkheden overschrijdt. In grote lijnen zijn er drie strategieën om met stress en negatieve emoties om te gaan, waarin kinderen met autisme alleen minder bedreven zijn: X Met anderen praten of hulp vragen. X Zelf het probleem oplossen. X Het probleem relativeren. De aanpak van probleemgedrag bij kinderen met autisme is een cyclisch proces, waarbij Peeters vijf fasen onderscheidt: X 1. Werkmodel: hoe veroorzaken verschillende factoren probleemgedrag? X 2. Doelstelling: zo concreet mogelijk. X 3. Individueel handelingsplan: doel en acties in één plan van aanpak. X 4. Interventie: uitvoering van dit plan. X 5. Evaluatie: van het cyclisch proces. Heb je de omgeving autismevriendelijk gemaakt en gewenst gedrag hebt aangeleerd, en het kind blijft toch het vertrouwde storende gedrag vertonen? Dan is het nodig en effectief om rechtKlik 6 2021 | www.klik.org

streeks op het storende gedrag in te grijpen, schrijft Peeters. Vaak wordt er dan in eerste instantie gedacht aan het gebruik van straf. Peeters noemt drie andere technieken, namelijk verduidelijken (wat je wilt), voorkomen (preventieve maatregelen) en uitdoven (negeren). Hoewel het onontbeerlijk is om een goede werkrelatie met het kind of de jongere met autisme op te bouwen, komt een therapeut daar volgens Peeters toch niet ver mee. Een kind met autisme zal zich enkel inzetten om zijn of haar gedrag te veranderen als het de voordelen daarvan inziet en niet om de therapeut te plezieren. Bijna vierhonderd bladzijden schreef Wilfried Peeters over autisme en probleemgedrag in dit handboek, wat aangeeft hoe complex het is. Maar hij is er in geslaagd om allerlei duidelijke handvatten te geven om kinderen met autisme en probleemgedrag te begeleiden. | AMK Autisme en probleemgedrag. Naar een betere afstemming tussen kinderen met autisme en hun niet-autistische omgeving. Door Wilfried Peeters. Uitgave Garant, prijs € 42,00. Klik mag 3 exemplaren verloten onder abonnees! Wil je kans maken op een gratis exemplaar? Mail voor 21 september je motivatie naar redactie@klik.org. Wilfried Peeters gaf eerder een gratis webinar dat online is terug te kijken, zie www.klik.org, zoek op Peeters. Op 3 december geeft hij een nieuwe online sessie, zie www.klik.org/studiedagen.

Van Mark Haddon kwam in 2003 de roman The curious incident of the dog in the nighttime uit, over de 15-jarige Christopher die een vorm van autisme heeft. De toneelbewerking van The National Theatre in London is inmiddels over de hele wereld te zien. De Nederlandstalige versie Het wonderbaarlijke voorval met de hond in de nacht is vanaf 13 september te zien in theaters in Nederland. Kijk voor de speellijst op www.hondindenacht.nl

Structuur via watch Softwareontwikkelaar Esther Goossens bedacht de MAAT-app voor haar kinderen met autisme. De app moet mensen met autisme en hun begeleiders helpen in de dagelijkse verzorging. In de app zijn iconen die handelingen verbeelden gekoppeld aan de agenda. Deze iconen lichten op op de smartwatch (bij voorkeur Apple Watch) van de drager, op een tijd die van tevoren is ingesteld. Zo weet de persoon met autisme direct wat er van hem of haar wordt verwacht. De begeleider kan de cliënt van een afstand volgen en eventueel bijsturen. Alle info over de MAAT-app is te vinden op www.betermetmaat.nl/app.

Picto-museumkaart In het Rijksmuseum in Amsterdam is het eerste exemplaar van de picto-museumkaart in gebruik genomen. Deze kaart moet de beleving en mogelijkheid tot participatie bij het museumbezoek vergroten voor mensen met een communicatiebeperking. De gratis kaart is mede een initiatief van EMB Nederland. Ook zo’n 350 andere musea in Nederland krijgen de beschikking over een aantal picto-museumkaarten, zodat ze die aan mensen met een communicatiebeperking en hun begeleiders kunnen geven tijdens een bezoek.

verschenen

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Het nieuwe boek over Triple-C gaat verder waar de eerste twee gestopt zijn, namelijk met het organisatiehuis: een organisatiemodel om menswaardige behandeling en begeleiding in de verstandelijk gehandicaptenzorg goed vorm te geven. Er zijn namelijk nog steeds cliënten die leven onder erbarmelijke omstandigheden, omdat we geen antwoord hebben op wat zij van ons vragen. En elke cliënt die we een beter bestaan kunnen geven, is er één. In hun derde boek gaan Hans van Wouwe (hoofd behandeling bij zorgorganisatie ASVZ) en Dick van de Weerd (programmaleider van Triple-C) naast de theorie en de praktische vertaling van de begeleiding van cliënten ook in op de organisatorische randvoorwaarden bij het werken vanuit Triple-C. Wat vraagt het van een organisatie om Triple-C te worden en te blijven? Hoe organiseer je verbinding, vertrouwen, veiligheid en ontwikkelmogelijkheden voor cliënten én medewerkers? Daar waar het schuurt, knelt en pijn doet, ontstaat een ontwikkelverlangen (als het goed is): het moet anders, het kan anders en we willen het anders. Als iedereen in de organisatie weet en voelt waarom je Triple-C invoert en wat je ermee wilt bereiken, kun je samen een nieuwe behandel- en organisatietraditie opbouwen. Zonder deze verdieping wordt Triple-C het zoveelste trucje en werkt het niet. Organisaties reageren vaak ad hoc op problemen, zoals personeelstekorten, zonder naar de dieperliggende oorzaken te kijken. En daardoor nemen ze volgens de auteurs beslissingen die haaks staan op wat ze eigenlijk voor ogen hebben. De hamvraag voor organisaties is: blijf je problemen managen of ga je leidinggeven vanuit menswaardigheid? Het Triple-C Organisatiehuis is de organisatorische tegenhanger van het Triple-C Be-

handelhuis. Het huis heeft dezelfde architectuur als het behandelhuis. Waar je op clientniveau werkt aan het doorbreken van ineffectieve actie-reactiepatronen, werk je op organisatieniveau aan het doorbreken van ineffectieve managementpatronen. Het perspectief is in beide ‘huizen’ hetzelfde: het gaat erom dat mensen met een beperking zoveel mogelijk het gewone leven ervaren. Het lijvige boek is mooi vormgegeven, leest makkelijk en is zeker inspirerend. Mocht het boek nog niet voldoende houvast geven binnen je organisatie, dan is er de Triple-C Werkplaats met coaching, begeleiding en kennisdeling via ASVZ. | AMK Triple-C, tot hier en verder. Menswaardig begeleiden, organiseren en coachen. Door: Hans van Wouwe en Dick van de Weerd. Uitgegeven bij ASVZ. Prijs: € 42,50. Klik mag 3 exemplaren van deze uitgave verloten onder abonnees! Wil je kans maken op een gratis exemplaar? Mail dan voor 21 september 2021 je motivatie naar redactie@klik.org.

Nathan Reinds

Tot hier en verder Kleurenmuziek De Jostiband gebruikt geen gewoon muziekschrift met noten, maar met kleuren. Deze Kleurenmuziek is nu voor iedereen die het wil leren beschikbaar. Kijk op jostiband.nl/maak-zelf-muziek. Daar staan vier lessen in kleurenmuziek.

Dementie KansPlus hield op in maart het online congres (H)erken jij dementie?, over het herkennen en erkennen van dementie bij mensen met een verstandelijke beperking. Terugkijken is inmiddels mogelijk via www. kansplus.nl, zoek op ‘dementie’.

Wat is er? Vilans heeft de nieuwe gesprekstool Wat is er? ontwikkeld. Hiermee kunnen begeleiders stap voor stap in gesprek met een cliënt die ergens over tobt of gestrest is. De tool bestaat uit gesprekskaarten en een toelichting, te downloaden via kennispleingehandicaptensector. nl, zoek op ‘Wat is er’.

Hans van Wouwe en Dick van de Weerd

Menswaardig begeleiden, organiseren en coachen

Klik 6 2021 | www.klik.org

verschenen

Kijk of luister terug

Programma Perspectief Methode Vlaskamp is bij veel begeleiders die werken met mensen met een ernstige meervoudige beperking (emb) wel bekend. Inmiddels heeft de methode een nieuwe naam gekregen: Perspectief. Het goede ‘oude’ bekende van Vlaskamp en nieuwe kennis en inzichten zijn samengevoegd en vind je allemaal in het boek: Programma Perspectief. Onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen Petra Poppes, Annette van der Putten en de inmiddels gepensioneerde Carla Vlaskamp schreven het nieuwe boek ‘Programma Perspectief’ over de begeleiding van mensen met ernstige meervoudige beperkingen. Het uitgangspunt van Perspectief is dat je samenwerkt vanuit een gedeelde visie. Het vraagt van je dat je op avontuur gaat met elkaar: je zoekt samen met ouders en collega’s naar passende oplossingen, je leert ‘klein kijken’ en methodisch te werken, je leert elkaar kennen én je leert van elkaar. Om jezelf als het ware weer even op scherp te zetten en heel goed te kijken naar gedrag is de Lijst Gedragsproblemen EVMB ontwikkeld. Gedragsproblemen blijken veel voor te komen bij mensen met EMB. Bij meer dan 80% van de kinderen en volwassenen worden verschillende vormen van zelfverwondend en/of stereotiep gedrag gezien. De lijst is een instrument waarop je kunt aangeven welk gedrag je ziet én waarmee je kunt bepalen of er sprake is van een probleem. De gedeelde visie van Perspectief is dat kinderen en volwassenen met EMB mogelijkheden hebben en dat ze het recht hebKlik 6 2021 | www.klik.org

ben om zich zo optimaal mogelijk te kunnen ontwikkelen. Het verhinderen van achteruitgang zien ze ook als ontwikkeling. Door kleine stapjes te zetten lukt dat. Programma Perspectief biedt structuur om dat in de praktijk uit te voeren. Belangrijk is je ‘kijk’ op de mensen met EMB en zien dat zij je duidelijk kunnen maken wat ze (van je) willen. Daarnaast is er het stappenplan, waarin het persoonsbeeld, lange- en kortetermijndoelen worden beschreven. Daarbij wordt vooral gebruikgemaakt van alle kennis en ervaring die al aanwezig is. Met de bijzondere vormgeving van het boek heb je gelijk een eyecatcher in handen. Het is zeer eenvoudig beschreven, waardoor het toegankelijk is voor begeleiders. | AMK Programma Perspectief. Voor avontuurlijke zorgprofessionals. Door Petra Poppes, Annette van der Putten, Carla Vlaskamp. Uitgave van de Academische Werkplaats EMB, prijs € 19,90. Verloting Klik mag 3 exemplaren van deze uitgave verloten onder abonnees! Wil je kans maken op een gratis exemplaar? Mail dan voor 21 september 2021 je motivatie naar redactie@klik.org.

Verhalen met een beperking is een podcastserie van zorgorganisatie ’s Heeren Loo. Daar is de aflevering Ons kind had corona aan toegevoegd, waarin een echtpaar vertelt over de impact daarvan op hun gezin en hun leven. Luisteren kan via sheerenloo.nl/podcasts. Bij ’s Heeren Loo was ook het tweede deel van het webinar over gehechtheid te zien, over het herkennen van en omgaan met gehechtheidsproblemen bij mensen met een licht verstandelijke beperking. Terugkijken: sheerenloo.nl, zoek op ‘hechting’. De StellingCast, de podcastserie van de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) ging in gesprek met sekszorger Hans en cliënt Mike die regelmatig met hem afspreekt. Wat zijn hete hangijzers binnen de sekszorg? De aflevering staat op Spotify of YouTube, zoek op ‘StellingCast’. Het NPO Radio 1-programma Spraakmakers heeft vijf minireportages gemaakt over de hervorming in de gehandicaptenzorg in Zeeland. Beluisteren kan nog via nporadio1.nl/fragmenten/spraakmakers/, zoek op ‘ gehandicaptenzorg Zeeland’. Meer dan vier miljoen Nederlanders verlenen structureel mantelzorg. Zoals Janine, die nu haar ouders het niet meer kunnen, de zorg voor haar broer Albert-Jan met downsyndroom op zich neemt. Marinka de Jongh maakte er een prachtige documentaire over: Voor jou wil ik zijn. De 2Doc is terug te kijken via npostart. nl

volgendeklik

Klik 7 van 2021 verschijnt 1 oktober en heeft als thema: 50 jaar Klik, ontwikkelingen in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking

Verder in Klik 7 Hunebedcity Sociale onderneming

ontstaan vanuit de werkvraag van cliënten // Ze begrijpt hem niet Vraag van een begeleider aan de ethicus over een collega die botst met een cliënt // Fotoreportage Golfen als dagbesteding // en de columns van de Dokter, Seksuoloog, Gedragskundige en Persoonlijk.

colofon Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg 50e jaargang, nummer 6 grote foto omslag Bas van Spankeren, bij het artikel over De Berkelhof www.klik.org Redactie Tjitske Gijzen Postbus 545, 3990 GH Houten Telefoon 06-24207476 E-mail gijzen@prelum.nl De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming. Aan dit nummer werkten mee Mariët Ebbinge, Ruth Eppink, Fenne van den Hoogenband, Anne-Marie KLaassen Uitgave Prelum Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv, www.colorscan.nl

Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782

voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden

Abonnementen Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060 Mailen naar: klantenservice@klik.org Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 545, 3990 GH Houten

Advertenties Demani Sales in Didam Debbie van den Dool Telefoon 0316-227155 E-mail info@demani.nl

Klik Compleet € 171,50 Klik Print Only € 157,50 Klik Online Only € 141,00 Klik Privé € 97,00 Klik Privé Online € 88,00 Student Online € 44,00 Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org, ook voor een gratis proefexemplaar. *Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan schriftelijk of per mail tot drie maanden

klikwijzer

Thema’s Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 13,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW.

Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg

advertentie

Cursus advies

Kennispockets Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 20, inclusief BTW en verzendkosten. Kijk op www.klik.org/kennispockets

Vakantie

Mieke Janssens Trainingsbureau Concrete Coaching Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda T 06-21215815 E miekejanssens@concretecoaching.eu I www.concretecoaching.eu Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft praktijkgerichte workshops en teamtrainingen in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek.

Stichting Arie van Wijngaarden Postbus 72, 2160 AB Lisse T 0252 414 702 E info@stichtingarievanwijngaarden.org I www.stichtingarievanwijngaarden.org Stichting Arie van Wijngaarden stelt jaarlijks voor kleinschalige doelen een bedrag beschikbaar, dat naar het oordeel van het bestuur bijdraagt aan de integratie en acceptatie van mensen met een verstandelijke handicap in de samenleving. Alleen schriftelijke aanvragen worden behandeld.

Adverteren in de Klikwijzer? Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,exclusief btw.

Neem contact op met Eelke Verschuur T 030 2844844 E info@eelkeverschuur.nl I www.eelkeverschuur.nl TFG, Tom Gravestein T 0651786223 E gravestein@hetnet.nl I www.contactcirkels.nl

Behandeling, coaching met video, Scholing en methodisch werken

De leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en timers, ADL hulpmiddelen, computer- en iPad-aanpassingen, kauwsieraden, Joyk poppen en meer.

Debbie van den Dool: E debbie@demani.nl T 0316 227155

Klik 6 2021 | www.klik.org

' "#$ ! ! " # !

Trauma bij mensen met een vb Leer meer over o.a.: • Wat zijn de valkuilen van trauma-sensitief begeleiden en hoe kunt u deze voorkomen? • Hoe komt u erachter of uw cliënten last hebben van traumatische ervaringen? fysiek • Wat kan traumabehandeling opleveren? online! Meer info: medilex.nl/traumavb

& " # !

Dementie bij mensen met een vb Leer meer over o.a.: • Waar moet u op letten bij (vroeg)signalering van dementie? • Wat kunt u doen om uw cliënt met slikproblemen te ondersteunen? • Hoe gaat u om met ethische vraagstukken en dilemma’s?

fysiek online!

Meer info: medilex.nl/dementievb

"# !# #$ # !

OPLEIDING Psychiatrie (gehandicaptenzorg) Na deze 7-daagse opleiding heeft u veel praktische handvatten voor het signaleren van en omgaan met psychiatrische problematiek bij uw cliënten. De opleiding wordt aangeraden door 100% van de deelnemers!

35 PE-punten

Meer info: medilex.nl/opleidingpsychiatrievb

! % !

Psychiatrie in de zorg voor mensen met een vb Leer meer over o.a.: • Wat zijn de gevolgen van psychofarmaca voor het gedrag van de cliënt? • Wat kunt u doen om psychotische symptomen van uw cliënten te verminderen? • Welke signalen wijzen op een stemmings- of angststoornis?

fysiek online!

Meer info: medilex.nl/vbpsychiatrie

& " % !

Wzd op de werkvloer Speciaal voor begeleiders, verpleegkundigen en verzorgenden! • Onvrijwillige zorg, hoe werkt dat? • Ethische dilemma’s en praktische problemen voor de zorgprofessional • Alternatieven voor vrijheidsbeperkingen

7 septem

fysiek online!

Meer info: medilex.nl/wzd_werkvloer

& " % !

Comorbiditeit bij volwassenen met autisme • Welke verschillen zijn er tussen autisme en een persoonlijkheidsstoornis? • Wat is atypisch aan trauma bij volwassenen met autisme? • Hoe kunnen stress en overprikkeling bij autisme sterk worden gereduceerd?

fysiek online!

Meer info: medilex.nl/autisme-volwassenen

030-6933887 | info@medilex.nl | www.medilex.nl