Klik editie 5 - 2023

Thema:

Extra aandacht voor de medische taken

Met vertrouwen genieten!

Run jij straks een Thomashuis

Vind je dat de gehandicaptenzorg anders moet en kan? Wil jij zelf regie hebben en zorg bieden in vrijheid? Ontdek dan de voordelen van het leiden van een eigen Thomashuis.

Een Thomashuis is een kleinschalige woonvorm voor 8 volwassenen met een verstandelijke beperking. Iedere locatie wordt geleid door twee zorgondernemers die in, of naast het Thomashuis wonen. Als ondernemers zijn jullie eindverantwoordelijk voor de bedrijfsvoering en de kwaliteit van de zorg in jullie Thomashuis. Dankzij de korte lijnen en kleinschaligheid, bieden jullie je bewoners alle tijd en aandacht die ze nodig hebben.

Thomashuis Kaatsheuvel, Dongen, Middelburg, Wagenberg, Andel, Breezand en Zenderen zoeken opvolgers. Ontdek tijdens het online webinar op 20 juli de voordelen van het zorgondernemerschap, en hoe jij een eigen Thomashuis kan runnen!

Omdat iedereen met vertrouwen van een maaltijd moet kunnen genieten, hebben onze koks en diëtisten het winVitalis assortiment ontwikkeld. Heerlijke glad gemalen en fijn gemalen maaltijden. Daarnaast bieden we ook glad gemalen (brood)maaltijden en bijgerechten zoals taarten, quiches en salades.

Waarom winVitalis?

• IDDSI-conform: level 4 (glad gemalen) en 5 (fijn gemalen)

• Draagt bij aan voldoende inname van energie en eiwit

• Ruime keuze voor verschillende eetmomenten

• Amylase resistent: de consistentie blijft behouden tijdens het eten

De winVitalis maaltijden zijn makkelijk te kauwen en te slikken, bevorderen de eetlust en geven energie.

16 Hoe effectief is psychomotorische gezinstherapie?

Thema: Meegroeien met de z g

8

Aandacht voor ouder wordende cliënten

Met de nieuwe functie begeleider verpleegkundige en een teamtaak voor begeleiders op het gebied van de medische zorg wil stichting Sprank inspelen op de zorgvraag van ouder wordende mensen met een verstandelijke beperking.

Begeleider Eponine vertelt over haar overstap naar flexmedewerker en de ouderenzorg, waar zij haar expertise in het omgaan met moeilijk

Wat doen we aan de uitstroom van begeleiders uit de zorg? Het is al langer een terugkerend thema in Klik, nu veel mensen de overstap maken naar het werken als zzp’er of helemaal uit de zorg verdwijnen. Veel thema’s die daarbij een rol spelen, komen terug in het verhaal van Eponine (pagina 12): het onregelmatige werken dat opbreekt, onvoldoende ondersteuning van het management ervaren, je expertise willen delen en behoefte hebben aan meer flexibiliteit in het werk. Eponine koos er overigens juist niet voor als zzp’er te gaan werken, waarover ze eerder ook vertelde in de Klik-podcast.

In een recente netwerkbijeenkomst van vereniging Relief discussieerden medewerkers uit de gehandicaptenzorg over de toename van zzp’ers. Insteken op solidariteit kwam daarbij naar voren als een van de oplossingsrichtingen. Teams waarin meer wordt samengewerkt op de inhoud van de zorg, zoals de begeleiders met medische taken en coördinerend verpleegkundigen bij Sprank (zie pagina 8), ervaren meer betrokkenheid bij het werk. Ook werden meer regelruimte voor medewerkers om diensten zelf vorm te geven en een betere beloning genoemd.

Over een ding is iedereen het eens: goede zorg kan alleen ontstaan wanneer begeleiders een zorgrelatie aangaan met de client. Dat is dus niet het geval als je zzp-ers voor ‘hap-snap-diensten’ inzet. Investeren in die zorgrelatie, door als organisatie begeleiders meer waardering te geven en invloed op het vormgeven van de zorg, blijft daarvoor hard nodig. | Tjitske Gijzen, redactie Klik

Onderzoek

Kwaliteit van leven

Met de meetinstrumenten CPCHILD-DV en CPADULT meet je gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven bij kinderen en volwassenen met ernstige beperkingen die rolstoelgebonden zijn.

Fysiotherapeut Trees

Zalmstra werkt bij Stichting Omega in Amsterdam met kinderen en volwassenen met een ernstige meervoudige beperking. Daar wilde men graag weten of het multidisciplinair werken op de dagbehandeling het juiste effect had, dus dat de beperkingen zo min mogelijk invloed hebben op de kwaliteit van leven van deze cliënten.

Zalmstra wist in het kader van promotieonderzoek een geschikte vragenlijst voor kinderen uit Canada om te zetten naar een Nederlandse. Voor haar promotie deed ze onderzoek naar de betrouwbaarheid (meet je goed?) en de validiteit (meet je wat je wilt meten?). Ook ontwikkelde ze een versie voor volwassenen. Zij deed dit als onbezoldigd onderzoeker en financierde het met eigen middelen. |

De meetinstrumenten zijn beschikbaar via cpchild.nl

Beroepsregistratie begeleiders op komst

De BPSW (Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk) gaat de komende jaren met 500 begeleiders in de gehandicaptenzorg onderzoeken wat beroepsregistratie betekent voor de professionalisering van het vak. De pilot start 1 oktober en je kunt je nu gratis aanmelden voor deelname en scholing.

Bij andere beroepen in de zorg, waaronder verpleegkundigen, artsen en gedragsdeskundigen is die registratie al gemeengoed. Zij volgen van tijd tot tijd trainingen en bezoeken congressen, waarmee ze werken aan hun professionele ontwikkeling, hun netwerk uitbreiden en van elkaar leren.

Dat zou voor begeleiders ook een mooie ontwikkeling zijn, zo vindt de BPSW. Daarom is er nu een register in de maak, waar vanaf 1 oktober mee gewerkt kan worden.

Gratis scholing

Wil je deelnemen aan deze pilot? Dat kan gratis dankzij een bijdrage van het ministerie van VWS. Je betaalt dan niets voor je inschrijving en je kunt ook scholing en training gratis volgen.

Op de website van de BPSW komt een overzicht beschikbaar van de scholingsmogelijkheden. Je bepaalt zelf welke training je volgt.

In aanmerking komen begeleiders met een opleiding op hbo- of mbo-niveau 4. Ook begeleiders met een andere opleiding die meer dan 5 jaar werkervaring hebben kunnen zich aanmelden. |

Er is plek voor 500 begeleiders, aanmelden kan door een mail te sturen naar beroepsregistratiebegeleidersgehandicaptenzorg@ bpsw.nl onder vermelding van ‘Pilot beroepsregistratie begeleiders’.

Extra informatie over de pilot is te vinden in een speciale flyer op bpsw.nl/professionals/ begeleiders-in-de- gehandicaptenzorg.

PROEF IN GEHANDICAPTENZORG

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

Agressie

Zorgmedewerkers worstelen met dwang

Stel: een cliënt wil niet douchen. Dan kun je hem stimuleren of overhalen om het toch te doen. Maar wanneer gaat dit stimuleren of onderhandelen over in dwang? Als de cliënt zonder actief verzet onder de douche stapt, is het toch goed? Daar blijken veel zorgmedewerkers in de ambulante zorg mee te worstelen, merkt de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.

De inspectie deed 29 bezoeken aan zorgaanbieders die ambulante zorg verlenen, waaronder 9 aanbieders uit de gehandicaptenzorg (vallend onder de Wlz).

Voor zorgpersoneel zal het niet als dwang voelen als een cliënt geen actief verzet vertoont, bijvoorbeeld bij het toedienen van medicatie of het vastzetten in een rolstoel. Maar als het voor de cliënt voelt alsof hij geen keuze heeft, dan kan er feitelijk sprake zijn van dwang, stelt de IGJ

Tijdens gesprekken met zorgmedewerkers bleek dat zij vooral behoefte hebben aan scholing in omgaan met onbegrepen gedrag. Ook vinden zij het lastig om met naasten van cliënten te praten over situaties waarin een afweging gemaakt moet worden tussen vrijheid en veiligheid. Denk aan het afsluiten van deuren en kasten. Het levert dilemma’s op.

Volgens de inspectie is visie en beleid op ambulante onvrijwillige zorg niet altijd aanwezig bij zorgaanbieders. Ook zijn cliënten en hun vertegenwoordigers nog onvoldoende bekend met de cliëntenvertrouwenspersoon en de Wzd-klachtenregeling. De IGJ om adviseert om:

zorgverleners structureel te scholen, vooral om onbegrepen gedrag en verzet beter te herkennen en om gesprekken met naasten te voeren;

scherpere definities te hanteren: wat is gedwongen zorg, wat is verzet tegen zorg?

Psychisch letsel

Meer dan de helft van de medewerkers in de gehandicaptenzorg krijgt wekelijks of zelfs dagelijks te maken met ernstige incidenten van cliënten. Dat blijkt uit een enquête van vakbond FNV in samenwerking met drie onderzoeksjournalisten.

Bijtwonden, botbreuken en hersenschuddingen komen veel voor onder de respondenten. Tien procent van hen heeft te maken met blijvend letsel of ziekenhuisopname. Daarnaast ontwikkelt een kwart van de respondenten psychische klachten na één of meerdere incidenten te hebben meegemaakt.

Kitty Jong, vicevoorzitter FNV: “De resultaten van het onderzoek zijn stuitend. Elke werknemer heeft recht op een veilige en gezonde werkomgeving. De problematiek van de cliënten is soms complex en dat brengt extra risico’s met zich mee waardoor agressie van cliënten niet altijd te voorkomen is. Het is echter de taak van de werkgever om het beleid op orde te hebben.”

te leren van elkaar; te zorgen voor minder administratieve lasten voor zorgverleners en vereenvoudiging van brieven aan cliënten. Hier ligt een taak voor het ministerie van VWS.

Tot slot benadrukt de inspectie dat onvrijwillige zorg ook goede zorg kan zijn, en ook nodig kan zijn. Maar dit moet dan wel zorgvuldig gebeuren. |

Meer informatie is te vinden op igj.nl/publicaties/publicaties/2023/04/04/dwang-inde-ambulante-zorg.

In bijna alle gevallen worden de incidenten (intern) gemeld. Maar ruim 500 respondenten voelen zich vervolgens niet gesteund door de werkgever. Voor steun moeten ze vooral aankloppen bij naaste collega’s.

Jong: “Alle signalen van de werknemers moeten serieus genomen worden door de werkgevers. Je kunt het niet afdoen met een excuus als ‘het hoort erbij’. Het gaat ook om structurelere maatregelen zoals het verminderen van de werkdruk en het verhogen van het loon.” |

Niet meer roken dankzij (s)topper

Verslavingsdeskundige Claudia Kaagman ontwikkelde samen met LVB -deskundige Rieneke Geerlings, beiden werkzaam bij WilgaerdenLeekerweide-Groep, de methodiek (S)Topper om mensen met een licht verstandelijke beperking te helpen bij het stoppen met roken. Er is ook een training voor begeleiders tot (S)Top-

met posters met weinig tekst en veel plaatjes. Opdrachten maken ze tijdens de bijeenkomsten, dus niet als huiswerk. En wie niet aanwezig is, ontvangt de besproken kennis achteraf en kan het traject dus verder doorlopen. De begeleider is hierin onontbeerlijk,” geeft Claudia aan.

Hygiënecode voeding

Zorgpersoneel in woonvormen en instellingen moet vanaf 1 juli werken met de herziene hygiënecode voedingsverzorging.

Volgens de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland zegt de nieuwe hygiënecode niets nieuws, maar heeft het Voedingscentrum de hygiënecode voor de voedingsverzorging in zorginstellingen en Defensie samengevoegd met die van woonvormen tot één code. In de praktijk was niet altijd duidelijk wanneer je voor welke code moest kiezen.

coach.

Uit cijfers blijkt dat het percentage rokers onder mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB)op zo’n 60 procent ligt. Dat is drie keer zo hoog als onder de algemene bevolking. In aanloop naar een rookvrije zorg proberen Claudia en Rieneke cliënten te motiveren om te stoppen met roken. Drie cliënten met triple-problematiek wilden meedoen. “Naast de LVB hebben zij psychische klachten en verslavingsproblematiek. We zijn waanzinnig trots om te kunnen melden dat ze alle drie het gehele traject van 24 weken hebben gevolgd,” vertelt Claudia. “Ondersteuning van deze doelgroep vereist maatwerk en dat kan met onze stopmethode heel goed.”

MetdeCO-meterkunjezienof iemandgerooktheeft

Geld blijkt voor de doelgroep de belangrijkste motivatie om te stoppen met roken. Daarom werkt (S)Topper ook met aantrekkelijke beloningen, iets waar het brein van mensen met een LVB heel gevoelig voor is. Een ander hulpmiddel waar (S)Topper gebruik van maakt, is de CO-meter, waarop je kunt aflezen of iemand heeft gerookt. Claudia: “Dat was voor de deelnemers toch wel spannend, ze vonden het vreselijk als de meter een hoge score aangaf. Het motiveerde dus echt om te minderen of te stoppen.”

Na 24 weken training werd er een heus afscheidsfeest gehouden. De deelnemers vonden het heel jammer dat het traject was afgelopen. Hun unanieme oordeel: “De vibe was goed.” Als kernpunten noemen ze gezelligheid, zonder oordeel en serieus genomen worden. “Toen wij het opgaven, gaven jullie ons niet op,” aldus een van de deelnemers.

Nu zijn het de processen op het gebied van eten en drinken die bepalen wat er moet gebeuren om de voedselveiligheid te garanderen. Bijvoorbeeld het snel terugkoelen van een pan erwtensoep of hachee, omdat ziekmakers anders de kans krijgen om uit te groeien tot aantallen waar mensen ziek van worden.

Verder is het niet meer noodzakelijk om formulieren in te vullen voor de temperatuur van producten in de opslag en bij ontvangst. Wel moet de temperatuur dan nog gecontroleerd worden en weet een zorgmedewerker welke temperatuur de koelkast moet hebben en wat te doen als dit niet in orde is.

Er is een overgangsperiode tot 1 juli. Daarna mag je alleen nog gebruikmaken van de nieuwe Hygiënecode voor zorginstellingen, woonvormen en Defensie (2023). |

Individuele hulp, groepshulp en medicamenteuze hulp zoals nicotinepleisters zijn het meest effectief bij methodes gericht op stoppen met roken. Die ingrediënten bevat (S)Topper dan ook, maar er is meer. “De doelgroep leert van samen doen, veel herhaling en een langdurig traject. We werken

Begeleiders die de training tot (S)Topcoach willen volgen om hun cliënten met een licht verstandelijke beperking te ondersteunen bij het stoppen met roken, kunnen op 25 september bij ZWOpleidingen terecht. Meer informatie op zwopleidingen.nl/opleidingen/opleidingen-zorgen-welzijn/s-top-coach. |

Rieneke (links) en Claudia (rechts) met de drie deelnemers van de training

Woonbescherming van de baan

Alweer bijna twee jaar geleden stemde de Tweede Kamer unaniem in met een onderzoek naar hoe gedwongen verhuizing van bewoners van zorginstellingen zoveel mogelijk voorkomen kan worden. Men vond het vreemd dat huurders wel recht hebben op woonbescherming, maar deze cliënten niet. Er blijkt in die twee jaar echter nog maar bar weinig te zijn gebeurd, want opnieuw dreigen cliënten de dupe te worden van een gedwongen verhuizing, mogelijk ver van hun vertrouwde omgeving.

Dit keer is het zorgorganisatie Pluryn die vijf zorgwoningen in het Limburgse Horst uiterlijk eind dit jaar wil sluiten. Voor de 18 bewoners betekent dit dat ze naar een andere woning van een andere zorgorganisatie moeten.

Pluryn probeert om voor iedereen een plek in Horst of nabije omgeving te vinden, maar de cliënten en hun familieleden weten wel beter: “Met een beetje vooronderzoek had men kunnen weten dat er grote wachtlijsten zijn bij de andere organisaties,” zo schrijven belanghebbenden in de brief die naar de raad van bestuur is gestuurd.

Volgens Pluryn kunnen de woningen niet anders dan gesloten worden. Er is een tekort aan goede, vaste medewerkers, waardoor men afhankelijk is van dure zzp’ers. Ook blijken er woonplekken te zijn die maar niet ingevuld worden. Dit komt onder meer door de verouderde indeling van de panden, waardoor meerdere cliënten afzegden. Deze zorglocaties lijden al langdurig fors verlies en dat moet aangevuld worden vanuit andere locaties van Pluryn. Dit kan niet lang doorgaan, want dan komt de continuïteit van zorg voor alle cliënten in gevaar, zo stelt de zorgorganisatie in een reactie.

Het was Tweede Kamerlid Lisa Westerveld (GroenLinks) die in 2021 het voorstel indiende voor het onderzoek naar het voorkomen van gedwongen verhuizingen. En ook nu nam zij het voortouw en stelde vragen over de Plurynkwestie aan Conny Helder, minister voor Langdurige Zorg en Sport. De minister gaf aan dat “bij zorg met verblijf vanuit de Wlz er geen sprake is van huurbescherming.”

Kamerlid Maarten Hijink (SP) wilde weten wat minister Helder kan doen om de rechtsbescherming van deze bewoners te verbeteren. De minister stelde klip en klaar dat zij voor zichzelf geen rol hierin ziet en vertrouwt op het goede overleg ter plekke.”

Hiermee lijkt woonbescherming voor cliënten in zorginstellingen verder weg dan ooit. |

Criminelen | EMB-plek

Het nieuwsbericht van Klik dat onder zzp’ers en uitzendkrachten de controle op diploma’s en VOG’s niet op orde is en er onder deze zelfstandigen ook behoorlijk wat mensen met een strafblad zitten, leidde tot verontwaardiging.

“Met dank aan de overheid door de afbraak van de zorg, de laatste tien jaar in sneltreinvaart. Zoals het ontslaan van 140.000 zorgmedewerkers en alle corona ellende. Dat roept op tot criminaliteit, ideaal voor alle vormen van ‘misbruik’. Je zou bijna denken, doen ze dat opzettelijk.” | Josette Budding

“Het is altijd schandalig zoiets, maar procentueel is het een kleine groep die verkeerde dingen doet. Ik vind het ernstig maar niet representatief, en een beetje stemmingmakerij.” | Arie Namminga

Journalistiek platform Pointer (KRO-NCRV) wijdde een uitzending aan de schaarse woonplekken voor kinderen met een ernstige meervoudige beperking (EMB). Wat de zoektocht voor ouders lastig maakt, is dat er geen centrale registratie is van het aantal zorgaanbieders, hun beschikbaarheid en bezettings-

graad, zo kwam ook terug in de reactie op Klik Facebook.

“Ik begrijp het niet. Binnen de organisatie waar ik werk zijn meerdere open plekken. Juist voor mensen met EMB.” | Linda Ribberink

“Zijn ze daar ook ingesteld op thuisbeademing en uitzuigen, en de grote kans op epilepsie waardoor er ‘s nachts nabijheid moet zijn om medicijnen toe te dienen? Dat is naar mijn idee ook vaak de zorg die ouders moeten geven aan hun EMB-kinderen.” | Karin Vos

“Ik heb toch echt het idee dat deze groep als te complex wordt ervaren bij de zorgaanbieders en ze gewoonweg geweigerd worden. Er zouden niet voldoende kundige begeleiders beschikbaar zijn of de zorg is niet te betalen. Intens triest dat betreffende ouders met hun kinderen ‘zichzelf maar moeten zien te redden’, daar komt het duidelijk op neer.” |

Manny Kruithof

“Wij bieden geweldige plekken voor mensen met EMB en er zijn er best wat beschikbaar. Maar het lijkt ook wel dat mensen deze niet kunnen vinden.” |

Jacqueline Schuit

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk?

Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

Een nieuwe functie en taak voor begeleiders op het gebied van verpleegkundige zorg

Thema: Meegroeien met de z g

Extra aandacht voor verpleegkundige taken

Stichting Sprank is gestart met de nieuwe functie begeleider verpleegkundige en een teamtaak verpleegkundige zorg, waarbij een begeleider kan kiezen voor een extra taak op medisch gebied. In maart was de kick-off van deze functie en taak, waarmee de stichting beter wil inspelen op de veranderende medische zorgvraag van de ouder wordende mensen met een verstandelijke beperking.

Liesbeth Mussche is verpleegkundige en begeleider bij Sprank, een stichting die circa 600 mensen met een verstandelijke beperking op ruim 30 locaties verspreid door Nederland ondersteunt. Zij vertelt enthousiast over het ontstaan van de teamtaak verpleegkundige zorg en de nieuwe functie begeleider verpleegkundige bij Sprank: “Zelf ben ik opgeleid als mbo-verpleegkundige en een paar jaar geleden lid geworden van het coördinerend team ver-

ten twee hbo- en twee mbo-verpleegkundigen en een beleidsmedewerker die onder andere de protocollen uitschrijft.

Een aantal jaren geleden ontstond binnen Sprank de vraag hoe wij in de toekomst omgaan met de ouder wordende cliënt. Met de arts verstandelijk gehandicapten (arts vg) zijn we om tafel gegaan hoe we de medische zorg beter kunnen vormgeven. Als coördinerend team verpleegkundigen brachten we in kaart op welke lo-

dige in dienst moeten hebben. Zoals een gedragsdeskundige die vooral op het gedrag let, is er dan ook iemand die op medisch gebied kan sparren met de arts vg of met het team van verpleegkundigen.

Je kunt uiteraard niet op alle locaties een verpleegkundige in de formatie hebben. Zo heb je bij mensen met een licht verstandelijke beperking niet per se een verpleegkundige nodig, maar is het wel goed om ook de medische vragen niet over het hoofd te zien. Daar hebben we de teamtaak voor ingesteld, zodat er iemand in het team die taak op zich neemt.

pleegkundigen binnen Sprank. Daarin geven we gevraagd en ongevraagd advies aan begeleiders en nog meer richting management over de verpleegkundige zorg. In het team zit-

caties er meer medische zorg nodig was en wat die medische knelpunten zijn. Daaruit concludeerden we dat de locaties met bewoners die veel zorg nodig hebben een verpleegkun-

Omdat het om een nieuwe functie en teamtaak gaat, hebben we eind maart een speciale bijeenkomst georganiseerd, waarbij mensen die hier animo voor hebben elkaar konden ontmoeten. Uiteindelijk hebben zich 30 mensen aangemeld die het vol enthousiasme op zich willen nemen. Voor Sprank is dit wel echt een mijlpaal, dat het na jaren pionieren is gelukt om op alle locaties nu

Tekst Tjitske Gijzen Fotografie Anne-Marie Klaassen

Het is goed om als begeleider de medische vragen niet over het hoofd te zien

iemand neer te zetten die op medisch gebied meekijkt en expertise heeft.”

Hoe gaat de uitrol van de nieuwe teamtaak en functie?

“De teamtaak is een extra taak voor begeleiders in een team, waarvoor zij indirecte uren krijgen, afhankelijk van het aantal bewoners in de groep en van de zorgvraag. Als er bijvoorbeeld verpleegkundige vragen zijn of als er een protocol of beleid op medisch gebied verandert, kan iemand met die teamtaak dit oppakken en uitrollen in het team.

Voor de teamtaak moet je vooral affiniteit hebben met de medische zorg. We organiseren voor hen ook scholingen en komen twee keer per jaar bij elkaar om in intervisie te kijken waar mensen tegenaan lopen en hoe we hen nog beter kunnen ondersteunen.

De functie begeleider verpleegkundige is nodig op zes locaties waar de zorgzwaarte hoog is. Begin januari zijn we gestart met de werving van

Functieprofiel

Een begeleider verpleegkundige bij Sprank heeft een geldige Big-registratie, minimaal een afgerond mbo-niveau 4-diploma Verpleegkunde, aangevuld met interne scholingen rondom agogiek of pedagogiek en affiniteit en kennis van de doelgroep en werkervaring. Een overzicht van de taken van deze (persoonlijk) begeleider die verantwoordelijk is voor de coordinatie van de verpleegkundige zorg in een woning:

aanspreekpunt verpleegkundige zorg op de locatie voor de sectormanager en teamleider;

contactpersoon voor het overkoepelende coördinerend team verpleegkundigen (ctv); knelpunten signaleren in de verpleegkundige zorg op locatie; bekwaamheid bij begeleiders op locatie bevorderen en organiseren; verpleegkundige protocollen bekendmaken en in samenwerking met het ctv klinische lessen en bekwaamheidstoetsen organiseren; kwaliteit bewaken op het gebied van medicatie en de uitvoering van risicovolle en voorbehouden handelingen; medeverantwoordelijk voor het verpleegkundige deel van de zorgplannen op locatie; op de hoogte zijn van de actuele richtlijnen en protocollen en uitvoering geven aan het verpleegkundig beleid op locatie; zorgplannen opstellen en de zorg en begeleiding van de cliënt(en) coördineren; cliënten begeleiden bij hun dagelijkse activiteiten; medicatie verstrekken en verpleegtechnische handelingen verrichten; cliënten begeleiden bij het onderhouden en uitbreiden van hun sociale netwerk; het ontwikkelingsproces van cliënten volgen en sturen op ontwikkelings- en begeleidingsdoelen; met meerdere disciplines overleggen; periodieke (kwartaal)rapportages en cliëntbegrotingen maken en bewaken.

Liesbeth Mussche (links) aan het werk als begeleider verpleegkundige bij Sprank

Medische klachten beter herkennen met een nieuwe verpleegkundige functie en taak

Thema: Meegroeien met de z g

collega’s. Bij twee locaties hebben we een vacature uitgezet omdat de expertise niet in het team aanwezig was. Het gaat om begeleiders met een mbo-of hbo-verpleegkundige achtergrond. Zij krijgen toegang tot alle e-learnings over de verpleegtechnische handelingen. Daarnaast komen we een paar keer per jaar bij elkaar voor intervisie en ondersteuning.”

Hoe hopen jullie hiermee de kwaliteit te verbeteren?

“Collega’s die de functie of teamtaak hebben gekregen zijn vooral enthousiast omdat ze bepaalde zaken die ze eerder al signaleerden nu kunnen aanpakken. Zoals de medicatie, waarbij het protocol in principe duidelijk is, maar waar soms een eigen maniertje voor wordt bedacht dat dan handiger wordt gevonden. Of bij de wondzorg, dat iemand al heel lang loopt

Ge uik ik wel de goede thermometer?

met smetplekken die maar niet weggaan. En waarbij de verpleegkundige al een aantal keren had aangegeven wat ze kunnen proberen, maar er gezegd wordt: ‘We doen het al jaren zo’ Dan kun je – nu je deze functie hebt –echt opstaan en aangeven wat er nodig en beter is vanuit onderzoek en de medische wetenschap. Zo kun je in kleine stapjes iets verbeteren in de zorg voor bewoners.

Zelf ben ik begeleider verpleegkundige bij locatie Parelstaete in Putten, waar ik voor 20 uur werk als begeleider. Daarnaast werk ik 8 uur voor het

coördinerend team verpleegkundigen, waarbij ik verantwoordelijk ben voor de vragen van locaties in Putten, Amersfoort, Bergschenhoek en Berkel en Rodenrijs. De andere teamleden zijn verantwoordelijk voor de vragen van overige locaties die Sprank heeft, onder meer in Overijssel, Drenthe en Friesland.

Vanuit het coördinerend team verpleegkundigen proberen we het medisch gebied samen met de mensen die de teamtaak en de functie begeleider verpleegkundige op zich hebben genomen net een tandje beter neer te zetten en deze mensen ook te blijven voeden. We merken dat in de gezamenlijke mailbox steeds meer vragen binnenkomen. Dat kunnen hele basic dingen zijn, zoals: gebruik ik wel de goede thermometer? Of iemand heeft opeens een blaasspoeling nodig en de begeleider vraagt zich af

Liesbeth ondersteunt als lid van het coördinerend team verpleegkundigen begeleiders en managers bij medische vragen

wie dat mag doen. Het is heel fijn dat mensen ons weten te vinden en dat die vragen gesteld worden.

Binnen Sprank zijn we nu ook veel bezig met de jaarlijkse screenings van mensen met downsyndroom. Ook rondom psychofarmaca speelt er veel en heb je met de Wet zorg en dwang te maken, waar we screenings voor hebben neergezet en verder uit willen rollen. Ondertussen zijn er ook beleidsstukken die we aanpakken rond valpreventie, nieuw medicatiebeleid rondom epilepsie en palliatieve zorg.

Ook hopen we beter tegemoet te komen aan vragen van andere organisaties in de zorg. Zoals de huisartsen die zich wat terugtrekken en meer expertise verwachten van een instelling. Bijvoorbeeld de triage voordat je naar de huisarts gaat: dat er al onderzoek is gedaan naar de klachten van een bewoner door iemand met een medische achtergrond. Uiteindelijk hopen we dat door de nieuwe taak en functie medische klachten eerder en beter herkend kunnen worden.”

Het coördinerend team verpleegkundigen van Stichting Sprank denkt mee met vragen van begeleiders van Sprank over bijvoorbeeld palliatieve zorg, epilepsie, infectiepreventie, hulpmiddelen of scholing. Bekijk een film over het coördinerend team verpleegkundigen van Stichting Sprank op YouTube of neem voor meer informatie contact op met coordinerendteamverpleegkundigen@ stichtingsprank.nl

Wo den geven aan gevoel

Begeleidster Astrid maakt zich zorgen over Peter, een man van 60 jaar. Hij woont al heel lang op de afdeling waar Astrid werkt. Peter laat de afgelopen maanden ander gedrag zien. Zo kent ze hem niet. Haar gevoel hierover is dat er echt iets niet klopt, maar wat?

Ik probeer het gevoel van de begeleidster te vertalen in voorbeelden. Zo zegt ze dat bijvoorbeeld het tafeldekken Peter minder goed af gaat. Dat is een klusje dat hij voorheen altijd zelfstandig deed. Nu vergeet hij regelmatig iets, zoals de messen.

Astrids gevoel zou zeker een signaal kunnen zijn dat er wat mis is, maar wat precies? We herkennen dit gevoel allemaal vast wel. Vaak krijg je dit gevoel omdat er dingen anders gaan dan normaal. Maar wat dat dan precies is, is niet altijd goed te zeggen. Ook omdat de veranderingen vaak subtiel zijn of ze heel langzaam optreden.

Peter ken ik zelf ook heel wat jaren. Als ik hem weer zie en onderzoek, valt mij op dat hij is veranderd. Ik vind zijn gezicht smaller geworden. Daarbij beweegt hij langzamer dan normaal. Het gevoel van Astrid deel ik dus ook, maar hoe nu verder? Uit het lichamelijk en bloedonderzoek komen geen verdere bijzonderheden naar voren. We overleggen vervolgens met de gedragskundige en familie. Ook zij herkennen het beeld, maar hebben geen goede verklaring voor de achteruitgang.

Om ons gevoel wat meer te objectiveren en er concrete bewoordingen aan te hangen, vullen we de kwetsbaarheidsindex in. Deze index is ontworpen binnen de GOUD-studie (gezond oud met een verstandelijke beperking). Met de index maak je een inschatting van de kwetsbaarheid van 50+’ers met een verstandelijke beperking. Deze index bestaat uit 51 vragen, maar er is ook een korte versie beschikbaar. Daarbij scoor je 17 vragen die gaan over dagelijkse activiteiten, sociale aspecten, lichamelijk welzijn, voeding en cognitief welbevinden. Na het beantwoorden van de vragen volgt een score die iets zegt over de kwetsbaarheid. Deze score (tussen de 0 en 1) geeft dan ook een inschatting op het risico op overlijden. We vullen hem ook in voor Peter. Hij blijkt een score van 0,4-0,5 te hebben. Dit valt samen met de classificatie matig kwetsbaar. Door deze index is het duidelijk dat ons gevoel klopt en kunnen we veel beter zien waar het minder goed gaat in zijn leven. We hebben er dus woorden aan gegeven, maar genezen kunnen we niet. Toch is dit alles bepalend voor het verdere beleid. De gesprekken gaan nu concreter over wat te doen in de nabije toekomst.

Zoals:

Kan Peter op deze woning blijven wonen?

Wat te doen als het lopen nog slechter gaat?

Is de dagbesteding nog geschikt en moet dat dan echt 5 dagen per week?

Hierdoor sluiten we aan op zijn dalende levenslijn en is ons gevoel omgezet in begrip en verdere acties voor Peter. Lees meer op nvavg.nl, zoek op ‘kwetsbaarheidsindex’.

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

Liesbeth doet een bloedglucosemeting

Thema: Meegroeien met de z g

Van vaste begeleider tot flexwerker

Eponine Calmes kon haar gezin met jonge kinderen moeilijk combineren met haar vaste baan als begeleider bij een groep ouderen met een beperking en dementie. Ze zocht en vond een parttime baan als casemanager dementie in de verpleeghuis- en thuiszorg (VVT). Daarnaast bleef ze ‘uit loyaliteit’ als flexwerker werken op haar oude locatie.

Voor een deel hangt de loopbaan van Eponine (31) van toevalligheden aan elkaar. Twaalf en een half jaar geleden deed ze als student SPH vakantiewerk op een kleinschalige woonvoorziening van zorgorganisatie Middin. Eponine had helemaal niet het idee dat ze in de gehandicaptenzorg wilde werken. Maar toch bleef ze hangen en maakte carrière op verschillende locaties van Middin. Ze kwam erachter dat ze graag

Ook die locatie werd opgeheven. De begeleider kwam daarna weer op een groep terecht met mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag. Omdat ze er het gevoel kreeg dat het team van begeleiders onvoldoende werd ondersteund door het management ging ze er weg.

Uiteindelijk - eigenlijk ter overbrugging naar een andere functie op een nieuw te starten locatie - kwam ze terecht bij een kleinschalige groep met

staanbaar gedrag kwijt. “Ik ontdekte dat mijn kwaliteiten goed aansloten bij de begeleiding van de groep ouderen die door hun dementie gedragsproblematiek laten zien. Ik heb veel geduld en kan signalen van cliënten goed lezen. Je moet bijvoorbeeld kunnen zien dat een cliënt de ene dag voor 100% iets zelf kan doen, maar de andere dag maar voor 80%. Voor de overige 20% is jouw hulp als begeleider nodig.”

Grote mond

iets wil betekenen voor anderen en dat ze het beste in iemand naar boven wil halen.

De woonvoorziening voor mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag waar Eponine vakantiewerk deed en haar eerste betaalde baan kreeg, werd op een gegeven moment ontmanteld. Ze werd geplaatst op een woonlocatie voor jongvolwassenen.

ouderen die in hun laatste levensfase zitten. “Dat was een steeds grotere wordende groep waarmee Middin, vanwege het ouder worden van de cliënten, te maken kreeg.”

Op de laatste groep vond Eponine een werkplek waar ze verzorging en begeleiding kon combineren. Bovendien kon ze er haar opgedane ervaring met cliënten met moeilijk ver-

Goed kijken en aansluiten bij wat een cliënt nodig heeft, is belangrijk in dit werk. Eponine geeft als voorbeeld de casus van Kees, een inmiddels overleden man die in de ouderengroep woonde. “Anders dan de meeste clienten kon Kees veel zelf. Hij hield graag de regie in handen. Kees voelde zich ‘normaal’. Hij ging bijna elke dag naar het winkelcentrum in de buurt. Daar wilde hij graag mensen helpen. Dat maakte hij kenbaar door met een harde stem zijn hulp aan te bieden. Dat werd niet door iedereen begrepen. Dikwijls kreeg Kees dan een grote mond. In het beste geval liet Kees het erbij en liep hij weg,

Ik leerdecollega’s omgaan met het complexe gedrag van ouder w dende en dementerende cliënten

Begeleidster maakt de overstap naar flexmedewerker en de zorg voor ouderen

Eponine Steevensz, hier bij een podcastopname voor Klik over omgaan met zzp’ers

maar soms ging het mis en werd hij door de politie naar huis gebracht. Niet alle begeleiders konden met dit gedrag van Kees overweg. Ze waren niet gewend dat bewoners zelf hun dagprogramma bepaalden. Maar ik probeerde dan duidelijk te maken dat het Kees’ leven is en dat wij ons daar zo veel mogelijk bij moeten aanpassen.”

Eponine probeerde haar kennis van mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag over te brengen op haar collega’s. “Mijn collega’s waren gewend geraakt aan cliënten met een zorgvraag, gericht op het geven van nabijheid. Ze moesten leren omgaan met het complexe gedrag van de ouder wordende en dementerende cliënten. Dat vroeg iets anders van hen. Ik coachte daarbij.”

Ouderenzorg

Na acht jaar bleek het onregelmatige werk op de ouderengroep niet meer goed te combineren met Eponines thuissituatie. Inmiddels had ze twee kinderen gekregen. “Door de diensten was ik niet altijd thuis op momenten dat ik er voor mijn kinderen moest zijn. Of ik was thuis, terwijl ik het gevoel had er voor mijn collega’s en cliënten te moeten zijn.”

Eponine probeerde eerst binnen Middin twee andere banen uit, waarin ze wel op regelmatige werktijden kon werken. “Ik werkte met veel plezier op de afdeling kwaliteit en zorgbeleid. Daarna werd ik trainee zorgmanager in de ouderengroep waar ik al die jaren heb gewerkt. Maar hoewel ik wel de ambitie had om zorgmanager te worden, was het te vroeg voor me.”

Door toeval kwam Eponine begin dit jaar in de VVT (Verpleeg- en Verzorgingshuizen en Thuiszorg voor ouderen) terecht. “Ik reageerde op

een vacature voor casemanager dementie in de VVT, maar het had ook een baan in de gehandicaptenzorg kunnen zijn.”

Het bleek een schot in de roos. “Het is een interessante, uitdagende functie die goed valt te combineren met mijn gezin, omdat ik mijn eigen agenda kan bepalen. Bovendien heb ik in deze baan cliëntencontact, wat ik heel fijn vind en wat ik miste als zorgmanager.”

Voorloper

Als casemanager werkt Eponine bij mensen thuis. Ze kan veel van het ge-

leerde in de gehandicaptenzorg kwijt in deze nieuwe functie. Al zijn er ook grote verschillen. “In de VVT loopt men voor op de gehandicaptenzorg. De systemen zijn veel beter ingericht en de mensen die in de VVT werken, hebben meer ervaring met dementerende ouderen. Daar kan de gehandicaptenzorg, waar we ons nog niet zo lang bewust zijn van de toenemende vergrijzing, veel van leren.”

Eponine ziet ook andere verschillen. “In de VVT zijn cliënten, zeker in de beginfase van dementie, veel mondiger. Is de dementie verder gevorderd, dan is er meestal wel

Thema: Meegroeien met de z g

een partner of een ander familielid met wie je als casemanager gesprekken voert over de zorg. In de gehandicaptenzorg is er lang niet altijd een familielid die betrokken is. Broers en zussen zijn soms al overleden. In enkele gevallen is er een ver familielid, zoals een nicht, die af en toe eens langskomt.”

Anders dan in de ouderenzorg wonen ouderen met een verstandelijke beperking vaak in groepsverband samen. Er is doorgaans ook meer begeleiding aanwezig dan in de VVT. Dit maakt dat cliënten in de gehandicaptenzorg zich minder snel eenzaam voelen. “In de zorg voor reguliere ouderen kom ik veel eenzaamheid tegen, omdat mensen alleen thuis wonen, waar niet naar ze wordt omgekeken door familie.”

Flexwerken

Omdat Eponine contact wilde houden met haar vorige werk heeft ze naast haar werk in de VVT zichzelf ook beschikbaar gesteld voor

bepalenagenda

flexwerk op haar oude werkplek. Ze heeft een nulurencontract. Flexwerk doen op haar oude locatie was een bewuste keuze. “Ik heb daarvoor gekozen uit loyaliteit naar de organisatie, collega’s en de cliënten toe.”

Zzp’er worden was voor haar geen optie, omdat Eponine daar zelf voornamelijk slechte ervaringen mee heeft. Bovendien hoorde ze ook verhalen van begeleiders op andere locaties over zzp’ers die niet goed bevallen. “Door die verhalen en mijn eigen ervaringen ben ik niet zo positief over zzp’ers. Hoewel er zeker ook goede zijn. Maar in mijn ogen zijn zzp’ers te vaak mensen die gemakkelijk geld willen verdienen, zonder dat ze iets toevoegen op de locatie waar ze komen werken. Ik bespeur meestal

Zzp’ers: hoe kan het anders?

Eponine zou willen dat er veel meer grip komt op zzp’ers. Ze denkt dat dit kan door als organisatie met het uitzendbureau om tafel te gaan zitten. “Dan kun je afspreken wat voor mensen met welke kwaliteiten er nodig zijn op de verschillende groepen. Zo zorg je voor een betere aansluiting bij wat de clienten van een locatie nodig hebben. Bijkomend voordeel is dat zzp’ers ook veel meer plezier krijgen in het werk.”

Helaas is volgens Eponine een organisatie als Middin te groot om dit centraal te organiseren. Medewerkers die dit zouden moeten doen, hebben vaak geen idee wat er speelt op de werkvloer. “Een alternatief zou zijn om het per regio of per locatie aan te pakken.”

Eponine sprak ook eerder hierover in de podcast van Klik, aflevering 7 over omgaan met zzp’ers. Deze is te beluisteren via www.klik.org/podcast en je favoriete podcast-app.

weinig toewijding aan het werk bij hen. Zzp’ers willen bijvoorbeeld niet de begeleiding doen van mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag. Dus doen ze maar de schoonmaak. Of ze willen liever geen medicatie uitzetten omdat dit, als je dit maar één keer doet, te complex is. En het komt ook voor dat ze niet weten hoe een tillift werkt op een locatie waar de meeste mensen worden verplaatst met zo’n lift.”

Vooral op een locatie waar mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag wonen, is het belangrijk dat er een zzp’er komt met ervaring met de doelgroep. Maar dan nog is dat vaak onvoldoende, vindt Eponine. Het is voor bewoners heel vervelend dat er steeds een nieuw gezicht is, waaraan ze in de korte tijd dat de zzp’er er is, niet kunnen wennen. Het kan volgens haar leiden tot incidenten. “Soms escaleert het en gaat de cliënt onbegrepen gedrag vertonen, omdat hij zich onveilig voelt bij een onbekende persoon.”

Bovendien moet je moeilijk verstaanbaar gedrag, dat ook door dementerenden kan worden vertoond, goed kunnen lezen. En dat leer je niet op een middag. “Neem nu Kees. Een relatie opbouwen met iemand als hem gaat niet zo makkelijk. Om Kees te leren kennen, heb je maanden nodig. Maanden die een zzp’er nooit heeft.”

Eponine is niet bang om ook naar zichzelf te kijken. “Het verloop onder het personeel bij cliënten op mijn oude locatie is best hoog. Het zou kunnen gebeuren dat ik op een gegeven moment cliënten moet begeleiden die ik helemaal niet ken. Als dat niet goed voelt, stop ik met flexen.” |

Ik kan mijn eigen

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

Begeleider Erwin is boos. “Tom liegt dat het gedrukt staat,” zegt hij. “Ik kan veel hebben, maar niet dat iemand liegt.”

Tom is een cliënt met niet-aangeboren hersenletsel (NAH). Zijn niveau van functioneren is op veel punten ongeveer hetzelfde als zijn groepsgenoten met een verstandelijke beperking, maar het is ook grilliger. Zelf heeft Tom soms het beeld dat hij nog net zo functioneert als voor zijn brommerongeluk. “Ik ben niet achterlijk,” zegt hij dan. Wat ook zo is. Maar zijn hersenen zijn flink beschadigd door de klap op zijn hoofd.

“Wat is het probleem?” vraag ik Erwin. Er was een aanvaring tussen Tom en Selma. Dat is niets nieuws. Selma heeft een kort lontje en kan zich behoorlijk ergeren aan Tom. Er klonk een hoop geschreeuw en Erwin ging erop af. Volgens Tom liep Selma dreigend op hem af en greep in de binnenzak van haar jasje een mes. Dat was wel nieuw en Erwin schrok daar erg van. Hij vroeg assistentie en ze gingen de kamer van Selma binnen, op zoek naar het mes.

Selma was over haar toeren en beweerde bij hoog en bij laag dat zij geen mes had. Selma kon fel zijn, maar vooral verbaal. Ze had nog nooit iemand bedreigd met spullen. Ze vonden niets en toen Selma

De klapgetuige

Onze hersenen zijn bijzonder. Ze onthouden wat er eerder gebeurd is, kunnen verbanden leggen en ons inzicht geven. Maar zijn ze altijd betrouwbaar?

zat te snikken dat Tom het altijd op haar gemunt had, was Erwin eigenlijk wel zeker dat het bij Tom lag en niet bij Selma.

We lopen de situatie na. Erwin vertelt dat hij Tom meerdere keren heeft gevraagd of hij echt zag dat Selma een mes pakte. “Ja, dat zeg ik toch!, bleef hij zeggen, terwijl hij glashard

liegt. Wat moet ik hier nu mee?”

“Ik denk dat Tom een klapgetuige is,” zeg ik. Dat moet ik uitleggen. Mijn vader was politieagent. Hij vertelde ooit dat er bij een ongeluk vaak ‘klapgetuigen’ waren. Die wisten precies te vertellen hoe een botsing was gebeurd, maar hadden feitelijk alleen een klap

Josje van Koppen

gehoord. Op basis van de situatie en de klap maken je hersenen een beeld wat er gebeurd moet zijn. Hersenen willen graag dat het plaatje klopt. Als er stukjes ontbreken, vullen zij die zelf in. Dit kan zo natuurlijk voelen dat je ervan overtuigd bent dat je het echt gezien hebt. Bij bepaalde stoornissen in de hersenen, zoals Korsakov, bij dementie en NAH, vallen er steeds vaker puzzelstukjes uit. Gaten in het geheugen worden dan vanzelf opgevuld. In de psychiatrie noem je dat confabuleren.

“Dat klopt,” zegt Erwin, ineens verrast. “Ik werkte vroeger met dementerenden en daar zag ik dat ook. Een vrouw legde vieze onderbroeken terug in haar kast en reageerde dan stomverbaasd: wie heeft die daar nou neergelegd? Ik wist niet dat dat bij NAH ook voorkwam.”

Erwin denkt na. “Bedoel je in deze situatie dat hij misschien wel Selma’s hand in haar zak zag gaan en haar langs de keukenla zag lopen, maar dat hij zelf het plaatje van het mes maakte?”

“Ja, precies.”

“Jeetje, dan kan Tom er eigenlijk niets aan doen. Zijn hersenen doen hun best van de losse puzzelstukjes nog wat te maken. Alleen jammer dat Selma daar de dupe van werd. Maar dat moeten wij dus bewaken.” | Hilde Zevenbergen, Wisian.nl

Illustratie

Hoe effectief is psychomotorische gezinstherapie?

Psychomotorisch therapeut Inge Zomervrucht ziet ze vaak: vastgelopen gezinnen waar een van de kinderen een licht verstandelijke beperking (lvb) heeft. Een combinatie van psychomotorische en systeemtherapie lijkt deze families goed te kunnen helpen. Er wordt nu ook in de gehandicaptenzorg wetenschappelijk onderzocht of deze psychomotorische gezinstherapie (PMGT) daadwerkelijk effectief is.

De gymzaal is de belangrijkste werkplek van Inge, die sinds acht jaar op de poli van de Friese zorgorganisatie Alliade werkt. “In die zaal zie ik mooie dingen gebeuren,” vertelt ze enthousiast. “In eerste instantie denken gezinnen vaak: wat moeten we hier, dit is toch niet zoals het bij ons thuis is? Maar als ze

Tekst Ruth Eppink Fotografie Martine Sprangers

Bij psychomotorische gezinstherapie probeert Inge Zomervrucht (rechts op de foto’s) gezinsleden door middel van oefeningen te laten ontdekken waar het probleem zit

Onderzoek naar therapie waarbij interactie in een gezin centraal staat

dan oefeningen doen of opdrachten uitvoeren waarbij de interactie tussen de gezinsleden veel duidelijk maakt, ontdekken we waar het probleem zit en kunnen we eraan werken.

De gezinnen zelf voelen zich gezien en gehoord. Ze merken dat het in de zaal toch wel gaat zoals thuis. Dat we de vinger op de zere plek leggen. De focus binnen de gezinnen ligt meestal op het probleemgedrag van het kind met een licht verstandelijke beperking, maar we zien in deze gezinnen vaak ook dat er sprake is van problemen in de interactie tussen de gezinsleden. Dit

wordt dan bij de psychomotorische gezinstherapie zichtbaar.”

Spelopdracht

Een casus die dit verduidelijkt heeft Inge wel. “Ik had een moeder en haar zoon in de zaal. De situatie thuis was problematisch; moeder kon in de ogen van haar zoon niets

goed doen. Hij reageerde vaak erg agressief en fysiek richting haar. Er was gezinshulpverlening ingeschakeld en de arts vg had al medicatie voorgeschreven aan de zoon, maar dat alles werkte onvoldoende,” schetst Inge.

Zij gaf aan moeder en zoon een spelopdracht. In een afgebakend

‘Gezinnen merken door de oefeningen in de zaal hoe het thuis gaat’

vlak stond een pylon waarop een bal lag. Moeder en zoon moesten die bal er met behulp van lange touwen samen af halen. Ze mochten niet in het afgebakende vlak komen en de bal mocht niet op de grond vallen.

“De touwen waren zo’n vier meter

Onderzoek

lang en de bedoeling was dat ze die samen strak trokken om zo de bal te kunnen liften van de pylon. Maar keer op keer stapte de zoon in het ‘verboden’ vlak, waardoor de opdracht steeds mislukte. De zoon had de uiteinden van de touwen vast, terwijl er achter de moeder nog me-

Het tweejarig onderzoeksproject van Inge Zomervrucht en haar collega-onderzoekers naar PMGT is mede mogelijk dankzij het Zorgondersteuningsfonds. Een belangrijk onderdeel van het onderzoek vormen de gezinnen die deelnemen aan het PMGT-traject bij Alliade of bij twee locaties van ’s Heeren Loo waarmee wordt samengewerkt. Momenteel doen er vijf gezinnen mee aan het onderzoek en volgens Inge moeten dat er minimaal twintig worden.

“De gezinnen en hun behandelaren worden geïnterviewd en daarnaast vullen de gezinnen vragenlijsten in over de gedragsproblemen van het kind en de interactie binnen het gezin. Die vragenlijsten krijgen ze voor, direct na en zes maanden na het traject voorgelegd, zodat we kunnen zien of de therapie ook na langere tijd nog beklijft,” legt Inge uit. “We hebben nog geen duidelijkheid hoelang het traject moet zijn: vijf sessies, tien sessies? Mensen met een lvb hebben wat meer tijd nodig. We gaan na tien sessies evalueren.”

Meer informatie over het onderzoek? Kijk op www.alliade.nl/pwo/pmgt

ters touw op de grond lagen. Ik heb op een gegeven moment de opdracht stilgelegd en de moeder gevraagd: Hoeveel touw heb jij? En hoeveel heeft jouw zoon om samen met jou de opdracht te kunnen doen? De moeder gaf haar zoon geen ruimte om ook iets te doen.

Deze opdracht gaf haar inzicht in hoe zij met haar zoon omging. De moeder moest leren om haar zoon de ruimte te geven en inzien dat hij ook fouten mocht maken. Dit besef was heel helpend. Er kwam meer rust in het gezin.

Overigens is het niet zo dat gezinnen er na één sessie al zijn, en ook niet dat spanningen en problemen binnen het gezin worden opgelost met alleen zo’n opdracht. Het is echt de combinatie van psychomotorische therapie en systeemtherapie die lijkt te werken.”

Minder verbaal Gezinstherapie waarbij alleen maar gepraat wordt, werkt niet in elke situatie goed. Zeker als er sprake is van een kind met een

Tekst Ruth Eppink Fotografie Martine Sprangers

licht verstandelijke beperking – en soms ook van een lvb bij (een van) de ouders – is psychomotorische gezinstherapie een veel beter alternatief, is de overtuiging van Inge. “PMGT is non-verbale therapie en maakt vooral gebruik van sport, spel en bijvoorbeeld ontspanningsoefeningen. Het herkennen van de interactiepatronen in het hier en nu bij veel gezinnen staat centraal. De therapie wordt hierbij aangepast aan het niveau van de gezinsleden.”

Die cliënt hoeft niet per se het kind met een lvb te zijn. Inge vertelt over een gezin met drie kinderen waar veel zorgen over waren. “De ouders hadden een lvb, er was al veel hulp ingeschakeld, waaronder Veilig Thuis, maar iedereen zat met de handen in het haar. Ons werd gevraagd: Kunnen jullie hier iets in betekenen? We zijn met het gezin de zaal ingegaan, waar ze de samenwerkingsopdracht kregen om met

verschillende materialen naar de overkant van de zaal te komen, zonder dat hun voeten de grond raakten. En die opdracht ging eigenlijk best wel goed. Waar zat hier dan het probleem?”

Het gezin moest vervolgens zelf een spel verzinnen, met eigen spelregels. “En daar liep het vast. De ouders vroegen zich af: Wat moeten wij? De kinderen trokken toen hun eigen plan. Zo ontdekten we dat dit gezin het kan redden als er genoeg gekaderd is. Dat was voor de hulpverleners een eyeopener: als wij de ouders kaders kunnen bieden, dan komen ze er wel. Die kaders zorgden ervoor dat de onrust bij de ouders verdween, en daardoor ook bij de kinderen,” zegt Inge.

Meer plezier

Hoewel PMGT een vrij nieuwe vorm van vaktherapie is, wordt het toch al enige tijd toegepast en zijn de ervaringen in de praktijk positief.

“Door deze therapie krijgen gezinsleden betere onderlinge relaties en komt er meer plezier terug in het gezin. Het probleemgedrag vermindert,” zegt Inge.

Ze geeft aan dat er al wetenschappelijk onderzoek naar PMGT wordt gedaan, maar dat dit een van de eerste onderzoeken in de verstandelijk gehandicaptenzorg is.

“Binnen de poli van Alliade hebben al veel gezinnen PMGT gevolgd en zowel de gezinnen als de behandelaren zien positieve effecten. Dit zijn natuurlijk subjectieve ervaringen. Daarom heeft de afdeling Praktijkgericht Wetenschappelijk Onderzoek (PWO) van Alliade een onderzoek opgezet om te evalueren of PMGT daadwerkelijk een positief effect heeft op het gezin en het probleemgedrag van het kind. Dat is echt noodzakelijk om deze therapie mogelijk een vaste plek te kunnen bieden binnen de gehandicaptenzorg.” |

Uitleg over psychomotorische therapie aan gezinnen

haar kinderen en de regie te houden. Beide jongens hebben hierin wat anders van haar nodig

klikactiviteiten

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Estinea

Activiteiten voor mensen met een verstandelijke beperking. Heb jij een bijzondere activiteit ontwikkeld? Stuur je idee naar redactie@klik.org

Voetballen in de rolstoel

Kinderen en volwassen met een rollator, elektrische of duwrolstoel kunnen voetballen met de voetbalschieter AmiGo. Het ontwerp biedt tal van mogelijkheden voor beweging: van balspelletjes tot voetbalsport.

Eilien (26) is een vrouw met een meervoudige beperking die in een rolstoel zit. Net als veel andere mensen had ze een droom: ze wilde graag voetballen, maar helaas kon dat niet vanuit haar rolstoel. Een van haar begeleiders bij zorgorganisatie Estinea, Luka Doppen, is altijd op zoek om de mogelijkheden van haar cliënten te vergroten. Maar ook zij kon niet bedenken hoe ze Eilien kon laten voetballen. Totdat Luka op de Supportbeurs in aanraking kwam met de voetbalschieter AmiGo, een apparaat dat aan een rollator of een elektrische of handbediende rolstoel kan worden gekoppeld en waarmee kan worden gevoetbald.

Luka zag hoe ze Eiliens droom kon laten uitkomen. Na overleg met bedenker van de voetbalschieter, industrieel ontwerper Michiel van der Boom, mochten Eilien en haar

vriendin Romay (22) AmiGo uitproberen in een sportzaal. Beide meiden zijn gek van voetbal en fan van een voetbalclub. Eilien heeft een logo van FC Twente op haar trui en Romay van De Graafschap. Naast Eilien en Romay was ook Mitchel (20) van de partij. In de sportzaal konden de drie jongeren naar hartenlust met de voetbalschieter spelen. Romay, die kan lopen, deed voor de gelegenheid in een rolstoel mee.

De middag was een enorm succes. Op een filmpje zie je hoe Eilien het uitschreeuwt van plezier als ze een pion omschiet. Ook Mitchel oogt enthousiast. Hij kan eindelijk een balletje trappen met zijn vader! Te zien is hoe hij een onhoudbare bal tussen de benen van zijn vader die op het doel staat, door schiet. Luka vertelt dat ze samen bijna drie uur achter elkaar met de voetbalschieters hebben gespeeld. “Ze hadden zo veel plezier. Aan het einde van de middag waren we allemaal moe van de indrukken en de inspanning.”

Ook Michiel heeft de ervaring dat de voetbalschieter kinderen blij maakt. Hij heeft bij het uitproberen van ver-

Eilien, Romay en Mitchel met de voetbalschieter

schillende prototypes van AmiGo meegemaakt hoe vrijwel ieder kind dolenthousiast reageerde op zijn uitvinding. Michiel legt uit hoe het apparaat werkt. “Het ontwerp is gebaseerd op de uitgangspunten van voetbal. Net als bij voetbal kan de rolstoeler met de voetbalschieter een bal aannemen en bij zich houden. Hij kan vervolgens met de bal gaan rijden oftewel dribbelen. En hij kan ermee schieten. Er is een knop om hard en een knop om zacht mee te schieten. Spelers kunnen ook de bal van elkaar afpakken. Zwarte driehoekjes op de voorkant van de rolstoel kunnen door andere spelers worden aangetikt, zodat de bal loskomt.”

Michiel geeft aan dat de voetbalschieter voor verschillende doeleinden is te gebruiken. “Sommigen spelen er balspelletjes als blokjesvoetbal of trefbal mee. Maar je kunt er ook een wedstrijdje mee spelen.”

Samen met Gehandicaptensport Nederland, Special Heroes en InnoBeweegLab heeft Michiel het voetbalspel ‘Kickit’ ontwikkeld, waarbij vier rolstoelspelers het opnemen tegen vier andere rolstoelspelers. De bedoeling is dat er een competitie komt. Die start binnenkort in Brabant waar al verschillende schoolteams zijn. Het zou fantastisch zijn als we dit landelijk kunnen uitrollen.”

Het ontwikkelen van een nieuwe voetbalsport is volgens Michiel niet het voornaamste doel van AmiGo. Belangrijker is dat het apparaat rolstoelers tot beweging aanzet. De cijfers laten zien dat dit nodig is. “Slechts 22 procent van de mensen die in een rolstoel zitten, doet aan beweging. De voetbalschieter zorgt ervoor dat rolstoelers op een plezierige manier in beweging komen.”

Dat gaat meestal vanzelf, aldus Michiel. Hij licht het toe aan de hand van een voorbeeld. “Een jongen, Robin, zit in een handbewogen rolstoel. Hij testte tijdens een gymles een eerder ontworpen prototype die tamelijk zwaar was. Robin, die normaal niet veel bewoog, was nu niet te stoppen. Aan het einde van de les zei hij tegen zijn docent dat hij het leuk vond, maar er wel moe van werd. ‘Ja,’ had de docent geantwoord: ‘Dat is sporten. Daar word je

AmiGo is zowel door kinderen als volwassenen te gebruiken en geschikt voor mensen met een lichte, matige en een ernstige verstandelijke beperking. De voetbalschieter kan aan elke rolstoel of rollator worden gekoppeld en op elke ondergrond worden gebruikt. Ook kan hij worden aangepast aan de mogelijkheden van de gebruiker. Meer informatie via tech2play.nl. Het filmpje van Eilien, Romay en Mitchel is te bekijken op YouTube, zoek op ‘voetbalschieter’.

moe van. Als je het vaker doet, word je er minder moe van.’”

Michiel ziet ook dat sommige gebruikers van de voetbalschieter zo erin opgaan, dat ze zelfs hun pijn vergeten. “Ook Ryad testte een prototype uit. Hij was zo enthousiast en werd zelfs een beetje baldadig, zoals kinderen dat kunnen zijn. Hij ging pionnen omver rijden. Hij had drie uur achtereen gespeeld en na afloop was zijn moeder erg verbaasd. Ryad had geen één keer over zijn pijn geklaagd.”

AmiGo kan ook tot functieverbetering leiden. Michiel: “Weer een andere jongen, Andy, gebruikte zijn linkerarm nooit, die lag voor hem op een blad. Hij gebruikt zijn rechterarm om te rijden in zijn elektrische rolstoel. Maar Andy wilde kunnen rijden en schieten tegelijkertijd. Dus hebben we de knop om te schieten onder zijn linkerarm bevestigd. Bijkomend voordeel is dat hij nu zijn linkerarm óók gebruikt.”

Naast beweging, het vergeten van pijn en functieverbetering kan AmiGo ook eenzaamheid tegengaan. “De voetbalschieter neemt grenzen weg. Met AmiGo kunnen mensen met en zonder een beperking met elkaar voetballen.”

De meeste mensen die in een rolstoel zitten, kunnen met de voetbalschieter overweg. Maar als het nodig is, kunnen er aanpassingen worden gemaakt. Michiel: “De knop, waarop je moet drukken om te schieten, kan vervangen worden door een grotere knop of een hendel. Maar we kunnen het ook aanpassen voor mensen die hun handen niet kunnen gebruiken. Ze kunnen bijvoorbeeld met hun been of een hoofdbeweging schieten.”

Eilien zou graag vaker met de voetbalschieter spelen. Een standaardpakket met vier voetbalschieters kost alleen wel € 17.500. Fysiotherapeuten en bewegingsagogen van Estinea zijn nu de mogelijkheden van het apparaat voor hun cliënten aan het ontdekken. Ook kijken ze of er andere organisaties zijn die belangstelling hebben voor het apparaat en met wie ze de kosten kunnen delen. Dan kunnen ze om de beurt op hun locatie AmiGo inzetten.

Luka: “Ik hoop zo dat het lukt. Voor Eilien en andere clienten die gebruikmaken van een rolstoel is de voetbalschieter erg waardevol. Ze staan niet langer meer aan de zijlijn.” |

Begeleiders Tjerk en Luka van Estinea met Eilien, Romay en Mitchel en voetbalschieterde

persoonlijk

Illustratie Joep Bertrams

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

Mees had altijd al een duidelijke eigen wil. Als hij iets wilde en hij had je daarbij nodig, dan pakte hij je bij de hand en trok je mee. Daarom leerden we hem vragen stellen: “Wil je helpen?” En we maakten het gebaar van vragen.

Het is ongelooflijk hoe snel hij dat oppakte. De volgende vraag die hij leerde stellen was: “Mag ik…?” En dan ging het meestal om eten. “Mag ik appel?” “Mag ik naan?”

Tijdens het fruitmoment zegt Mees: “Mag ik appel?”

Ik kijk hem aan met een glimlach en geef hem een compliment: “Natuurlijk mag jij een appel! Wat vraag je dat netjes.”

Ik schil zijn appel en snijd de vrucht in partjes. Mees gaat er lekker voor zitten en hij eet rustig zijn appeltje. Zodra dat op is, vraagt hij: “Mag ik naan?”

Ik zeg: “Nee, je hebt al een appel gehad.”

Mees reageert daarop met zijn liefste glimlach: “Mag ik naan?”

“Nee Mees, je hebt appel gehad. Nu is het klaar.”

Ik zie zijn gezicht vertrekken en hem denken.

Hij probeert het nog een keer iets stelliger. En dan gaat hij over op: “Mag ik naan, mag ik naan, mag ik naan…” En dat gaat zo nog een stuk of tien keer door.

Jong geleerd

Mees is een leergierig ventje van zeven. Twee jaar geleden sprak hij maar een paar onduidelijke woorden. Dan was het ook nog zoeken naar de betekenis ervan. Inmiddels praat hij al korte zinnetjes van drie, vier woorden.

Hij haalt adem en wil opnieuw beginnen.

“Nee, stop. Klaar! Fruit is op. Nu spelen,” zeg ik.

Ik zie aan Mees dat hij het niet helemaal begrijpt. Hij stelt toch de vraag? Dan krijgt hij het toch? Daar zit wat in. Hij heeft geleerd om

vragen te stellen, hij moet alleen nog leren om met het antwoord om te gaan en dan met name met ‘nee’.

Om hem af te leiden vraag ik of hij meegaat naar de speeltuin. Op zijn gezicht verschijnt weer zijn innemende glimlach.

Samen lopen we naar de speeltuin. Hij vindt het heerlijk om te schommelen.

Hij gaat op de ene schommel en ik moet van hem op de andere. Ik wurm me tussen de kettingen en zit ietwat klem.

Een paar minuten later wil hij wisselen. Even ben ik blij dat ik eraf kan, maar dan lijkt het me handiger om ‘nee’ te zeggen. Hij moet toch leren om met ‘nee’ om te gaan. Terwijl de kettingen in mijn dijen prikken zeg ik: “Nee, ik zit op deze.”

Opnieuw zie ik hem denken. “Mag ik hommel?” vraagt hij met zijn liefste lach.

Het kost me moeite om ‘nee’ te zeggen, want ik smelt bij dat koppie. Maar daar leert hij niet van. Dus ik blijf bij mijn nee. Hij doet een stap naar achteren, kijkt nog een keer en rent weg.

“O nee,” denk ik en ik vlieg achter hem aan. Hij kijkt om, ziet mij eraan komen, stopt, rent langs mij terug naar de schommel waar ik net op zat.

Ik kijk hem na. Met de grootste lach kijkt hij mij aan en vraagt: “Wil je duwe?”

Terwijl ik hem een duwtje geef, vraag ik me af: “Wie heeft hem dit geleerd?” Ik heb er geen antwoord op. |

Anne-Marie Klaassen

Tekst & fotografie Mariët Ebbinge

Een kernteam brengt rust

Met een andere werkaanpak zorgt team Woensel-Zuid 2 van Lunet voor meer stabiliteit in de ondersteuning aan de cliënten. Kleine kernteams van twee, drie of vier begeleiders zijn verantwoordelijk voor de juiste zorg voor een cliënt. En er is onderscheid gemaakt tussen basis- en caseloaddiensten.

NNog maar twee jaar geleden werkte Lunet op dezelfde manier als veel andere teams binnen de gehandicaptenzorg. Alle 14 begeleiders draaiden gedurende de week op verschillende momenten hun diensten. Tijdens een dienst waren twee begeleiders verantwoordelijk voor de ondersteuning van 35 cliënten, mensen met een lvb en bijkomende psychische problematiek. Daarnaast moesten zij specifieke begeleiderstaken uitvoeren.

Hij

worden door een andere cliënt. Terwijl onze cliënten juist baat hebben bij voorspelbaarheid en rust.”

Sharona Raats, ambulant begeleider complex, legt uit hoe dat soms kon leiden tot chaotische taferelen. “Als je in gesprek was met een cliënt over persoonlijke zaken kon je gebeld

Om de rust beter te kunnen bewaren voor hun cliënten is het team Woensel-Zuid 2 op zoek gegaan naar een andere werkaanpak. Naar aanleiding van een pilot zijn er essentiële veranderingen doorgevoerd. Sharona licht toe: “Voor onze cliënten, die hechtingsstoornissen, autisme of PTSS kunnen hebben, is het belangrijk dat ze kunnen vertrouwen op een

vast team begeleiders. We hebben daarom zogenoemde kernteams ingesteld. In een kernteam zitten naast de persoonlijk begeleider of regievoerder van de cliënt ook nog één, twee of drie andere begeleiders. Veelal hebben deze begeleiders een bepaalde expertise, kwaliteit of karaktereigenschap die goed aansluit bij de cliënt. Iemand met verstand van verslavingsproblematiek zit bijvoorbeeld in een kernteam van een cliënt die worstelt met zijn verslaving.”

Susan, Ria en Sharona met op de achtergrond de portiekwoningen waar de cliënten wonen

hoeft zijn verhaal maar aan een paar mensen te vertellen

Ervaringen met kernteams in de ambulante begeleiding

De voordelen van de kernteams zijn duidelijk. De leden van een kernteam zitten sneller op één lijn als het om de ondersteuning van een cliënt gaat. Er is immers maar een klein aantal begeleiders voor nodig in plaats van de 14 begeleiders in de oude situatie. Bovendien hoeft de client zijn verhaal maar aan een paar mensen te vertellen. Met deze mensen bouwt hij sneller een vertrouwensrelatie op.

Sharona: “Uiteindelijk moet een kernteam als een soort vangnet gaan fungeren voor de cliënt. Hij moet erop vertrouwen dat er altijd iemand is om op terug te vallen. Ook als er iemand uit het kernteam langdurig uitvalt, zijn er nog steeds anderen uit zijn team waar hij zich op kan richten.”

Diensten

Naast de instelling van kernteams is er ook een onderscheid gemaakt in basisdiensten en zogenoemde caseloaddiensten. Onder de basisdiensten vallen diensten die altijd moeten doorgaan, zoals het opstarten van een dag, het koffiemomentje of de medicatie-uitgave. Caseloaddiensten zijn diensten die voortkomen uit de afspraken over taken die begeleiders in hun kernteams maken.

Sharona die vandaag caseloaddienst heeft, legt uit hoe zo’n dienst eruit kan zien. “Ik startte vanochtend bijvoorbeeld met het lezen van de rapportage. Daarna bezocht ik een cliënt thuis. Vervolgens ging ik met een andere cliënt naar een afspraak. En na overleg met een collega deed ik de boodschappen met weer een andere cliënt.”

Sharona constateert dat ze meer tijd heeft voor de cliënt als ze een caseloaddienst draait. “Als ik caseloaddienst heb, hoef ik mij in principe niet met de basisdienst bezig te houden. Als daar een probleem is ontstaan, is het aan de begeleiders die op dat moment basisdienst hebben, om hierop te reageren.”

Vroeger was dat anders. “Als er toen iets gebeurde op het moment dat ik bijvoorbeeld met een cliënt naar de gemeente zou gaan, bleef ik op locatie om mijn collega’s te ondersteunen. Dat was voor de cliënt met wie ik op stap zou gaan niet prettig. Er gebeurde niet wat hij had verwacht. Met het gevolg dat bij hem de emoties hoog konden oplopen.”

Toch kunnen begeleiders ook nu tijdens hun caseloaddienst niet helemaal hun eigen gang gaan. Daarvoor is de groep cliënten waar zij dagelijks mee te maken hebben, emotioneel niet stabiel genoeg. Ze moeten daarom, voordat ze met een cliënt op stap gaan, altijd afstemmen met hun collega’s die basisdienst hebben. Is het veilig op de locatie?

Ria Louwers, die als coördinerend begeleider onder meer team Woensel Zuid 2 bijstaat in de ondersteuning

Team Woensel-Zuid 2

van de cliënten, ziet nog een ander voordeel. “Als er tijdens een basisdienst een vraag is van een cliënt, die niet over de dagelijkse dingen gaat, kan een begeleider doorverwijzen naar de begeleiders van het kernteam. Wat vroeger wel eens voorkwam, was dat een cliënt ging ‘shoppen’. Hij vroeg bijvoorbeeld aan alle 14 begeleiders wanneer hij zijn ‘voedingsgeld’ kreeg. Nu zegt een begeleider die basisdienst heeft, dat de cliënt het aan een begeleider van zijn kernteam moet vragen. Hij kan hem dan ook vertellen dat iemand van zijn kernteam komende vrijdag dienst heeft.”

Rooster

Met de nieuwe werkaanpak hebben de begeleiders op doordeweekse dagen een vast rooster gekregen; alleen in de weekenden verschillen de roosters. Volgens begeleider en roosteraar

Team Woensel-Zuid 2 is verantwoordelijk voor 35 cliënten met een lvb en bijkomende (gedrags)problemen als verslaving, agressie en zelfmutilatie. De meeste van deze psychische problemen zijn het gevolg van autisme, hechtingsstoornissen of trauma’s opgelopen in de jeugd. Alle 35 cliënten hebben een Wlz-indicatie en wonen in een eigen appartement in een van de portiekwoningen in de Eindhovense wijk Woensel.

Team Woensel-Zuid 2 bestaat uit 14 begeleiders die allemaal basisdiensten draaien, maar daarnaast ook caseloaddiensten hebben vanuit de kernteams waarin ze werken. In hun rooster worden er per week een aantal vaste uren gereserveerd voor deze individuele ondersteuning van cliënten. Eén begeleider werkt in meerdere kernteams.

Een vast team per cliënt geeft meer rust in de ambulante ondersteuning

Susan, Ria en Sharona werken in kleine kernteams met daarin een paar begeleiders die verantwoordelijk zijn voor de zorg voor een cliënt

Susan Verstegen is het roosteren er eenvoudiger door geworden. “Elke week zijn er vaste basis- en caseloaddiensten. Alleen als er iemand ziek is, moet ik het rooster aanpassen. En caseloaddiensten veranderen wel eens, bijvoorbeeld omdat een cliënt er meer uren heeft bijgekregen. Dat moet elders worden gecompenseerd. Om hierin bewegingsvrijheid te hebben, rooster ik mensen altijd voor minder uren in dan ze hebben.”

Als een begeleider op vakantie gaat, zorgt deze zelf voor invallers voor haar caseloaddiensten. Dat is een bewuste keuze. Sharona: “Omdat ik mijn eigen invallers regel, kan ik begeleiders vragen die een klik hebben met mijn cliënt.”

Verrassingen

Door de nieuwe aanpak is er meer ruimte om een cliënt te ondersteunen en nabijheid te geven. Dat heeft effect op de cliënten. Eén cliënt is weer aan het werk gegaan, een ander lijkt zijn verslaving onder controle te krijgen.

Volgens Sharona kunnen ze ook sneller ingrijpen als een cliënt dreigt te escaleren. “Door het werken in een kernteam trek ik intensiever dan vroeger met bepaalde cliënten op. Ik leer ze beter kennen en voel een sterkere band. Daardoor zie ik incidenten eerder aankomen. Ik weet bijvoorbeeld dat een bepaalde cliënt moeilijk kan omgaan met invalkrachten. Als ik op het rooster van de volgende week zie dat er invalkrachten op staan, bespreek ik dat de vrijdag ervoor met hem zodat hij is voorbereid. Dit voorkomt dat de spanningen bij hem te hoog oplopen.”

Hoewel het bedoeld is voor de cliënten, is de nieuwe werkwijze ook voor de begeleiders een vooruitgang. Ria: “In de oude situatie moest je als begeleider soms iets doen met een cliënt met wie het niet klikte. Daardoor ontstonden er elke keer weer spanningen. Nu kan je als begeleider zeggen: ‘Wacht maar tot er iemand is van je kernteam. Zij zal je helpen.’ Dat is veel prettiger werken. Cliënten nemen dat nu ook eerder aan.”

De aanpak heeft ook een positief effect op het verloop. Sinds de start van de nieuwe werkwijze is de samenstelling van het team bijna hetzelfde gebleven. Dat is bijzonder in deze tijd. Susan: “Dat komt ook omdat we vaste roosters hebben. Dat is veel fijner dan de steeds wisselende werkdagen en diensten die we vroeger hadden.” |

Wil je meer weten over de nieuwe werkaanpak van team Woensel-Zuid 2, dan kun je contact opnemen met Ria Louwers via r.louwers@lunet.nl.

Ouderschapswens

Beste Carina, Ik sprak je verschillende keren over je kinderwens. Je wil graag een kindje. Mensen die jij kent willen dat niet.

Zij hebben tegen jou gezegd dat jij geen kindje kunt krijgen en opvoeden. Dat het waarschijnlijk weggehaald wordt na de geboorte. Je bent hier verdrietig, maar ook boos over. Ik merk dat ik ook een beetje verdrietig en boos ben. Het doet geen recht aan jouw wens en sluit niet aan bij de betekenis van jouw vragen.

Een kinderwens is een recht van mensen, ook van mensen met een verstandelijke beperking. Alle artsen die werken met mensen met een verstandelijke beperking hebben met elkaar afgesproken dat als er een kinderwens is, we dit ondersteunen en niet ontmoedigen of verbieden zoals in het verleden vaak is gebeurd. Jij moet alle mogelijkheden krijgen om zelf te bepalen of gezinsvorming haalbaar is. Daar hoort kennis bij over het krijgen en opvoeden van een kindje, kunnen oefenen, en dat je eerlijk te horen krijgt wat er wel en niet haalbaar is.

We hebben het samen met je begeleider, bij wie jij je veilig voelt, gehad over wat er allemaal voor nodig is om een goede ouder te zijn. Jij bent in je leven heel goed geworden in de praktische verzorging, maar er is nog veel te leren over ouderschap en omgaan met gevoelens van jezelf, van anderen en een kind. Daar heb je begeleiding in nodig. Door het verlies van je ouders ben je sneller volwassen geworden dan goed is voor een kind. Je hebt hen verzorgd, dat heb je goed gedaan. Maar jij mag nu ook hulp en verzorging van anderen krijgen en uitvinden wie je bent en wat jij wilt. Dat is ook nodig voordat je voor een eigen kindje kunt zorgen. Als het gaat over seksualiteit denk je negatief terug aan je voorlichting op school. Je zoekt dit nu zelf uit door grapjes te maken en het gewoon uit te proberen met je vriend. Dat gaat soms wel, maar vaak ook niet goed. Voordat je verdere stappen maakt in de seksualiteit en je ook keuzes maakt over voortplanting mag je meer leren over het ontdekken van je eigen lichaam, je eigen seksuele wensen en het aangeven van grenzen in de seksualiteit naar de ander.

Dit plan kun je zien als een weg waar allemaal afstandspaaltjes op staan. Elk paaltje is een stapje in richting van de toekomst. Elk stapje is nodig om naar een volgende stap te gaan. Je kunt dus geen stappen overslaan. Je kunt wel terug naar het begin.

De eerste stappen leer je over seksualiteit, intimiteit en relaties. De volgende stappen gaan over omgaan met de verdrietige dingen uit je verleden en zorgen voor jezelf.

De laatste stappen gaan over wat er nodig is voor ouderschap. Daarna ben je beter in staat om keuzes te maken over gezinsvorming. Daar gaan we het dan opnieuw over hebben. Succes Carina, ik hoor graag hoe het verder met je gaat. | Welmoed Visser orthopedagoog-seksuoloog NVVS SH

Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg

Lisa Hekman Fotografie Marijn

Spanning meten en verklaren

Kunnen we bewoners met moeilijk verstaanbaar gedrag beter begrijpen als we meer inzicht hebben in hun spanningsopbouw? Dat onderzoekt Philadelphia in een pilot met biosensoren in een slimme sok. Om zo hun gedrag beter te begrijpen. En mogelijk escalaties te voorkomen.

HHoe ga je om met een bewoner die soms ineens, ogenschijnlijk uit het niets, bijtgedrag vertoont? Dat vroegen begeleider Eline en haar collega’s zich af. Hun manager opperde om met de HUME van Mentech aan de slag te gaan.

Eline werkt al 19 jaar bij Philadelphia, waarvan 13 jaar op een locatie in de regio Groot-Veluwe. Hier is ze onderdeel van een enthousiast en betrokken team. Samen met haar collega’s begeleidt ze zes bewoners met moeilijk verstaanbaar gedrag. Waar-

Onze manager vertelde dat ze had gelezen over een slimme sok die het spanningsniveau van bewoners kan meten, waardoor je sneller kunt ingrijpen. Onze eerste reactie was matig enthousiast. We dachten: hoe kan een sok nou een betrouwbaar beeld geven? Toch zijn we het idee verder gaan onderzoeken. Een medewerker van Mentech, het bedrijf achter de slimme sok, legde ons uit hoe de techniek precies werkt. Daardoor zagen we het steeds meer zitten.”

Omdat Laura zelf niet in staat is om

te begeleiden en ze gesprekken hadden gevoerd met onze contactpersoon bij Mentech, gingen ze akkoord. Zo konden we eind mei/begin juni 2022 starten met de pilot.”

Tijdens de pilot met de HUME draagt de bewoner een slimme sok en/of een borstband. Beide bevatten

onder Laura*, een bewoner die regelmatig bijtgedrag laat zien. Soms zonder duidelijke aanleiding.

Eline: “Mijn collega’s en ik vroegen ons af: wat zien we over het hoofd?

toestemming te geven, gaat Eline in gesprek met haar ouders. “Zij moesten hier even goed over nadenken,” vertelt ze. “Nadat ik uitlegde dat de pilot ons kan helpen om Laura beter

Proef met sensoren die spanningen meten bij cliënten

Tekst

Fidder in opdracht van Philadelphia Zorg

Uit de app blijkt dat ze gespannen raakt van de prikkels tijdens de busrit

biosensoren die je hartslag en de hoeveelheid zweet op je huid meten. Deze gegevens worden geanalyseerd en weergegeven in een app. Eline: “De app werkt met een stoplichtsys-

teem. Groen is ontspannen, oranje is licht gespannen en als de app rood kleurt, is er sprake van een escalatie.”

Laura wil geen borstband dragen, maar de sok is geen probleem. Om

Van rood naar groen

Philadelphia startte april 2020 op vier locaties met onderzoek naar de HUME bij bewoners. Daarbij bekijken ze of biofeedback ingezet kan worden om mensen die zich moeilijk kunnen uiten een stem te geven. Bewoners dragen een slimme sok en/of borstband met sensoren. Deze meten de hartslag en de hoeveelheid zweet op de huid. Analyse van de gegevens moet inzicht geven in de spanningsopbouw bij bewoners, om zo trends te ontdekken en in het meest gunstige geval gedrag te voorspellen.

Het Zwaluwnest in Sneek is een van de locaties die meedoet aan de pilot. Coördinerend begeleider Hinke de Vries: “Ik hoorde voor het eerst over de pilot in een teamvergadering. Ik moest toen aan Jordy denken. De spanning kan bij hem snel oplopen. Soms met agressief gedrag als gevolg.”

Omdat Jordy zelf niet in staat is om hierover mee te denken, besprak Hinke de mogelijkheid om deel te nemen aan de pilot met zijn ouders en een gedragsdeskundige. “We legden Jordy uit dat dit een manier is om hem beter te begeleiden. En we maakten duidelijke afspraken. Jordy doet de sensoren ’s ochtends zelf om en voor hij

gaat slapen, gaan ze weer af.”

ervoor te zorgen dat Mentech de app goed kan instellen, maken Eline en haar collega’s de eerste weken veel meldingen. “Dat was even een investering,” zegt Eline. “We moesten steeds aangeven of ze ontspannen of gespannen was. Maar toen de app eenmaal goed was ingesteld en we aan de slag konden met het stoplichtsysteem werden we steeds enthousiaster.”

Spanning tijdens busrit

Uit de app blijkt dat Laura vooral gespannen raakt van de prikkels die ze krijgt tijdens de busrit van de woning naar de dagbesteding en terug. Eline: “Daar hebben we een ontwikkeldoel van gemaakt: hoe kunnen we haar

“In zijn begeleidingsplan staat dat we om de tien minuten even bij Jordy kijken om te beoordelen hoe hij erbij zit,” legt Hinke uit. “Dat vindt hij niet altijd fijn. Hij zegt weleens: ‘Laat me even!’ of ‘Ben je er nu alweer?’. Sinds hij de biosensoren draagt, kan ik in de app zien hoe het met hem gaat. Geeft de app groen aan? Dan is hij ontspannen. Ik loop dan wel even langs zijn kamer, maar zoek geen aansluiting met hem. Op die manier zit ik hem lang niet zo veel op de huid.”

Geeft de app oranje (licht gespannen) of rood (gespannen) aan? Dan zoekt Hinke juist wél aansluiting. “Als de spanning toeneemt, heeft Jordy nabijheid nodig,” licht Hinke toe. “Is hij echt heel gespannen? Dan ga ik vanuit rood begeleiden. Dat betekent dat ik hem korte opdrachten geef zodat hij in actie komt. Dat helpt hem om uit zijn hoofd te komen en weer rustig te worden.

Dat dit bij hem zo werkt, zie ik nu ook terug in de app. Hij gaat dan van rood naar groen.”

Dat ze Jordy nu wat vaker alleen kan laten, zorgt ervoor dat Hinke haar aandacht beter kan verdelen. “Bijvoorbeeld als hij oefeningen moet doen voor zijn rug,” vertelt ze.

“Hij heeft één oefening waarbij hij tien minuten op de grond ligt met zijn benen omhoog. Hij heeft dan een koptelefoon met muziek op. Ik vroeg me vaak af hoe het met zijn spanning gaat als ik bij hem wegloop. Nu zie ik in de app dat hij dan hartstikke ontspannen ligt. Dat is zo’n moment dat ik denk: yes! Ik weet nu dat hij ontspannen is, zonder dat ik de hele tijd in de buurt moet zijn. Hij heeft even een moment voor zichzelf en ik kan mijn tijd besteden aan andere bewoners.”

Hinke en haar collega’s zijn heel positief over de inzet van biosensoren. “Het is een manier om nog betere aansluiting te vinden met een bewoner. Om hem nog beter te kunnen ondersteunen en begeleiden.”

helpen om de spanning tijdens de busrit te verlagen?” Het antwoord blijkt simpel: ze geven Laura voortaan een tijdschrift mee om in te bladeren. “Dat werkt fantastisch,” vertelt Eline enthousiast. “We zien in de app dat ze veel minder gespannen is. Ook op de dagbesteding geven ze aan dat ze anders binnenkomt.”

Om de overgang nog minder stressvol te maken, laten de collega’s op de dagbesteding Laura bij binnenkomst eerst een filmpje kijken op haar iPad. Met een koptelefoon op. “Ook een succes,” vertelt Eline. “Ze is hierdoor meer ontspannen.”

Op tijd nabijheid bieden

Doordat ze in de app zien wanneer Laura ontspannen en gespannen is, kijken Eline en haar collega’s nu anders naar haar. “Voorheen hielden we vooral haar gezichtsuitdrukking in de gaten,” legt Eline uit. “Nu zien we dat haar hele lichaamshouding verandert als ze gespannen is.”

Ook weten ze nu dat het helpt om op tijd bij Laura te gaan zitten als de spanning toeneemt. Eline: “Als we

Dankzij de sok kunnen we soms een escalatie vo komen

aan haar zien dat ze onrustig wordt, bieden we haar nabijheid. Daarmee geven we haar een vertrouwd, veilig gevoel. Waardoor de spanning kan afnemen.”

Of het aantal bijtincidenten is verminderd door de HUME? “Dat durf ik niet te zeggen,” geeft Eline aan. “Er spelen verschillende factoren mee. Zoals een stabiel team. En duidelijke communicatie. Maar het helpt wel dat we haar nu eerder de juiste begeleiding geven. Dankzij de sok kunnen we soms een escalatie voorkomen.”

Ook de ouders van Laura zijn inmiddels overtuigd van de HUME. “Zij zijn heel positief,” vertelt Eline. “Ze zijn blij dat we dankzij de inzet van de sok samen een aantal doelen hebben bereikt.”

De pilot met Laura is inmiddels afgerond. Maar dat betekent niet dat Eline en haar collega’s klaar zijn met de HUME. “We hebben met onze contactpersoon bij Mentech afgesproken dat de gedragsdeskundige de inzet coördineert,” legt Eline uit. “Als wij een concrete vraag hebben waarbij de sok kan helpen, zorgt zij dat we weer kunnen starten. Ik heb al een bewoner in mijn hoofd. We zijn momenteel druk met andere dingen, maar als het weer rustiger is, hoop ik dat we met haar aan de slag kunnen.” |

* Biosensoren meten privacygevoelige informatie. Om de privacy van de bewoner te beschermen, wordt de locatie in dit artikel niet genoemd en is de naam Laura gefingeerd.

Minder dwang

Werken in de klinische, intensieve en forensische zorg is prachtig, maar ook hard en ingewikkeld door escalaties en onbegrepen gedrag. Het boek ‘De-escalatie en dwangreductie’ gaat in op alles wat je kunt doen om cliënten verder te helpen in en met hun leven.

Trainers en coaches Petra Schaftenaar en Minco Ruiter werkten jaren in de (forensische) psychiatrie en schreven samen dit praktijkboek. Hiermee willen ze professionals laten zien hoeveel er gedaan kan worden om dwang te voorkomen en waar de invloed van de professional daarbij vooral zit.

De-escalerende zorg betekent het voorkomen van dwang, maar als er toch dwang toegepast moet worden (en de auteurs zijn van mening dat dit in de huidige praktijk soms onvermijdelijk is), moet dit ook de-escalerend plaatsvinden. Het is volgens de auteurs belangrijk om te snappen waarom we onbedoeld toch vaak op een beheersmatige manier escalerend zijn, terwijl dat niet de intentie van ons werk is: “Pas als we weten hoe het werkt, kunnen we het anders gaan doen. En kunnen we ons realiseren dat wij als professional toch echt de sleutel hebben tot een ander, meer gewenst klimaat.”

In het boek is er aandacht voor een beproefde methode om escalatiepatronen te doorbreken: Nonviolent Resistance (NVR, geweldloos verzet). Deze methode wordt met name gebruikt in de zorg voor jeugd en kinderen. De methode legt de focus op het veranderen van het gedrag van de professionals.

Werken met deze methode vereist specifieke training en vervolgens bijhouden van de kennis en vaardigheden. NVR heeft twee doelstellingen:

Grenzen stellen en verzet tonen (in plaats van dwang als geweld);

De samenwerkingsrelatie herstellen (Ottenbros, 2019).

Dilemma’s bij de meldcode

Schaftenaar omschrijft deze aanpak als volgt: “We streven niet meer naar controle over de situatie. Wat we nu doen is er zelf uitstappen en de jongere ‘laten’. Zolang het veilig blijft voor de jongere laten we emoties en gevoelens de vrije loop en pakken we de situatie op een later moment weer op. We sparen onze energie voor positieve situaties en conflicten die er echt toe doen.”

Het boek biedt nog veel meer ideeën, methoden, randvoorwaarden en vaardigheden om de-escalerend te kunnen werken. En meer nog: de auteurs geven je het gevoel dat het ook echt anders kán. Dit boek verdient een aanbeveling. Het is geschreven voor alle professionals, van uitvoerend tot (behandel)verantwoordelijk op de werkvloer of in opleiding, die te maken hebben met conflicten, complexe situaties en escalaties, voornamelijk in de intensieve en forensische zorg. | AMK

De-escalatie en dwangreductie. Een praktijkboek voor de klinische intensieve en forensische zorg. Door: Petra Schaftenaar en Minco Ruiter. Uitgeverij: SWP.

Prijs € 27,00

Om zorgprofessionals te helpen bij het toepassen van de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling heeft Augeo Foundation een online gesprekshandreiking ontwikkeld. Aan de hand van animatievideo’s met herkenbare casussen kunnen zorgverleners met elkaar in gesprek gaan en reflecteren op dilemma’s bij (het melden van) onveilige thuissituaties. De handreiking is beschikbaar via Augeo.nl/def/meldcodegesprekshandreiking/

Mo van Philadelphia

Zorgorganisatie Philadelphia heeft Mo gelanceerd, een website voor en door mensen met een verstandelijke beperking. De site is bedoeld om cliënten minder afhankelijk van begeleiding te maken waar het gaat om informatievoorziening. Onderwerpen zoals ontmoeten, werken, muziek en leren worden op een begrijpelijke manier uitgelegd. Cliënten kunnen zelf ook content insturen voor de site en vragen stellen. Op het servicekantoor van Philadelphia Zorg in Amersfoort zit een speciale redactie. Vanaf deze dagbestedingslocatie en werkplek houdt de redactie de website bij, evenals de socials. Ook worden daar filmpjes gemaakt. Bekijk de website op mo-online.nl

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Gids voor bij de huisarts

Een bezoek aan de huisarts is voor mensen met een verstandelijke beperking vaak spannend. Ook kan de arts te weinig rekening houden met de beperking van zijn patient. Om een consult soepel te laten verlopen is de Goed Gesprek Gids ontwikkeld.

De Goed Gesprek Gids is ontwikkeld vanuit verschillende perspectieven, zodat alle betrokkenen bij zo’n consult ermee kunnen werken: cliënt, begeleider, zorgorganisatie, huisarts en arts VG. Voor cliënten is het raadzaam om bij het maken van een afspraak aan te geven dat ze een beperking hebben en dat ze graag wat extra tijd willen. En bij cliënten die niet alleen willen of kunnen gaan, is het belangrijk dat er een begeleider meegaat die de cliënt goed

kent. Ook voor artsen VG staan er tips in, onder meer over gegevensuitwisseling en heldere dossiervoering. |

De gids is ontwikkeld door Beroepsvereniging Professionals Sociaal Werk, KansPlus, Ieder(in), Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV), NVAVG, @Platform VG Brabant, V&VN (Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland) en Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland en te raadplegen via kansplus. nl, zoek op ‘Goed Gesprek Gids’.

Stappenplan voor meer zeggenschap

Het Landelijk Actieplan

Zeggenschap (LAZ) heeft

een visie opgesteld voor het versterken van zeggenschap van zorgprofessionals.

Wat betekent zeggenschap nou eigenlijk? Het houdt in dat je als zorgprofessional zelf kunt beslissen als het over je beroep gaat (beroepsontwikkeling en beroepsinhoud). Met zeggenschap krijg én neem je de kans om inspraak en invloed te hebben wanneer het jouw beroep raakt (beleidsparticipatie en beslissingsbevoegdheid). Met het stappenplan van de LAZ krijgen zorgprofessionals handvatten om samen met leidinggevenden en bestuurders aan de slag te gaan met zeggenschap binnen hun organisaties. In dit stappenplan zijn veertien interventies opgenomen die organisaties kunnen gebruiken. |

Kijk voor meer informatie over zeggenschap op zeggenschapindezorg.nl.

Ongewoon goed

Bij zorgorganisatie Ons Tweede Thuis is de podcastserieEen ongewoon goed gesprek te beluisteren. Podcastmaker Tamara Doves gaat in vijf afleveringen in gesprek met cliënten over de grote thema’s in het leven: familie, angst, vriendschap, taal en volwassen worden. Voor iedereen die wel houdt van een gesprek met een twist. Te vinden op je favoriete podcast-app of via de website onstweedethuis.nl.

Geef me de 5

In 2004 werd de methodiek ‘Geef me de 5’, die veel gebruikt wordt bij autisme, ontwikkeld door Colette de Bruin. Haar dochter Nienke en nicht Syntha zijn nu een podcastserie begonnen die ingaat op deze bekende methodiek.

Elke twee weken verschijnt er een nieuwe aflevering met een andere insteek. Ook vragen van luisteraars worden beantwoord. Je luistert deze podcast via Spotify, zoek op ‘Geef me de 5’.

Borderline

Filmmaker Allard Detiger had al jarenlang nauwelijks contact met zijn moeder die borderline heeft. Tot hij gebeld wordt door de politie, omdat zijn moeder zichzelf en haar huis verwaarloost, en de buren klagen. Hij besluit er een documentaire over te maken met de titel Puinhoop. Je ziet de worsteling van een zoon om onafhankelijk te zijn van een ouder die hem niet wil loslaten. Detiger raakt verstrikt in ruzies en trauma’s uit zijn jeugd. Hij wordt gedwongen kritisch naar zichzelf te kijken om tot acceptatie en liefde voor zijn moeder te kunnen komen.

Puinhoop is half mei uitgezonden op 2Doc.nl. Je kunt de docu daar ook terugkijken.

Klik 6 verschijnt 30 augustus en heeft als thema Werk

Verder in Klik

Medezeggenschap Zorgorganisatie richt bureau medezeggenschap in als dagbesteding voor en door cliënten // Teamdynamiek

Teamcoach over altijd maar beschikbaar moeten zijn en aan staan als begeleider // Bed & breakfast als werkplek // en de colums van de Dokter, Seksuoloog, Gedragsdeskundige en Persoonlijk

klikwijzer

advertentie

colofon

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

52e jaargang, nummer 5 grote foto omslag door Martine Sprangers bij het artikel op pagina 16 www.klik.org

Redactie

Tjitske Gijzen

Postbus 24028, 3502 MA Utrecht Telefoon 06-24207476

E-mail gijzen@prelum.nl

De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming.

Aan dit nummer werkten mee Mariët Ebbinge, Ruth Eppink, Anne-Marie Klaassen

Uitgave Prelum, uitgever Ben Adriaanse Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv,

www.colorscan.nl

Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782

Abonnementen

Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060

Mailen naar: klantenservice@klik.org

Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 24028, 3502 MA Utrecht

Klik Compleet € 184,50

Klik Online Only € 153,50

Klik Privé € 103,50

Klik Privé Online € 73,50 (ook voor studenten)

Klik Proef € 33,00

Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org.

*Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan schriftelijk of per mail tot drie maanden

voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden

Advertenties

Dock35 in Doetinchem

Frank Roosenbeek

Telefoon 0314-355830

E-mail frank@dock35media.nl

Kennispockets

Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 22, inclusief BTW en verzendkosten. Ook zijn er voordelige kennisbundels te bestellen. Kijk op www.klik.org/kennispockets

Thema’s

Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 13,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW.

Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg

Cursus adviesVakantie

Mieke Janssens

Trainingsbureau Concrete Coaching

Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda

T 06-21215815

E miekejanssens@concretecoaching.eu

I www.concretecoaching.eu

Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft praktijkgerichte workshops en teamtrainingen in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek.

“Robin helpt jou met het vinden van een vaste baan in de zorg. Ben jij klaar voor de start?”

Robin Zorg

Sanne van Houtert

T 088 201 3840

E s.vanhoutert@robinzorg.nl

Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,exclusief btw.

Eelke Verschuur

T 030 2844844

E info@eelkeverschuur.nl

I www.eelkeverschuur.nl

Neem contact op met Frank Roosenbeek

E frank@dock35media.nl

TFG, Tom Gravestein

T 0651786223

E gravestein@hetnet.nl

I www.contactcirkels.nl

•

De leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en timers, ADL hulpmiddelen, computer- en iPad-aanpassingen, kauwsieraden, Joyk poppen en meer.

T 0314-355830