Klik 5 2024

oktober 2024

5

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

ACTIVITEITEN

Ontspannen in de wellness

ERVARINGEN MET AFBOUWEN VAN MEDICATIE

Thema: Psychiatrie

Grip krijgen op emoties CASUS BESCHERMEN VAN MEDEBEWONERS REPORTAGE WERKEN IN EEN GROENE KERK

Een liefdevol thuis voor mensen met een verstandelijke beperking

AAN D JE L E M R EEN VO O E B I N A R INE W ONL

“Onze bewoners leren ons om van het leven te genieten.”

Zorgondernemers Thomashuis Sneek, Hermien en Jan Kerkhof

Start je eigen Thomashuis Vind je dat de gehandicaptenzorg anders moet en kan?

Wil jij het verschil maken en zorg bieden in vrijheid?

Samen met je partner kan je als zorgondernemer aan het roer staan van jullie eigen Thomashuis, en 9 volwassenen een warm thuis bieden!

Wie ben jij?

• Je hebt een diploma in de gehandicaptenzorg • Je hebt ruime ervaring met de doelgroep • Je hebt een levenspartner die dit avontuur met je aangaat • Eén van jullie tweeën heeft ervaring met leidinggeven

Deze Thomashuizen zoeken ondernemers Werk jij in de gehandicaptenzorg en wil jij samen met je levenspartner 9 mensen met een verstandelijke beperking een warm thuis bieden? Ontdek hoe het is om een eigen Thomashuis te runnen!

Volg het webinar dinsdagmiddag op 29 oktober.

Thomashuis Culemborg

Thomashuis Doornenburg

Thomashuis Sneek

Thomashuis Zandvoort

Meld je aan voor het online webinar!

Scan de QR-code, kijk op www.thomashuis.nl/zorgondernemer-worden of bel 088-202 29 00.

ditnummer

3

20 Almelose cliënten genieten in eigen wellnesscentrum

Spannend Financiële koffer helpt bij lessen over geldzaken

18

Dagbesteding in een voormalige kerk

22

Rubrieken 4

Klik Actueel Snoezelen | Veerkracht | Klik Praktijktrainer | Dit ben ik-video’s | Escaperoom 7 Echt gebeurd Zoet 11 Dokter Het nut van medicatie

15 Persoonlijk Pleisters plakken 16 Casus Bewoners beschermen 19 Jurist Gedwongen verhuizing 25 Bijscholing Meer zelfvertrouwen

Thema: Psychiatrie

8

Op de juiste manier omgaan met spanning Bij cliënten die ongewenst gedrag vertonen of depressief zijn, was het de normaalste zaak van de wereld: hup, een pilletje erin. Tegenwoordig wordt vaak gekeken of dat niet wat minder kan.

Maar afbouwen luistert heel nauw en heeft ook niet altijd het gewenste effect.

Een andere manier om te leren goed met spanning om te gaan is dialectische gedragstherapie.

Cliënten die deze training volgen, leren vaardigheden om meer grip op hun emoties te krijgen.

27 Seksuoloog Seksuele impulsen 28 Gedragsdeskundige Topzware driehoeken 29 Verschenen Supportgericht werken | Positief zelfbeeld 31 Volgende Klik | Colofon

Het kan spannend zijn om psychofarmaca die voor gedragsproblemen zijn voorgeschreven af te bouwen, zo is te lezen in de ervaringen hiermee in het themaverhaal van orthopedagoog Hilde Zevenbergen op pagina 8. Als begeleider of familie vraag je je af of iemand door de afbouw van de medicatie weer ander gedrag gaat vertonen.

Wordt het er wel beter op?

Door wisselingen in teams en nu ook het tekort aan zorgverleners wordt de beslissing om aan afbouwen te beginnen wel eens vooruitgeschoven. Of het gebeurt ongemerkt, omdat er geen vragen worden gesteld bij het medicatiegebruik.

Het zal wel nodig zijn en ooit met een reden gegeven, wordt er dan gedacht. Toch kan jarenlang vaak onterecht gebruik van deze medicatie vervelende bijwerkingen geven en afbouwen lastiger maken, reden om dit juist niet uit te stellen.

Jan, op de voorkant van deze Klik, ging gelukkig vooruit en liet na afbouw weer meer emoties zien. Dat iemand zo weer meer tevoorschijn komt, daar doe je het uiteindelijk voor. | Tjitske Gijzen, redactie Klik

4

klikactueel

Onderzoek

Snoezeleffecten Ergotherapeut Gemma Testerink doet onderzoek naar snoezelen met mensen met een (zeer) ernstige verstandelijke en meervoudige beperking.

Onlangs presenteerde ze de resultaten van haar tweede deelproject in deze studie, die het perspectief beschrijft van ondersteunende personen, zoals zorg- en onderwijsprofessionals, ouders en verwanten. In totaal vulden 136 ondersteuners de vragenlijst van Gemma in, waaronder 89 uit Nederland.

Snoezelen wordt meestal ingezet als ontspanning, maar ook activering wordt vaak genoemd. Het snoezelen heeft volgens de ondersteuners vooral een positief effect op de mentale gezondheid van de client, maar zelf raken ze er ook ontspannen door en zien een verbetering in de relatie met de persoon met een ernstige meervoudige beperking.

Gemma, zelf werkzaam bij ’s Heeren Loo in Ermelo, doet haar onderzoek vanuit de academische werkplaats EMB. Haar doel is uiteindelijk om een wetenschappelijk onderbouwde interventieleidraad te ontwikkelen over snoezelen. | Zie Klik.org, zoek op ‘Testerink’.

Klik 5 2024 | www.klik.org

De kunst van het verwerken van tegenslag VEERKRACHT BIJ MENSEN MET EEN VERSTANDELIJKE BEPERKING

Mensen met een verstandelijke beperking hebben vaker dan anderen te maken met discriminatie, misbruik, pestgedrag en eenzaamheid. Om meer inzicht te krijgen in hoe zij met tegenslagen omgaan, dook gedragsdeskundige Femke Scheffers in deze boeiende materie voor haar promotieonderzoek. Ze ontwikkelde een handleiding voor zorgprofessionals, die mensen daarmee beter kunnen ondersteunen.

Veel zorgverleners proberen mensen met een verstandelijke beperking te behoeden voor zaken als misbruik en andere risico’s. Dat is ook goed te begrijpen, stelt gedragsdeskundige Femke Scheffers. Zij ziet alleen ook dat sommige cliënten dit als betuttelend ervaren en hierdoor minder geneigd zijn om hulp te zoeken en/of te accepteren.

Volgens Femke is veerkracht van groot belang voor een fijn leven. Het zorgt voor grip en beschermt het mentale en emotionele welzijn. Veerkracht kan van interne en externe bronnen komen. Interne bronnen zijn bijvoorbeeld doorzettingsvermogen, fijne herinneringen, acceptatie en sociale vaardigheden. Externe bronnen zijn onder meer het netwerk, activiteiten en een thuis.

Voor haar onderzoek ging ze in gesprek met cliënten over veerkracht. Ze vroeg hun wie of wat hen hielp bij stress of moeilijkhe-

den en of ze daar een foto van wilden maken.

Soms bleek een foto maken lastig, want hoe leg je je doorzettingsvermogen vast op een foto? Femke sprak daarnaast ook met het netwerk en zorgprofessionals.

Femke ontdekte dat met name externe bronnen van veerkracht van belang zijn voor mensen met een verstandelijke beperking.

Denk maar aan sociale activiteiten die voor mooie herinneringen zorgen. Wanneer deze bronnen goed in beeld zijn, kan dat helpen om beter aan te sluiten bij de behoeften van de cliënt door ervoor te zorgen dat de bronnen beschikbaar zijn. | Naar aanleiding van Femkes proefschrift ‘Understanding resilience in people with intellectual disabilities: towards a new perspective in care’ is een magazine gemaakt, zie inpress. studiowetenschap.nl/femkescheffers.

‘Voor mensen met een verstandelijke beperking zijn met name externe bronnen van veerkracht van belang, zoals sociale activiteiten’

klikactueel

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

5

Opleiding

Klik Praktijktrainer helpt reflecteren De Klik Praktijktrainer is een vernieuwende manier van reflecteren en leren in je werk als begeleider in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. In de nieuwste Praktijktrainer ga je aan de slag met het thema verslaving en motivatiebevorderende begeleiding bij mensen met een licht verstandelijke beperking.

De Klik Praktijktrainer zijn interactieve video’s voor Klik-abonnees over praktische vraagstukken in de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking. Op basis van gespeelde scènes kies je wat jij zou doen en beïnvloed je zo het verloop van het verhaal. Ook krijg je feedback van een trainer.

Inmiddels zijn er twee Praktijktrainervideolearnings verschenen: X Hoe voorkom je onvrijwillige zorg bij schadelijk gedrag?

X Waarmee bevorder je de motivatie van mensen met een licht verstandelijke beperking om een verslaving te doorbreken?

Aan de eerste video over onvrijwillige zorg werkte Loes den Dulk en trainingsacteurs de RaadMaatjes mee. De tweede video over motivatie is gemaakt met Mieke Janssens van Concrete Coaching, begeleider Veerle Marx (beide op de foto links) en trainingsacteur Rob Marinus (op de foto hierboven).

Gebruik de Klik Praktijktrainers in een teambespreking of als reflectie over jouw werk als begeleider. | Bekijk en doorloop de rollenspellen op www.klik.org/praktijktrainer.

Dit ben ik-video’s Corinna Mocking, begeleider bij Amerpoorts kinderdagcentrum Onder één Dak, is bedenker en ontwikkelaar van de ‘Dit ben ik’-methode, daarbij geholpen door collega en orthopedagoog Wieneke Penninga.

De methode bestaat uit video’s met voice-over die de belangrijkste aandachtsgebieden in de begeleiding van een cliënt met een ernstige verstandelijke meervoudige beperking of met moeilijk verstaanbaar gedrag in beeld brengen. Dat is handig voor bijvoorbeeld nieuwe begeleiders of therapeuten.

Er zijn drie soorten video’s: persoonsbeeld, script (deze brengt een bepaalde handeling in beeld, zoals aankleden) en signaleringsof alertheidsplan.

Van begeleiders krijgt Corinna regelmatig te horen dat het kijken naar zo’n video veel prettiger is dan iets lezen in een dossier. “Beelden beklijven vaak beter en daarnaast kun je op beeld meer vangen dan alleen met woorden. Je kunt bepaalde signalen en interventies die essentieel zijn in de begeleiding op een effectieve manier onder de aandacht brengen.” | Lees meer op Klik.org, zoek op ‘Mocking’.

Klik 5 2024 | www.klik.org

6

klikactueel

Escaperoom als leermiddel Samenwerken met alle disciplines in de gehandicaptenzorg om te komen tot meer persoonsgerichte zorg, daar is bij Zuidwester het afgelopen jaar vol op ingezet. Een mooie afsluiter van het leertraject is de escaperoom Romy, die Zuidwester in samenwerking met Planetree &happy heeft ontwikkeld.

Drie onderwerpen stonden centraal in het leertraject bij Zuidwester: X Wat is integraal samenwerken?

X Integraal samenwerken binnen een nieuw elektronisch cliëntdossier X Integraal samenwerken buiten het elektronisch cliëntdossier.

Binnen de escaperoom zijn alle drie de onderdelen nodig om erachter te komen

welke ondersteuningsvraag Romy heeft.

De deelnemers (maximaal 5 per groep) ervaren het geleerde door puzzels en opdrachten te doen en dat draagt bij aan het vertalen naar de dagelijkse praktijk. “Je kunt ook direct uitproberen wat het effect is als je het anders doet,” vertelt Zuidwester-medewerker Nicole, die betrokken was bij de ontwikkeling van de escaperoom. “Dit leverde mooie gedeelde of soms individuele inzichten op die breder lagen dan alleen het integraal samenwerken. Het geeft ook inzicht op je eigen professionele handelen.

Het is als een spiegel die je jezelf voorhoudt. De escaperoom is een leuke manier om van te leren, passend bij de inhoud van het dagelijkse werk. Ik kan het elke gehandicaptenzorgorganisatie aanbevelen.”

Bij dit leertraject was een grote groep trainers betrokken. Zij kregen allen een inwerkdag om de escaperoom te ervaren en zo in de vingers te krijgen hoe ze teams kunnen ondersteunen bij het spelen. | Lees het volledige artikel op Klik.org, zoek op ‘Romy’.

Klik 5 2024 | www.klik.org

Nieuwe kans voor ZiZo Na een periode van onzekerheid is er goed nieuws voor cliënten, medewerkers en vaste gasten van ZiZo. Het geliefde lunchcafé, atelier en de winkel van zorgorganisatie Reinaerde aan de Oudegracht in Utrecht blijft open, dankzij een samenwerking met galeriehouder en maatschappelijk ondernemer Oscar Larik.

De locatie wordt omgetoverd tot een café met vergadermogelijkheden. Daarnaast wordt het huidige winkelgedeelte een galerie. Vrijwel alle cliënten kunnen volgens Reinaerde blijven werken in zowel het café als het atelier, onder begeleiding van medewerkers van de zorgorganisatie.

Reinaerde gaf al in mei 2023 het signaal dat elf van de zeventien vestigingen van dagbesteding niet rendabel waren, waaronder ZiZo. Reinaerde ging daarbij op zoek naar partners, en zette zich op die manier in om onder andere ZiZo voort te kunnen zetten. Dat is in het geval van ZiZo gelukt.

klikactueel

7

Advertenties

Sinds 1991

Nachtzorg Zeeland via beluistercentrale

Alle agressie en geweld voorkomen is een utopie!

Wel kun je leren om agressie en geweld beter te hanteren...

De beluistercentrale van ’s Heeren Loo-locatie Willem van den Bergh in Noordwijk doet sinds september de nachtzorg op afstand voor nieuwe woonkernen in de provincie Zeeland.

Via onder meer uitluisterapparatuur en cameratoezicht houden zij de cliënten in de gaten tijdens de nacht. Als de centralisten van de beluistercentrale signalen krijgen dat een bewoner wakker is geschrokken of bijvoorbeeld een insult heeft, nemen zij contact op met de nachtmedewerkers in Zeeland, die dicht bij de woonlocatie zitten. Zo kunnen zij desgewenst snel in actie komen.

Op YouTube is een filmpje van ’s Heeren Loo te zien over deze vorm van nachtzorg, waarin een verwant de uitluistercentrale in Noordwijk met 112 vergelijkt. Dat is ook een centrale waar alle noodoproepen binnenkomen, ongeacht waar je in Nederland vandaan belt. Zij schakelen de dichtstbijzijnde hulp in, net zoals ’s Heeren Loo dat in Zeeland doet.

Toch is er ook weerstand, zo reageert een moeder op Facebook: “Als ouder heb ik liever een begeleider in de buurt of in de woning, die ook ‘s nachts zorg levert als dat nodig is. Uiteindelijk is dit ook een kostenkwestie keuze.” |

Incompany traininingen alle vormen van Agressiepreventie Train de trainer opleidingen Opvang en nazorg projecten, aanvraag externe vertrouwenspersoon Organisatieadvies/onderzoek RIE, veiligheidsbeleid, aanvraag interim manager

De RADAR methode Regeer® (overheidsregistratie NL & EU, 1997)

LEO Management Agressiepreventie leo@leo.nl of leo.regeer@gmail.com 06 51 30 74 97

Echt Gebeurd - Zoet KLIK-KENNISPOCK

ET

KLIK-KEN

NISPOCKE

T

VERSTANDELIJKE

VERSTAN

KET

BEPERKING & AUTISME

ISPOC

DELIJKE

BEPERKIN

EIT

AUTISME

RIE

LIJKE

G & PSYCHIAT

ALIT SEKSU

ANDE VERST

BEPER

KING

& SEKSU

ALITE

IT

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk?

Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

UR HERHAALGEDRAG DER L G PRIKKELVERWERKING STRUCTU G PRIKKELVERWERKIN ST BOR MGEDRA SIE ANG DEP RES SIEEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRA ITEIT ONDERZOEK DEP RES CHO SES REN IE PSYCHO SES IZOFKSUALIT REN IEHERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALUR HERHAALGEDRAG IDE CTUURSUÏC BATINIE PSY NG SCH IZOF NG SUÏC IDE SCHDWA HIZO NG AG PRIKKELVERWERKING STRUCTU G PRIKKELVERWERKIN STURFRE ELIIDE SUÏC EMGEDR DWA MGEDRA LINE LINE EMIDD ENS MAACTBNG DERTEIT ONDERZOEK PROBLEE SEKSUALITEIT ONDERZOEK EIT DER LINEANG ST BOR DER ANG ST BOR DERW CONTDWA BOR LIT EKSUALI KIN ST SIE UA EMOTIES ST SIE SIE NG RESHERHAALGEDRAG KS TIE EID MOSEANG LURES DEP UR HERHAALGEDRAG DEP RES DEP IDDELI RTIGH CTUUR URBAS ELIPSY NG CHO SES REN IE PSYCHO SES IZOF REN IEAG PRIKKELVERWERKING STRUCTU G PRIKKELVERWERKI YCH STOSE ACTBEMEIT OPENHAINTERNET HOS MA IDD IDE MGEDRA EMENIE OFR IDE SCH EMGEDR EN CHIZ LIT ID CONT SCH IZOF NG SUÏC ONDERZOEK PROBLEE SEKSUALITEIT ONDERZOEK ACTB TEIT TIGHE MOSEKSUA TIE LUST EN KINDERW CONT LITEITIDEST LINE DWA NG SUÏC EKSUALI LINE LGEDRAG LINE DWA UASUÏC LIJKE NG ANDEEMOTIES DER BOR DER SEKSNG VERST HERHAA UR HERHAALGEDRAG ST&CTUUR ST BOR DER ANG TIE LU NET HO MASTURBA EMIDDELI HARTIGHEIDT HOMODWA ST BOR ANG ERWERK NG SIE ANG DEP RES RES SIEPRIKKELV TB EN NS &ING STRUCTU G PRIKKELVERWERK STURBAIDD ERKING ELIRES BEPSIE SES DEP RAG ERWE ID CONTAC LITEIT OP EN INTERNE ENS MACHO SES IEBEPERKING EM DEPPSYCHO LIJKE IE OEK PROBLEEMGEDRA ITEIT ONDERZOEK TBSES PSYCHO EEMGED UA RW PSY HE IZOF RENITEIT ONDERZ IEEITSTANDE NTAC IZOF REN SUÏC IDE SCHSEKSUAL ARTIG HOMOSEKS BATIE LUST NG KINDE EID COSCH VER UALIT SUÏC IDELGEDRAG EMOTIES SEKSUAL HERHAALGEDRA IZOF KSREN LUSTSCH IDE SE ELI NG RIE DWA NG HERHAA UR TIE SUÏC UCTUUR IAT DWA STRUCTU LINE LINE BA ING NG ERNET NS MASTUR TBEMIDD ENHARTIGHNET HOMO CH NGLINE DWA PSYELI DER STUR PRIKKELVERWERK ONDERZOEK PROBLEEMGEDRA BOR DER AC OP RAGSIE ST BOR DER ANG ST BOR EEMGED KEER RWENS MA INT NDERWE EID CONT UALITEIT ST IJ ANG SIE ANG SIE RES EN SEKSUALITEIT TBSTEMIDD RES RES EL DEP EMOTIES AC PROBLEEMGEDR EIT G KS IGH DE OEK DEP DEP NT LU SES LIT ALGEDRA SES CO IE UA PSY TIEND ELING KIN HART T HOMOSE RS CHO CHO SES REN IE PSYCHO SEKSUALITEIT ONDERZ EMOTIES SEKSUALIT LUST PSYMO SEKSREN IZOF REN G EMOTIES IDDG & HARTIGHEIDT HO SCH ALGEDRA VESTURACBATA IZOF BAIETIE NG EMIN SUÏC IDE UR HERHAALGEDRAG ING STRUCTUUR IZOFUR NTERNE ENS MA ELI SCH DWA NG SUÏC IDELINE OPEN INTERNE SCH RK DWA NGKING STRUCTU MASTNG EM NTPETB RW SUÏC IDDIDE LVERWER LINE MGEDRAG PRIKKELVERWERK ENS DWA LITEIT LINE EN KINDE IGHEID CO MGEDR BE LUST ACTB PROBLEE ST BOR DER ST BOR DER ANGDERZOEK BOR TIEDER SEKSUABATIE LUST NG KINDERW CONTANG ONDERZOEK PROBLEE RT ST ANG BA SIE ITEIT HA MO SIE SIE UR RES SEKSUAL EID EN TIE RES EMOTIES SEKSUAL DEP RES CHOAALGEDR SES DEPAG EMOTIES STUR NET HO IDDELI URBA RTIGH S MASTSES STDEP E SES REN IESTRUCTUUR HERHAALGEDRAG ING STRUCTUUR IE PSY LITCHO PSY PSYCHO N INTER RWENS MA NTACTBEMEIT OPENHAKINDERWEN S MA IZOFKING IE UA REN ERWERK EN SCH ID LVERWER REN KS IZOF PRIKKELV DE CO IDE SUÏC MGEDRAG LIT NG DERW IZOF KIN EID MOSE IDE ING STRUCTUUR EIT SCH DWA NG SUÏC LINE DWAEKNGPROBLEE NDERZO SEKSUA EMIDDELI RTIGH NG KIN SCH NGKSSUÏC UALITDER NET HOSE DER LIN MGEDRAG PRIKKELVERWERK EI LINE BOR DER NDERZO PROBLEEMGED EK PROBLEE OPENHAERNET HOMOCONTACTB TBEMIDDELI EN INTER HODWA ST BOR MO STHABOR RTIGH SIE ANG ST RES SIE ANG ITEIT ONDERZOEK SIE EMOTIES SEKSUAL AGRES NE EMOTIES SEKSUA EN INT RTIGHEID EID CONTAC BATIE LUST INTERNET EITANG DEPERRES OPEN SES DEP AALGEDR SES SES DEP IE PSYCHO IE HERHAALGEDRAG ING STRUCTUU INT HA UR UR CHO CHO LIT REN IGH EN EN EN STRUCTU ST PSY PSY UA RT RKING IEDERW OP REN ERWERK SCH IZOF LUST LUST REN S MA SEKS ENHA IDEELVERWE SUÏC MGEDRAG PRIKKELV SCH IZOF MGED SCH IZOF PROBLEE NG KINRTIDE EN OP KINDERWEN STURBATIE NET HOMO STURBATIE EKNG DWA IGH LINE DWA NG SUÏC Klik-kenni NDERZO ONDERZOEK PROBLEE L ITEITspocket IDDELINGENSUÏC MA ER MA DER LINE EN SEKSUA DER EMOTIES SEKSUAL BOR DER BOR OP STHA LUST DERWENS ST EN INT DERWENS NTACTBEM DWA LGEDRAG EMOTIES ANG ST RAG ANG ST BOR SIEHAALGED A INTER CO KSUALITEITANG KIN BATIE LU NG KIN EN DEP RES SIE RESket KELVERW RES SIESTRUCTUUR HERHAA ERWERKING STRUCTUU DEPispoc LUSTSES KIN IGHEID DER CHO SES ELI SE UR SES DEPERKING Klik-kenn TIECHO CHO S MGEDRAG PRIKKELV PSY PSY PSYPROBLEE MAST ACTBEMIDD OPENHART NET HOMO STURBA I IZOF REN IE PSYCHO ELING ONDERZ REN IERT REN IEOEK IDDIZOF IZOF SCH CONT KSUALITEIT EN INTER RWENS MA ACTBEM IDE SCH IDE SCH OPENHA ST NT ket DWA SE DE NG SUÏC LITEIT EN INTDWA NG SUÏC HOMO URBATIE LU ELING KIN RTIGHEID CO ST LINE LUDER D SEKSUABABOR nispoc TIE KIN ST ken IDD MO HA MA ACTBEM Klik T HO ELING OPEN STUR NE CONT KSUALITEIT EN INTER RWENS MA ACTBEMIDD ST NT SE DE HOMO URBATIE LU ELING KIN RTIGHEID CO MAST ACTBEMIDD OPENHA CONT KSUALITEIT SE KENN

Dan heb ik het nog niet gehad over de plons koffiemelk.

De bewoners gieten de lichtbruine, mierzoete koffie achterover. Op! ’s Avonds schenk ik koffie in en doe een flinke schep suiker in de mok van Manon en roer vast. Manon neemt een slok en trekt een vies gezicht. “Bah, wat zoet, heb je er suiker in gedaan?” vraagt ze. “Ja, is toch lekker? Lekker zoet,” zeg ik. Eindelijk einde discussie. | Anne-Marie Klaassen

KLIK

Mijn collega Manon schenkt koffie in. Ik begeleid de bewoners naar de zithoek. Vanuit mijn ooghoek zie ik dat Manon wéér overal suiker in doet en een flinke scheut koffiemelk.

Ik heb vaker met haar de discussie gehad over suiker in de koffie van bewoners.

“Ja, dat is lekker,” zegt ze dan, “lekker zoet.”

“Maar niet iedereen is een zoetekauw,” zeg ik. “En zelf heb je ook geen suiker in je koffie,” denk ik erachteraan.

4e DRUK

UITGEVERIJ SAPIENTA

2E DRUK

09-04-20 10:44

J SAPIENTA

UITGEVERI

07-10-19

09:59

2E DRUK

EDIA

INESSM

ERIJ MYBUS

UITGEV

5 ,t2 n e €in2clu3 w sief b g in

d verzen

Kennispockets Klik Hoe ondersteun je mensen met een verstandelijke beperking bij een zo fijn mogelijk leven? Bij het ouder worden, het opdoen van sociale contacten en het hebben van zeggenschap? In de Klik kennispockets is actuele praktijk- en onderzoekskennis uit de verstandelijk gehandicaptenzorg gebundeld per thema in prettig leesbare verhalen. Waarin begeleiders, onderzoekers en mensen met een verstandelijke beperking zelf vertellen wat hen vooruit helpt.

Bestel nu de kennispockets via: www.klik.org/kennispockets

Klik 5 2024 | www.klik.org

8

Tekst Hilde Zevenbergen Fotografie Simone Janssen

Ervaringen met afbouwen van antipsychotica bij mensen met een verstandelijke beperking

Thema: Psychiatrie

Afbouwen

van antipsychotica Afbouwen van antipsychotica bij mensen met een verstandelijke beperking ligt gevoelig. Vaak zijn er al eerdere pogingen gedaan die lang niet altijd succesvol waren. Waarom kan afbouwen van antipsychotica dan toch een goed idee zijn? En wat maakt dat het niet eenvoudig is?

T

oen een zus werd gevraagd of haar broer mee mocht doen aan het onderzoek over het afbouwen van antipsychotica van de Academische Werkplaats GOUD, antwoordde zij: “We gaan absoluut niets doen met zijn medicatie, weet je wat voor weg we zijn gegaan om te komen waar we nu zijn?” Met het onderzoek wil men bekijken waarom het afbouwen vaak zo moeilijk gaat (zie kader op de volgende pagina).

De onderzoekers kregen ook positieve reacties: “Wat geweldig dat jullie dit doen! We hebben altijd zo geworsteld met het feit dat hij zoveel medicatie kreeg voor zijn gedrag.”

Hoe zou jij reageren als het zou gaan om een cliënt van jou? Zou je

Emoties Onderzoeker en gz-psycholoog Mireille Knulst vertelt: “De beslissing om mee te doen met ons onderzoek lag bij de cliënt of, als deze niet wilsbekwaam was, bij de wettelijk vertegenwoordiger. Het was soms heel emotioneel. ‘Het gaat nu eindelijk goed! Niet aankomen’. Of juist: ‘Het gaat nu helemaal niet goed, nu niet gaan klooien met medicatie’. Dus zowel dat het goed ging als dat het níet goed ging met de cliënt kon een reden zijn om niet mee te willen doen aan het onderzoek. Dezelfde emoties zagen we later bij begeleiders.”

Gelukkig waren er genoeg cliënten, wettelijk vertegenwoordigers en begeleiders die de moed hadden om

Je weet wat je hebt en niet wat je krijgt enthousiast zijn en denken ‘hoe minder hoe beter?’ Of zou je het spannend vinden, zou je denken aan eerdere pogingen van afbouw en hoe moeilijk het toen werd?

Klik 5 2024 | www.klik.org

wel deel te nemen, zoals Ayhan, Marieke en Hanneke. Waarom wilden zij meedoen aan het onderzoek?

Begeleider Ayhan: “Rick, de cliënt van ons die deelnam aan het onder-

zoek, is een bijzondere man, met soms onbegrijpelijk gedrag. Als iets hem zou helpen, dan vond ik dat we het moesten proberen. Als hij zonder medicatie zou kunnen, dan graag. En ik ben een voorstander van wetenschap. Er waren ook wel collega’s met twijfel, hoor. Die zich afvroegen wat voor meerwaarde het had voor Rick.

Onze bewoner is geen proefkonijn, zei iemand, je weet wat je hebt en niet wat je krijgt. Maar uiteindelijk was iedereen akkoord dat we meededen.”

Marieke, begeleider van Jan die deelnam aan het onderzoek: “Ik vond het interessant. En ik had het volste vertrouwen dat artsen zouden ingrijpen als het níet goed ging.”

Off-label De belangrijkste vraag in het onderzoek is waarom het afbouwen van antipsychotica bij mensen met een verstandelijke beperking vaak niet lukt. Onderzoeker en arts verstandelijk gehandicapten Sylvie Beumer legt uit: “In de gehandicaptenzorg worden antipsychotica vaak off-label voorgeschreven. De cliënt krijgt deze medicatie dan niet omdat hij bijvoorbeeld psychotisch is, maar vanX

9

Begeleider Marieke met Jan, die meedeed aan het onderzoek naar afbouw van antipsychotica

wege probleemgedrag. Van alle antipsychotica die gegeven wordt in de verstandelijk gehandicaptenzorg is dit bijna 60%. Er kwam steeds meer het inzicht dat dit oneigenlijke off-labelgebruik ongewenst is. Het werd dan bijvoorbeeld ‘chemische fixatie’ genoemd. Ook de invoering van de

Wet zorg en dwang in 2020 bracht de discussie op gang dat antipsychotica die voor gedrag gegeven werden zoveel mogelijk afgebouwd zouden moeten worden. In de praktijk bleek dat afbouw vaak niet lukte. Wij wilden graag weten wat de redenen daarvan zijn.”

Onderzoek Mensen met een verstandelijke beperking en probleemgedrag krijgen vaak langdurig antipsychotica voorgeschreven, terwijl er geen wetenschappelijk bewijs is dat antipsychotica helpen bij gedragsproblemen. Er is wel overtuigend bewijs voor de ongunstige bijwerkingen. Deze bijwerkingen kunnen afnemen of verdwijnen na het afbouwen van antipsychotica. In de studie van GOUD wordt bekeken waarom deze afbouw in de praktijk vaak niet lukt. De Academische Werkplaats GOUD is een samenwerking van zorgorganisaties Abrona, Amarant en Ipse de Bruggen samen met de onderzoeksgroep Geneeskunde voor Verstandelijk Gehandicapten van het Erasmus MC. De definitieve publicatie en de resultaten worden in 2025 verwacht. Lees meer op goudonbeperktgezond.nl of mail naar goud.antipsychotica@ erasmusmc.nl.

Eerder is er ook een film gemaakt waarin te zien is hoe complex een afbouwproces kan verlopen en welke impact het kan hebben op de cliënt en diens omgeving. Bekijk de film op YouTube, zoek op ‘goud antipsychotica’.

Bijwerkingen Waarom is afbouw zo belangrijk?

Sylvie: “Antipsychotica kunnen vervelende bijwerkingen hebben. Er is een grotere kans op hart- en vaatziekten en op suikerziekte, maar het meest berucht zijn de neurologische bijwerkingen, waarbij er onwillekeurige bewegingen of verkrampingen zijn. Een voorbeeld van deze bewegingsstoornissen is verkramping van de spieren achter de ogen, waardoor iemand voortdurend omhoog kijkt, of op de ziekte van Parkinson lijkende klachten, parkinsonisme.”

Mireille vult aan: “Bewegingsstoornissen kunnen ook een soort onrust in je lijf zijn, waardoor je alsmaar moet bewegen. Dit signaal kan je verkeerd oppakken. Dan zegt de begeleiding: ‘Die man is zo onrustig, de medicatie moet opgehoogd worden’, terwijl het bijwerkingen zijn van deze medicatie.”

Sylvie: “Wat ook vervelend is, is dat deze bewegingsstoornissen op kunnen treden bij het afbouwen of dat ze

f

Klik 5 2024 | www.klik.org

10 Thema: Psychiatrie

f

X

bij afbouw juist verergeren. Het beste is dus om te voorkomen dat deze bijwerkingen ontstaan, door waar mogelijk off-label antipsychotica af te bouwen.”

Mireille: “Je ziet ook mooie dingen gebeuren als je afbouwt. Een broer vertelde: ‘Mijn broer begint weer te praten! Dingen die hij vroeger zei komen terug.’ Terwijl zijn begeleiders hem alleen kenden als een niet-pratende cliënt.”

Het onderzoek van de academische werkplaats GOUD is best bijzonder.

Mireille: “In de manier waarop het gedaan is, is het de grootste studie wereldwijd. We werkten met een groep die echt afbouwde en een controlegroep die dat niet deed. Zowel de deelnemers als de onderzoekers wisten gedurende het onderzoek niet wie er in de echte afbouwgroep zat en wie in de controlegroep.”

Afbouw is geen rechte lijn naar succes Ontwennen Marieke en Hanneke zijn begeleiders van Jan, een van de deelnemers aan het onderzoek. “Jan is een stille man, die snel overprikkeld kan zijn,” vertelt Marieke. “Als je bijvoorbeeld staat te praten met een collega, dan kan hem dat echt irriteren. Dan gaat hij zichzelf slaan, op de grond stampen of tikken. Dan is er de kans dat een medebewoner zich daar weer aan ergert en dat laat merken en dan raakt Jan nog geïrriteerder.”

Sinds de afbouw gaat het goed met Jan en laat hij meer emoties zien

Klik 5 2024 | www.klik.org

Was je weleens bang als je hem moest begeleiden? “Niet bang. Toen ik hem nog niet kende, was ik wel op m’n hoede. Nu heb ik dat helemaal niet meer. Jan kan wel overprikkeld raken, maar is in wezen een lieve, ouder wordende man. Hij heeft een hele leuke lach.”

Jan kreeg antipsychotica om zijn gedrag te dempen. Vonden jullie het spannend dat ‘moeilijk’ gedrag zou kunnen toenemen? Marieke: “Ik heb daar eigenlijk niet bij stilgestaan.”

Hanneke: “Het leek me vooral goed. Onze woning is sowieso voorstander van afbouwen. We wisten natuurlijk niet of we in de groep zaten die echt afbouwde of in de controlegroep. Maar op een gegeven moment kreeg Jan zoveel verschijnselen, hij was heel onrustig, hij trilde en automutileerde meer, dat we in het team tegen elkaar zeiden: het kan niet anders dan dat we echt afbouwen.”

Jan bleek inderdaad in de afbouwgroep te zitten. Mireille vertelt: “Wat er bij Jan gebeurde, was nog weer iets anders, waar je ook bedacht op moet zijn. Het ging niet goed met Jan, maar dat bleken ontwenningsverschijnselen. Daar kun je van schrikken en het idee hebben dat het niet goed gaat met afbouwen. Maar dit gaat over. Het is een rotfase waar je doorheen moet. Jan kreeg toen wel iets tegen deze bijwerkingen. Dat hielp.”

Beide begeleiders zijn trots op de afbouw en het gaat goed met Jan. Hanneke: “Sinds de afbouw is hij ineens in staat om emoties te laten zien. Bijvoorbeeld bij muziek uit zijn jeugd moet hij soms huilen, terwijl we dat in de jaren ervoor nooit gezien hebben.”

dokter

11

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

Geen rechte lijn Begeleider Ayhan had een andere ervaring bij Rick, een man met een verstandelijke beperking en vaak bijzonder gedrag, zoals eindeloos zijn jas open- en dichtritsen. “Tijdens deelname aan het onderzoek werd er uitgebreider dan normaal gerapporteerd.

Het begon ons steeds meer op te vallen hoe dwangmatig Rick eigenlijk was. Sommigen dachten dat het door de afbouw kwam. Maar Rick heeft altijd perioden met dit soort gedrag gehad. We zijn het goed blijven bespreken, multidisciplinair.”

Toen kwam de uitslag, Rick bleek niet afgebouwd te hebben. “Dat was voor mij wel een teleurstelling. Ik had gehoopt dat hij in de groep zat die echt afbouwde,” zegt Ayhan.

Hebben jullie overwogen om alsnog te gaan afbouwen? “Voor Rick vonden de meesten dat we het zo moesten laten. Het ging goed met hem. Met een andere cliënt zijn we wel bezig met afbouwen, maar daar moet nu toch weer een beetje bij opgebouwd worden. Dat komt dus ook voor. En we hebben ook een cliënte waar de afbouw gelukt is. Zij is nu veel helderder. Je kunt weer een spelletje met haar doen.”

Afbouwen van antipsychotica kan dus een goed idee zijn, maar is vaak niet eenvoudig. Waarom niet? Afbouw is geen rechte lijn naar succes. Soms moet je door ontwenningsverschijnselen heen, zoals bij Jan. En soms blijkt de cliënt toch echt een ‘snufje‘ nodig te hebben en moet er toch weer wat opgebouwd worden, zoals bij de cliënt van Ayhan.

Maar als het wel lukt, dan heb je grote winst, op het gebied van gezondheid en in welzijn. Dan heb je een cliënt die, soms na heel veel jaren antipsychotica geslikt te hebben, niet meer in een waas leeft, die weer zichzelf kan zijn. |

In het kort X Kijk kritisch naar de diagnose en het nut van antipsychotica bij gedragsproblemen.

X Afbouwen van medicatie is ook volgens de Wet zorg en dwang vaak nodig, maar kent wisselend succes.

X Onderzoek moet uitwijzen waarom afbouwen soms wel en soms niet lukt.

Het nut van medicatie Lenneke is een vrolijke dame met het syndroom van Down die sinds een jaar bij ons woont. Eerst in een semi-zelfstandige woning.

Doordat ze nu gaat dementeren heeft ze meer zorg en nabijheid nodig. Lenneke staat bekend om haar uitbundige gedrag. Bij haar gebruik van antidepressiva heb ik dan ook vragen.

Lenneke gebruikt al jaren antidepressiva. In het dossier lees ik daar niet zo veel over. Een aantal jaar geleden veranderde haar gedrag. Ze trok zich terug en leek niet meer alles te snappen wat er gebeurde. Achteraf gezien is het goed mogelijk dat dit kwam doordat ze begon te dementeren.

Momenteel is Lenneke dus erg vrolijk en enthousiast voor elke activiteit.

Samen met de gedragskundige, begeleider en vertegenwoordiger besluiten we de antidepressiva langzaam af te bouwen. We hebben daarbij te maken met de Wet zorg en dwang (Wzd). Hierin staat dat je iemand alleen medicatie mag geven bij een psychiatrische aandoening volgens de richtlijn van die aandoening. Op zich natuurlijk volstrekt logisch. Je gaat immers uit van een diagnose en geeft daarbij de beste medicatie. De praktijk is helaas soms anders.

Soms weet je nog niet precies welke aandoening iemand heeft en probeer je of je met medicatie een betere kwaliteit van leven kan bieden.

Het stellen van een psychiatrische diagnose is en blijft lastig, zeker ook bij mensen met een matige tot ernstige verstandelijke beperking.

Daarbij is voor het maken van richtlijnen onderzoek nodig. Voor sommige medicamenten is maar weinig onderzoek gedaan. In de praktijk lijkt iemand soms echt wel baat te hebben bij een middel, maar ja, volgens de wetenschap is dat dan niet bewezen en dan komt het vaak niet in een richtlijn.

Bij Lenneke beginnen we dus met een langzame afbouw van de antidepressiva. De eerste twee stapjes gaan prima, er verandert eigenlijk weinig in haar gedrag. De laatste twee stapjes zijn echt een ander verhaal. Lenneke komt minder goed uit bed en is ook niet goed te motiveren voor de dagbesteding. Ze is boos en schreeuwt tegen de begeleiding. Als ze eenmaal uit bed is, start ze de dag wel op, maar is minder enthousiast. Het eten blijft redelijk goed gaan, het slapen ook.

Het andere gedrag van Lenneke lijkt niet op de mogelijke ontwenningsverschijnselen. We hebben ook heel langzaam afgebouwd, waardoor de kans op ontwenning erg klein is. Ze gaat de medicatie missen, waardoor er een stemmingsprobleem tevoorschijn komt die past bij een depressie.

Hierop verhogen we de medicatie weer en noteren we in het dossier een passende diagnose. Gelukkig gaat het met Lenneke al snel weer beter.

Hadden we de medicatie dan niet moeten afbouwen? Achteraf wellicht wel. Maar bij een groot deel van de cliënten met een vergelijkbaar verhaal als dat van Lenneke lukt de afbouw van medicatie juist wel. Ook deze verbetering moet je cliënten gunnen en niet ontnemen.

Klik 5 2024 | www.klik.org

12

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Maren van der Burght

Thema: Psychiatrie

Grip krijgen op X

ongewenst gedrag

Dialectische Gedragstherapie (DGT) is een therapie en training ineen. De kern ervan is dat mensen met gedragsproblemen bepaalde vaardigheden aanleren waarmee ze meer grip op hun emoties en hun gedrag krijgen. Therapeut, vaardigheidstrainer en een trainingsmaatje helpen hen hierbij.

D

GT is oorspronkelijk bedoeld voor mensen zonder een verstandelijke beperking die problemen in de emotieregulatie ervaren. De therapie, die vanaf 16 jaar kan worden gegeven, is door de Amerikaanse maatschappelijk werker Julie Brown op maat gemaakt voor mensen met een licht verstandelijke beperking (lvb). Deze therapie is recent opgenomen in de databank van erkende interventies van Vilans.

Gz-psycholoog Marc van Ekeren geeft de aangepaste therapie aan clienten van zorgorganisatie Pluryn.

Marc legt uit waarin DGT voor mensen met een lvb anders is dan de reguliere therapie. “DGT voor mensen met een lvb maakt gebruik van eenvoudige taal en veel symbolen. Dat geldt bijvoorbeeld voor het werkboek

Trainers Marc, Sandra en Marsha doen de oefening bij de vaardigheid Mezelf Uiten, waarbij je een compliment geeft of een vraag stelt als je de bal gooit

therapie zijn dat er tientallen. In de aangepaste vorm slechts negen.”

Orthopedagoog en psychotherapeut Annemarie van Vonderen gaf net als Marc DGT bij Pluryn. Nu is ze

De cliënt leert een helder beeld te krijgen van emoties dat wordt gebruikt.”

Bovendien is het aantal vaardigheden dat cliënten kunnen aanleren om grip te krijgen op hun emoties en gedrag veel minder. “In de reguliere

Klik 5 2024 | www.klik.org

bezig met de implementatie van de therapie en training bij haar nieuwe werkgever, Lunet. Ze licht toe waarom het belangrijk is dat er maar negen vaardigheden zijn.

“Hoe minder vaardigheden, hoe minder tekst, hoe minder er een beroep hoeft te worden gedaan op de cognitie. Een cliënt zei hierover dat hij deze vaardigheden kon aanleren, maar daarnaast ruimte had om erover na te denken.”

Helder beeld Een van de vaardigheden waarmee een cliënt grip kan krijgen op zijn emoties en zijn gedrag is ‘Een helder beeld maken’ van de emotionele staat waarin hij verkeert. Het beeld hierbij is een tv-scherm.

Marc: “Als iemand sterke emoties ervaart, dan is er vaak sprake van een ‘wazig beeld’. Een cliënt moet leren

13

Cliënten leren vaardigheden om op de juiste manier om te gaan met spanning

om een helder beeld te krijgen van de emoties.” Dit kan door een aantal stappen te doorlopen (zie het kader op deze pagina). Een andere vaardigheid is ‘Op koers denken’, uitgebeeld door trainers Sandra en Marc op de foto hiernaast. “Daarmee wordt bedoeld dat de wijze waarop een persoon denkt, het bereiken van zijn doel moet ondersteunen. Het is bijvoorbeeld niet helpend als iemand die als doel heeft zich minder lusteloos te voelen, lang in zijn bed blijft liggen. Hij moet daar anders over gaan denken.”

Een derde vaardigheid is ‘Op koers handelen’. “Anders erover denken is niet genoeg. De cliënt moet ook anders handelen om zijn doel te bereiken. Bijvoorbeeld door op tijd op te staan en dingen te ondernemen.”

Het ‘Maken van een veiligheidsplan’ is een vierde, erg belangrijke vaardigheid. Vrijwel alle cliënten leren dit aan. Wat kan een cliënt doen om in veiligheid te blijven als hij hoog in zijn spanning zit?

Marc geeft een voorbeeld: “Een van mijn cliënten kan niet meer uit haar woorden komen als ze gespannen is.

Haar veiligheidsplan is dat ze een rood kaartje bij zich draagt. Zodra bij haar de spanningen hoog oplopen, laat ze dat zien. Dan wordt ze door een begeleider naar een rustige ruimte begeleid of de begeleider gaat een activiteit met haar doen.”

Bij de vaardigheid op koers denken check je of je neiging wel of niet helpend is om je doel te bereiken

Stappen om te komen tot een helder beeld X 1. Check je ademhaling: waar voel je die, gaat die snel of traag?

X 2. Check je omgeving: waar ben je, wat zie je?

X 3. Doe een bodyscan: waar voel je spanning in je lijf?

X 4. Hoeveel spanning voel je op een schaal van 0 tot 5?

X 5. Welke gedachten zijn er?

X 6. Wat wil je doen? Wat is je neiging?

Leren van elkaar Een DGT-traject bestaat uit individuele therapie, vaardigheidstraining, telefonische consultatie en oefenen met een vast trainingsmaatje. De laatste is meestal een begeleider. Een cliënt die het traject volgt, is daar minimaal een half jaar mee bezig. Maar in de praktijk duurt het vaak veel langer voordat het traject met succes is afgerond.

De cliënt krijgt individuele therapie

van de gedragskundige. In deze therapie leert hij of zij door middel van de negen vaardigheden hoe hij invloed kan krijgen op zijn emoties en zijn gedrag. Ook wordt de cliënt gemotiveerd om naar de vaardigheidstrainingen te (blijven) gaan.

Bij DGT is de therapeut ook een soort coach; iemand op wie de cliënt

ook buiten kantoortijden kan terugvallen. Hij of zij kan de therapeut/ coach bellen wanneer hij of zij even niet meer weet welke vaardigheid ingezet kan worden om het probleemgedrag te voorkomen. Annemarie: “De therapeut verbindt zich aan de cliënt voor de duur van de therapie.

En vice versa.”

X

f

Klik 5 2024 | www.klik.org

14 Thema: Psychiatrie f

X

Ervaringen van Roos* (20) “Ik ben begonnen met de training omdat ik wilde leren hoe ik op de juiste manier met mijn emoties en met mijn piekergedachten kan omgaan. En dit is aardig goed gelukt!

Eerder schaamde ik me voor mijn woedeaanvallen en angsten.

Tijdens de therapie leerde ik bij mijn gevoel te komen en te accepteren dat dit gevoel er is. Want hoe wil je hiermee omgaan als het er niet mag zijn? Nu ik dit kon, kon ik ook de vaardigheden van de DGT-cursus inzetten.

De vaardigheden hielpen mij om op de juiste manier om te gaan met spanning en piekergedachten. Wanneer ik me bijvoorbeeld angstig voelde, zette ik de vaardigheid ‘Helder beeld’ in. Als ik iets van iemand nodig had, maar dit niet durfde te vragen, zette ik de vaardigheid ‘Krijgen wat je nodig hebt’ in.

De laatste vaardigheid heeft me geholpen om op de juiste manier iets te kunnen uiten naar een persoon, ook al is de inhoud niet per se fijn om te vertellen. Als ik daar alsnog niet veel mee bereik, omdat de ander daar geen moeite in steekt, heb ik hier geen invloed meer op en heb ik gedaan wat ik kon.

Zit ik hier nog steeds mee, dan zet ik de ‘Nieuwe-ik-activiteit’ in. Ik richt me op andere activiteiten. Dit zijn simpele, rustige en vooral fijne activiteiten, zoals wandelen of naar een podcast luisteren. Dat vind ik heerlijk!”

Naast de therapiesessies zijn er wekelijkse vaardigheidstrainingen, waarin cliënten de vaardigheden onder leiding van twee gekwalificeerde trainers aangeleerd krijgen. Marc: “De deelnemers leren hierbij ook van elkaar. En ze hebben plezier met elkaar.

Naast de spanning die deelnemers op bepaalde momenten voelen en met elkaar gemeen hebben, is plezier een belangrijke verbindende factor.”

Trainingsmaatje Ook de trainingsmaatjes hebben een belangrijke functie. De cliënt mag zelf bepalen wie zijn maatje is.

Meestal vraagt hij een begeleider die hij vertrouwt. Die helpt hem bijvoorbeeld wekelijks met het maken van de thuiswerkopdracht.

Een trainingsmaatje moet gedurende het traject naast zijn of haar cliënt blijven staan. Belangrijk is dat ze nieuwsgierig blijven naar wat de cliënt meemaakt tijdens het traject.

Dat geldt eigenlijk voor iedere begeleider, ook degenen die geen trainingsmaatje zijn.

Klik 5 2024 | www.klik.org

Marc: “Normaal vraag je niet zo snel naar wat iemand bespreekt in een therapie. Bij DGT is het juist wel belangrijk om te weten welke vaardigheden de cliënt leert en hoe je de cliënt kunt helpen om deze vaardigheid toe te passen.”

Het maatje doet ook aan een paar netwerktrainingen mee. Tijdens de trainingen leren ze onder meer de vaardigheden aan. Marc: “De trainingsmaatjes leren bijvoorbeeld hoe ze samen met de cliënt kunnen oefenen met het inzetten van het veiligheidsplan. Als een cliënt gespannen is, kan het helpend zijn om bijvoorbeeld zijn polsen gedurende tien minuten onder koud water te houden. Hierdoor neemt de spanning in zijn lijf af.”

Levensgebeurtenis Niet iedereen die een DGT-traject volgt, houdt dit tot het einde van de therapie vol. Marc: “Soms gaan deelnemers te weinig naar de oefensessies of zijn ze er niet van overtuigd dat ze kunnen veranderen. Voor hen houdt het op een gegeven moment op.”

Materiaal uit de training om spanning te reguleren en oefeningen mee te doen

Van degenen die de therapie wel goed afronden, lijken de meesten meer grip op hun emoties en op hun gedrag te hebben gekregen. Helaas valt op een later tijdstip ook een deel hiervan weer terug in oud gedrag. “Dit gebeurt meestal door een grote levensgebeurtenis, zoals een verhuizing of een sterfgeval. Soms meldt een cliënt zich dan opnieuw aan.”

Verder is het volgens Marc belangrijk om te beseffen dat met DGT niet alles kan worden opgelost. “Soms komen cliënten in therapie met hele hoge verwachtingen. Dan is het belangrijk dat ze hun verwachtingen gaan bijstellen en dat ze inzien dat ze niet overal grip op kunnen krijgen.

En dat ze dit moeten leren accepteren. Roos* is zo iemand die dat heel goed heeft geleerd.” | *Zie kader met de ervaringen van Roos.

Roos is een fictieve naam.

In het kort X Dialectische Gedragstherapie (DGT) is een therapie en training ineen. Er is een aangepaste versie voor mensen met een licht verstandelijke beperking.

X De kern van DGT is dat mensen met gedragsproblemen bepaalde vaardigheden aanleren waarmee ze meer grip op hun emoties en hun gedrag krijgen.

X Therapeut, vaardigheidstrainer en een trainingsmaatje helpen hen hierbij.

persoonlijk

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

Illustratie Joep Bertrams

E

en collega belt: hij moet onverwacht naar een vergadering en vraagt of ik op Rosita kan letten. Het is maar voor een uurtje. Om half twaalf moet ze naar paardrijden. En of ik haar dan ook even naar de manege kan brengen, alsjeblieft?

Rosita is een kwetsbare jonge vrouw, die ik alleen ken van gedag zeggen. Wel weet ik dat ze onlangs haar persoonlijk begeleider een forse pluk haar uit zijn hoofd heeft gerukt.

Daarnaast ben ik bekend met verhalen over haar hysterisch gillen en op deuren bonken.

Maar natuurlijk wil ik op haar passen en wat later leidt de bewuste collega Rosita de woning binnen. Als zij mij ziet zegt ze: “Ik heb van je auto gedroomd.” Dankbaar maak ik gebruik van deze ijsbreker.

“Dat vind ik fijn, Rosita,” zeg ik zo warm mogelijk.

Voor Rosita is de woning waar ik werk een vertrouwde omgeving, maar ik ben niet vertrouwd. Ze is dan ook hypernerveus. Ik bied haar een stoel aan, maar ze gaat niet zitten. Ze blijft om mij heen drentelen. Waarschijnlijk voelt ze dat ook ik op mijn hoede ben.

Wil ze koffie? Ja, ze wil koffie.

Ik loop naar de keuken om koffie te zetten en Rosita volgt me als een schaduw. Ik zoek in de keukenlades naar de schaar, want er moet een nieuw koffiepak open. Verdorie, waar is dat ding? Niet te vinden. Dan maar een aardappelschilmesje.

Pleisters plakken De cliënten in de woning waar ik werk zijn allemaal de deur uit. Eindelijk tijd voor een kop koffie, maar dan gaat de telefoon. Een collega. Hij moet ‘dringend’ naar een vergadering. Kan ik even op Rosita letten?

Rosita staat vlák achter me.

Wellicht daarom hanteer ik het mesje onhandig en snij mezelf in mijn vinger. Ook Rosita ziet bloed verschijnen en roept: “Sorry!” Waarna ik haar meteen duidelijk maak dat het mijn eigen stomme schuld is.

Dan even naar kantoor voor pleisters. Rosita loopt weer met me mee en zij wil beslist de pleister op mijn gewonde vinger aanbrengen. “Laat mij maar,” zegt ze.

Laat ik haar? Ja, want ik ben benieuwd hoe ze het er vanaf

15

brengt. En ze doet het waarachtig heel lief, voorzichtig en goed. Het ‘wondkussentje’ gaat netjes op het wondje, de plakgedeeltes op de niet verwonde huid. Ik bedank haar en even later is er dan eindelijk koffie.

We drinken een kopje en dan nog een tweede kopje, dat Rosita koud laat worden. Ik zeg daar iets van en Rosita vraagt gelijk: “Ben je boos?” Ik zeg van niet. En daar voeg ik aan toe, dat ik het alleen jammer vind als ze straks koude koffie moet drinken. Haar reactie: “Ik hou van jou.” Mijn reactie is een vriendelijk knikje.

Het is kwart over elf, bijna tijd om met haar naar de manege te lopen. Dan heeft Rosita op de valreep nog een verzoek. De nagel van haar rechter wijsvinger doet pijn.

Kan ik misschien iets doen? Ik bestudeer de vinger, maar zie niets bijzonders. Dan kijk ik haar aan en ineens begrijp ik het. “Wil je soms een pleister, Rosita?” Haar antwoord is een volmondig ja en ik moet die pleister aanbrengen.

Een poosje later, als ik van de manege naar de woning terugloop, vraag ik me af wat er nu eigenlijk is gebeurd tussen cliënt en begeleider. Wat zeker is: het ging om twee mensen die aan elkaar moesten wennen en door middel van pleisters plakken dichter tot elkaar kwamen. Dat is toch iets moois, echt iets voor in een column. | Frans van Duijn

Klik 5 2024 | www.klik.org

16

klikcasus

Beste ethicus, Tranen met tuiten huilden moeder en zoon Rafael (21). Vader stond er wit weggetrokken bij. Ze moesten Rafael achterlaten bij ons, want thuis ging het niet langer door toename van zijn epilepsie. Het is zo’n lieve jongen, de makkelijkste van allemaal, het nakomertje, een echt cadeautje, in het gezin van vijf.

Rafael doet geen vlieg kwaad. We beloofden dat we goed voor hem zullen zorgen, dat ouders altijd welkom zijn en dat ze ’s avonds mogen bellen om te vragen hoe het is gegaan.

Inmiddels is dat vier maanden geleden.

Maar die lieve jongen Rafael is niet meer. Rafael trekt namelijk de haren uit het hoofd van medebewoners. Vooral de twee die in een rolstoel zitten, moeten het ontgelden. Als ze gillen, bijt hij ze tot bloedens toe. Ik kan de veiligheid niet garanderen van hen die zich niet kunnen verweren.

Rafael moet je continu in de gaten houden. Maar wij werken alleen op de woning. Dus als ik met iemand naar de badkamer moet, dan breng ik Rafael naar zijn slaapkamer en doe de deur achter hem dicht (op slot). Ik haal hem ‘s morgens als laatste uit bed en breng hem ’s avonds als eerste naar bed. Voor zijn epilepsie is dat niet goed, hij ligt dan veel te lang op bed.

De gedragswetenschapper is bezig met Sein voor zijn epilepsie en verder zegt ze dat we hem in de gaten moeten houden. Maar hem in de woonkamer laten, terwijl ik anderen nog moet helpen is voor mij geen optie. De bewoners zijn bang voor hem en als ze hem zien aankomen, beginnen ze al te gillen, wat voor hem een trigger is om te gaan bijten. Ik sta echt met mijn handen in het haar. Ik mag hem niet opsluiten, maar ik zie geen andere oplossing. Wat moet ik doen?

Een persoonlijk begeleider Klik 5 2024 | www.klik.org

Ook een ethische kwestie waarmee je worstelt in je werk? Stuur je vraag (mag ook anoniem) naar Klik, redactie@klik.org

Beschermen van medebewoners Geachte begeleider, Dit is een casus met op dit moment alleen maar verliezers. Een onhoudbare situatie ook zou ik zeggen. Voor alle partijen, voor Rafael zelf, voor zijn medebewoners, zijn ouders en zeker ook voor jou als begeleider.

Evalueren van onvrijwillige zorg De Wet zorg en dwang is in 2020 ingevoerd. Die wet regelt de rechten van mensen met onder andere een verstandelijke beperking bij onvrijwillige zorg. Het inperken van de bewegingsvrijheid van Rafael (hem opsluiten) is een vorm van onvrijwillige zorg.

De kern van de Wet zorg en dwang is ‘nee, tenzij’. De zorg voor mensen zoals Rafael moet zoveel mogelijk op vrijwillige basis plaatsvinden, tenzij het echt niet anders kan. Bijvoorbeeld bij ‘ernstig lichamelijk letsel’ voor mensen zelf of voor iemand anders. Dat is, lijkt me, in deze casus aan de orde; de situatie is voor Rafael, voor zijn

medebewoners en voor jou onhoudbaar en gevaarlijk.

Belangrijke voorwaarde van toepassing van de Wet zorg en dwang is dat je voortdurend evalueert en reflecteert op de zorgvuldige inzet van de onvrijwillige zorg. Samen met een multidisciplinair team maak je herhaaldelijk een analyse van de situatie en kijk je naar alternatieven.

Heb je het idee dat die weg voldoende wordt bewandeld? Uit je beschrijving maak ik op dat de gedragswetenschapper betrokken is.

Zijn er ook anderen die kunnen meedenken? Een arts VG, andere begeleiders, CCE-deskundige, de ouders van Rafael?

Morele stress vraagt om steun Tussen de regels door lees ik veel onmacht (‘ik sta met mijn handen in het haar’) en frustratie over het niet kunnen bieden van goede zorg aan Rafael en – in zijn verlengde – zijn ouders. Die onmacht

klikcasus

17

Illustratie Auke Herrema

en frustratie wanneer (de belofte) ‘het goede (te) doen’ onder druk staat wordt ook wel ‘morele’ stress genoemd.

In deze schets is jouw morele stress een signaal, een noodkreet om te ontdekken wat er wringt en niet goed gaat. Dat signaal kun je zien als start voor een oplossing.

Ik hoop van harte dat in de organisatie met je meegezocht wordt naar een uitweg, want lang blootstaan aan morele stress kan ook leiden tot uitval en burn-out bij begeleiders. Daar is niemand mee geholpen.

Je beschrijving klinkt nu als een persoonlijk probleem (‘wat moet ík doen?’) maar waar is de steunstructuur om jou heen? Wie voelt zich nog meer verantwoordelijk voor Rafael en voor de situatie

waarin jij, zo klinkt het, alleen staat?

Pijnlijke conclusie En dan Rafael. En de ouders van Rafael. ‘Het is zo’n lieve jongen’ zeiden zijn ouders. Je schrijft ‘die lieve jongen Rafael is niet meer.’

Wat een pijnlijke conclusie, vier maanden na de belofte aan zijn ouders goed voor hem te zullen zorgen. Een conclusie die je trekt in een situatie van onveiligheid en agressief gedrag.

Heb jij of een collega al met zijn ouders gepraat? Waar kan de omslag in gedrag vandaan komen?

Hoe zag de thuissituatie eruit?

Wat waren de bezigheden van Rafael? Wie kon hem aan het lachen krijgen? Hoe ontspande hij thuis?

Zou intensievere betrokkenheid

van zijn ouders onderdeel kunnen zijn van een oplossing? Zodat ‘het is zo’n lieve jongen’ weer het uitgangspunt kan worden van de zoektocht naar goede zorg voor Rafael. | Maaike Hermsen, lector Ethiek van Verbinding met mensen met een Verstandelijke Beperking aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

‘Wie voelt zich nog meer verantwoordelijk voor de situatie waarin jij, zo klinkt het, alleen staat?’

Klik 5 2024 | www.klik.org

18

lvbgeld

Leerkracht ontwikkelt een werkvorm over geld

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Eigen foto’s

Hulp bij lessen over financiën Jongeren met een licht verstandelijke beperking hebben vaak moeite om met geld om te gaan. Ze weten bijvoorbeeld niet precies hoeveel een brood kost, laat staan dat ze weten hoe ze een budgetplan moeten maken. Voor hen bedacht Liesa Claeys met een collega de financiële koffer.

L

Liesa Claeys is leerkracht op De Pinker, een groep van drie scholen voor buitengewoon secundair onderwijs (BUSO) in het Belgische Poperinge. Op de Pinkerscholen volgen jongeren met een verstandelijke beperking, met emotionele problemen en/of autisme onderwijs.

Toen Liesa nog maar net een jaar op de Kwadrant werkte, een van de drie scholen van De Pinker, kreeg ze een vraag van een collega. Wilde ze niet meedenken over werkvormen om de ‘financiële geletterdheid’ van de leerlingen te helpen verbeteren?

De leerkracht begon haar zoektocht naar passende werkvormen met een uitgebreid literatuuronderzoek. Daarnaast sprak ze met leerkrachten, ou-

ders en ondersteuners van de leerlingen.Liesa kwam er al snel achter dat de werkvormen die al bestonden niet geschikt waren voor leerlingen die buitengewoon of speciaal onderwijs volgen. Daarom besloot ze om bestaande werkvormen uit het reguliere onderwijs aan te passen aan het niveau van haar leerlingen. Deze aangepaste werkvormen, opdrachten en linkjes naar bijbehorende filmpjes kwamen in een houten koffertje terecht: de financiële koffer.

Niveaus

Om de werkvormen goed aan te laten sluiten bij het niveau van de leerlingen maakte ze een onderscheid in twee fasen. De eerste fase is bedoeld voor leerlinde materialen gen van 12 tot 16 jaar.

Leerlingen aan de slag met uit de financiële koffer De tweede fase voor leerlingen van 16 tot en met 21 jaar. Voor elke fase zijn er te bereiken doelen geformuleerd.

Alle werkvormen en opdrachten zijn op papier gezet, die je voor het gebruik in een klas kunt kopiëren.

Liesa: “In de eerste fase krijgen leerlingen basale opdrachten over

Klik 5 2024 | www.klik.org

geld. Ze mogen bijvoorbeeld bankbiljetten inkleuren. Hierdoor leren ze welk biljet welke kleur heeft. Ook leren ze hoeveel verschillende munten er zijn. En ook: hoeveel munten van een euro er in een bankbiljet van 5, 10 of 20 euro gaan. Ze krijgen verder opdrachten die hen bijbrengen wat ze terugkrijgen als een product als een Mars bijvoorbeeld 2 euro kost, maar ze met een biljet van 5 euro betalen.”

In de tweede fase zijn de opdrachten meer gericht op het dagelijkse leven.

Als de leerlingen van school gaan, moeten ze immers zo veel mogelijk zelfstandig in de buitenwereld functioneren. “In deze fase zijn er bijvoorbeeld opdrachten over wat een betaalkaart is, wat je ermee kunt en hoe die beschermd is. Ze leren wat het verschil is tussen een betaalkaart en een creditkaart. En ze leren hoe ze moeten pinnen met bankpassen en hoe ze online geld overmaken. Andere werkvormen gaan in op de kosten van producten.

Wat kost bijvoorbeeld een brood?”

Voor leerlingen die aan het einde van de tweede fase zitten, in het laatste schooljaar, gaan de opdrachten een stapje verder. “Leerlingen leren in deze fase hoe ze een budget- en een spaarplan maken. Ze krijgen opdrachten waardoor ze het verschil tussen brutoen netto-inkomen inzien. Andere op-

jurist

19

Jurist Brenda Frederiks bespreekt juridische zaken in de gehandicaptenzorg

Gedwongen verhuizing drachten helpen om het verschil tussen variabele, vaste en vrije uitgaven te begrijpen. Ze leren ook wat een bewindvoerder doet. En ze krijgen kennis over oplichterspraktijken als phishing.”

Omdat er voor alle fasen diverse hulpmiddelen in de koffer zitten, kunnen leerkrachten beter aansluiten bij de individuele behoeften van de leerlingen.

Dat betekent dat leerlingen in een les een specifieke werkvorm volgen die past bij hun niveau.

Enthousiast De financiële koffer is een vooruitgang vergeleken bij het traditionele onderwijs over financiën op het BUSO/VSO. Liesa: “De kennis die je met de koffer overbrengt, gaat dieper. De werkvormen leiden tot gedetailleerde kennis over geld en financiën.”

Volgens Liesa zijn de leerlingen ook enthousiast over de koffer. “Ze zijn nieuwsgierig naar wat een leerkracht eruit haalt. Ook mogen ze er soms zelf iets uithalen, bijvoorbeeld het budgetspel of een spel dat ingaat op de preventie van schulden.”

Als een leerling aan het einde van zijn school klaar is met de koffer, wil dat nog niet zeggen dat hij zelfstandig met geld kan omgaan. Liesa: “De meeste schoolverlaters hebben nog enige vorm van ondersteuning nodig. Als ze begeleid gaan wonen hebben ze voor hun financiën bijna altijd een bewindvoerder nodig. Maar ze weten wel wat van geld af. Ze weten beter de waarde van dingen. En ze zullen zich waarschijnlijk niet zo snel in de schulden steken.” | De financiële koffer kwam tot stand met financiële steun van de Belgische Koning Boudewijnstichting. Meer informatie over de koffer via liesa.claeys@depinker.be.

In het kort X De financiële koffer is een hulpmiddel om de ‘financiële geletterdheid’ van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking te helpen verbeteren.

X Er zijn werkvormen en opdrachten voor leerlingen van 12 tot 16 jaar en voor leerlingen van 16 tot en met 21 jaar.

X De jongeren krijgen hiermee praktische en gedetailleerde kennis over geld en financiën.

De Geschillencommissie Gehandicaptenzorg deed in 2023 uitspraak over een gedwongen verhuizing van mensen met een ernstige meervoudige of verstandelijke beperking. Hun woonlocatie zou gesloten worden met als gevolg dat de cliënten naar een andere locatie moesten verhuizen.

De ouders van de cliënten stapten eerst naar de klachtenfunctionaris. Daar werden ze niet in het gelijk gesteld, waardoor ze besloten naar de geschillencommissie te stappen. Volgens de zorginstelling had de verhuizing een goede reden: de huisartsenpraktijk had de zorg stopgezet. De geschillencommissie zag dit anders en vond dat de zorginstelling op zoek had moeten gaan naar alternatieven voor de huisartsenproblematiek. Bovendien hadden ouders aangegeven te willen helpen bij het vervoer naar een huisarts, mocht deze verder weg zijn. Kortom, de cliënten mochten niet gedwongen worden om te verhuizen. De geschillencommissie merkte ook op dat de zorginstelling te weinig oog had voor de communicatie en informatie over de situatie naar de ouders toe.

Cliënten met een verstandelijke beperking vallen in veel gevallen onder de Wet langdurige zorg. Dit betekent dat zorginstellingen verplicht zijn om zorg te leveren. In deze wet is alleen niet vastgelegd dat een cliënt recht heeft op huurbescherming. Als een zorginstelling besluit om de zorg stop te zetten, stopt feitelijk ook de huur. Dit is anders bij huurbescherming die elke burger heeft als hij een woning huurt. Een huurder is extra beschermd, wat betekent dat een verhuurder zich aan bepaalde afspraken moet houden en een huurder niet zomaar uit zijn woning kan zetten of kan dwingen te verhuizen.

Welke rechten heeft een cliënt dan in de langdurige zorg? In het VN-verdrag Handicap staat wel dat personen met een handicap het recht hebben om te kunnen kiezen waar, hoe en met wij zij willen leven en wonen. Daar mag niet zo maar inbreuk op worden gemaakt. Doet een zorginstelling dit wel, dan moet een verhuizing gepaard gaan met zorgvuldigheidseisen.

De minister heeft deze zorgvuldigheidseisen benoemd in haar antwoorden op Kamervragen over gedwongen verhuizingen in de gehandicaptenzorg. Ze gaf aan dat een gedwongen verhuizing soms noodzakelijk kan zijn als de kwaliteit van zorg in het geding komt. Daarbij is het belangrijk dat X er tijdig wordt gecommuniceerd met cliënten/ vertegenwoordigers; X dat in overleg met elkaar naar alternatieven wordt gezocht; X de cliëntenraad wordt betrokken bij beslissingen over verhuizingen.

Cliëntenraden hebben een adviesrecht over het algemene huisvestingsbeleid, verbouwingen en nieuwbouw. En als het gaat om een verhuisplan voor cliënten, dan heeft de cliëntenraad zelfs een instemmingsrecht. Tot slot kunnen cliënten een klacht indienen bij de klachtenfunctionaris van de zorginstelling.

Meer informatie vind je op www.cliëntenraad.nl, zoals een verhuisplan en hulp en tips bij sluiting van een locatie.

Klik 5 2024 | www.klik.org

20

klikactiviteiten Tekst & Fotografie Mariët Ebbinge

Activiteiten voor mensen met een verstandelijke beperking.

Heb jij een bijzondere activiteit ontwikkeld? Stuur je idee naar redactie@klik.org

Heerlijk ontspannen in de wellness Cliënten met een ernstige meervoudige beperking van dagbestedingslocatie De Finesse van De Twentse Zorgcentra in Almelo hebben er een extra activiteit bij. Ze kunnen relaxen in het inpandige wellnesscentrum.

In de ruimte waar nu het wellnesscentrum zit, was eerst een zwembad. Daar werd alleen weinig gebruik van gemaakt. Daarom moest de ruimte een andere bestemming krijgen. Een bestemming die beter aansluit bij de behoeften van de cliënten van De Finesse, mensen met een ernstige meervoudige beperking.

Projectleider LACCS Louise Bijenhof en teamleider Petra Regnery staken de koppen bij elkaar om hierover na te denken. Ze werden daarbij geholpen door een projectgroep bestaande uit een ergotherapeut, een muziektherapeut, een fysiotherapeut en een aantal begeleiders en wettelijk vertegenwoordigers.

Uit de bijeenkomsten en een enquête bij locaties in de regio kwam naar voren dat er wel behoefte was aan de ontspannende uitwerking van water, maar niet in de vorm van een zwembad. Louise legt uit: “Het drijven of zwemmen in een zwembad kan voor onze cliënten met een ernstige meervoudige beperking een ontspannen ervaring zijn. Maar het omkleden en de kou na het

zwemmen zorgen vaak voor ongemak. Een cliënt die zich door het zwemmen ontspannen voelt, ervaart hierdoor weer stress.”

Spetterbeek Het werd al snel duidelijk dat een wellnesscentrum beter aan de behoefte, ontspanning op een comfortabele wijze, zou voldoen. Daarom werd de oude zwembadruimte ingericht met een floatbed, een massagestoel, voetmassagebaden en een kleurentherapielamp. Cliënten hoeven hiervoor alleen hun schoenen – en in het geval van de voetmassage ook hun sokken – uit te doen.

Om het wellnessgevoel verder te versterken, werd de ruimte sfeervol aangekleed. Op een van de wanden is een poster aangebracht met een strandtafereel. Kleurige lampen en doorzichtige glazen wandjes met omhoog borrelende waterbellen dragen verder bij aan de wellnesservaring. Eenzelfde effect heeft het rustige muziekje dat op de achtergrond klinkt.

Naast de rustgevende middelen, zoals de massagestoel en het floatbed, moest er ook een nat gedeelte komen waar cliënten op een relaxte manier actief bezig kunnen zijn. Daarvoor is een zogenoemde spetterbeek neergezet. Cliënten kunnen er naar hartenlust met het water spelen dat door houten geulen naar beneden stroomt en in houten bassins wordt opgevangen.

Luchtbed wellnessruimte is verder een Thirza ontspant op het floatbed. In de rapielamp en voetmassagebad enthe massagestoel, spetterbeek, kleur

Klik 5 2024 | www.klik.org

Op een warme nazomermiddag wordt Thirza (51) op het floatbed geholpen door haar begeleider Tineke Janssen.

Tineke is een van de begeleiders die ook heeft meegedacht over de invulling van de ruimte.

klikactiviteiten

Al snel trekt de spanning uit Thirza’s gezicht weg. Haar begeleider legt uit dat het floatbed voelt alsof je met een luchtbed in het kabbelende water drijft. Eigenlijk is het nog fijner dan dat, omdat het water warm is. En omdat de persoon die in het bed ligt, Thirza in dit geval, is toegedekt met een met warm water gevulde ‘deken’.

Thirza is blind en kan niet zien dat er boven haar een filmpje van een af- en aanrollende zee op het strand wordt afgedraaid. Maar ze lijkt de beelden niet nodig te hebben om tot een diepe ontspanning te komen.

Pas als Tineke na een tijdje het floatbed uitzet en Thirza met bed en al omhoog komt, verandert de gezichtsuitdrukking van de vrouw. Er trekt een grimas over haar gezicht en ze kreunt een beetje. De zachte ondergrond waarop ze ligt, wordt harder, vertelt de begeleider. “Ze landt weer op aarde.”

Spasmen Voor ontspanning zou een cliënt ook naar de snoezelruimte kunnen gaan, zou je denken. Een faciliteit die eveneens bij De Finesse aanwezig is. Maar, legt Louise uit, “in een snoezelruimte is de ervaring gericht op ontspanning vanuit rust. In de wellness kunnen cliënten op een actievere manier ontspanning ervaren. Dat is voor cliënten met een ernstige meervoudige beperking vaak een uitdaging.”

Volgens Tineke is de wellness gericht op een volwassenen manier van beleven. “Zoals wij een dagje naar de sauna gaan, kunnen zij naar de wellness. De snoezelruimte is daarbij vergeleken wat kinderachtig.”

Wellness kan voor ontspanning zorgen, maar ook voor het op een prettige manier ervaren van het eigen lichaam. Petra: “Sommige cliënten zitten of liggen vaak uren in dezelfde houding. Door te spelen met het water, door de (voet)massage of het floatbed krijgen ze andere sensaties in hun lichaam.”

In het kort X Mensen met een ernstige meervoudige beperking kunnen voor hun ontspanning naar het wellnesscentrum in dagbesteding De Finesse in Almelo.

X Drijven op een floatbed, (voet)massage en luisteren naar en spelen met water zijn mogelijkheden om te relaxen.

X Voor mensen die ernstige lichamelijke beperkingen hebben, biedt de wellness de mogelijkheid om hun lichaam op een andere manier te ervaren.

21

Samen naar de wellness?

Lijkt je het leuk om met je groep naar de wellness in Almelo te gaan, neem dan contact op met Louise: louise.bijenhof@detwentsezorgcentra.nl. Je kunt bij haar ook terecht als je nieuwsgierig bent geworden en de wellness wilt komen bekijken en ervaren.

Ook behandelaren maken gebruik van de wellnessruimte. “De wellness zorgt ervoor dat cliënten ontspannen raken. Liggend op het floatbed of zittend in de massagestoel blijven bijvoorbeeld spasmen uit. De behandelaar, de fysiotherapeut bijvoorbeeld, kan dan makkelijker bepaalde bewegingen met ze doen.”

Arrangementen De groep waar Tineke werkt, gaat vijf dagdelen per week naar het centrum.

Tineke: “Maar als op andere momenten een cliënt heel gespannen is, kunnen we hem of haar hier ook naartoe brengen.”

Ook andere dagbestedingsgroepen van De Finesse en mensen die in de buurt wonen, gaan naar de wellness. Soms ‘s avonds of in het weekend. Petra: “We hebben hier al eens mensen met een licht verstandelijke beperking gehad. Zij vonden de wellness heel fijn, omdat ze hier weinig prikkels ervaren en tot rust komen.”

Volgens Louise is het uiteindelijk de bedoeling dat alle cliënten van de Twentse Zorgcentra naar het wellnesscentrum toe kunnen komen. En ook begeleiders en cliënten van andere zorgorganisaties zijn welkom.

Ze willen hiervoor arrangementen ontwikkelen, bijvoorbeeld voor een feestelijk dagje uit. “Groepen kunnen hier naartoe komen om te relaxen in het wellnesscentrum. Ze kunnen naar de snoezelruimte of naar de ruimte hiernaast om met elkaar muziek te maken. En tussendoor kunnen ze lunchen in ons restaurant.” | Klik 5 2024 | www.klik.org

22

werkdagbesteding Tekst & Fotografie Mariët Ebbinge

Dagbesteding in een kerkgebouw met dieren en planten

Werken in een groene kerk In Nieuw-Wehl is er voor drie dagbestedingsgroepen van zorgorganisatie Elver een bijzondere locatie gevonden: de voormalige rooms-katholieke kerk. De medewerkers hebben er hun eigen paradijsje van gemaakt en werken er met dieren en planten.

H

Het begon allemaal met een nieuw masterplan van gehandicaptenzorgorganisatie Elver. De zorgaanbieder met voornamelijk vestigingen in de Achterhoek, wilde mee met de tijd.

Dat betekende dat de meeste woningen op het terrein vernieuwd moesten worden. Op den duur krijgt iedere bewoner een eigen studio met een woonslaapkamer en een badkamer.

Door de veranderingen moest de tuin van dagbestedingslocatie Simonshof, gevestigd in een boerderij, plaatsmaken voor nieuwe woningen.

Daarmee kwam deze locatie, die aan drie dagbestedingsgroepen onderdak

tijddurende Bijstandkerk in Nieuw-Wehl stond te koop.

Wat zou het mooi zijn als deze kerk het nieuwe onderkomen zou gaan vormen voor de drie dagbestedingsgroepen.

Na een lang en zorgvuldig proces van besluitvorming, is Elver uiteindelijk tot koop overgegaan. Daarna is de kerk succesvol verbouwd. De architect is erin geslaagd om het karakter van de bijna honderdjarige kerk te behouden.

Hof van Heden v mt net als de oude kerk het hart van het d p biedt, te vervallen. Het stelde de regiomanager en de begeleiders van Simonshof voor een probleem. Waar moesten de cliënten, bij Elver medewerkers genoemd, naartoe?

Het antwoord op deze vraag kwam uit onverwachte hoek. De rooms-katholieke Onze-Lieve-Vrouw van AlKlik 5 2024 | www.klik.org

Ornamenten Wat opvalt, is dat aan de buitenkant van de kerk er vrijwel niets is veranderd. Er is alleen een grote bloemenkas geplaatst tussen de kerk en de ernaast gelegen voormalige pastorie.

En ook aan de binnenkant is aan de hoge gewelven nog steeds duidelijk

ge pastorie en tussen de voormali verkoop In de bloemenkas de or vo merplanten de kerk telen ze ka

te zien dat het gebouw ooit de plek was waar mensen samenkwamen om de mis bij te wonen.

Wat wel aan het interieur is veranderd, is de houten unit die in het

werkdagbesteding

23

De vertrekken zijn hoog en ruim en het licht stroomt door de vele ramen naar binnen

midden van de voormalige kerk is gebouwd en het gebouw in tweeën deelt. Dit houten blok bevat de toiletten en de technische installaties.

Oude ornamenten als een Mariabeeld, glas-in-loodramen en de orgeltribune benadrukken eveneens de vroegere functie van het gebouw. De oude en nieuwe elementen leveren grappige contrasten op. In het middendeel van de kerk is bijvoorbeeld te zien hoe in de ene hoek het Mariabeeld staat en in de andere hoek een beeld van een grote, groene kikker met een gouden kroon op zijn kop.

Hof De nieuwe dagbestedingslocatie van Elver kreeg de toepasselijke naam ‘Hof van Heden’. De locatie is opgedeeld in drie ruimtes. In elke ruimte zit één dagbestedingsgroep: de Dierengroep, Stal en Zo en Paradizo.

De Dierengroep kreeg een plek in het achterste gedeelte van de kerk.

De deelnemers van deze dagbesteding zijn verantwoordelijk voor de verzorging van diverse (huis)dieren.

In kooien verblijven onder meer konijnen, eendenkuikens, waterschildpadden en een grondeekhoorn. De geiten, alpaca’s, herten en ezels die buiten in de wei lopen, horen ook bij de Dierengroep.

De dagbesteding heeft een eigen, moderne kantine, die aan de oude

sacristie is gebouwd. Het koor van de kerk is omgebouwd tot snoezelplek. Hier kunnen bewoners van Elver rustig zitten en de dieren aaien en knuffelen.

De medewerkers van Stal en Zo zijn vooral in de nabijgelegen manege te vinden. Daar houden ze de stallen en de omgeving schoon. De voormalige sacristie, die onveranderd is gebleven, is hun pauzeruimte geworden.

Paradizo, de derde dagbestedingsgroep, zit vooraan in de kerk. Net als bij de Dierengroep zijn de vertrekken van Paradizo hoog en ruim. Wat hier ook opvalt, is het licht dat door de vele ramen naar binnen stroomt.

Als de medewerkers van Paradizo binnen willen werken, kan dat in het

Verticale opbouw Al sinds hun ontstaan kennen de dagbestedingsgroepen van Elver een verticale opbouw. Dat wil zeggen dat er mensen van verschillende niveaus en uiteenlopende leeftijden met elkaar samenwerken. De ervaringen hiermee zijn positief. Zo zijn de medewerkers minder afhankelijk van de begeleiders. Mensen met een zwaardere beperking krijgen hulp van mensen met een lichte beperking. En er is meer onderlinge interactie. Medewerkers hebben hierdoor meer begrip voor anderen, omdat ze zien dat iedereen anders is.

Ook de begeleiders worden erdoor ontlast. Karin: “Een van onze medewerkers is 84 jaar en zit in een rolstoel. Zijn collega-medewerkers nemen hem mee om een rondje te rijden.”

Hof van Heden heeft op dit moment 33 cliënten. Er is nog groei mogelijk. In de kerk is plek voor 45 deelnemers per dag.

vroegere schip van de kerk. Maar meestal zijn ze buiten te vinden in de moestuin. Hier verzorgen ze onder meer de planten, schoffelen ze onkruid en oogsten ze bloemen, groenten en kruiden.

De moderne, lichte aanbouw naast het schip is de plek waar de medewerkers van deze dagbesteding ’s ochtends binnendruppelen en hun koffie drinken. Het is ook de ruimte waar ze kunnen bijkomen van het werken en kunnen bijpraten met andere medewerkers.

Commercieel Veel van wat de medewerkers van Paradizo doen, heeft een commerciële kant. Zo telen ze kamerplanten in de bloemenkas voor de verkoop. Bege-

f

Klik 5 2024 | www.klik.org

24

f

werkdagbesteding

leidster Karin: “Deze kunnen door voorbijgangers worden gekocht in ’de Sjop’ op ons terrein.”

Ook de producten uit de moestuin zijn voor de verkoop. Karin: “In het voorjaar hebben we bijvoorbeeld onze zelfgekweekte tulpen verkocht.

In de zomer gaan we weer veldboeketten, kruiden en groenten verkopen. En we verkopen ook compost die we zelf hier maken uit gft-afval.”

Aan de wegzijde bevindt zich een terras. Als het weer dit toelaat, kunnen mensen die langskomen hier gebruik van maken. Zo is er een kop koffie, thee of fris met wat lekkers te bestellen.

In het kort X In Nieuw-Wehl is de voormalige rooms-katholieke kerk omgebouwd tot een dagbestedingslocatie.

X Drie dagbestedingen vinden er onderdak.

X De lichte, ruime vertrekken hebben een weldadige invloed op medewerkers en begeleiders.

Klik 5 2024 | www.klik.org

Do de vele ramen houden we verbinding met de medewerkers

geboren en getogen in Nieuw-Wehl.

Ooit maakte ze deel uit van het kinderkoor in de kerk. Op een van de dagen in het weekend zong ze vanaf het koor de kerkbezoekers toe. Linda: “Nu is dat dus de snoezelplek van de Dierengroep.”

De drie begeleiders van Paradizo vinden dat de kerk geen betere be-

Licht Paradizo doet zijn naam eer aan. De ruime, lichte vertrekken met uitzicht op veel groen, hebben een rustgevende invloed op deelnemers en begeleiders. Begeleider Rob: “Het werkt voor iedereen erg ontspannend. En voor medewerkers die dat nodig hebben, zijn er beschutte hoekjes waar ze zich kunnen terugtrekken.”

Een van de deelnemers, Ron (59), voelt zich thuis in Paradizo. “Ik vind het prettig dat ik overal kan rondlopen en zelf kan kiezen wat ik wil doen.

Meestal werk ik in de moestuin. Daar schep ik grond in de plantenbakken.

Maar ik doe ook dingen binnen. Vooral woordzoeker. En als ik moe ben van het werken, doe ik een dutje.“ Het vele glas heeft nog een ander heilzaam effect op de medewerkers.

Begeleider Linda licht dit toe: “Zij kunnen binnen en buiten hun eigen gang gaan. We hoeven er als begeleiders niet bovenop te zitten. Door de vele ramen, zowel binnen als naar buiten toe, houden we verbinding met hen. Dat geeft de deelnemers een veilig gevoel.”

Hart Voor Linda is het trouwens erg speciaal om in deze kerk te werken. Ze is

Het koor van de kerk is een snoezelpl ek waar je rustig kunt zitten en de dieren kunt knuffelen.

stemming had kunnen krijgen. Rob: “Meestal worden kerken omgebouwd tot luxe appartementencomplexen.

Hierdoor verdwijnt vaak de karakteristieke uitstraling van de kerk. Bij ons is dat gebleven. Hof van Heden vormt net als de oude kerk nog steeds het hart van het dorp.”

Tijdens de opening van de dagbestedingslocatie vorig jaar in oktober bleek dat de meeste inwoners van Nieuw-Wehl het hiermee eens zijn. Er was veel enthousiasme onder de duizend bezoekers over de nieuwe invulling van de kerk. Karin: “De functie van een kerk is om mensen samen te brengen. Daarin is niet veel veranderd. Het is precies wat wij hier nog steeds doen.” |

Ervaringen met een korte bijscholing van begeleiders

loopbaanscholing Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Eigen foto’s

25

Korte opleiding maakt medewerkers zekerder De Raphaëlstichting heeft 12 medewerkers met een korte opleiding bijgeschoold. Het intensieve leertraject van een half jaar sloten de deelnemers af met een certificaat op mbo-3-niveau. Belangrijker is dat ze meer zelfvertrouwen kregen.

C

Colinda Hopman (58) is een van de deelnemers aan de opleiding ‘Individuele ondersteuning en zorg in de maatschappelijke zorg’. Voordat ze bij de Raphaëlstichting kwam werken, had ze een baan als begeleider op een woonzorgboerderij. Helaas sloot die op een gegeven moment de deuren.

Colinda liep toen een dagje mee bij een woonvoorziening op het terrein Breidablick van de Raphaëlstichting.

Hier verblijven mensen met een

: Begeleider Colinda over de opleiding ‘Ik ben vakbekwamer geworden’

meervoudige verstandelijke beperking en moeilijk verstaanbaar gedrag.

Colinda: “Ik vond dat spannend en dacht dat het niets voor mij zou zijn.

Dus zei ik in eerste instantie nee.”

Toen ze thuiskwam, dacht ze er toch anders over. “Mijn buikgevoel zei dat ik er wel moest gaan werken.

En nu sta ik al weer drie jaar als begeleider op verschillende woonvoorzieningen en een dagbesteding. Ik voel me helemaal op mijn plek.”

Naast dit werk is Colinda ook een-op-eenbegeleider van een cliënt met ‘een rugzak’. Dat gaat haar goed af. “Ik blijk me goed te kunnen inle- f

Verbeterpunten Van de opleiding vonden Colinda, Suus en Monique de gastsprekers het interessantst. Suus: “Zij spraken over verschillende onderwerpen. Bijvoorbeeld over de filosofie van de antroposofie, de organisatie van Breidablick, autisme en moeilijk verstaanbaar gedrag.

Minder leuk vonden de dames het werken met de pc. Ze noemen zichzelf ‘doeners’ en geen computermensen. “Gelukkig deden er ook medewerkers mee die wel verstand van computers hebben. Zij hebben ons geholpen.”

Een ander punt was de hoeveelheid lesstof die ze in korte tijd tot zich moesten nemen. Suus: “Het is een intensieve opleiding. In 10 lesdagen moet je heel veel informatie verwerken. Wij zijn geen 18 meer, dus dat was best moeilijk.”

Volgens Monique kan je dit anders doen. “Je kunt de lesstof over een langere periode uitsmeren. Dan is er meer tijd om het geleerde te verwerken.”

Ook Colinda brengt een verbeterpunt naar voren: “Op het werk voelde ik me niet altijd gesteund. Dat was op momenten dat ik voor een opdracht iets van een collega moest weten. Maar die had meestal geen tijd voor me. Een tip is om collega’s meer bij de opleidingstrajecten te betrekken.”

Klik 5 2024 | www.klik.org

26 f

loopbaanscholing

ven in deze cliënt. Hij kan zich vrij makkelijk bij mij ontspannen.”

Toen Colinda werd gevraagd om aan de opleiding mee te doen, was haar reactie in eerste instantie afwijzend. “Ik vond dat ik op mijn leeftijd niet meer aan een opleiding moest beginnen. Ik dacht niet dat ik nog kon leren.”

Vakbekwamer Ze liet zich overhalen en heeft daar geen spijt van. “Ik ben vakbekwamer geworden. Vooral over de omgang met mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag en over verschillende ziektebeelden leerde ik veel. Ik beBegeleiders Monique

Ik durf sneller mijn mening te geven grijp het gedrag van de bewoners beter en kan hun signalen beter opvangen en daarop anticiperen.”

Colinda werd toen ze de opleiding ging doen meer een onderdeel van het team. “In het begin voelde ik me hier niet erg welkom. Sinds ik langer werk en de opleiding volgde, nemen

en Suus

mijn collega’s mij serieus.”

Ze kreeg ook meer zelfvertrouwen.

“Ik durf sneller mijn mening te geven.

Als ik vind dat een andere begeleider meer geduld met een bepaalde cliënt moet hebben, dan zeg ik dat. De cliënt is ook een mens met behoeften.”

Overstap Ook Suus Mulder (55) is door de opleiding te doen zekerder geworden.

Suus stapte een jaar geleden naar de

Inhoud opleidingstraject Op basis van de reeds bestaande opleiding ‘Individuele ondersteuning en zorg in de maatschappelijke zorg‘ ontwikkelde de Raphaëlstichting een op de eigen organisatie afgestemd lesprogramma. Ze werden daarbij geholpen door onderwijsaanbieders Vonk en Regio College.

In eerste instantie was de opleiding bedoeld voor medewerkers die nog maar kort in dienst waren en minimaal mbo-4-niveau of een hbo-opleiding hadden. Mensen die snel inzetbaar waren gebleken, maar nog wat handvatten nodig hebben om hun werk goed te doen.

Omdat er nog opleidingsplekken over waren, is de groep uitgebreid met medewerkers met een opleiding op mbo-2-niveau. Ook konden er medewerkers zonder opleiding meedoen die in de ondersteunende functies werkzaam waren.

Onderdelen van het programma waren: ADL-vaardigheden, verantwoord medicatie geven, ondersteuning en begeleiding, digitale vaardigheden en de filosofie van antroposofie.

In totaal duurde de opleiding twintig weken met daarin tien lesdagen . Alle deelnemers behaalden aan het eind van de opleiding een certificaat op mbo-3-niveau.

In september en februari start de Raphaëlstichting met twee nieuwe groepen. De verbeterpunten die door de deelnemers van het eerste opleidingstraject naar voren zijn gebracht, worden in deze trajecten meegenomen.

Klik 5 2024 | www.klik.org

Raphaëlstichting over. Het werk als medewerker in de catering werd haar te veel.

“Ik solliciteerde bij de dagbesteding op het terrein Breidablick, omdat ik dacht dat ik daar mijn creativiteit in kwijt kon. Ik werk nu als invalkracht op verschillende werkplaatsen en heb met de cliënten al veel mooie dingen gemaakt. ” Door de opleiding en de ervaring die ze inmiddels heeft opgedaan, heeft Suus het gevoel dat ze eindelijk op Breidablick is geland. Ook haar collega’s merken dat. “Ze zeggen nu: ‘Suus werkt vandaag’. Ik word als een echte collega gezien.”

Suus vertelt over de casus die ze besprak in het eindgesprek van de opleiding. “Toen ik een keer bij de bakkerij werkte en daar in mijn eentje stond, kwam er een begeleider met een cliënt binnen. Die cliënt vertoonde moeilijk verstaanbaar gedrag.

Toch ging haar vaste begeleider even weg.”

Het was voor de onervaren invalkracht een stressvolle situatie. “De cliënt ijsbeerde door de ruimte. Alle mensen die op de bakkerij werkten, werden onrustig van haar. Ik wist niet hoe ik hiermee moest omgaan en

seksuoloog

was bang voor wat er zou kunnen gebeuren.”

Destijds wist Suus niet goed wat ze moest doen.

In haar eindgesprek gaf ze aan dat ze dat nu wel zou weten. “Ik zou de begeleider terugroepen. Hij moet bij de cliënt blijven.”

Omdat Suus op verschillende werkplaatsen invalt, kent ze niet alle cliënten even goed. Ook daar gaat ze nu anders mee om dan vóór de opleiding.

“Ik vraag nu altijd aan begeleiders wie iemand is.

En of ik ergens speciaal op moet letten.”

Verandering Net als Colinda en Suus is ook Monique Uyt de Boogaardt (56) gegroeid door de opleiding. Monique kwam vier jaar geleden bij de Raphaëlstichting werken als hulp in de huishouding op woning Franciscus op het terrein Breidablick.

Gaandeweg ging Monique ook ondersteunende taken doen. Ze verzorgt elke ochtend het ontbijt van de vier cliënten op Franciscus. Daarna verricht ze huishoudelijke taken. “De cliënten zijn altijd blij als ze me zien, omdat ze veel aandacht van me krijgen.”

Omdat ze ook op andere plekken binnen de organisatie wil kunnen invallen, zocht Monique een geschikte opleiding. Het opleidingstraject ‘Individuele ondersteuning en zorg in de maatschappelijke zorg’ kwam voor haar als geroepen.

Ook Monique voelt zich zekerder nu ze de opleiding achter de rug heeft. Dat merkt ze vooral in relatie tot haar collega’s. “Ik was meestal wat stil.

Maar door de opleiding leerde ik in een groep te praten, waardoor ik een beter contact kreeg met andere medewerkers.”

De verandering die Monique doormaakte, kwam ook aan bod in haar eindgesprek. “Ze vielen bijna van hun stoel toen ik zo lang aan het woord was.

Dat waren ze niet van me gewend. Ze waren heel trots op me, zeiden ze.” |

In het kort X De Raphaëlstichting heeft met een kort leertraject 12 medewerkers bijgeschoold.

X Aan het einde van het lesprogramma kregen ze een certificaat op mbo-3-niveau.

X Er waren lessen over ADL-vaardigheden, verantwoord medicatie geven, ondersteuning en begeleiding, digitale vaardigheden en de filosofie van antroposofie.

X Deelnemers deden veel nieuwe kennis op en zijn zekerder geworden.

27

Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg

Seksuele impulsen Charlie is pas zestien jaar, maar er zijn al grote zorgen. Hij woont bij zijn vader en stiefmoeder. Zijn moeder is overleden toen hij drie jaar oud was aan de gevolgen van kanker. Het gezin kwam al vroeg met hulpverleners in contact, want Charlie heeft naast een licht verstandelijke beperking ook ADHD. Hij is heel impulsief en daarmee komt hij steeds in de problemen, ook op seksueel gebied.

Charlie zegt wat hij denkt. Sinds de puberteit zegt hij dus ook hardop wat hem seksueel prikkelt. Korte rokjes, lange haren, make-up, borsten, billen, knappe meisjes… Charlie laat zich er hardop over uit, draait zichtbaar zijn hoofd om, fluit hoorbaar en staart de dames lang na.

Al meerdere malen zijn er verontwaardigde buren aan de deur geweest, omdat ze het gedrag onaanvaardbaar vinden. Doordat Charlie zich ook zo kan uitlaten naar minderjarige meisjes, is er zelfs een wijkagent langs geweest. Zijn vader en stiefmoeder zitten met hun handen in het haar.

De betrokken zorgverleners gingen met hem in gesprek over seksualiteit.

Maar dat heeft de zorgen alleen maar vergroot. In die gesprekken vertelde hij namelijk dat hij heel graag naar porno kijkt. Dat hij soms wel twee tot drie keer per dag masturbeert. Dat hij bh’s van zijn stiefmoeder heeft en foto’s op internet verzamelt van vrouwen met grote borsten.

Deze informatie, gecombineerd met de grensoverschrijdende uitlatingen die Charlie doet, hebben geleid tot de angst dat hij hyperseksueel is of zelfs een seksverslaving aan het ontwikkelen is. Om de veiligheid van hemzelf en anderen te waarborgen, is een uithuisplaatsing geopperd voor verdere observatie en mogelijk medicatie die de seksdrive remt.

Voor een second opinion word ik gevraagd om mee te kijken. Ik tref Charlie als een stoere, vlot pratende jongen. Hij vertelt openhartig over zijn seksbeleving, vanuit zijn impulsiviteit. En daarachter schuilt veel schaamte. “Ik ben heel gek met seks, misschien wel verslaafd. En ik kijk ook porno.”

In het gesprek blijkt dat het gedrag van Charlie vooral begeleiding nodig heeft, hij doet wat er in hem opkomt. Dat schiet alle kanten op, terwijl hij weinig zelfvertrouwen heeft ontwikkeld. Charlie heeft vooral geleerd wat niet mag en wat slecht is. Hij weet niet dat het heel normaal is dat hij seksuele prikkels heeft. Dat je een seksueel systeem niet hoeft te onderdrukken, maar kan leren aansturen. En dat mensen met ADHD dat ook kunnen leren.

Interventies vanuit beheersing en angst, versterken vaak het gedrag.

Opeens komen er tranen. Heel veel tranen. “Sorry hoor, ik huil eigenlijk nooit. Ik weet ook niet waarom ik nu huil,” zegt hij, terwijl hij doorsnottert.

Ik ga bij hem zitten. Hij huilt en ik ben er.

In mijn hoofd popt een nieuwe hypothese op. Zou het kunnen dat de focus op (seksuele) prikkels Charlie helpt om niet te hoeven voelen? Welk verband zou er zijn met het verliezen van zijn moeder op jonge leeftijd en zijn continue afleiding ervaren door prikkels? Ik parkeer de gedachte even; het aanreiken van een zakdoekje is voor nu meer dan genoeg. | Daphne Kemner, orthopedagoog/seksuoloog NVVS Prinsenstichting/Zodiak Klik 5 2024 | www.klik.org

28

gedragsdeskundige Illustratie Josje van Koppen

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

D

e ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking en psychiatrische problemen en de samenwerking met hun ouders kan voelen als een topzware driehoek. Het doet me denken aan een gotische kathedraal waarin het massieve stenen gewelf de muren opzij drukt. Zware steunberen moeten de grote zijwaartse krachten opvangen. Ik zie orthopedagogen, psychiaters en ook leidinggevenden als steunberen die ervoor zorgen dat een driehoek niet instort. En als Driehoeksbegeleider zie ik mezelf als een tijdelijke steunbeer.

Mijn allereerste column in 2002 ging over zo’n driehoek.

Bij moeder én dochter was schizofrenie vastgesteld. Ze vormden een onafscheidelijk duo. Het lukte eindelijk om deze dochter bij professionals te laten wonen. Maar wat was het moeilijk om mijn collega’s te laten werken volgens het motto Niet los verkrijgbaar! Veel overtuigender klonk hún stelling: Die twee maken elkaar gek en moeten dus zoveel mogelijk uit elkaars buurt gehouden worden. Het eerste was zeker zo en werd erger toen de vader wegviel. Maar het tweede was een oplossing die niet werkte, een oplossing die de gekte alleen maar toe deed nemen. Vanuit de visie van de Driehoekskunde zei ik: Zorg dat je in de buurt van deze moeder komt, preciezer gezegd, in de buurt van haar hart.

Klik 5 2024 | www.klik.org

Topzware driehoeken De combinatie verstandelijke beperking en psychisch ziek kan een driehoek topzwaar maken. De druk die dat uitoefent op de basis drijft professionals en ouders gemakkelijk uit elkaar.

Dán zal ze jou de zorg voor deze dochter toevertrouwen.

Sinds kort begeleid ik weer een driehoek waarin moeder en dochter als zwaar worden ervaren. Er is een vermoeden van borderline in hun verhaal.

Bij de kennismaking met de dochter legde ik iets uit over

de driehoek en had het dus over ouders. Ze sloeg meteen dicht. Haar begeleider legde uit dat ze weigerde om haar ouders als ouders te zien en hen bij de voornaam noemde en dat ook van anderen eiste.

Dat bleek nog niet zo gemakkelijk voor mij. Zoals het voor

dit team nog niet zo gemakkelijk bleek om hun cliënt wat minder centraal te stellen. Al jaren hoorden ze verhalen over die bemoeizuchtige moeder. En het was niet zo moeilijk geweest om die verhalen te geloven. In de Driehoekskunde staan drie verhalen centraal.

Daarom heb ik ook intensief naar deze ouders geluisterd.

Haar moeder zei: Mijn leven lang vertelt ze al negatieve verhalen over mij; waarom geloven ze haar wel, maar mij niet?

Wat kan deze moeder doen om geloofwaardiger te worden? Ik stel voor om te beginnen met de punten die het meest knelden bij haar dochter: bemoeien en kritiek geven.

Ik kreeg beide ouders mee om daaraan te gaan werken.

En hopelijk krijg ik de kans om ook iets voor dit team te beteken. Als tijdelijke steunbeer is mijn doel dat het team er net zo is voor deze moeder als voor de cliënt. De eerste stap is gezet. Begeleiders hebben het tweede hoofdstuk uit Ouders op hún plek te lezen. Daarin beschrijf ik dat ouders zich eindeloos verantwoordelijk voelen.

In topzware driehoeken is dat extra zo. Een begeleider vertelde dat ze was geraakt toen ze dit las. Ik zag hoe dat vervolgens ook haar collega’s raakte.

Dat stemt me hoopvol. Na de stap van het Begrijpen zal de stap van het Begrenzen een stuk eenvoudiger zijn. | Chiel Egberts, www.drienamiek.nl

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

verschenen

29

Een negatief zelfbeeld ombuigen Een negatief zelfbeeld speelt vaak een centrale rol in de problematiek waarmee mensen met een licht verstandelijke beperking in de ggz terechtkomen. Manja de Neef ontwikkelde een interventie voor het versterken van dat zelfbeeld.

Manja de Neef gebruikt een krachtige metafoor in haar boek Een positief zelfbeeld: het beeld van een archiefkast, met daarin een grote doos vol negatieve informatie over zichzelf en slechts een kleine doos met positieve informatie. En die positieve doos moet gevuld gaan worden, dankzij de behandeling. Het beeld maakt de stof niet alleen inzichtelijk en behapbaar maakt voor cliënten met een licht verstandelijke beperking (lvb), maar ook voor de therapeut.

In de aanpak die ze beschrijft ligt de nadruk op de gedragskant, de doe-kant van de cognitieve gedragstherapie (CGT). De cliënt leert nieuwe vaardigheden: X Hij leert door een positieve bril naar zichzelf te kijken, X hij leert het negatieve zelfbeeld af te kappen en X hij breidt zijn beperkte gedragsrepertoire uit met gedrag dat beter past bij het nieuwe positieve zelfbeeld.

De Neef schetst in een trainingshandleiding de voorwaarden voor een goede behandeling. In een draaiboek van de 15 bijeenkomsten van de groepstraining lees je dat die het beste werkt als: X deze wordt geleid door twee trainers die ervaren zijn met mensen met een lvb en een hbo-opleiding hebben, en waarvan één trainer cognitief gedragstherapeut is; X de groepsgrootte ongeveer 6 cliënten is; X een maatje cliënten tussen de bijeenkomsten door helpt met de opdrachten, om zo het geleerde te generaliseren.

In de training wordt gewerkt aan een genuanceerd, realistisch en positief zelfbeeld. Dit betekent dat de cliënt zich bewust is van zijn zwakke kanten en beperking, maar meer let op zijn sterke kanten. De training wordt afgesloten met het maken van een collage.

Zo brengen cliënten positieve informatie samen die ze in de loop van de training hebben verzameld voor de positieve doos in de archiefkast.

De interventie van Manja de Neef is naast de kennis en expertise van Wilma van Langen en Rinke Giesen gelegd. Zij zijn allebei werkzaam in een instelling die zich richt op cliënten met een licht verstandelijke beperking en psychiatrische problematiek. Geholpen door VGGnet en Boom Uitgevers is er nu de trainershandleiding en het werkboek. | AMK Een positief zelfbeeld. Een cognitief-gedragstherapeutische interventie voor mensen met LVB en een negatief zelfbeeld. Door: Manja de Neef, Rinke Giesen en Wilma van Langen. Uitgeverij: Boom.

Prijs: € 44,95

Rekentools Medewerkers in de gehandicaptenzorg hebben de mogelijkheid om drie jaar voorafgaand aan de pensioengerechtigde leeftijd minder te gaan werken. Maar welke financiële gevolgen heeft dat? Om dat inzichtelijk te maken, ontwikkelde Stichting Arbeidsmarkt Gehandicaptenzorg (StAG) twee rekentools, voor werknemer en werkgever. Via arbeidsmarktgehandicaptenzorg. nl/project/financieel-advies zijn de tools nu beschikbaar.

Luistertips Hannelies Hokke, werkzaam bij de afdeling psychotherapie van Bartiméus, heeft meegeholpen aan een aangepaste mindfulnesstraining voor mensen met een visuele en verstandelijke beperking. Met deze training zijn er goede resultaten te behalen, aldus Hannelies. Bij het wetenschapsprogramma Radio Swammerdam vertelt ze erover. Zoek in je browser op ‘Radio Swammerdam Hannelies Hokke’ voor de link.

In De Verzamelpodcast duikt Germaine in de wereld van hoarders en verzamelaars. In aflevering 7 spreekt ze met Hendrien Kaal, lector LVB en risicovol gedrag aan de Hogeschool Leiden over woningvervuiling en hoarding bij cliënten.

Wanneer mag je ingrijpen en wanneer moet je ingrijpen? De aflevering is te vinden op Spotify.

Klik 5 2024 | www.klik.org

30

verschenen

Het verschil maken met mensenwerk Protocollen en regels geven niet altijd de juiste handvatten om het verschil te maken in de zorg voor mensen met een beperking. ‘Supportgericht Werken’ biedt volgens de auteurs mogelijkheden om er echt mensenwerk van te maken.

Het boek gaat in op de essentie waarom je bent gaan werken als begeleider en het beantwoorden van de vragen: wat, hoe, waar, wanneer en van wie heeft de ander iets nodig.

De auteurs hebben het boek Supportgericht Werken (SGW) geschreven vanuit hun eigen ervaring en beleving: als teamleider, docent SGW, coach SGW en medeontwikkelaar van het SGW. Werken met SGW betekent werken met vier kernhandelingen (de vier V’s): X Verbinden X Verstaan X Verzekeren X Versterken.

Zonder Verbinding gebeurt er niets.

Vervolgens is het nodig dat je de ander verstaat, het echt begrijpen van het perspectief van de ander, op een dieper niveau. Naast Verbinden en Verstaan is Verzekeren belangrijk: omgaan met de kwetsbare kanten van de ander. En na Verbinding, Verstaan en Verzekeren wordt Versterken mogelijk. Het vergroten van de mogelijkheden en het schetsen van een toekomstperspectief, waar gaan we samen naar toe?

Het wordt volgens de auteurs steeds belangrijker om te weten wat je basis is als professional: waar geloof je in en wat geeft jou kleur? Hoe werk je verder aan je eigen ontwikkeling, hoe vergroot je jouw veerkracht en wijsheid en hoe verstevig je je eigen expertise? “Het is een proces zonder jezelf erin kwijt te raken. Het zelfbeeld van de begeleider, diens normen en waarden, eigenschappen, overtuigingen en motivatie zijn daarbij van belang. Het gaat er om hoe jij met mensen wilt omgaan en Klik 5 2024 | www.klik.org

hoe jij zelf benaderd wilt worden,” zo schrijven de auteurs.

Een professional worden is volgens hen één ding, een professional blijven is iets anders. De ervaringen die we opdoen, vormen ons en veranderen continu. Daar komen grote begrippen bij kijken als aanpassingsvermogen, zelfreflectie en doelgericht werken. Bij SGW maak je zo de stap van clientgerichte zorg naar relatiegerichte zorg.

Supportgericht werken is bedoeld als een beleef- en inspiratieboek, een weergave van de gezamenlijke zoektocht van de auteurs. Opvallend is hun persoonlijke touch. Ze stellen zich uitvoerig voor, nemen je mee in hun gedachtegangen en ervaringen. Ze benoemen de bureaucratie en de paarse krokodillen. Het is niet het zoveelste methodiekenboek, het is, zoals ze zelf ook schrijven: een way of life. | AMK Supportgericht werken. Altijd op reis willen blijven met mensen met een beperking. Door: Carolien van Aar, Dirk den Hollander, Jolanda Maas en Karin Veldpaus. Uitgeverij: SWP. Prijs: € 25,50.

Boek winnen: Klik mag 2 exemplaren verloten van dit boek. Mail om kans te maken voor 16 oktober je motivatie naar redactie@klik.org.

Altijd blijven leren Bij woon- en werkinitiatief De Wondere Wereld wonen acht jongeren met een verstandelijke beperking. En ze leren er ook nog. De materialenbank die hieruit is ontstaan, is nu beschikbaar voor iedereen. Op de website de-wondere-wereld.nl staat bovenaan een kopje materialenbank met duidelijke leeswijzer. De bank bevat ruim 60 activiteiten, onderverdeeld in taal- en rekenvaardigheden, die zo zijn beschreven dat leken ermee kunnen werken. Ook zijn er twee activiteiten te vinden die zich richten op motorische vaardigheden.

Vlogplatform Op Dag Panda, een Vlaams platform van en voor vloggers met een verstandelijke beperking, kunnen deze jongeren elkaar veilig online ontmoeten. De vloggers willen met hun filmpjes op het platform de stigma’s rondom psychische gezondheid doorbreken. Dag Panda is twee weken gratis op proef te gebruiken. Een jaarabonnement kost 30 euro per maand. Voor een halfjaar betaal je 35 euro per maand.

Sterk in Werk Om jongeren met een lvb en psychische kwetsbaarheid aan werk te helpen, is de kaartenset Sterk in Werk ontwikkeld. Op de kaarten staan 60 rake uitspraken, waaruit jongeren, hun netwerk, jobcoach en werkgevers er vijf kiezen die zij belangrijk vinden. Door hierover te praten komt men beter te weten wat nodig is om een baan te vinden en te behouden.

Te bestellen via ipsjobcoaching@ cordaan.nl.

volgendeklik

Klik 6 2024 heeft als thema Gezondheid & Epilepsie en verschijnt op 4 december

Verder in Klik Systemisch werken Samenwerken met familie // Staar bij mensen met het syndroom van Down // Geldezel Ervaringen met en hulpmiddel voor voorkomen van financieel misbruik // Teamdynamiek Beheersmatig werken doorbreken // en de columns van de Dokter, Gedragskundige, Seksuoloog en Persoonlijk.

colofon Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg 53e jaargang, nummer 5 grote foto omslag van Jan door fotograaf Simone Janssen (Werken in Beeld) bij het artikel op pagina 8 www.klik.org Redactie Tjitske Gijzen Postbus 24028, 3502 MA Utrecht Telefoon 06-24207476 E-mail gijzen@prelum.nl De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming.

Aan dit nummer werkten mee Mariët Ebbinge, Ruth Eppink en AnneMarie Klaassen Uitgave Prelum Basis-lay out Twin media bv

Vormgeving colorscan bv, www.colorscan.nl Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782 Abonnementen Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060 Mailen naar: klantenservice@klik.org Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 24028, 3502 MA Utrecht Klik Compleet € 188,50 Klik Online Only € 156,50 Klik Privé € 105,50 Klik Privé Online € 73,50 Klik Studenten € 49,95 Klik Proef € 33,00 Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org. *Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan

klikwijzer

schriftelijk of per mail tot drie maanden voor het einde van de abonnementsperiode.

Zie www.klik.org/voorwaarden Advertenties Dock35 in Doetinchem Frank Roosenbeek Telefoon 0314-355830 E-mail frank@dock35media.nl Kennispockets Kennispockets zijn themabundels over diverse onderwerpen, zoals agressie, autisme, leefstijl, psychiatrie, seksualiteit en communicatie.

Prijs € 23,25 inclusief BTW en verzendkosten. Ook zijn er voordelige kennisbundels te bestellen met daarin drie of vijf Kennispockets. Kijk op www.klik.org/kennispockets Thema’s Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 15,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW.

Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg

advertentie

Cursus advies

31

Vakantie

Mieke Janssens Trainingsbureau Concrete Coaching Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda T 06-21215815 E miekejanssens@concretecoaching.eu I www.concretecoaching.eu Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft praktijkgerichte workshops en teamtrainingen in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek.

Eelke Verschuur T 030 2844844 E info@eelkeverschuur.nl I www.eelkeverschuur.nl TFG, Tom Gravestein T 0651786223 E gravestein@hetnet.nl I www.contactcirkels.nl

• Psychomotorische therapie • Contextuele therapie • Coaching met video • Scholing en methodisch werken

De leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en timers, ADL hulpmiddelen, computer- en iPad-aanpassingen, kauwsieraden, Joyk poppen en meer.

Adverteren in de Klikwijzer?

Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,- exclusief btw.

Neem contact op met Frank Roosenbeek E frank@dock35media.nl T 0314-355830

Klik 5 2024 | www.klik.org

Prijs € 101,00