Issuu

september 2020

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

CASUS

Bijbaan als drugskoerier

BETROKKEN BIJ DE VERNIEUWDE RICHTLIJN VOOR PALLIATIEVE ZORG

Criminaliteit

Aangifte doen of niet? ACTUEEL ANALYSE CORONACIJFERS PERSOONLIJK DONORNIER

ditnummer

16 Casus: Cliënt heeft bijbaan als drugskoerier

23 Probleemgedrag: Liever zo Onderzoek naar bemoeizorg

Rubrieken 4

Klik Actueel Eigen keuzes kunnen maken | Corona 7 Ontvangen reacties Echt gebeurd 15 Gedragskundige Bijzondere bijverdienste

29 Persoonlijk 18 Kletsborden Donornier Eenzaamheid doorbreken 30 Verschenen 20 Palliatieve zorg Integratie | Agressie | Vernieuwde richtlijn Sport | Activiteiten 22 Leren vernieuwen Opleiding voor begeleider 31 Volgende Klik | Colofon en leidinggevende

Thema: Criminaliteit

Omgaan met delinquent gedrag Wat doe je bij delinquent gedrag van cliënten met een licht verstandelijke beperking? Doe je aangifte bij de politie? Een onderzoeksproject van het lectoraat LVB en Jeugdcriminaliteit van Hogeschool Leiden leverde hulpmiddelen op om deze afwegingen zo zorgvuldig mogelijk te maken. Onderzoekers delen hun ervaringen in de praktijk. Daarnaast een artikel over de casus van Chantal, die een licht verstandelijke beperking heeft en mensen berooft.

Regels Binnenblijven, afstand houden, handen wassen, quarantaineplicht: de coronaregels stapelen zich op, maar dat betekent niet dat het naleven daarvan er voor iedereen makkelijker op wordt. Daarbij ontstaan er ook binnen teams in de gehandicaptenzorg verschillen. Zo kiest de ene medewerker ervoor om als een kluizenaar te leven om de cliënten te beschermen, terwijl een collega naar een risicogebied afreist voor vakantie. En leg dan nog maar eens uit aan cliënten en hun familie dat ze contact moeten beperken. “Als je regels gaat opleggen, raak je ze kwijt,” vertelde een begeleider die ermee worstelde dat ze cliënten moest binnenhouden. “Je houdt contact door in gesprek te gaan, te benoemen dat jij het ook vervelend vindt.” Dan moet daarvoor wel de tijd en dus aandacht kunnen zijn, waar het nogal eens aan schort. Dat speelt niet alleen in de zorg, zo komt terug in het thema op pagina 8. In de hele keten van politie, justitie en zorg is er te weinig ruimte om goed te kijken naar de situatie per cliënt. Gelukkig geven instellingen aan dat ze bij een mogelijke volgende lockdown wel beter willen kijken wat per persoon nodig is en niet alles standaard op slot doen. Het grootste bezwaar van ouderen cliëntenorganisaties was ook dat mensen met een beperking en hun naasten te weinig worden betrokken bij het maken van afspraken rond de coronamaatregelen. Laten we hopen dat dit inderdaad verbetert en dat we allemaal weer van wat meer vrijheid kunnen genieten.| Tjitske Gijzen, redactie Klik

klikactueel

Onderzoek

Coronatijden Naarmate de coronamaatregelen voortduurden kregen mensen met een licht verstandelijke beperking meer klachten als onrust, verdriet en boosheid. Zelfs bij versoepeling van de regels bleven de klachten. Oorzaken hiervan zijn vooral de onduidelijkheid en de ervaren ongelijkheid. Dit blijkt uit een vervolgonderzoek van het project ‘Coronatijden’, in opdracht van verschillende onderwijs- en maatschappelijke organisaties in Amsterdam. Uit het eerste onderzoek - gehouden aan het begin van de coronacrisis - bleek het nog mee te vallen met de ervaren gevolgen voor de doelgroep. Mensen met een lvb waardeerden vooral de rust die de lockdown met zich meebracht. Maar omdat de versoepelingen in stapjes gingen, mensen op straat zich er vaak niet aan hielden en ook binnen zorgorganisaties verschillend werd gewerkt (de ene begeleider maakte wel fysiek contact, de ander niet), vonden de respondenten het verwarrend en stressvol. | Meer over de onderzoeken lees je op www.coronatijden.nl. In het rapport over kwetsbare groepen is het deel over mensen met een lvb te vinden. Klik 6 2020 | www.klik.org

Eigen keuzes kunnen maken ONDERZOEK BIJ BEWONERS MET LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING

Disability Studies Nederland heeft in opdracht van zorgorganisatie Ipse de Bruggen een onderzoek gehouden onder bewoners met een licht verstandelijke beperking over het maken van keuzes. Vooral door de bijdrage van co-onderzoeker en ex-bewoner Kim Franse leverde het onderzoek waardevolle kennis op over in hoeverre bewoners zelf keuzes kunnen en willen maken en daar ondersteuning bij nodig hebben. Met het onderzoek wilde Ipse de Bruggen eigen regie een nieuwe impuls geven. Onderzoekster Marion Mathijssen van Disability Studies werkte daarbij samen met ex-bewoner Kim (29) als co-onderzoeker. De meerwaarde van Kim was dat ze uit haar eigen leven voorbeelden kon geven en goed doorvroeg. In totaal deden vijf bewoners met een licht verstandelijke beperking aan het onderzoek mee, samen met begeleiders en verwanten. De onderzoekers maakten onderscheid in X kleine keuzes over eten, telefoongebruik, kleding of vrijetijdsbesteding die de bewoner in het algemeen zelf kan maken. X grote keuzes over financiën, relaties, vrijheid, de woning en het werk, waarbij ondersteuning nodig is. Alle bewoners gaven aan de keuzes open te willen bespreken en dat begeleiders en verwanten daarbij op één lijn zitten. Van begeleiders verwachten ze dat deze X zich neutraal opstellen, X goed luisteren,

X naast iemand staan, X de voor- en nadelen van een keuze toelichten en X zo veel mogelijk de vrijheid geven om zelf te kiezen. Ouders gaven aan dat zij meer ruimte willen om hun kind te adviseren, samen met begeleiders. Uit het onderzoek bleek dat er soms een verschil is tussen wat begeleiders en verwanten willen en wat de bewoner zelf wil. De participanten zijn volgens de onderzoekers zelfbewuster geworden, omdat ze zich veilig voelden en voor zichzelf durfden op te komen. Om dit voor meer bewoners te bereiken, wil Ipse de Bruggen starten met een opleiding voor ervaringsdeskundigen en werken aan meer bewustwording bij begeleiders en ouders. | Lees meer over de onderzoeksopzet op disabilitystudies.nl/onderzoek/op-weg-naarzelf-kiezen. Lees een uitgebreid artikel en download een infographic over de uitkomsten op www.klik.org, zoek op ‘Eigen keuzes’.

‘De bewoners zijn zelfbewuster geworden, omdat zij zich veilig voelden en voor zichzelf durfden op te komen’

klikactueel

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

Lering trekken uit de coronadatabank De voorlopig laatste factsheet COVID-19 bij mensen met een verstandelijke beperking van de Academische werkplaats Sterker op eigen benen van het Radboudumc is verschenen. Deze databank houdt, in opdracht van het ministerie van VWS, sinds 24 maart de data bij van mensen met een verstandelijke beperking die - al dan niet bewezen - met corona besmet zijn. Directeur Geraline Leusink geeft aan dat er drie belangrijke lessen uit de gegevens te halen zijn: 1. Wees alert op risico’s en heb aandacht voor de gezondheid van mensen met een verstandelijke beperking vanaf ongeveer 50 jaar. “Bij de populatie zonder een verstandelijke beperking wordt er vooral een besmetting geconstateerd bij mensen ouder dan 70 jaar. Bij mensen met een verstandelijke beperking komt meer dan de helft van de bewezen besmettingen met het coronavirus voor boven de 50 jaar,” zegt Geraline. 2. Meet preventief koorts en laat iemand testen die niet lekker in zijn vel zit. Veelvoorkomende klachten bij mensen met een verstandelijke beperking zijn (net als in de algemene populatie) koorts, hoesten en vermoeidheid, zo blijkt uit de databank. “Het is bekend dat mensen met een verstandelijke beperking moeilijk kunnen aangeven dat zij klachten hebben. Of ze hebben er een ander gevoel bij. Om het risico van een besmetting te verminderen, is het aan te raden om preventief koorts te meten,” aldus de directeur van de Academische werkplaats. 3. Als blijkt dat iemand op een groepswoning corona heeft, laat dan iedereen in de woning gelijk testen. Uit de gegevens van de databank blijkt dat 88% van de mensen met een verstandelijke beperking die bewezen corona heeft, in een groepswoning woont. 12% woont in een appartement. Geraline: “Hieruit blijkt dat het virus zich makke-

lijker verspreidt in een groepswoning. Als er één bewoner corona heeft, zul je de rest van de bewoners zo snel mogelijk moeten laten testen.” De database geeft aan dat 1801 mensen met een verstandelijke beperking met een verdenking op corona staan geregistreerd. Hiervan zijn 1316 mensen getest en hadden 427 mensen een positieve uitslag. Er zijn 113 mensen overleden, waarbij in 58 gevallen een coronabesmetting is bewezen door middel van een test. Het percentage overledenen bij mensen met een bewezen besmetting is 14%. Dat komt ongeveer overeen met het sterftepercentage binnen de algemene populatie. De databank blijft doorgaan met het verzamelen van gegevens over corona en gaat ook de gezondheidsklachten in kaart brengen van mensen die corona hebben gehad. 69 zorgorganisaties delen hiervoor nu hun data. | Mariët Ebbinge

Technologie

Afstand houden Stoplichtbroche The Distancer komt, na een succesvolle test bij onder meer ’s Heeren Loo’s woonzorglocatie Groot Schuylenburg, op de markt. Met het apparaatje ter grootte van een autosleutel kun je eenvoudig zien of anderen genoeg afstand van je houden. Het is een handig hulpmiddel voor mensen met een verstandelijke beperking of dementie. The Distancer heeft aan de voorzijde drie lampjes, rood, oranje en groen, zoals bij een stoplicht. Rood betekent te dichtbij, groen is veilig en oranje is tussen de 1,5 meter en 2 meter. Met behulp van een breekkoord hang je de stoplichtbroche om, of je bevestigt ‘m via een magneetsluiting aan je kleding. Het apparaatje is prikkelarm (geen trillingen, geen geluidjes) en wordt opgeladen via een USB-C-kabeltje. The Distancer is niet afhankelijk van internet of bluetooth en communiceert niet met andere gebruikers. Er vindt ook geen uitwisseling en opslag van gegevens plaats. The Distancer kost € 59,90 per stuk, De eerste oplage van 1000 stuks rolt eind augustus van de band. | Informatie op www.distancer.nl

Zie www.sterkeropeigenbenen.nl/corona Klik 6 2020 | www.klik.org

klikactueel

Samenwerken bij kennis over gezondheidsproblemen Wat kunnen familie en begeleiders met onderzoekskennis over gezondheid, dementie en leefstijl in het leven van mensen met een verstandelijke beperking? De Hanzehogeschool, het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) en de Rijksuniversiteit Groningen deelden daarvoor hun onderzoeksresultaten. Dit gebeurde op het congres ‘Pronkjewailtjes uut Noorden’ dat eind februari in het UMCG Groningen plaatsvond. Daar bleek hoe belangrijk het is dat onderzoekers, zorgverleners en familieleden samenwerken, zodat er daadwerkelijk iets kan worden gedaan met de kennis uit onderzoek en je van elkaar kunt leren. Dat mensen met een verstandelijke beperking vanaf jonge leeftijd al kwetsbaar zijn voor gezondheidsproblemen, vertelde lector Aly Waninge van de Hanzehogeschool Groningen. Zij deelde kennis van het onderzoeksnetwerk ‘Ondersteunen gezonde leefstijl: De Krachten Gebundeld’. Naast het feit dat mensen met een verstandelijke beperking vaak meerdere gezondheidsproblemen ontwikkelen, zoals obstipatie, een visuele beperking en verslikken, leven ze ook niet zo gezond. Ze bewegen vaak te weinig, eten niet goed en hebben dikwijls onder- of overgewicht of obesitas. Aly Waninge Daarom wordt er een hulpmiddel ontwikkeld om te beoordelen of de omgeving gezond gedrag stimuleert bij mensen met een verstandelijke beperking. Het onderzoek is ook gericht op gezonde voeding, bewegingsprogramma’s en het ontwikkelen van spierkracht. Uit onderzoek bij mensen met een verstandelijke en visuele beperking bleek namelijk dat spierkracht bijdraagt aan een betere gezondheid. Lees meer op www.kennispleingehandicaptensector.nl, zoek op ‘leefstijl’.

Dementie Op het congres kwam ook aan de orde dat Klik 6 2020 | www.klik.org

zo’n 75 procent van de mensen met het syndroom van Down op latere leeftijd dementie ontwikkelt. Met het toenemen van de leeftijd van mensen met een zeer ernstige verstandelijke en meervoudige beperking neemt ook het aantal van deze cliënten met dementie toe. Maar hoe herken je bij hen de signalen? Maureen Wissing, promovenda dementie en verstandelijke beperking aan het UMCG en de Hanzehogeschool, vertelde hierover in een workshop. Voor haar promotieonderzoek ondervroeg ze familie, begeleiders, gedragskundigen, artsen en paramedici over dit onderwerp. Daaruit kwamen X cognitieve signalen, X gedragssignalen zoals angst, agressie, apathie, slaap- en eet/drinkproblemen, en X motorische signalen zoals problemen met het lopen en mobiliteit. Deze signalen zagen de ondervraagden tijdens de ADL-momenten, zoals bij uiterlijke verzorging en het aan- en uitkleden, maar ook tijdens de nacht, vrijetijdsbesteding en communicatiemomenten. Lees meer op www.aw-emb.nl/onderzoek/wie-ziet-dat-ik-dingen-vergeet.

Obstipatie Obstipatie is een ander veelvoorkomend probleem bij mensen met een (zeer) ernstig verstandelijke meervoudige beperking, vertelde docent verpleegkunde en promovenda Marjolijn Wagenaar aan de Hanzehogeschool Groningen. Bij obstipatie is er sprake van een moeizame en vaak pijnlijke stoelgang, met meestal een onvolledige ontlasting. Dat obstipatie veel voorkomt, heeft te maken met dat deze cliënten X nauwelijks bewegen X te weinig vocht drinken (dat moet 2 liter

per dag zijn), X soms angst hebben om zich te ontlasten, omdat ze aambeien hebben en X hun voeding en hun medicatie kunnen verstoppend werken. Een goede diagnose is bij deze cliënten vaak lastig. Met de zogenaamde Bristol Stoelgangen Schaal kan je vaststellen wat de consistentie, kleur, vorm en hoeveelheid van de ontlasting is en of het verandert. Het is ook belangrijk om de cliënt regelmatig te wegen en factoren - voeding, drank, bewegen, medicatie – uit te sluiten die obstipatie in de hand kunnen werken. En te kijken naar interventies die obstipatie voorkomen. Marjolijn: “Vezelrijke voeding stimuleert de prikkeling in de darmen en houdt vocht in de darmen vast. Medicatie onttrekt juist vocht aan de darminhoud. Daarom moet het medicatiebeleid maandelijks geëvalueerd worden om na te gaan of het voldoende werkt.” Voor vervolgonderzoek zoekt Marjolijn ouders en zorgprofessionals om mee te denken over de diagnostiek van obstipatie bij deze mensen. Informatie via www.aw-emb. nl/onderzoek/een-verstopt-probleem en m.c.wagenaar@pl.hanze.nl. | Mariët Ebbinge Meer informatie over het congres en de onderzoeken via www.vb-dementie.nl.

ontvangenreacties

Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

Vraag naar meerzorg stijgt fors Het persoonsgebonden budget (pgb) wordt populairder bij jongere cliënten in de gehandicaptenzorg. Ook is er een duidelijke stijging in de dagen voor meerzorg (+ 51 %). Dat blijkt uit onderzoek van de Nederlandse Zorgautoriteit in 2015-2018. Over 2018 ging 9 miljard euro naar de langdurig gehandicaptenzorg. Aan meerzorg werd 253 miljoen euro uitgegeven. Bij het pgb ging het om zo’n 1,7 miljard euro. Een oorzaak voor de stijging in meerzorg is niet eenvoudig aan te wijzen. Komt het door de groeiende aandacht voor de meerzorgregeling, of door personeelstekorten waardoor cliënten instabieler werden en meerzorg werd ingezet? Wat opvalt is dat bij mensen met een licht verstandelijke beperking het aantal cliënten dat meerzorg kreeg is teruggelopen, maar het aantal meerzorgdagen fors steeg, mogelijk door de multiproblematiek bij de (jongere) cliëntengroep met gedragsproblemen. | Lees een analyse van de Monitor zicht op gehandicaptenzorg 2020 van de NZa op www.klik.org, zoek op ‘stijging meerzorg’. Advertentie

FABRIEK69 wil relaties, intimiteit, seksualiteit en huiselijk geweld, kindermishandeling en seksueel geweld binnen zorg, welzijn en onderwijs zichtbaar en bespreekbaar maken. Dit doet FABRIEK69 door training en advies te geven.

www.fabriek69.nl fabriek69@gmail.com +31 850 657 319 Amersfoort

Opstarten dagbesteding Nu de dagbesteding op veel plekken weer opstart, leidt dit soms ook weer tot probleemgedrag dat in de coronatijd juist verdween. Apolina Vader schrijft hierover in haar column op www.klik.org, zoek op ‘keerzijde’: “De coronatijd is zo gek nog niet geweest. Het geeft nieuwe inzichten. Voor sommige cliënten is het heerlijk om rustig de dag door te komen, in een beschermde omgeving. Weinig prikkels. Geen tijdsdruk, geen mensen van buitenaf.”

Enkele reacties op Klik Facebook hierop: “Herkenbaar, omdat we nu écht cliëntgericht konden werken en niet hoe het ﬁnancieel beter uitkomt.” | Roelie Weiland “Cliënten worden niet meegenomen in hoe anders de dagbesteding er ineens uitziet. Andere chauffeur, mondkapjes op, andere begeleiding, andere groep, minder bewegingsvrijheid, enzovoort. Kortom, alles is anders, hoe ga je daar dan mee om?” | Didy van Leeuwen

Echt Gebeurd - Verwend? Alfred heeft meerdere syndromen, waardoor vooral het verwerken van prikkels moeilijk gaat. We beginnen de dag met een lekker bakje koffie, maar Alfred kan er vandaag niet van genieten. Zoals hij zelf zegt: “Het lukt niet.” “Jullie zijn verwend,” reageert mijn collega op Alfred. Van een afstandje bekijk ik de situatie. Het probleem

blijkt het koekje bij de koffie te zijn. We hebben anders altijd een zachte ‘luxe’ koek bij de koffie, en nu heeft Alfred een tarwebiscuitje gekregen. Dat is te hard, terwijl hij door zijn verstoorde prikkelverwerking vooral last heeft van prikkels in zijn mond. Eten moet voor hem zacht zijn, goed aanvoelen. Zo niet, dan blokkeert hij in alles. Hoezo verwend! | Lena de Groot

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk? Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

Klik 6 2020 | www.klik.org

Tekst Tjitske Gijzen, Anne-Marie Klaassen Fotografie Robin Britstra, met medewerking van acteurs van theatergroep de Rode Hoed in Zutphen

Onderzoeksproject levert checklist, praatplaat en boek op over afwegingen bij delinquent gedrag

Thema: Criminaliteit

Handelen bij delinquent gedrag Wat doe je bij crimineel gedrag van cliënten met een licht verstandelijke beperking? Doe je aangifte bij de politie? Een onderzoeksproject van het lectoraat LVB en Jeugdcriminaliteit van Hogeschool Leiden leverde hulpmiddelen op over welke afwegingen er nodig zijn om dit zorgvuldig te doen.

gressief gedrag door drugsgebruik, bewust aanraken van borsten, gericht schoppen met fysiek letsel tot gevolg, vernielen van eigendommen, diefstal, brandstichting; stuk voor stuk ongewenste situaties waarmee zorgverleners die werken met jongeren met een licht verstandelijke beperking (lvb) kunnen worden geconfronteerd. “Waar gaat iemand de grens over en is het delinquent gedrag, los van waarvoor iemand in de instelling zit?” zegt Hendrien Kaal, lector LVB en jeugdcriminaliteit aan de Hogeschool Leiden over de kernvraag van het project ‘Met zorg naar de politie’.

Gemiva-SVG en diverse medewerkers uit de strafrechtketen. Ze merkten hoe verschillend er in de praktijk wordt omgegaan met de dilemma’s bij het al dan niet doen van aangifte bij grensoverschrijdend gedrag. “Als iemand in een zorginstelling over de schreef gaat, wordt er anders gehandeld dan wanneer dit op straat zou gebeuren. In de gehandicaptenzorg heerste lang de gedachte: dit gedrag is nu eenmaal deel van het werk. Daarmee wordt het een soort vrijbrief. ‘Als iemand een stoel gooit, moet je gewoon bukken’, kreeg een van de studenten te horen,” vertelt Hendrien.

Als iemand een stoel gooit, moet je gewoon bukken Voor dit project interviewden studenten van de Hogeschool Leiden jongeren met een lvb, begeleiders van zes woonlocaties van de zorgorganisaties Ipse de Bruggen, ’s Heeren Loo en

Klik 6 2020 | www.klik.org

Strafrecht in de zorg Volgens haar is er meer aandacht nodig voor de mogelijkheden van het strafrecht in de zorg. “Niet door voor te schrijven wat moet, want elke situ-

atie is anders. Maar door te helpen met de morele keuzes waar mensen tegenaan lopen, waarvoor we een checklist hebben ontwikkeld (zie kader op de pagina hiernaast, red.).” Ze ziet de laatste jaren een verschuiving bij zorgorganisaties ontstaan. “Doordat hun doelgroep verandert en ze meer te maken hebben met jongeren met een licht verstandelijke beperking die kunnen gaan en staan waar ze willen en zich grensoverschrijdend gedragen. Ik merk dat aardig wat locaties die dilemma’s herkennen en op zoek zijn naar een stok achter de deur en hoe ze die op de juiste manier kunnen inzetten.”

Ontoerekeningsvatbaar? Een licht verstandelijke beperking is juridisch gezien geen reden om strafrechtelijke vervolging achterwege te laten. Het Wetboek van Strafrecht stelt in artikel 39 wel dat een dader ontoerekeningsvatbaar is wanneer hem de daad ‘wegens de gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens niet kan worden toegerekend’. Wanneer het strafbare gedrag (deels) voortXf

9 Wat doe je als je geconfronteerd wordt met diefstal door cliënten? De situatie is uitgebeeld door een acteur van theatergroep de Rode Hoed in Zutphen

Casus Yassin

Zeven W’s De checklist die het onderzoeksproject ‘Met zorg naar de politie’ heeft opgeleverd, begint met het helder krijgen van de feiten rond een incident, voordat je een beslissing neemt (de 7 W’s): X Wie heeft het gedaan en wie zijn er nog meer bij het incident geweest (aangever, slachtoﬀer, getuige, verdachte, et cetera)? X Wat is er precies gebeurd? X Waar heeft het incident zich voorgedaan en waar zijn eventuele sporen achtergebleven? X Wanneer heeft het incident plaatsgevonden en wanneer hebben andere relevante feiten plaatsgevonden? X Op welke wijze heeft het incident plaatsgevonden? X Waarmee is het delict gepleegd? Van welke voorwerpen/middelen is gebruikgemaakt? X Waarom is het delict gepleegd? Scheid de emoties van de feiten, zo adviseert Hendrien Kaal. Zo volledig mogelijke, feitelijke informatie is noodzakelijk als basis voor weloverwogen besluitvorming. De beroepscode voor sociaal agogische werkers stelt twee aanvullende vragen die kunnen helpen bij het nemen van een beslissing bij delinquent gedrag: X Stel dat je zelf in de situatie van de cliënt zou verkeren, hoe zou je dan willen dat er gehandeld zou worden (wederkerigheidsprincipe)? X Zou je andere cliënten op dezelfde wijze benaderen (gelijkheidsprincipe)? Daarnaast blijft het belangrijk om steeds voor ogen te houden dat je de afweging maakt als professional; waar gaat het uiteindelijk om in jouw beroep? Het gaat om de cliënt, wat niet betekent dat andere belangen er niet meer toe doen. Tegelijkertijd moet je je verantwoordelijkheid (willen) nemen voor je eigen handelen. Dat handelen kan zijn dat je de situatie voorlegt aan een leidinggevende of collega, wanneer de uiteindelijke beslissing niet aan jou is. De checklist is samen met een praatplaat met (vooronder)stellingen gratis te downloaden via www.hsleiden.nl/lvb-en-risicovol-gedrag/publicaties/index.

Yassin is 37, heeft een licht verstandelijke beperking en schizofrenie. Volgens zijn begeleiders is hij verder kleptomaan en een obsessieve verzamelaar. In het verleden gebruikte Yassin geregeld cocaïne, cannabis en alcohol; tegenwoordig rookt hij alleen af en toe een joint. Yassin is regelmatig erg agressief en vernielzuchtig. Een aantal keren sloeg hij ook medebewoners, die zich daardoor onveilig gingen voelen. Ook buiten de woning ging het mis; zo sloeg hij ooit met zijn vuist een medewerker van de supermarkt die hem betrapte op diefstal. Ondanks het grote aantal incidenten is slechts één keer de politie ingeschakeld. Dat was door de supermarktmedewerker. Yassin is toen meegenomen naar het politiebureau en heeft daar in een cel gezeten tot zijn begeleiders hem op kwamen halen. De woonbegeleiders kozen er bewust voor geen politie te betrekken, omdat Yassin niet toerekeningsvatbaar zou zijn. Bovendien had hij destijds een Bopz-status, waardoor ze zelf maatregelen zoals ﬁxatie konden toepassen. En een periode in de cel zou hem, vanwege het ontbreken van een pedagogisch klimaat, niks leren en ook niet veilig zijn. In plaats daarvan is meerzorg aangevraagd voor twee-op-een-begeleiding. Zijn vrijheid is sterk beperkt en stapsgewijs teruggegeven. Ook werden alleen begeleiders ingezet die zich hierbij niet angstig voelden. Tenslotte is zijn medicatie gewijzigd. Yassin woont inmiddels een aantal jaren in de groep en vertoont nauwelijks meer agressief gedrag. Hij heeft een goede vertrouwensband met de begeleiding. Inmiddels gaat hij zelfstandig buiten het terrein, hij werkt bij de dagbesteding en is lid van een voetbalclub. Hoewel hij op de wachtlijst heeft gestaan voor overplaatsing naar een gesloten psychiatrische instelling, is dit uiteindelijk niet nodig geweest.

Klik 6 2020 | www.klik.org

10 Thema: Criminaliteit

f komt uit de beperking, kan de rechter het feit dat de dader een beperking heeft dus wel meenemen in de beslissing over de toerekeningsvatX baarheid. “Het is nooit de lvb die maakt dat ik links- of rechtsom ga. Het is de lvb in combinatie met een aantal dingen die maakt dat ik links- of rechtsom ga,” zo verklaart een officier van justitie. Het strafrecht komt uiteraard niet in de plaats van intern preventief beleid tegen agressie en geweld. De strafrechtelijke aanpak moet het sluitstuk zijn, nooit het beginpunt, zo kwam naar voren uit het onderzoeksproject. Ook is er meer onderzoek nodig naar welke straffen effectief zouden zijn bij deze doelgroep. “We hebben nog een weg te gaan, daarvoor blijven we actief in een werkgroep met onderzoekers en betrokkenen uit de praktijk,” zegt Hendrien. Ze benadrukt dat de intentie niet is ‘dat iedereen maar naar het strafrecht moet’. “Het gaat er meer om dat je een signaal kunt geven dat er grenzen zijn. Daarbij zijn ontmoetingen van zorgverleners met de politie belangrijk, zoals nauwer contact met de wijkagent (zie kader Beter samenwerken, red.). Een groot probleem is dat er bij alle ketenpartners te weinig tijd is om zorgvuldig te overwegen wat er nu in deze casus past, terwijl uit ons project blijkt dat daar juist winst te behalen valt.” | Met zorg naar de politie. Over besluitvorming rond aangifte van strafbaar gedrag binnen de LVB-zorg. Door Hendrien Kaal. Gratis te downloaden via www.hsleiden.nl/lvb-en-risicovol-gedrag/publicaties/index.

Klik 6 2020 | www.klik.org

Bij crimineel gedrag van cliënten gaat het erom eerst de feiten helder te krijgen, voordat je een beslissing neemt. Acteurs van theatergroep de Rode Hoed in Zutphen beeldden deze beroving uit

Casus Dirk Dirk is 53 jaar en heeft een licht verstandelijke beperking met bijkomende problematiek. Volgens zijn begeleiders is hij een ‘veelpleger’, maar door de milde vorm van criminaliteit zien zij doorgaans kans dit zelf af te handelen. Dirk is erg gericht op geld, vooral om bier te kunnen kopen. Dirk is in contact gekomen met een man in het plaatselijke bejaardenhuis. Aanvankelijk lijkt het contact positief. Na een week of twee blijkt dat Dirk soms meerdere keren per dag onaangekondigd voor de deur staat en bovendien regelmatig zonder toestemming bier uit de koelkast haalt. Dirks begeleider vindt het heel erg dat Dirk bier uit de koelkast van een bejaarde man steelt. Zij besluit de wijkagent in te schakelen. Van tevoren stemmen ze het doel van het gesprek goed af: Dirk duidelijk maken dat stelen niet mag. De wijkagent geeft Dirk een waarschuwing en benoemt daarbij dat als hij weer steelt hij hem dan ‘komt halen’, en dat zijn gegevens nu in het systeem staan, zodat ook andere agenten dit weten. Dirk schrikt hier erg van, en lijkt op te houden met dit gedrag.

Samenwerken van zorgverleners, politie en justitie helpt om een goede afweging te maken bij crimineel gedrag van cliënten

Beter samenwerken Het komen tot meer weloverwogen beslissingen op het snijvlak van zorg en justitie begint met elkaar en elkaars werk beter te leren kennen. Hiervoor waren er eind vorig jaar twee trainingsochtenden van de politie bij een woonlocatie van Gemiva-SVG voor lvb-jongeren met bijkomende psychiatrische problematiek in Oud Ade. De locatie heeft al nauw contact met de wijkagenten. Tijdens de training kregen agenten algemene uitleg over de kenmerken van deze cliëntengroep en oefenden met een acteur situaties die op de locatie hadden plaatsgevonden.

Geen corrigerende werking Dat er breder gekeken moet worden naar wat er speelt in de zorg zelf, maakt het verhaal van de pleegzoon van Tilly van Uﬀelen duidelijk. Het is een lange zoektocht naar een goede plek voor haar pleegzoon, die een licht verstandelijke beperking heeft en autisme. Daarbij gaat het helaas vaak mis in de zorg. Begeleiders deden verschillende keren aangifte van grensoverschrijdend gedrag. Daarvoor moest hij voorkomen bij de rechter. Die seponeerde de zaken, omdat de zorg tekortgeschoten was. “Dit hele circus is naar mijn idee maatschappelijk heilloos,” aldus Tilly. “Er gaat geen corrigerende werking vanuit, het kost een hoop geld en het heeft mijn pleegzoon een hoop stress en angst opgeleverd. Moet je jonge mensen die een lvb, autisme en hechtingsproblemen hebben wel in een politiecel opsluiten? Straﬀen en belonen heeft bij hem sowieso nooit gewerkt, juist vanwege zijn impulsen. Het gaat erom dat zorgmedewerkers goed zijn opgeleid en er een stabiel team staat. En het werkt ook niet als je jongeren met regulatieproblemen bij elkaar op een groot instellingsterrein plaatst, waar drugsdealers omheen hangen. Inmiddels woont hij in een kleinschalige woonvoorziening en gaat het dankzij de juiste bejegening en medicatie gelukkig weer beter met hem.”

De strafrechtelijke aanpak moet het sluitstuk zijn, nooit het beginpunt

Gedragsdeskundige Eeke Harting en begeleider Rachelle Klok vertellen hierover: “Voor de jongeren zijn deze situaties spannend en niet leuk. Jongeren kunnen in hun jeugd nare ervaringen hebben gehad met separeerruimtes of in aanraking zijn geweest met politie. Wanneer de politie levelt, luistert en de situatie op een rustige manier uitlegt, dan gaan jongeren vaak ook mee zonder enige agressie.” Bij elk groepje politieagenten was een begeleider van Oud Ade aanwezig. Een aantal clienten volgde de oefeningen en gaf de politie tips. Na aﬂoop bespraken politie en begeleiders samen wat goed liep en wat een volgende keer beter anders aangepakt zou kunnen worden. “Wanneer er een incident op de locatie is, zorgt dat voor veel onrust bij de andere jongeren. De locatie is hun huis, zij moeten zich daar veilig voelen. Het is daarom belangrijk dat de politie hen niet wegstuurt, maar ook met hen praat en uitlegt wat er gaat gebeuren.” Het waren intensieve ochtenden die resulteerden in nog meer inzicht, begrip en respect voor elkaars werk. De positieve ervaringen hebben ertoe geleid dat de politie dit ook bij andere zorginstellingen wil gaan doen.

Klik 6 2020 | www.klik.org

Tekst Mieke Janssens Fotografie Robin Britstra, met medewerking van acteurs van theatergroep de Rode Hoed in Zutphen

Thema: Criminaliteit

De draaideurcrimineel

Wat doe je als je cliënt mensen besteelt en instanties voorliegt? Ambulant begeleider Babette worstelt met de begeleiding van Chantal, die een licht verstandelijke beperking heeft en onder invloed van verkeerde vrienden mensen berooft. Ze brengt de casus van Chantal in tijdens een intervisiegroep met ambulante collega’s, die vooral luisteren en vragen stellen.

k zie niet aan Chantal dat ze verstandelijk beperkt is,” zegt Babette. “Laat staan dat de politie, haar advocaat, ambtenaren van de gemeente, de verzekeringsarts van het UWV en de contactpersoon van het CIB dit opmerken. Chantal is begin dertig, rap van tong, weet haar charme in de strijd te gooien en overschat zichzelf. Als iets mislukt is het de schuld van anderen. Voor mij is ze iemand met LVB in hoofdletters: van jongs af aan verwaarloosd, niet kunnen meekomen op school, foute vriendjes en streetwise. Ze heeft al een paar keer vastgezeten voor straatroof en mishandeling. Momenteel staat er nog een taakstraf uit en een boete van € 15.000 die ze vanwege schulden niet kan betalen.” “Wat is je dilemma?” onderbreekt Pim haar.

Fraude en schulden “Ik heb er meerdere,” antwoordt Babette. “Chantal staat bij de gemeente ingeschreven als thuisloos, ze heeft daar ook een postadres. Ze woont wel gewoon nog bij haar moeder, maar heeft zich daar laten uitschrijven, zodat haar moeder niet gekort wordt op de bijstandsuitkering. Ze

Klik 6 2020 | www.klik.org

weten dat dit fraude is. Aan de ene kant is het hun verantwoordelijkheid, aan de andere kant voel ik me medeplichtig, omdat ik lieg als instanties mij naar haar adresgegevens vragen. Ook vertelde Chantal vorige maand hoe ze met vrienden winkeldiefstallen pleegt. Natuurlijk ga ik daarover in gesprek met haar, ik vraag me alleen af of ik de politie had moeten tippen? In het jaar dat ik haar nu begeleid voel ik een klik tussen ons. Ze vertelt veel. Daardoor merk ik hoe weinig ze begrijpt. Op emotioneel niveau schat ik haar op ongeveer drie jaar. Alles zelf willen doen en niet alles zelf kunnen. Ze scheldt als ze vindt dat ik me te veel met haar bemoei en belt huilend op als ze in de shit zit. Dan is ze een klein meisje dat veel nabijheid nodig heeft. Maar als ik bedenk dat dit kleine meisje in staat is om mijn lieve oma te beroven en te mishandelen, wil ik niets met haar te maken hebben. Nog een dilemma is dat ze absoluut geen bewindvoering wil, terwijl ze torenhoge schulden heeft. Ze heeft geen ﬁnancieel inzicht. Hoewel de schuld minder wordt, krijgt ze nog steeds brieven van incassobureaus en

deurwaarders. Ik moet dan weer naar die instanties bellen. Ze snapt er zelf werkelijk niets van. Het lijkt soms dweilen met de kraan open. Dan denk ik wel eens: ‘Zak nu maar in de klei, Chantal. Ik wil je niet meer helpen’.”

Instandhoudende factor Ze vervolgt: “Hoever kan je gaan met begeleiden? Ben ik geen instandhoudende factor als ik haar elke keer uit de puree help? Vorige week moest ze om 9.00 uur de verzekeringsarts van het UWV bellen. Heel belangrijk, want als ze dat niet deed had dit andere vervelende gevolgen. Ik bereidde het gesprek met haar voor en via Whatsapp herinnerde ik haar eraan om de wekker te zetten. Haar dagen nachtritme kennende was te voorspellen dat ze door de wekker heen zou slapen. Dat gebeurde ook. Toen ik haar die middag bezocht, heb ik toch zelf contact opgenomen met het UWV om meer narigheid te voorkomen. Over ‘voorkomen’ gesproken: een paar maanden geleden kreeg ze bericht dat ze moest voorkomen bij de rechter. Ze vertelde mij dat ze van haar advocaat al gehoord had dat ze

Intervisie over een cliënt die fraudeert en mensen besteelt

Als een cliënt mensen berooft, tip je dan de politie? De overval wordt hier uitgebeeld door acteurs van theatergroep de Rode Hoed in Zutphen

bij de rechter moest ‘overkomen’. Ze begrijpt zoveel woorden niet. Ik zou willen dat ambtenaren, advocaten en rechters een LVB-taalcursus krijgen. Ik help haar, omdat ze een beschadigde vrouw is. Iemand die zelf slachtoffer is geworden van haar verleden, haar verstandelijke beperking en de maatschappij. Ik weet dat het belangrijk is dat ik er onvoorwaardelijk voor haar ben. Toch vind ik dit moeilijk bij iemand bij wie het leven de laatste jaren van onvoorwaardelijke en voorwaardelijke straffen aan elkaar hangt.” “Welk dilemma houdt je het meest bezig?” vraagt Ivanka. “De vraag of ik een instandhoudende factor ben doordat ik haar proble-

Het lijkt soms dweilen met de kraan open men oplos, terwijl ze misschien ‘s avonds met haar vriendjes weer op pad gaat en mensen berooft,” zegt Babette. “Is het weleens voorgekomen dat ze op de dag dat jij haar begeleidde een overval heeft gepleegd?” wil Esther weten. Babette denkt na. “Niet dat ik weet”, antwoordt ze. “Ze zegt zelf dat de winkeldiefstal vorige maand de

laatste keer was en dat ze haar vrienden niet meer opzoekt. Helemaal geloven doe ik haar niet. Ik heb me toen echt afgevraagd of het niet beter was om te stoppen met de begeleiding.” “Waarom heb je dat niet gedaan?” vraagt Ivanka. Babette herhaalt dat ze een klik met Chantal heeft. “De laatste tijd gaat het eigenlijk ook beter,” zegt ze erachteraan. “Als ik fysiek in haar omgeving ben, is ze meer begeleidbaar dan op afstand. We halen twee keer per week bij de gemeente haar post op, lezen deze samen en maken een actielijstje voor de komende dagen. Niet dat ze zich hier altijd aan houdt, maar voorheen maakte ze echt nooit haar post open. Misschien

Klik 6 2020 | www.klik.org

14 Thema: Criminaliteit

loop ik te hard van stapel met mijn verwachtingen, ze heeft nog maar kort een indicatie voor vier begeleidingsuren per week. Als ik het op een rijtje zet, heeft ze best al wat vorderingen gemaakt. Ze zegt zelf dat ze al een maand ‘op de goede straat is’.” Iedereen lacht. “Nu ik dit alles zo vertel, denk ik dat ik toch al wat bereikt heb met haar,” zegt Babette ook lachend. “Of zij heeft iets bereikt door de begeleiding van jou,” zegt Merle.

Kijken wat wel lukt Babette laat deze opmerking bezinken. “Ik denk dat ik op dit spoor verder moet gaan. Meer moet kijken naar wat wel lukt, dan wat niet lukt.” “Nóg niet lukt,” merkt Pim op. “Ja,” antwoordt Babette. “Sommige dingen lukken nóg niet. Ik heb met een draaideurcrimineel te maken die nog maar kort begeleid wordt. Ik mag de handdoek nog niet in de ring gooien.” “Je hebt besloten om de begeleiding voort te zetten,” concludeert de intervisiecoach. “Hoe denk je nu over de dilemma’s?” “Wat betreft mijn medeplichtigheid en het liegen over de adresgegevens laat ik het maar zo. Als alle ﬁnanciële problemen in kaart zijn gebracht en de schuldeisers zodanig meewerken dat er schuldhulpverlening aangevraagd kan worden, heeft ze misschien over een paar jaar een eigen adres. En zolang de materie nog te complex is, blijf ik afwegen welke taken ik beter toch zelf kan uitvoeren en voor welke acties ik Chantal verantwoordelijk houd met monitoring op de uitvoering ervan. Voorlopig moet ze nog een taakstraf uitvoeren en een rechtszaak af-

Klik 6 2020 | www.klik.org

Misschien loop ik te hard van stapel met mijn verwachtingen wachten. Alles draait nu om de volgorde van de nodige acties. Ik wil bij de gemeente een herindicatie aanvragen. Ze heeft meer nabijheid nodig en er is nog zoveel werk aan de winkel, hopelijk kan ik de gemeente daarvan overtuigen.” “Je klinkt ineens enthousiast,” zegt Ivanka. “Wat een verschil met zojuist, toen je begon te vertellen.” Babette knikt. “Dat komt door de intervisie,” zegt ze. De collega’s kijken verbaasd. “Zoveel hebben we niet gedaan, hooguit een paar vragen gesteld,” zegt Merle. Ze richt zich tot de intervisiecoach. “Manon, zelfs jij hebt nauwelijks iets gezegd.” “Dat is de kracht van intervisie,” zegt Manon. “Iemand zelf tot de oplossing te laten komen door diegene te laten praten en vragen te stellen. Pas aan het eind geef ik de collega’s de gelegenheid om adviezen te geven. Hebben jullie overigens nog adviezen voor Babette?” “Ik heb onlangs een cursus motivatiebevordering gevolgd. Heel interessant en een aanrader voor jou, Babette,” zegt Pim. “Het geeft je handvatten om Chantal te motiveren voor bewindvoering of om vol te houden de vrienden van de straat te weren en andere vrienden te maken.” Pim belooft informatie toe te sturen. “Ik heb nog een vraag”, zegt Merle. “Wat als Chantal weer een oude

vrouw heeft beroofd, wil je haar dan nog begeleiden?” Babette denkt na. “Het moeilijke is dat Chantal geen gewetensontwikkeling heeft doorgemaakt. Ze toont geen schuldgevoelens, geen berouw en spijt. Ze leert niet van ervaringen. Bij haar draait het om wat iets haar oplevert, om winst of verlies. Zoals een advocaat vindt dat iedereen recht heeft op verdediging, vind ik dat iedereen recht heeft op begeleiding. Ik heb haar wel verteld dat ik haar niet meer wil begeleiden als ze mensen, wie dan ook, berooft en mishandelt. Daar ligt voor mij de grens.” “Je hoopt dat ze zoveel winst aan jouw begeleiding ervaart, dat ze daardoor niet aan de criminele impulsen toegeeft?” vraagt Merle. Babette knikt. “Dat hoop ik inderdaad. Ik weet alleen dondersgoed met wie en welke vriendjes van haar ik te maken heb. Ik ga ervoor, maar morgen kan het over zijn.” |

Intervisie Dit is een geanonimiseerde casus, de personen op de foto komen niet voor in dit verhaal en zijn acteurs. Mieke Janssens gaat in een nieuwe serie in Klik op deze wijze beschrijven hoe begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking in een intervisiebijeenkomst dilemma’s in hun werk voorleggen en bespreken. Ook een casus inbrengen? Stuur deze naar redactie@klik.org. Mieke Janssens traint en coacht teams in de zorg, zie www. concretecoaching.eu.

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

gedragsdeskundige Illustratie Josje van Koppen

p een gegeven moment krijg ik een berichtje van de begeleider van Frank dat ze zich wat zorgen maakt over hem. Hij komt de laatste tijd regelmatig met nieuwe spullen thuis van de winkel, vooral computergames, maar ook met een nieuwe koptelefoon. Deze kan hij zeker niet betalen van zijn zakgeld dat hij elke week krijgt, dus dit is vreemd. Ze heeft voorzichtig al eens gevraagd waar hij deze spullen heeft gekocht en Frank geeft hier dan wel eerlijk antwoord op. Meestal kan hij ook het bonnetje laten zien. De vraag is: hoe komt hij aan dit geld? Zijn ouders hebben ook geen idee. Zij zijn mentor en bewindvoerder van Frank en zien niet dat er geld is afgeschreven van zijn rekening voor deze spullen. De begeleidster vertrouwt de boel niet en vraagt mij om advies. Ik besluit zelf met Frank te gaan praten om meer zicht te krijgen op wat er speelt. Natuurlijk gaat het in het gesprek ook over voetbal. Hij vertelt dat zijn cluppie afgelopen zondag heeft gewonnen. “Dat heb ik gevierd met mijn vrienden!” zegt Frank. Ik vraag eens naar die vrienden. “Ze zijn superaardig en ik leer ook veel van hen.” “Oh, je leert veel van hen?” “Ja, zoals oefenen in het omgaan met geld. Ik mag klusjes voor ze doen, waarmee ik ex-

Bijzondere bijverdienste Frank (24) heeft een licht verstandelijke beperking en is gek op voetbal. Als zijn club thuis speelt, gaat hij kijken, tegenwoordig vaak zonder zijn vader. Hij blijkt daarbij wat bijzondere vrienden te hebben gemaakt.

tra geld kan verdienen.” Oei, dat klinkt niet goed. Neutraal vraag ik: “Wat voor klusjes mag je dan doen?” “Ik moet zakjes met pilletjes of zakjes met groen spul rondbrengen op de tribune. Soms vind ik het wel jammer dat ik wat mis van de wedstrijd. Maar

ik krijg er wel geld voor, dus nu kan ik gave games kopen.” Frank is kwetsbaar en begrijpt niet waarvoor hij wordt ‘gebruikt’. Hij wordt ingezet als drugskoerier. Zelf weet hij niet dat dit niet mag van de wet. Ik probeer dit voorzichtig bij Frank aan te kaarten. “Frank,

weet je wat dat is wat je moet rondbrengen?” Hij heeft geen idee. Ik vertel dat het drugs zijn en dat wat hij doet niet mag van de politie. Frank schrikt hiervan, want hij houdt zich altijd netjes aan de regels. Hij wil ze ook helemaal niet overtreden! Hij wordt ook boos, omdat hij wel naar de voetbal wil en zijn vrienden ook wil blijven zien. Ik vertel hem voorzichtig dat mensen die dit doen geen ‘echte’ vrienden zijn. We spreken af dat we overleggen of zijn vader aankomende tijd weer met hem mee wil. We weten immers ook niet hoe zijn ‘vrienden’ reageren als Frank geen drugs meer wil rondbrengen. Na het gesprek bel ik anoniem om advies naar de politie. Frank heeft het duidelijk niet bewust gedaan en is terzake niet wilsbekwaam. Hierdoor lijkt het voor hem gelukkig geen strafrechtelijke gevolgen te hebben. Wel pakt de politie de tip op dat er gedeald wordt op de tribune. We lezen later in de krant dat er tijdens de laatste wedstrijd een grote politie-actie is geweest. Hierbij zijn verschillende mensen opgepakt voor het dealen van drugs. Het loopt voor Frank gelukkig met een sisser af. Hij gaat intussen weer met veel plezier naar de voetbal, maar dan wel samen met zijn vader. | Janine Breukelman

Klik 6 2020 | www.klik.org

klikcasus

Beste ethicus, John is 24 jaar en leeft vrij zelfstandig. Hij krijgt een aantal keer per week ambulante begeleiding en heeft vooral bij zijn post en ﬁnanciën hulp nodig. Van zijn Wajong-uitkering houdt hij maandelijks niet veel over, het liefst geeft hij alles gelijk uit aan dure merkkleding en schoenen. De laatste tijd merk ik alleen dat John over meer geld beschikt dan voorheen. Zo liet hij vorige week trots zijn nieuwe mobiele telefoon aan mij zien (het allernieuwste model) en zag ik dat hij nieuwe Nikes droeg. Toen ik aan John vroeg waarvan hij deze nieuwe spullen had gekocht, antwoordde hij eerst dat hij een meevaller had gehad. De volgende dag vertelde John mij dat hij een goedbetaald baantje had gevonden. Na enig aandringen zei hij dat hij werkt als drugskoerier. Wat moet ik doen? Als ik de politie inschakel, kan ik het wel schudden bij hem. Maar ik kan hem toch ook niet ongestraft zijn gang laten gaan? Een bezorgde begeleider

Klik 6 2020 | www.klik.org

Ook een ethische kwestie waarmee je worstelt in je werk? Stuur je vraag (mag ook anoniem) naar Klik, redactie@klik.org

Help, mijn cliënt is drugskoerier Beste begeleider, Als je zoals John en veel mensen met een licht verstandelijke beperking moet leven van een smalle beurs, lijkt een baantje als drugskoerier aantrekkelijk. Snel veel geld verdienen, wie wil dat nou niet? Als begeleider gaan bij zo’n uiting dan al snel de alarmbellen rinkelen. Drugs dealen is strafbaar en niet zonder gevaar. Als jouw cliënt je dit vertelt, zal je de volgende afwegingen moeten maken. In eerste instantie is het goed om te achterhalen of John echt drugskoerier is. Zo ja, weet je of hij de risico’s van dit beroep wel overziet? Het is daarbij belangrijk niet alleen de risico’s voor de cliënt zelf, maar ook die voor zijn medecliënten en zorgverleners in kaart te brengen. Het verhandelen van drugs is verboden en zeker niet ongevaarlijk. De veiligheid van cliënt, medecliënten en medewerkers is in het geding. Het gebruik van bepaalde (soft) drugs is weliswaar verboden, maar

wordt voor eigen gebruik in kleine hoeveelheden gedoogd. Ook bij dit gebruik kunnen er gevaren zijn voor de cliënt en voor andere betrokkenen, zoals medebewoners. Verslaafd raken, bijvoorbeeld. Als de veiligheid van anderen gevaar loopt, zul je de politie moeten inlichten, ook als je cliënt geen toestemming geeft. De grote vraag is welke behoeften, wensen en verlangens John heeft. Hoe kun je hierin tegemoetkomen, zonder dat hij zich bezig hoeft te houden met illegale zaken? Het houden van een Moreel Beraad onder leiding van een hiervoor opgeleide gespreksleider kan helpen om te onderzoeken wat juist handelen is. Een geestelijk verzorger of ethicus in de zorgorganisatie kan je helpen met het opzetten van zo’n overleg met alle betrokkenen. Maar moet je Johns illegale baantje melden bij de politie? Leg allereerst aan hem uit dat jij een be-

klikcasus

Illustratie Auke Herrema

roepsgeheim hebt, maar dat je zijn verhaal over zijn nieuwe baan wel aan de politie moet vertellen als de situatie erg onveilig is. In de zorgwetgeving staat dat alles wat een cliënt jou vertelt onder jouw beroepsgeheim valt. Je hebt als zorgverlener een geheimhoudingsplicht over dat wat je door jouw behandelrelatie over een cliënt weet. Dit mag je niet zonder diens uitdrukkelijke toestemming delen. Zelfs als je cliënt toestemming geeft, dan nog moet je je afvragen of de cliënt de gevolgen van zijn toestemming kan overzien. Toch mag je in bepaalde gevallen informatie delen met anderen. Een van de uitzonderingen is het zogenaamde ‘conﬂict van plichten’. Je vindt dat je informatie moet delen, maar de cliënt geeft hier geen toestemming voor. Op dat moment weeg je samen met een collega af of een ander belang (zoals de veiligheid van de cliënt of andere men-

sen) belangrijker is dan het bewaren van het geheim. Je doet dit aan de hand van de volgende criteria: X Is er sprake van overmacht/ nood? X Weigert de cliënt toestemming of is toestemming vragen onredelijk? X Zijn er echt geen alternatieven? X Kun je door het schenden van je geheim schade aan de cliënt of iemand anders voorkomen? Let erop dat je een aantekening maakt van je genomen afwegingen en je de gegeven informatie tot het meest noodzakelijke beperkt. Overigens kun je in de huisregels opnemen dat het gebruik en/of het verhandelen van drugs verboden is. Huisregels moeten wel in afstemming met cliënten worden vastgesteld. En dan nog: als een cliënt heeft ingestemd met de huisregels, maar zich er niet aan houdt, wat kun en moet je dan doen?

Het gaat erom dat je de risico’s en eventueel het doorbreken van het beroepsgeheim op basis van het conﬂict van plichten afweegt. Het is daarnaast nodig om mogelijke begeleidings- en behandelopties voor de cliënt af te wegen en in te zetten. In de situatie van John zul je moeten afwegen of de veiligheid van John en zijn omgeving zwaarder weegt dan het bewaren van het geheim van John. Bedenk hierbij dat in Nederland het beroepsgeheim nog steeds als belangrijker wordt gezien dan het belang van de opsporing van strafbare feiten en de daders daarvan. | Monica de Visser, ethicus en jurist

‘Kijk of de risico’s zwaarder wegen dan het geheim van John’ Klik 6 2020 | www.klik.org

participatiecontact Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Meike Heessels

Bordspel helpt eenzaamheid te doorbreken

KLETSBORDEN

Spel voor iedereen Het bordspel Kletsborden gaat over eenzaamheid en over betekenisvol contact tussen mensen. Sinds kort is er een nieuwe versie van het spel ontwikkeld, inclusief een app met gesproken vragen voor mensen die laaggeletterd of visueel beperkt zijn.

Een aantal jaren geleden ontwikkelde een team van onderzoekers en studenten van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN), een sociaal ontwerper en co-onderzoekers met een licht verstandelijke beperking het spel Kletsborden. Toen het onderzoeksteam in 2016 de vraag kreeg om een spel te ontwikkelen dat de eenzaamheid van mensen met lvb moest verkleinen, vonden ze dat eigenlijk een idiote vraag. “Ga je dan als begeleider of ouder, via een spel, aan iemand met lvb vragen wanneer hij zich eenzaam voelt?” Juist omdat íedereen eenzaam kan zijn, moest het een spel voor íedereen zijn, vond het team. Meike Heessels, onderzoeker en docent op de HAN legt uit: “Het is nuttig om die vraag

Doelen van het spel Met Kletsborden kun je verschillende dingen bereiken: X Elkaar en jezelf beter leren begrijpen. X Samen praten over de betekenis van sociaal contact en eenzaamheid. X Spelen met sociaal contact en ervaren wat voor jou belangrijk is.

Klik 6 2020 | www.klik.org

over eenzaamheid samen op te pakken. Dat werkt juist verbindend.” Kletsborden bestaat uit een speelbord en een groot aantal kaarten dat ingaat op het leven. Meike: “Door middel van de vragen op de kaarten raak je in gesprek met elkaar over serieuze onderwerpen. ‘Bij wie voel jij je thuis?’ of ‘Wanneer heb je voor het laatst gehuild?’ zijn voorbeelden van vragen.” De serieuze vragen worden afgewisseld met gekke vragen en opdrachten: ‘Doe de polonaise’ of ‘Wat is jouw beste versiertruc?’ “Alleen maar serieuze vragen beantwoorden werkt niet. Een spel moet leuk zijn om te spelen, daarvoor is het een spel.” Het spel bevat dus denken doevragen, zowel makkelijke als moeilijke. Ook zijn er opdrachtjes die je laten oefenen met situaties in het sociale verkeer, bijvoorbeeld complimenten geven of ruziemaken. Het bordspel werkt als een breekijzer. “De spelers maken dingen bespreekbaar die anders niet worden besproken,” zegt Meike. Het mooie is dat dit voor iedereen die meedoet geldt: begeleiders, mensen met een licht verstandelijke beperking en hun verwanten.”

Onderzoek Kletsborden is ontwikkeld door middel van inclusief onderzoek. Dit start meestal met het gezamenlijk vaststellen van de onderzoeksvraag, legt Meike uit. “Maar in het geval van de ontwikkeling van Kletsborden was dat anders, omdat er al een startvraag was gesteld. Deze vraag hebben we wel onmiddellijk veranderd. Het moest een spel worden voor iedereen, in plaats van alleen voor mensen met een lvb.” Tijdens vrijwel elke bijeenkomst van het team werd met een tussenproduct van het spel gespeeld. Ervaringen die men opdeed, werden verwerkt in een nieuwe versie. Zo ontstond langzamerhand het deﬁnitieve spel. De naam is zelfs in een laat stadium nog gewijzigd. Meike: “Co-onderzoeker met een lvb Yong-Han Verdonk en coach Marion Blom vonden bij nader inzien de toenmalige naam Uppies niets. Daar waren we het allemaal wel mee eens. Wij hebben een ontwikkelsessie gepland en de naam veranderd, terwijl we al heel ver waren met de ontwikkeling van het spel.” Volgens Meike word je door de inbreng van ervaringsdeskundigen op andere gedachten gebracht. “Op onze

participatiecontact

allereerste bijeenkomst deden mijn collega’s van de HAN en ik wat we gewend waren. Wij begonnen met uit te leggen wie we zijn en wat wij wilden doen. De mensen met een lvb vertelden toen dat zij dat anders deden. Eerst drink je een kopje koffie met elkaar, ga je gezellig praten en leer je elkaar kennen. Pas daarna ga je aan het werk. Een bijeenkomst wordt ook langzaam weer afgebouwd. Het werkt zo goed, dat ik dit bij elk overleg heb ingevoerd.”

Samen Kletsborden kun je gebruiken in de woongroep of de dagbesteding waar je werkt. Het past bij een gelijkwaardige manier van begeleiden. In plaats van eenrichtingsverkeer hebben begeleiders en cliënten met een licht verstandelijke beperking evenveel inbreng in het spel. Als begeleider kun je natuurlijk wel ondersteunen bij het beantwoorden van een vraag van Kletsborden, bijvoorbeeld door te zeggen: “Vind je het goed dat ik hierop doorvraag?”, als iemand het even niet meer weet.

Samenwerking Het door het onderzoeksteam ontwikkelde Kletsborden kwam in 2017 op de markt. Door het spel regelmatig te blijven spelen, kwam het team erachter dat er veranderingen nodig waren. In een nieuwe versie, die onlangs is uitgekomen, zijn die doorgevoerd. Meike: “Er is meer variatie in de kaarten gekomen. Zo zijn er meer kaarten bijgekomen die over de zintuigen gaan. Een voorbeeld hiervan is: ‘Trek de koelkast open en proef iets nieuws.’” Co-onderzoeker Miranda van Dijk vond dat het spel ook moest kunnen worden gespeeld door mensen die niet goed kunnen lezen of visueel beperkt zijn. Meike: “Daarvoor hebben we een app ontwikkeld, waardoor de vragen kunnen worden voorgelezen. De app gaf ons ook de mogelijkheid om geluidsfragmenten af te spelen als toevoeging op de fotokaarten.” Verder is het spel uitgebreid met een versie voor twee spelers, de zogenaamde Doorkletskaarten. Dit zijn opdrachtkaarten die uitnodigen om te delen: samen dingen te doen en te dromen. Een voorbeeld van zo’n kaart is: ‘Samen op pad: kun je mij een plek laten zien die voor jou bijzonder is?’ of ‘Welk liedje raakt jou en waarom?’

Miranda heef t bij een van de lol gekke vragen opdrachten ui en t het spel

STERKplaats In de loop van 2020 start een opleiding bij de HAN die mensen met een verstandelijke beperking in samenwerking met belangenvereniging LFB opleidt tot ervaringsdeskundige; de STERKplaats. Bij de HAN gaan deze mensen nauw samenwerken met docenten en studenten. Ze gaan bijvoorbeeld lessen geven aan de studenten Social Work, onder meer over de Kletsborden. Studenten Social Work kunnen op hun beurt weer les gaan geven aan deze ervaringsdeskundigen, bijvoorbeeld over het sociaal wijkteam. Zo krijgt inclusiviteit steeds meer een plek binnen de muren van de HAN. Meer informatie op www.han. nl/onderzoek/werkveld/projecten/sterkplaats-nijmegen/

Het spel past bij een gelijkwaardige manier van begeleiden Tot slot is de nieuwe versie van het spel een stuk kleiner dan het oorspronkelijke. “We hebben er een reisversie van gemaakt. Steeds vaker wordt het spel gebruikt als middel om elkaar te leren kennen. Dat doen we hier ook op de HAN met nieuwe medewerkers bijvoorbeeld. Dan is het

handig als je het overal mee naartoe kunt nemen.” | Meer informatie via www.kletsborden. nl. Het spel wordt in een sociale werkplaats gemaakt en is verkrijgbaarvia www.semmie.net/kletsborden. Prijs € 49,95. Klik 6 2020 | www.klik.org

palliatievezorg

Richtlijn als houvast bij zorg verlenen in de laatste levensfase

Tekst Desiree Weyburg-Desartes Fotografie Rob Lamping

Verschil maken in de laatste fase Hoe ga je als begeleider in de verstandelijk gehandicaptenzorg om met de laatste levensfase van cliënten? Erwin Schenzel, coördinator en consulent palliatieve zorg bij Philadelphia Zorg, vertelt over de ontwikkeling van de Richtlijn palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking.

Erwin geeft aan hoe hij betrokken raakte bij de ontwikkeling van de Richtlijn palliatieve zorg. “Ik zag hiervoor een oproep van de functiegroep begeleiders gehandicaptenzorg van de BPSW op LinkedIn. Ik vond het meteen interessant en heb me spontaan aangemeld.” Hij vervolgt lachend: “Toen wist ik nog niet hoeveel werk het was. Maar oprecht; het is leuk en interessant om eraan mee te werken. Ik ontmoet mensen van verschillende organisaties uit het werkveld en krijg de mogelijkheid om ook eens bij een ander in de keuken te kijken. Zo leer je van en met elkaar. En natuurlijk draag ik graag bij met de expertise die ik heb.”

Waarom is de nieuwe richtlijn belangrijk? “De ontwikkelingen in de palliatieve zorg hebben niet stilgestaan, dus goed en belangrijk dat we als sector gezamenlijk aan een richtlijn werken. Het is overigens geen nieuwe richtlijn, maar een herziening van die uit 2010. Deze komt als bijlage bij het Kwaliteitskader palliatieve zorg. De richtlijn gaat over goede zorg in de laatste levensfase van cliënten. Tijdens het leven van je cliënt heb je waardevolle zorg geleverd. In de laatste levensfase en bij het onherroepelijke einde voeg Klik 6 2020 | www.klik.org

je nog steeds waarde toe. Voor palliatieve zorg moeten we, zeker bij onze cliënten, dus aandacht hebben.”

Hoe draag jij bij aan de richtlijn? “Ik werk mee in twee werkgroepen: de werkgroep Markering en de werkgroep Nazorg. Die laatste gaat over zorg na het overlijden. We staan niet alleen stil bij de eventuele contactmomenten of herdenkingsdienst met familie en naasten, maar ook bij de zorg voor de zorgenden. Begeleiders hebben vaak een jarenlange band met hun cliënt. Ook zij kunnen rouw ervaren. We vergeten nog weleens na te praten en daarbij goede vragen te stellen. In de laatste levensfase kun je ook geconfronteerd worden met dilemma’s. Je vond bijvoorbeeld een slaapdienst in die fase spannend, maar durfde dat niet aan te geven bij je team. Of je ervoer heftige emoties, omdat je net zelf een dierbare had verloren. Ruimte krijgen om hierover te praten is belangrijk voor jezelf én om je werk goed te blijven doen.”

En de tweede werkgroep: Markering? “Dat is de fase waarin we ons moeten afvragen: zou het ons verbazen als

deze cliënt binnen een jaar overlijdt? Geen eenvoudige vraag om te beantwoorden. Zeker niet als er geen sprake is van ernstige ziekte. Je moet signalen opvangen en serieus nemen, goede vragen stellen, en lef hebben. Zeker bij cliënten met een meervoudige beperking is markering complex. Bij het signaleren helpt het als begeleiders met een agogische en met een verpleegkundige achtergrond samenwerken. Uit onzekerheid de vraag niet stellen is geen optie, omdat je juist in die laatste levensfase nog zoveel kunt betekenen als begeleider.”

Zoals? “Je kunt kijken welke vormen van dagbesteding in deze fase nog haalbaar en waardevol zijn. Er kan aandacht zijn voor comfortzorg: hoe maak je het leven voor je cliënt zo aangenaam mogelijk? Heeft hij/zij nog een bucketlist? Je kijkt met familie en naasten hoe je aansluit bij het leven van vroeger. Plekken bezoeken waar de cliënt nog een keer naartoe wil. Eten en drinken aanbieden waar hij/zij van houdt.”

Dat klinkt mooi, maar kost dat niet heel veel tijd? Vol overtuiging: “Nee dat hoeft geen

seksuoloog

Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg

Online seks Erwin Schenzel ontwikkeling van de was betrokken bij de Richtlijn palliatieve zorg

extra tijd te kosten als je andere taken en patronen in je werk los durft te laten. Er is geen blauwdruk voor de zorg in deze fase. Iedere cliënt is een individueel uniek mens. Als je aansluit bij zijn/haar behoefte op dat moment, dan levert dat minder werkstress op en meer ruimte voor betekenisvolle momenten.”

Hoe kan de richtlijn hierbij helpen? “Vooropstaat: het is geen protocol, maar biedt handvatten. Het kan je op de werkvloer helpen. Je moet jezelf wel de tijd gunnen om het je eigen te maken. Niet eenvoudig in de waan van de dag, en het is dan ook een grote uitdaging voor organisaties om hier aandacht aan te besteden. Het is belangrijk dat we ons realiseren dat dit de laatste fase is van iemands leven. Ieder mens leeft op zijn eigen manier, sterft op zijn eigen manier en rouwt op zijn eigen manier. Voor de cliënten en hun naasten is dit de laatste fase waarin jij verschil kunt maken.” | De herziene Richtlijn palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking is naar verwachting in het najaar van 2020 beschikbaar. Meer informatie over de richtlijn en de functiegroep begeleiders BPSW op www.bpsw.nl/professionals/begeleiders-in-de-gehandicaptenzorg/.

Vorige week mocht ik met inachtneming van alle RIVM-richtlijnen weer een bezoek brengen aan Joost, een grote, aanwezige, soms wat achterdochtige man. Hij moet niet zoveel hebben van hulpverleners en lost het liever zelf allemaal op, ook in de liefde. Dat heeft hij tenslotte ook zo geleerd in zijn leven. Joost heeft zijn vriendin bijna drie maanden niet in het echt gezien. Ze mochten elkaar niet ontmoeten vanwege de coronaregels van de instelling. Dat betekende voor Joost en zijn vriendin, die gewend waren elkaar dagelijks te zien op het werk, een enorme verandering. Ze waren namelijk niet alleen aan het werk: als het pauze was, namen ze de tijd om van elkaar te genieten. In het openbaar, maar ook stiekem zoenen en strelen ergens achteraf op het terrein van het werk. Op het moment dat de deuren op slot gingen, wilden ze net de vervolgstap zetten bij Joost thuis. Ze hadden allebei fantasieën over masturberen en andere seksuele handelingen die ze met elkaar wilden doen. Ze zijn straalverliefd. Joost glundert als hij over haar vertelt. Enorm balen dus dat ze elkaar niet konden zien. In ons gesprek vraag ik Joost hoe het hen nu vergaat in de liefde. Het gaat goed, maar het kan beter. Binnenkort mag hij zijn vriendin weer zien. “Dan gaan we samen een ijsje eten en natuurlijk iets met seks,” zegt hij. Ze hebben de afgelopen maanden vooral telefonisch en via Whatsapp contact gehad. En ze hebben met beeld gebeld. Op de vraag of ze ook online seks hebben, geeft Joost aan: “Ja, natuurlijk, hoe anders? We vertellen elkaar onze seksuele fantasieën. We doen tegelijkertijd seksuele handelingen bij onszelf en vragen aan elkaar om iets opwindends bij jezelf te doen. Elke dag hebben we even seks en we vinden het allebei fijn.” Ik check nog even of er geen dingen gebeuren die de ander vervelend vindt, of dat er geen foto’s of filmopnames verspreid worden, maar bijna verontwaardigd roept hij uit: “Natuurlijk niet, wij zijn van elkaar!” Het scheelt dat Joost in de afgelopen maanden zijn vaste begeleider hierover in vertrouwen kon nemen. Hij durft haar veel te vertellen en zij durft hem ook van alles te vragen. Joost krijgt geregeld te horen of een seksueel getinte vraag of handeling nog oké is en wanneer het op het randje of eroverheen is. Ook hebben we het in het gesprek over zijn onderdanige en soms beïnvloedbare houding naar zijn vriendin. Joost wil haar namelijk te allen tijde plezieren, maar wat wil Joost eigenlijk zelf? Hoe vaak wil hij contact met haar op de dag, hoe wil hij dat het contact eruitziet en wat zijn zijn seksuele behoeftes? Voor Joost geen vanzelfsprekende vragen om over na te denken, maar hij leert met vallen en opstaan. Hij leert wat hij fijn en prettig vindt en dat hij “nee” mag zeggen. En hij ziet ook de voordelen van ‘online seks’ in: “Het scheelt wel geld als je geen condooms hoeft te halen. Kan ik meer shag kopen,“ zegt hij lachend als hij bij de deur staat. “Doei!” | Welmoed Visser, orthopedagoog-seksuoloog NVVS SH Klik 6 2020 | www.klik.org

opleidinginnovatie Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Reinaerde

Zorgmedewerkers ontwikkelen een leergang om vernieuwing te organiseren

Vernieuwend werken Kick-oﬀ van de leergang in maart

‘Vernieuwend werken in de zorg’ is een manier om de uitdagingen waarmee de gehandicaptenzorg al te maken had vóór de corona-crisis aan te gaan. Hierbij werkt een tandem van een begeleider en een leidinggevende, projectleider of coördinator aan een idee om de zorg te verbeteren.

De grootste uitdagingen in de gehandicaptenzorg zijn het tekort aan medewerkers door de vergrijzing en de afnemende ﬁnanciering door bezuinigingen. Daarnaast zijn er de veranderende behoeften van cliënten. Jongere mensen met een beperking en hun ouders willen bijvoorbeeld meer autonomie en keuzevrijheid ervaren dan ouderen. Om hierop een goed antwoord te vinden, ontwikkelden Maartje van Boekholt, kwartiermaker innovatie bij Reinaerde, en collega Hanno de Schipper, strategisch adviseur sociale innovatie, het initiatief ‘Vernieuwend werken in de zorg’. Een traject waar verschillende zorgorganisaties uit de gehandicaptenzorg, thuiszorg, ouderenzorg en ggz aan deelnemen, om van elkaar te leren. Maartje: “Tot nu toe ligt de nadruk op technologische innovaties. Wij zien dat dit niet volstaat en kijken ook naar X hoe de zorg is georganiseerd, X hoe we het werk hebben ingericht, X het gedrag van medewerkers en cliënten. Kunnen we dat vernieuwen, zodat het werk beter aansluit bij cliënten en leuker is voor medewerkers? En waardoor we met minder medewerkers meer cliënten met een complexere zorgvraag kunnen ondersteunen?”

Klik 6 2020 | www.klik.org

Voor deze sociale innovaties is het belangrijk dat begeleiders kansen zien en krijgen om hun ideeën te verwezenlijken. In de leergang Vernieuwend Werken in de Zorg doen begeleiders daarom kennis op over organiseren en vernieuwen. Ze leren vaardigheden om ideeën in de praktijk te brengen (‘skills’) en werken aan een andere mindset om samen vernieuwend te leren denken en vooral doen: ‘van idea naar I do’. Leidinggevenden ondersteunen begeleiders en werken met hen als een tandem aan de uitvoering van het vernieuwingsidee.

bij de ambulante begeleiding hoort efﬁciënter kunnen inrichten.” Nicolien merkte bij het invoeren van beeldzorg ook dat het implementeren van een innovatie lastig is. Om meer draagvlak te creëren doet ze mee in een tweede tandem met een woonzorgbegeleider. “Het zou mooi zijn als we met de inbreng van alle deelnemers en deskundigen, een aanpak ontwikkelen die we goed kunnen gebruiken voor toekomstige innovaties.” | Lees een langer artikel over de leergang op www.klik.org, zoek op ‘leergang’.

Sneeuwbaleffect Bij de kick-offbijeenkomst in maart brachten deelnemers diverse vernieuwingsideeën in. Twee cliënten vertelden wat zij belangrijk vonden in hun leven en de begeleiding. Coördinator en coach beeldzorg Nicolien Gooijer en ambulant begeleider Ilona Groot van zorgorganisatie De Waerden doen als tandem mee aan de leergang. Ilona wil leren hoe je collega’s meekrijgt: “Ik wil het werk altijd efficiënter organiseren. Ik hoop dat ik door de leergang mijn enthousiasme hierover beter kan overdragen, zodat er een sneeuwbaleffect ontstaat. Ook wil ik kijken hoe we de registratie die

Vernieuwend Werken in de Zorg kwam tot stand in samenwerking met Niels van de Weerd van de Rotterdam School of Management van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Aan het eerste traject doen 36 deelnemers mee van 7 organisaties uit de ouderen- en gehandicaptenzorg, waaronder 5 tandems vanuit Reinaerde. In november start in principe een volgend traject. Meer informatie op www. vernieuwendwerkenindezorg.nl en bij Maartje van Boekholt (mboekholt@reinaerde.nl) of bij Hanno de Schipper (hdschipper@reinaerde.nl).

probleemgedrag Tekst Boelina Sikma, Anouk Boudry en Jolien Demuyser Fotografie Ditte Dehollander

Liever zo Om personen met een beperking en extreme gedrags- en emotionele problematiek beter te ondersteunen, ontwikkelde de West-Vlaamse zorgorganisatie De Lovie vzw de visie ‘Liever zo’. Na een jaar blikken ze terug en stellen vast dat er meer ruimte is gekomen om anders te denken.

Meerdere leefgroepen, ateliers en klassen van zorgorganisatie De Lovie vzw zijn ruim een jaar geleden actief aan de slag gegaan met de visie ‘Liever zo’, met de bedoeling de visie te leren kennen, ermee te werken en evalueren wat dit betekent voor de kwaliteit van leven voor de bewoners en de begeleiders. De leefgroepen Laubia in het West-Vlaamse Poperinge die nog maar pas in een splinternieuw gebouw wonen, namen hieraan deel. In Laubia leven 20 volwassenen met een verstandelijke beperking, een complexe psychiatrische problematiek en/ of autisme en heel wat gedragsproble-

men. Iedere bewoner vraagt een bijzondere en gespecialiseerde ondersteuning. Thuis wonen lukt voor hen niet meer omdat ze te bedreigend zijn voor hun familie en de omgeving. Samenleven in een doorsnee leefgroep is te gevaarlijk voor de medebewoners en de begeleiders. Opname en leven in de psychiatrie lukt dan weer niet door hun verstandelijke beperking. Het nieuwe gebouw Laubia zorgt voor een huiselijke sfeer en comfort. Het gebouw telt vier woonunits voor telkens vijf bewoners. Iedereen heeft een gezellige kamer die hij/zij naar eigen smaak kan inrichten. Per woonunit is er een ruime living en leuke tuin. Laubia 1&2 en Laubia 3&4 hebben een goed uitgeruste keuken die fungeert als het hart van de woning. Vanuit de keuken heb je als begeleider contact met de bewoners en is er zicht op de living, de tuin en kamers.

Bergwandeling

De living van het nieuwe gebouw Laubia

De visie ‘Liever zo’ gebruikt een mooie metafoor, waarbij het begeleiden van mensen als een bergwan-

deling is. De begeleider is de sherpa die met de nodige ervaring en kennis en het nodige respect voor de persoon de tocht begint en bijstaat waar nodig. Voor iedereen is de reis verschillend. De een is misschien beter uitgerust om de tocht te volbrengen, de ander heeft een zwaardere rugzak of heeft geluk met de omstandigheden tijdens de tocht. Soms kan er extra ondersteuning nodig zijn. De belangrijkste pijlers van ‘Liever zo’ zijn: X vertrekken vanuit psychische draagkracht en aanspreekbaarheid van de persoon, X veel individuele gesprekken, afspraken met de persoon en familie, X een-op-eenbegeleiding, X dagbesteding en vrije tijd zijn maatwerk, X veilige omgeving voor iedereen, X grondhouding van de begeleiders is er een van respect, ﬂexibiliteit, acceptatie en geweldloze weerbaarheid, X interdisciplinaire samenwerking, X en nauwe samenwerking tussen het begeleidend team en de context van de persoon.

Welke tocht wil je maken? Tijdens vergaderingen hadden de begeleiders het vaak over negatief gef Klik 6 2020 | www.klik.org

24 f

probleemgedrag

drag van de bewoners. Dat het anders moest, was duidelijk. Maar hoe? ‘Liever zo’ richt zich op het laten openbloeien van mensen en niet op het wegwerken van het probleemgedrag. De top bereiken is geen doel. Samen de eerste stap bepalen, geeft energie. Ook al lukt niet alles, je kunt altijd veranderen op de weg naar het lonkend perspectief, is de ervaring in Laubia. Jan droomt ervan om zelfstandiger te wonen. Momenteel hebben we dit nog niet kunnen realiseren voor hem, maar we zijn hiervoor wel met hem en anderen in bespreking. Ondertussen krijgt hij een eigen sleutel van de leefgroep, waardoor hij zich zelfstandig binnen en buiten de leefgroep kan bewegen.

Wie maakt de tocht? Als een bewoner problemen ervaart, weten de zorgprofessionals dat deze altijd ontstaan in interactie tussen persoon en context. Beeldvorming geeft de juiste inzichten. Het probleemgedrag is wat we zien, maar dat is het topje van de ijsberg. Als we daaronder kijken en zoeken,

Visie van Vlaamse organisatie op positief handelen bij gedragsproblemen

vaak op een andere manier en kunnen veel bruikbare informatie geven. Daarom worden zij nauw betrokken bij het uitstippelen van de bergtocht. De ouders van Jeroen zijn erg betrokken en willen zelf nog een deel van de zorg op zich nemen. De weekenden werden alleen te zwaar, omdat Jeroen nauwelijks sliep. Het weekend inkorten was eerst geen optie voor de ouders. Na intens overleg kwamen we tot een mooie, haalbare oplossing voor alle partijen: Jeroen kan iedere week twee dagen naar huis, zonder overnachting. Jeroen tevreden, ouders tevreden en begeleiders tevreden.

Onmisbaar voor de tocht Wanneer je bezig bent met de tocht, zijn drie begrippen van belang: X verbinding, X autonomie en X competentie. Verbinding kan tot stand komen als een bewoner bij jou een gevoel heeft dat hij geen angst hoeft te hebben en jou kan vertrouwen. De nabijheid van de begeleider moet veiligheid bieden

De begeleider biedt veiligheid do nabijheid zonder verstikkend te zijn weten we wat de verdere behoeften zijn van de persoon. Soms denken we de bewoners al jaren te kennen, maar kennen we ook werkelijk de echte behoeften? De mate van kwaliteit van leven wordt vaak bepaald door de mate waarin er naar mensen wordt gekeken en geluisterd.

Met wie maak je de tocht? De belangrijke anderen in het leven van de bewoners zijn ook belangrijk voor de begeleiders. Zij kennen de bewoners Klik 6 2020 | www.klik.org

zonder verstikkend te zijn. Dat is voor iedereen anders. De een heeft de begeleiding van zeer nabij nodig en loopt steeds achter je aan. De ander heeft ruimte nodig. Afstemming op de persoon is maatwerk. Silke gaf aan dat ze niet graag naar een atelier gaat. We respecteerden dit. Op een van de vele wandelingen wipten we onverwachts het fruitatelier binnen. Silke kreeg er meteen een potje zelfgemaakte jam mee van de begeleidster. De dag nadien vroeg Silke zelf om aan

te sluiten. Autonomie staat voor de mogelijkheid zelf keuzes te maken, uniek mogen zijn, eigen dromen te hebben. Evelien staat op dieet. Dit werd samen met de diëtiste opgesteld. De begeleiders stimuleren haar om dit zoveel mogelijk te volgen. Met haar zakgeld koopt ze graag een snoepje. Dat is haar keuze. Competentie gaat over je capabel voelen. Je wordt uitgedaagd om je vaardigheden uit te breiden. Een bewoner wilde joggen. Wij dachten dat zijn conditie niet zo goed was en dat hij het niet zo tof zou vinden. Enkele keren per week gingen wij met hem lopen, ondertussen verbeterde zijn conditie en vond hij dit een leuke activiteit.

De basisuitrusting Om de bewoners goed te ondersteunen in de soms vermoeiende bergtocht, moeten een aantal basisvoor-

De Lovie vzw Eind vorig jaar organiseerde De Lovie vzw samen met W.I.V. vzw een congres over ‘Liever zo: Samen positief handelen, ook bij probleemgedrag’. Deelnemers werden uitgedaagd om anders te kijken naar hoe je omgaat met probleemgedrag bij mensen met een verstandelijke beperking: “Met aandacht voor kwaliteit van leven, een goed bestaan. Met warme bejegening zorg voor mensen organiseren, door platgetreden paden te verlaten.” De visietekst in brochurevorm is te bestellen voor € 10 via trefhuis@delovie. be. Bezoeken aan Laubia zijn aan te vragen via een mail aan angie.verbrigghe@delovie.be.

dokter

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

Als je niet zonder kunt De kwaliteit van leven wordt vaak bepaald door de mate waarin er naar mensen wordt gekeken en geluisterd, is de ervaring bij De Lovie

waarden in orde zijn: X een positieve werkomgeving, X coaching, X en een veilige infrastructuur. Alleen kan je de tocht niet aan, samen wel. Bij interdisciplinaire samenwerking kan je bij collega’s terecht met je verhaal nadat je bijvoorbeeld een agressievoorval hebt meegemaakt. En zorgprofessionals uit andere disciplines kunnen inspringen als een begeleider zelf niet weet hoe een bewoner geholpen kan worden. Kevin gaf aan vaak verdriet te hebben. Zijn oma was een half jaar geleden overleden. Begeleiders wisten niet goed hoe ze hiermee moesten omgaan. De pastoraal medewerkster maakte samen met hem een mooi herdenkingsboekje. Kevin trok zich hier enorm aan op, hij voelde zich in zijn verdriet erkend.

Moed Na ruim een jaar is de visie met de organisatie meegegroeid. Zorgverleners proberen meer activiteiten uit voor de bewoners. Hiervoor zijn niet alleen ideeen nodig, maar ook lef en moed. Door intensief met de visie aan de slag te gaan, zijn medewerkers anders met elkaar gaan communiceren. Niet over probleemgedrag, maar wel over hoe ze zich voelen bij hun werk. Hierdoor leerden ze veel van elkaar. Er ontstond ruimte om anders te gaan denken over aspecten die vanzelfsprekend waren. Met een verruimde blik en kijk op afspraken of gewoontes, maar ook op mensen zelf. Hierdoor veranderde het handelen van begeleiders, die merken dat de verhuizing naar Laubia en de verandering door de visie de bewoners goed heeft gedaan. De begeleiders doen het nu ‘Liever zo!’ | Door Boelina Sikma (stafmedewerker ortho-agogiek), Anouk Boudry en Jolien Demuyser (begeleiders Laubia)

Hanja is een oudere dame die sinds een paar jaar bij ons woont. Ze woonde altijd samen met haar man. Sinds hij is overleden, lukt het haar niet meer goed om voor zichzelf te zorgen. Over haar medische voorgeschiedenis is weinig bekend. Een tijdje terug klaagde Hanja over vermoeidheid. In de ochtend was ze echt niet goed uitgeslapen. “En dat is toch gek,“ zei ze tegen mij, “ik gebruik zoveel slaappillen en nog ben ik moe.” Ik zag op haar medicatielijst dat ze inderdaad een handjevol slaappillen inneemt. Er stonden drie verschillende soorten medicijnen (benzodiazepinen) op, die allemaal hetzelfde doen. Ze maken je namelijk slaperig en zorgen ervoor dat je minder gespannen of angstig bent. Ik vroeg haar hoe lang ze die al had. “Och dokter, dat weet ik niet hoor. Al heel wat jaartjes. Die gaf mijn huisarts mij altijd. En af en toe kwam er weer eens wat bij als ik niet goed kon slapen. Ik denk dat ik nu ook meer pillen nodig heb. Dan ben ik uitgerust als ik ’s ochtends wakker word.” “Ojee,” denk ik. Met zoveel medicijnen raak je na een tijd gewend aan de dosering en heb je meer nodig om te kunnen slapen. Dat is de ellende als je slaapmedicatie langdurig gebruikt. Veel mensen komen er nooit meer vanaf. En hoe langer je het gebruikt, des te meer risico er is op bijwerkingen. Als ik de nachtdienst vraag hoe haar nachten zijn, blijkt Hanja prima te slapen. Ze horen haar nooit. De vermoeidheid lijkt dus niet van slecht slapen te komen. Waarschijnlijk komt het door de hoeveelheid medicatie die ze gebruikt. Ik leg Hanja uit dat ze bijwerkingen heeft van haar slaapmedicatie. Ik wil haar er niets bijgeven, ik wil juist wat afbouwen. Daardoor zal ze zich beter gaan voelen. Hanja vindt het wel een vreemd verhaal, maar gaat akkoord met wat minderen. Omdat ze zoveel verschillende soorten slaapmedicatie slikt, gaan we eerst één middel volledig afbouwen. Maar die afbouw zal niet gemakkelijk worden, waarschuw ik haar. Ze gebruikt de medicatie al jaren. Haar lijf is eraan gewend. Als je die medicatie mindert, dan begint het lijf letterlijk te protesteren. Mensen kunnen angstig worden, gaan trillen en zweten of voelen zich opgejaagd. Deze ontwenningsverschijnselen duren een paar weken. Daarna is je lichaam gewend aan het niet meer binnenkrijgen van de medicatie. Helaas gebeurde dit bij Hanja ook. Bij de eerste afbouwstap was er nog niet zoveel aan de hand. Maar toen ik het middel helemaal stopte, begon de ontwenning. Hanja was erg aan het trillen en enorm rusteloos. Gelukkig hielpen de begeleiders haar er goed doorheen. Twee weken later waren de klachten verdwenen. Het was geen ﬁjne periode, maar gelukkig is Hanja nu minder moe overdag. “Wat een rotpillen waren dat, hè dokter? Ik ben blij dat ik ervan af ben. En ik slaap als de beste. Zullen we straks ook de andere pillen stoppen?” Klik 6 2020 | www.klik.org

bemoeizorglvb

Zelfkennis van begeleiders helpt bij contact met ‘zorgmijders’

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Sherpa

Zin hebben in ‘zorgmijders’ Begeleiders in de verstandelijk gehandicaptenzorg krijgen soms te maken met cliënten die zorg afhouden. Sommigen van hen weten toch door te dringen tot zo’n cliënt en kunnen ondersteuning bieden. Adviseurs van Sherpa Elsbeth Bank en Sylvia Loos deden hier onderzoek naar.

Het kwam vaker terug in gesprekken die Elsbeth Bank, adviseur bij Sherpa, met begeleiders voerde: in de ondersteuning van een cliënt die zorg afwees, was de ene begeleider opener en had er meer vertrouwen in dat het ging lukken dan de andere. Hoe komt dat? Elsbeth besloot om daar, samen met haar collega en eveneens adviseur Sylvia Loos, onderzoek naar te doen. Cliënten die zorg afwijzen hebben vaak een lange geschiedenis van hulpverlening achter de rug waarin hun vertrouwen in de zorg is geschaad. Ze mijden zorg om niet opnieuw teleurgesteld te raken (zie kader Wat willen cliënten zelf?). Hoewel Elsbeth en Sylvia het woord

zorgmijders. Zij zijn misschien teleurgesteld in de hulpverlening, maar vinden daarnaast ook dat ze echt geen zorg nodig hebben. De vraag om zorg komt vooral uit hun omgeving.” Bovendien gaan begeleiders er verschillend mee om. Waar de ene begeleider op een muur stuit en spreekt van een zorgmijder, vindt een ander dat woord niet aan de orde. Hij vindt het juist bij het vak horen om de mens achter het gedrag te zien en is ervan overtuigd dat er een relatie mogelijk is met de cliënt.

Logboek begeleiders Voor het onderzoek ‘Bemoei je erbuiten!’ deden Elsbeth en Sylvia een op-

Cliënten mijden z g om niet opnieuw teleurgesteld te raken ‘zorgmijder’ bij gebrek aan een beter woord gebruiken, vinden ze het geen passende beschrijving. Elsbeth legt uit waarom. “Vaak zien de cliënten die dat etiketje krijgen zichzelf niet als Klik 6 2020 | www.klik.org

roep aan zorgverleners die ‘zin hebben in zorgmijders’. Negen zorgmedewerkers meldden zich, zes van Sherpa, twee van FACT-team GGZ-centraal en een van Philadelphia. Sylvia: “In de

ggz lopen professionals tegen dezelfde dingen aan. Daarnaast gaf het ons de gelegenheid om van elkaar te leren.” In het begin van het onderzoek is alle negen zorgmedewerkers gevraagd om een logboek bij te houden. Vervolgens werden ze geïnterviewd over de thema’s die uit de logboeken naar voren kwamen. Daarover is in focusgroepen verder doorgesproken. Elsbeth: “We stelden vragen als: Wat doen jullie precies in jullie werk? En wat doet het werk met jullie? De begeleiders gaven een inkijkje in hun binnenwereld. Ze vertelden over de dilemma’s in hun werk. Over hoe ze omgaan met botsende belangen van cliënten, familie, derden en henzelf. En hoe hun emoties werden geraakt in spannende situaties.”

Innerlijke drijfveren In eerste instantie vertelden de begeleiders standaardverhalen, met woorden als ‘visie’ en ‘presentie’. Wat het handelen van de begeleiders uniek maakte, kwam niet boven tafel. De onderzoekers bedachten een manier om ‘de laag eronder’ aan te boren. Met associatiekaarten met symbolen erop lieten ze de professionals pra-

bemoeizorglvb

In de cursus ‘Van buiten naar binnen’ leert de begeleider waar te nemen, te voelen en te checken wat er bij de cliënt en zichzelf gebeurt

ten. Toen kwamen de verhalen los. Sylvia: “Een begeleider nam zelf een symbool mee, namelijk een beeld van een moeder met een kind op schoot. Dat vertegenwoordigde voor haar veiligheid. Zij wilde niet iets doen omdat het zo hoorde, maar ze wilde veilig zijn voor de cliënt en van daaruit ondersteuning bieden.” Elsbeth vult aan: “Een andere begeleider gaf aan dat hij erg de behoefte voelde om contact te maken, omdat hij zichzelf vaak buitengesloten en niet gehoord had gevoeld. Als een client geen zorg wilde ontvangen, herkende hij dat gevoel van afgewezen worden bij zichzelf. Het motiveerde om naar andere manieren te zoeken om alsnog contact te maken met de cliënt, of om het over te dragen aan een collega.” Door goed aan te voelen wat er bij de cliënt speelt en te onderzoeken wat

Wat vinden cliënten zelf? De onderzoekers hebben aan cliënten gevraagd wat zij belangrijk vinden in het contact met de begeleider. Daar kwam uit dat cliënten X respect willen voelen, X niet veroordeeld willen worden, en X autonomie willen behouden. Ze willen niet dat anderen bepalen hoe zij moeten leven. Ze zeggen ook dat ze willen dat er echt naar ze wordt geluisterd. Als iemand geen oprechte interesse heeft, hebben ze dat direct door.

er bij de begeleider zelf werd geraakt, lijkt de begeleider in staat om een volgende stap te zetten in de zorg. Wat naar voren kwam uit de gesprekken was dat de begeleiders die diepere drijfveer gebruikten om een cliënt die zorg afhield, toch te bereiken. Ze bleken daarin heel creatief. Een begeleider had bijvoorbeeld een cliënt die de deur niet voor haar wilde opendoen. Zij is toen regelmatig op een bankje voor zijn deur gaan zitten, om de cliënt te laten wennen aan haar. Na drie weken liet de cliënt haar binnen. De cliënt moet gedacht hebben: als iemand zo geduldig is om dat te doen, dan wil zij echt contact met mij. De professionals die hun innerlijke drijfveren met de onderzoekers deelden, waren zelf vaak verrast door wat zij zeiden over zichzelf. Sylvia: “We kregen van hen terug dat ze nog weinig van zulke gesprekken hadden gevoerd. Ze vonden het heel zinvol en zeiden: “Nu snap ik beter waarom ik doe wat ik doe.”

Vaardigheden Uit alle informatie uit de logboeken, interviews en focusgroepen ontstond een beeld van de vaardigheden die de deelnemende begeleiders gemeen hebben: X 1. Een grote mate van sensitiviteit, voor zowel wat er bij de cliënt als bij henzelf speelt. X 2. Een onderzoekende houding

naar jezelf en de cliënt toe. X 3. Een ontspannen aanwezig zijn en accepteren van de situatie. X 4. Het ‘hier en nu’ als uitgangspunt nemen en accepteren. Sylvia: “Zorg draait vaak om het behalen van doelen, meestal binnen afzienbare tijd. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn als de gemeente in het spel is. Ook kan er visieverschil zijn met derden als het gaat om welke doelen er behaald moeten worden. De begeleiders uit het onderzoek nemen zo veel tijd als nodig is. Ze zijn er voor de cliënt en niet voor de gemeente of derden. Natuurlijk kan visieverschil over wat er moet gebeuren spanningen opleveren, maar hierover moet je het met elkaar kunnen hebben.” De vierde vaardigheid, in het ‘hier en nu’ zijn, betekent bijvoorbeeld dat je aansluit bij de cliënt en geen oordeel hebt. Elsbeth: “Een begeleider kwam bij een vrouw over de vloer die op een manier schoonmaakte die niet hygiënisch was. In haar ondersteuningsplan waren wel doelen opgenomen die gericht waren op het doen van het huishouden. De begeleider besloot om in eerste instantie niets over de manier waarop het huishouden werd gedaan te zeggen, maar de vrouw eerst te leren kennen. Op deze manier kon ze werken aan het opbouwen van een vertrouwensband en van daaruit stap voor stap verder gaan.

Klik 6 2020 | www.klik.org

bemoeizorglvb

Met de spellen kan je het gesprek over de innerlijke drijfveren van de cliënt en de professional op speelse wijze bespreken

Het gevolg hiervan was dat ze na enige tijd samen met de cliënt verdere stappen konden zetten.”

Cursus en spellen Het onderzoek heeft geleid tot de totstandkoming van een toolkit. Onderdeel hiervan is de cursus ‘Van buiten naar binnen’. Door de cursus leert de begeleider waar te nemen, te voelen en te checken wat er bij de cliënt en zichzelf gebeurt. Verder zijn door de begeleiders en hun cliënten twee spellen ontwikkeld: een memory- en een kwartetspel. Deze kunnen door de cliënt en de begeleider worden gespeeld. Met de spellen kan het gesprek over wat er zich in het innerlijk van de cliënt en de professional afspeelt op gang worden gebracht. Het helpt ook om moeilijke thema’s op speelse wijze te bespreken. Elsbeth: “Het was een nadrukkelijke wens van een van de cliënten om er een spel van te maken. Dat werkt volgens hem beter dan tegenover elkaar aan tafel te gaan zitten en een gesprek te beginnen.” De spellen kunnen worden ingezet in alledaagse situaties, maar kunnen ook worden gespeeld als er lastige bespreekpunten zijn.

geleider in een situatie steeds maar in herhaling valt, zonder dat zij een stap verder komt, dan kan dit helpen. Het ‘Slimme onbewuste’ bevat kaarten met symbolen en andere materialen aan de hand waarvan door middel van associaties een diepere laag wordt aangeboord.”

Twijfels delen De onderzoekers vinden dat het onderzoek een pleidooi is om open te praten over de innerlijke processen van de begeleider, zodat zij bijvoorbeeld haar twijfels kan delen. Elsbeth: “De neiging bestaat in de zorg voor mensen met een (verstandelijke, meervoudige en/of psychische) beperking om het steeds over ‘de ander’, de cliënt, te hebben en over zijn problemen. Het onderzoek laat zien dat zelfkennis en zelfreﬂectie door de pro-

Een begeleider ging regelmatig op een bankje vo zijn deur zitten, tot hij de deur wel opendeed Voor reﬂectie van begeleiders op spannende situaties kan een ander onderdeel uit de toolkit worden ingezet: het ‘Slimme onbewuste’. Dit kan bijvoorbeeld bij een situatie die is vastgelopen. Elsbeth: “Als blijkt dat een beKlik 6 2020 | www.klik.org

Sherpa heeft een ﬁlmpje gemaakt naar aanleiding van het onderzoek ‘Bemoei je erbuiten!’. Via YouTube kun je het ﬁlmpje bekijken: https://youtu.be/Zi69DdjLRjg. De toolkit is op te vragen bij Sylvia Loos: S.Loos@sherpa.org. Je kunt Sylvia ook benaderen voor meer informatie over het onderzoek.

fessional helpend kunnen zijn in het contact met de cliënt. De begeleider leert er bijvoorbeeld door om bepaalde zaken niet persoonlijk te nemen en om zodoende ruimte te creëren in de relatie met zijn cliënt.” |

Praktische wijsheid Uit ‘Bemoei je erbuiten!’ blijken vier zaken, de zogenaamde praktische wijsheid, kenmerkend voor de manier van werken van de begeleiders: X een grote mate van sensitiviteit, voor zowel wat er bij de cliënt als bij henzelf speelt; X een ontspannen aanwezig zijn en accepteren van de situatie; X een onderzoekende houding naar verschillende gezichtspunten en perspectieven; X het vermogen om het hier en nu als uitgangspunt te nemen en te accepteren.

persoonlijk

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

Illustratie Joep Bertrams

ls Sjaak iets uit de keuken wil pakken stoot hij eerst zijn koﬃe om, zijn shag valt van zijn schoot, hij schopt een stoel omver, veegt met zijn schouder een schilderijtje van de muur en richt een bloedbad aan in de keukenkast. Door het hele huis liggen vieze kleren. Als er iets bruins op de grond ligt, weet je nooit of het shag is of poep. De begeleiding bestond uit het herstellen van de ravage die hij in een week tijd had aangericht. Dat deden we samen, ik probeerde klussen voor hem te bedenken waarmee hij geen nieuwe ravage kon aanrichten. Dat was een hele uitdaging. Na drie uur zwoegen hadden we de boel aan kant. Dan keken we samen naar het journaal. Sjaak had altijd commentaar op het wereldnieuws. Op een kwade dag, een dag voor mijn vakantie, was Sjaak niet meer vooruit te branden. Hij hijgde en had geen puf meer. Ik adviseerde hem naar de dokter te gaan de volgende dag. Ik seinde mijn collega in die mij in mijn vakantie zou vervangen: er is iets geks aan de hand met Sjaak. Toen ik terugkwam van vakantie was Sjaak aan de dialyse. Mijn collega had de drukste vakantievervanging ooit gedaan. Het was me een geregel geweest toen bleek dat Sjaaks nieren het zo goed als begeven hadden. Niet vreemd als je zo leeft, had mijn collega nog toegevoegd. Alsof ik het was die zo leefde.

Nierfalen Een donornier! Eerlijk gezegd had ik nooit gedacht dat Sjaak er een zou krijgen. Sjaak rookt en hij is extreem vies. Dat laatste, daar kan hij niks aan doen. Zo is hij geschapen. De dialyse duurde enkele jaren en Sjaak kwam op de wachtlijst voor een donornier. De dialyse deed hem goed. Hij hoefde niet meer zelf te koken (met bijbehorende ravage) want hij kreeg nu zoutarme Apetito-maaltijden. Drie keer in de week kreeg hij een check-up in het ziekenhuis. En er kwam huishoudelijke hulp.

Nu is er een donornier voor Sjaak. Als de sodemieter moet hij naar het ziekenhuis, er is geen tijd te verliezen. Sjaak is nerveus, zijn familie is blij. Als hij uit het ziekenhuis komt, komen we erachter dat het niet zomaar wat is, een donornier. Sjaak krijgt een hele batterij aan medicijnen mee die steeds opnieuw moe-

ten worden ingesteld. Allemaal om te zorgen dat de nieuwe nier niet wordt afgestoten. Tevens krijgt hij voedingsadviezen en vooral: de aansporing om heel goed zijn hygiëne te bewaken. Ai. Sjaaks moeder en zijn broer kijken mij aan met een veelbetekenende blik. Zij vonden altijd al dat Sjaak niet zelfstandig kon wonen, omdat hij te vies was. Maar Sjaak hechtte aan zijn vrijheid, wilde nooit in een ‘tehuis’. Ik heb zijn moeder verzekerd dat Sjaak met mijn begeleiding in zijn huisje kon blijven wonen. Sjaak was mijn trots. Mensen zoals Sjaak, daar deed ik het voor! Maar nu is het voorbij. Hygienevoorschriften volgen, medicatie zorgvuldig innemen. Dankzij de dialysezorg ging dat allemaal nog goed, maar nu, met die nieuwe nier: een brug te ver. Sjaak krijgt nu 24-uurszorg en mist zijn vrijheid. Zijn moeder is blij. Ik mis hem nog elke donderdag. Ik kijk naar het journaal en denk: wat zou Sjaak ervan vinden? Ik kom hem nog weleens op de ﬁets tegen als hij in een plantsoen staat te harken. Dan zegt hij dat hij nog steeds zijn eigen huisje mist. Maar stiekem denk ik zelf: wat een zegen dat hij in deze coronatijd niet zelfstandig woont. Ik had niet geweten hoe ik hem via beeldbellen had kunnen begeleiden, om over beschermen tegen de risico’s maar niet te spreken. | Ernst Timmer

Klik 6 2020 | www.klik.org

verschenen

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Rechten, Agressie, Sport Integratie Omroep Gelderland vertoonde een documentaire over Het Dorp, een bijzonder stukje Arnhem waar mensen met een beperking nu 50 jaar zo zelfstandig mogelijk kunnen wonen. Inmiddels wordt Het Dorp vernieuwd en komen er ook woningen voor mensen zonder beperkingen. Bewoners en oud-bewoners delen in de documentaire hun ervaringen. Via omroepgelderland.nl/ gemist is Het Dorp: van isolatie naar integratie terug te kijken. De documentaire Crip Camp die vanwege corona al eerder op Netﬂix kwam, vertelt het verhaal van een Amerikaans zomerkamp voor jongeren met een beperking in de jaren 70. Een kamp waar de jongeren gewoon tieners konden zijn en dat de basis legde voor een revolutie: geen uitsluiting meer in aparte scholen en instituten en meer aangepaste voorzieningen en gebouwen. Bijna 50 jaar later zijn deze thema’s nog steeds actueel en herkenbaar. Crip Camp: A Disability Revolution is geproduceerd door Barack en Michelle Obama en te bekijken op Netﬂix.

Probleemgedrag De Klik-Kennispocket Verstandelijke beperking & Agressie is vernieuwd. Agressie is bij mensen met een verstandelijke beperking niet wat het lijkt. Interessanter is het om te kijken waar dit gedrag vandaan komt, en dat lees je uitgebreid in de ervaringsverhalen. Met daarin ook aandacht voor je rol als begeleider, inwerken van collega’s en opvang na incidenten. De tweede herziene versie van de pocket bevat onder meer nieuwe bijdragen over de invloed van de omgeving, hoe stress ontstaat en wat dit met je doet. Bestel de Kennispocket Verstandelijke Beperking en Agressie (€ 20,00) op psyboek.nl/kennispockets.

Klik 6 2020 | www.klik.org

Het praktische handboek Antwoorden op agressie en grensoverschrijdend gedrag. Praktijkboek voor onderwijs, zorg en welzijn van Veerle Dupont en Geert Taghon moet helpen om beter om te gaan met destructief gedrag. Door te kijken naar de relationele factor in de ondersteuning, aanleg en context, en met aandacht voor het omgaan met grenzen en nazorg na incidenten. De auteurs zien agressie als het onvermogen om taal te gebruiken. Uitgeverij Pelckmans Pro, België. Prijs € 25. Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE) heeft de publicatie ‘Bewegen bij probleemgedrag’ gepresenteerd. Het is het resultaat van een studie in samenwerking met zes zorgorganisaties naar de invloed van de organisatiecontext op vastlopende situaties van probleemgedrag in de langdurige zorg. De publicatie geeft inzicht in waarom situaties vastlopen en hoe ze weer in beweging kunnen komen en bevat veel praktijkvoorbeelden. Bewegen bij probleemgedrag. Een (actie)onderzoek naar organisatiecontext bij het vastlopen en in beweging krijgen van situaties van probleemgedrag. Door drs. Vanessa Olivier-Pijpers & dr. Wouter Landman. Te lezen via cce.nl/publicatie/ kom-beweging-bij-probleemgedrag.

CCE heeft eveneens een nieuwe Leren van

Casussen online gezet: de casus van Johan (26), die een licht verstandelijke beperking heeft en regelmatig erg agressief wordt. Hij woont samen met vijf andere cliënten in een woning bij Ipse de Bruggen. Omdat zijn agressie er steeds ineens is, voelen begeleiders en medecliënten zich nooit echt veilig bij hem. Voor Johan voelt afwijzing vertrouwd, hij weet niet beter. Kan dat ooit nog veranderen? Bekijk op cce.nl/casus/ als-afwijzing-vertrouwd-voelt welke interventies zijn ingezet.

Sport NOC*NSF heeft naar aanleiding van de coro-

namaatregelen het protocol verantwoord sporten uitgebracht, met veel aandacht voor het houden van 1,5 meter afstand. Verenigingen die sportactiviteiten aanbieden aan mensen met een verstandelijke beperking kunnen ook daaruit putten, zie nocnsf. nl/sportprotocol. Daarnaast heeft Gehandicaptensport Nederland op de website verschillende tips en ﬁlmpjes gezet over sporten in deze tijd. Zie www.gehandicaptensport.nl/ en zoek op ‘1,5 meter’.

Activiteiten

Zes studenten van de opleiding Communicatie IEMES aan de Fontys Academy for Creative Industries hebben een activiteitenboek gemaakt voor mensen met een verstandelijke beperking. Het boek Zo word jij ook een held! moet hen op een speelse en ook creatieve manier helpen om de coronacrisis en het coronavirus beter te kunnen begrijpen. Het boek is gratis te downloaden op www. corona-activiteitenboek.nl/.

volgendeklik

Klik 7 van 2020 verschijnt 2 oktober en heeft als thema arbeidsomstandigheden

Verder in Klik 7 Coronadilemma’s Omgaan met verschillende keuzes in risico’s en gezondheid // Ronnie Gardiner Vrolijkmakende beweegmethode helpt hersenfuncties verbeteren // Post-traumatische groei Herstellen van een heftige tijd // en de columns van de Seksuoloog, Gedragskundige, Dokter en Persoonlijk

colofon Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg 49e jaargang, nummer 6 grote foto omslag Rob Lamping www.klik.org Redactie Tjitske Gijzen Postbus 545, 3990 GH Houten Telefoon 06-24207476 E-mail gijzen@prelum.nl Aan dit nummer werkten mee Mariët Ebbinge, Ruth Eppink, Fenne van den Hoogenband, Anne-Marie KLaassen Uitgave Prelum Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv, www.colorscan.nl Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782 De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van

artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming. Abonnementen Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060 Mailen naar: klantenservice@klik.org Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 545, 3990 GH Houten Klik Compleet € 157,00 Klik Print Only € 144,50 Klik Online Only € 129,00 Klik Privé € 89,00 Student Online € 62,00 Proefabonnement € 29,95 Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org *Prijzen zijn excl. 9% BTW en € 3,95 administratiekosten. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan schriftelijk

klikwijzer

of per mail tot drie maanden voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden Advertenties Demani Sales in Didam Debbie van den Dool Telefoon 0316-227155 E-mail info@demani.nl Kennispockets Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 20, inclusief BTW en verzendkosten. Kijk op www.klik.org/kennispockets Thema’s Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 13,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW.

Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg

advertentie

Cursus advies

Vakantie

Mieke Janssens Trainingsbureau Concrete Coaching Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda T 06-21215815 E miekejanssens@concretecoaching.eu I www.concretecoaching.eu Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft praktijkgerichte workshops en teamtrainingen in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek.

Stichting Arie van Wijngaarden Postbus 72, 2160 AB Lisse T 0252 414 702 E info@stichtingarievanwijngaarden.org I www.stichtingarievanwijngaarden.org Stichting Arie van Wijngaarden stelt jaarlijks voor kleinschalige doelen een bedrag beschikbaar, dat naar het oordeel van het bestuur bijdraagt aan de integratie en acceptatie van mensen met een verstandelijke handicap in de samenleving. Alleen schriftelijke aanvragen worden behandeld.

Adverteren in de Klikwijzer? Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,exclusief btw.

Neem contact op met Eelke Verschuur T 030 2844844 E info@eelkeverschuur.nl I www.eelkeverschuur.nl TFG, Tom Gravestein T 0651786223 E gravestein@hetnet.nl I www.contactcirkels.nl

Behandeling, coaching met video, Scholing en methodisch werken

De leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en timers, ADL hulpmiddelen, computer- en iPad-aanpassingen, kauwsieraden, Joyk poppen en meer.

Debbie van den Dool: E debbie@demani.nl T 0316 227155

Klik 6 2020 | www.klik.org

Schelden, stelen en verslaving

Hechting bij mensen met een vb

Leer wat u moĂŠt doen en wat u mĂĄg doen in de begeleiding van uw client als het gaat om probleemgedrag en psychiatrische stoornissen.gebied van de wet Zorg en dwang.

Leer hechtingsproblematiek herkennen en weet hoe u hier mee omgaat! Meer info: medilex.nl/hechtingvb

Meer info: medilex.nl/begeleidinglvb

Accreditatie 5 punten

Donderdag 8 oktober - Hotel Theater Figi, Zeist

Woensdag 28 oktober - Carlton Hotel, Utrecht Psychiatrie bij mensen met een vb

Slaapproblemen in de gehandicaptenzorg

Herken de signalen van psychiatrische problematiek bij mensen met een verstandelijke beperking en bied de juiste ondersteuning!

Slecht inslapen, vroeg wakker worden, overdreven slaperigheid overdagâ€Ś Slaapproblemen komen vaak voor bij mensen met een verstandelijke beperking.

Zowel online als op locatie!

Meer info: medilex.nl/vbpsychiatrie

Herken de signalen en bied de juiste begeleiding!

Zowel online als op locatie!

Meer info: medilex.nl/slaapproblemenvb

Woensdag 4 november - Carlton Hotel, Utrecht

Donderdag 5 november - Antropia, Driebergen/Zeist

Groepsdynamiek in de gehandicaptenzorg

Palliatieve zorg aan EMB kinderen

Word bewust van de invloed die u kunt uitoefenen op het groepsklimaat binnen uw clientgroep en team!

- praktische tips en handvatten - samenwerken met ouders - mogelijkheden laatste levensfase wilsonbekwame cliĂŤnten - verdieping in advance care planning, cultuursensitieve zorg of palliatieve zorg bij EMB

Meer info: medilex.nl/groepsdynamiek

De vorige editie is zeer goed beoordeeld!

Dinsdag 17 november - Hotel Theater Figi, Zeist

Meer info: medilex.nl/ palliatievezorgkinderen

Woensdag 18 november - Carlton Hotel, Utrecht @Medilex

@medilex | info@medilex.nl | www.medilex.nl