| Mobiel snoezelen | Kun je vrijen leren? (winactie!) | Lotgenootje (winactie!)
30 Volgende Klik | Colofon
Thema: Ondersteunen met technologie
8
Snufjes die de zorg makkelijker maken
De opmars van technologie is overal zichtbaar, ook in de gehandicaptenzorg. Denk aan slimme beweegapps of aan kunstmatige intelligentie, die de administratieve druk kan verminderen. Bij PSW wordt dat momenteel getest. Technologie zit ook in slimme sokken, die spanning bij een cliënt kunnen meten. Zo kun je escalerend gedrag voorkomen. En studenten ontwikkelden een smart radio, waardoor Ellen nooit meer naar muziek hoeft te luisteren die ze niet leuk vindt.
“De instelling zit financieel in zwaar weer, maar ze hebben er iets op bedacht, of wij willen meehelpen, de papa’s en de mama’s.” Karin Bokhove, moeder van Kofi die een verstandelijke beperking en autisme heeft, schreef begin van de zomer in haar blog op Klik.org hoe zij de toenemende stroom aan brokstukken in de begeleiding opvangt, maar zich nu toch even excuseert.
Onder het mom van bezuinigingen, gestegen kosten door zzp’ers en vanuit de gedachte ‘we moet het toch samen doen’, komt er zo steeds meer druk op de mantelzorger. Natuurlijk wil familie helpen, maar structureel tekorten opvangen is iets anders. Dat kun je niet van hen verwachten.
Ook technologie, het thema van deze Klik, wordt vaak genoemd als uitweg bij het groeiende tekort aan handjes. Bij de verhalen in het thema komt alleen telkens terug dat technologie altijd een hulpmiddel is en de persoonlijke aandacht van begeleiders de kern van het vak is en nodig blijft.
Ondertussen lijkt er wel een tegenbeweging ontstaan als het gaat om de inzet van zzp’ers. Instellingen starten eigen regionale bemiddelingsbureaus voor zzp’ers, om hoge kosten van commerciële partijen te voorkomen. Nu nog samen een sterkere stem richting politiek maken, om ook betere voorwaarden voor de medewerkers voor elkaar te krijgen. | Tjitske Gijzen, redactie Klik
Onderzoek
Pestende collega’s
Pestgedrag van collega’s of leidinggevenden, daar had 31 procent van de werkenden in zorg en welzijn vorig jaar mee te maken, zo blijkt uit onderzoek van PGGM&CO en stichting IZZ
Het treiteren door collega’s of leidinggevenden raakt veel werknemers meer dan wanneer ze te maken hebben met ongewenst gedrag van cliënten. De impact is groot: 46 procent raakt van slag, 30 procent heeft mentale klachten en een vijfde van de respondenten overweegt een andere baan te zoeken. Ook zijn mensen die gepest worden door collega’s aanzienlijk minder fit.
Vaak melden mensen het pestgedrag niet, en van de mensen die dat wel doen, is 48 procent niet tevreden over de nazorg.
Naast pestgedrag komt ook verbale agressie door collega’s of leidinggevende relatief veel voor. Stichting Arbeidsmarkt Gehandicaptenzorg ontwikkelde een kosteloos project om interne agressie te voorkomen en te verminderen. |
Lees meer op Klik.org, zoek op ‘pesten’ en op arbeidsmarktgehandicaptenzorg.nl/ project/interne-agressie.
Begeleiders testen exoskelet
HULPMIDDEL IN DE STRIJD TEGEN RUGKLACHTEN
Bij de Overijsselse zorgorganisatie Frion hebben meerdere zorgmedewerkers een exoskelet geprobeerd tijdens hun diensten. Zo’n exoskelet ondersteunt vanuit de onderrug en als je veel vooroverleunt kan je er rugklachten mee voorkomen. De ervaringen zijn best positief, al is niet iedereen enthousiast.
Op de website van Frion staan de ervaringen beschreven van Wietske en Brian, die er allebei handigheid in hebben gekregen om het skelet om te doen. Zij voelen de voordelen van het werken met dit hulpmiddel.
Een exoskelet is een soort rugzak met veel riempjes die allemaal afgesteld moeten worden op het lichaam dat het draagt. Dat blijkt voor beide medewerkers geen probleem, ze doen dat in nog geen minuut.
Wietske draagt het skelet de hele werkdag, Brian doet dat alleen als hij cliënten helpt bij de dagelijkse verzorging. Wietske geeft aan dat ze door haar lengte heel vaak moet bukken. Het exoskelet dwingt haar om dit op de juiste manier te doen.
Volgens Frion zijn er ook collega’s afgehaakt, zij vonden het exoskelet niet prettig, of vonden dat ze het niet nodig hadden. Zij maakten bijvoorbeeld al veel gebruik van tilhulpen en in hoogte verstelbare bedden. Het lijkt erop dat medewerkers die nog geen rugklachten hebben, het exoskelet te veel gedoe vinden, vooral het afstellen van de riempjes. Zo’n soortgelijke ervaring had men ook bij zorgorganisatie Siza. Toen daar in 2018 zo’n 1,5 miljoen euro uit een spaarpot werd vrijgemaakt voor de realisatie van initiatieven om de werkdruk te verlagen, diende een teamleider op Het Dorp een verzoek in voor een exoskelet. En ook daar kwam na enige tijd de voorzichtige conclusie dat het de werkdruk en het ziekteverzuim vermindert van mensen met rugklachten. Medewerkers zonder die klachten vonden het aan- en uittrekken van het exoskelet te veel werk. |
Het exoskelet dwingt je om op de juiste manier te bukken
Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org
Cliënten genieten op hun eigen camping
Het creëren van een tijdelijke camping is in trek als activiteit deze zomer bij verschillende gehandicaptenorganisaties. Zo stond er op Cosis-locatie Beekdal in het Drentse Schoonebeek een week lang een festivalcamping en bij Sherpa in Baarn kunnen bewoners nog tot 5 september terecht op de Dagcamping.
Bij Cosis ontstonden de plannen voor de camping toen uit gesprekken bleek dat veel cliënten helemaal niet met vakantie konden. “We besloten het vakantiegevoel gewoon hiernaartoe te halen met camping De Jaknikker,” vertelt begeleider Patricia Wessels. Een week lang genoten zo’n 45 cliënten van een afwisselend programma in de buitenlucht. Dagelijks werd een nieuwe campingburgemeester aangesteld die de polsbandjes van de gasten controleerde, net als in een vakantieresort. Er werden kaarten geschreven voor thuis, spelletjes gedaan, er trad een zanger op en natuurlijk was er een talentenjacht. “ We hebben zoveel lol gehad,” zegt Carola.
In Baarn werd de Dagcamping van Sherpa voor het eerst gehouden in 2020 in woonwijk Eemeroord, toen bewoners vanwege
de coronapandemie al weinig buiten kwamen. Sindsdien komt de Dagcamping elk jaar terug. Groepen van Sherpa kunnen een dag reserveren waarop ze zich kunnen onderdompelen in het ultieme vakantiegevoel van de camping. Met een keukentje, sanitair en een tillift is deze plek van alle gemakken voorzien. |
Verlies
Rouwverwerking
Het Jessica Buitelaar Fonds heeft voor het eerst een subsidie van € 10.000 uitgekeerd. Dit gebeurde aan regiebegeleider Carla van Hilten van zorgorganisatie Reinaerde in Houten voor haar project over rouwverwerking bij cliënten met een verstandelijke beperking.
Carla wil bij begeleiders de basiskennis over rouw vergroten, zodat zij cliënten beter kunnen ondersteunen in het rouwproces. Ze volgde een opleiding tot rouw- en verliesbegeleider. Carla: “Rouw wordt vaak niet herkend bij mensen met een verstandelijke beperking. Voor mijn project heb ik een poster laten maken met de fases van rouw en heb ik 50 quotes over rouw verzameld, die uitnodigen tot een gesprek over het onderwerp. Tijdens een workshop aan teams reik ik de poster en de quotes uit.“ |
Lees meer op Klik.org, zoek op ‘Hilten’ en via cvhilten@reinaerde. nl en jessicabuitelaarfonds.nl.
Gebruik de zintuigen
De Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) presenteerde onlangs de uitkomsten van twee onderzoeksprojecten: Zichtbaar maken wat werkt, over contact maken zonder woorden, en In goeden doen, over het bevorderen van gezamenlijke morele reflectie. Zintuiglijke beleving speelde bij beide projecten een rol.
Voor Zichtbaar maken wat werkt gingen zorgverleners, verwanten en ervaringsdeskundigen van Dichterbij, Cello, Siza, Pluryn en Zozijn op zoek naar positieve ervaringen in de samenwerking. Hoe vaak vergeten we niet om stil te staan en echt contact te maken? Tijdens de presentatie konden aanwezigen ter plekke op diverse manieren ervaren hoe dat contact gemaakt kan worden, waaronder vanuit je gevoel, of met behulp van de pas ontwikkelde zintuigenkaart en levensverhaalkaart. In het Zintuigenlabo van de HAN zijn ook oefeningen ontwikkeld om te verbinden vanuit de zintuigen. Voor het project In goeden doen heeft het Zintuigenlabo ook veel werk verricht. Want een cliënt die niet goed kan praten, kan via de zintuigen toch aangeven hoe hij ergens over denkt. Ook zijn stem moet gehoord worden bij een gezamenlijk moreel beraad. |
In het onderzoek werkten ze met toegankelijke, zintuiglijke materialen, hier tijdens een sessie van het Zintuigenlabo
Lees de volledige artikelen over de onderzoeksprojecten van het lectoraat Ethiek van Verbinding met mensen met een Verstandelijke Beperking aan de HAN op Klik.org, zoek op ‘Zintuigenlabo’. Bekijk de eindproducten op han.nl/projecten/2021/in-goeden-doen/resultaten/ en op han.nl/projecten/2021/zichtbaar-maken-wat-werkt/.
Derk Wessels overleden
Hij stond bekend als begenadigd kunstenaar met zijn kleurrijke schilderijen van vreemde dierenfiguren en landschappen: Derk Wessels. Hij overleed 25 juli op 52-jarige leeftijd.
Derk was de eerste jongen met het syndroom van Down die naar een gewone kleuter- en basisschool ging.
In de loop der jaren sprak Klik geregeld met Derk en zijn ouders over Derks passie: tekenen, schilderen en lino’s maken. Dat deed hij tot enkele jaren terug bij Ateliers de Wijde Doelen van Reinaerde.
In 2015 won Derk de Special Award voor zijn kunst. En in 2018 werd hij tijdens de lintjesregen in Utrecht benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Zijn werk is onder meer te zien in Utrecht als streetart en in het Outsider Art Museum in de Hermitage in Amsterdam.
Foto Rob Huibers
klikactueel
België schrapt mbo-zorgopleiding
Een onderwijsvernieuwing in België heeft ervoor gezorgd dat leerlingen in het middelbaar beroepsonderwijs niet meer kunnen kiezen voor de opleiding jeugd- en gehandicaptenzorg. Die richting kun je alleen nog in het hoger onderwijs volgen.
Op de RHIZO Zorgkrachtschool in Kortrijk is de laatste lichting afgezwaaid. Na 43 jaar valt nu het doek voor de opleiding in Kortrijk, die zelfs weleens een leerlingenstop moest instellen, omdat er zoveel animo voor was. Er is weinig begrip voor deze hervorming, want de zorg heeft gewoon handjes nodig en gemotiveerd personeel. Jongeren die begeleider in de gehandicaptenzorg willen worden, moeten daarvoor naar het hoger onderwijs. Heel jammer, zo gaf docent Marleen Vandecapelle aan bij de VRT. Ze geeft al 26 jaar les aan de RHIZO Zorgkrachtschool. Volgens haar waren de mbo-leerlingen theoretisch misschien minder sterk dan die op het hoger onderwijs, maar ze stonden wel met hart en ziel in de zorg. |
ontvangenreacties
Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op X of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.
Wasbare inco
Op een proef met wasbaar incontinentiemateriaal als duurzaam alternatief van Heeren Loo Apeldoorn kwamen veel reacties:
“Terug bij af. Komen de mensen die dit verzonnen ook de luiers verschonen en wassen?” | Anja
“Tja of je de wasmachine aanzet of dat je het weggooit, het is allebei milieu-
belastend. En wat dacht je waar wasbaar ondergoed van gemaakt wordt?” |
Dieteke Bethlehem
“Lijkt me mooi. Er zijn wasserettes die dit aanbieden, dan hebben we er als zorgmedewerkers net zo weinig werk mee als het linnengoed. Als ik naga hoeveel afval dit zou schelen, hoe duurzaam het is.” | Marjolein
Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk?
Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org
Sinds 1991
Alle agressie en geweld voorkomen is een utopie! Wel kun je leren om agressie en geweld beter te hanteren...
Incompany traininingen alle vormen van Agressiepreventie Train de trainer opleidingen
Opvang en nazorg projecten, aanvraag externe vertrouwenspersoon
Hoe ondersteun je mensen met een verstandelijke beperking bij een zo fijn mogelijk leven? Bij het ouder worden, het opdoen van sociale contacten en het hebben van zeggenschap? In de Klik kennispockets is actuele praktijk- en onderzoekskennis uit de verstandelijk gehandicaptenzorg gebundeld per thema in prettig leesbare verhalen. Waarin begeleiders, onderzoekers en mensen met een verstandelijke beperking zelf vertellen wat hen vooruit helpt.
Bestel nu de kennispockets via:
www.klik.org/kennispockets
Tekst Mariët Ebbinge Fotografie PSW
AI ondersteunt begeleiders bij het opstellen van het ondersteuningsplan
Thema: Ondersteunen met technologie
Slimmer plannen schrijven
Als eerste gehandicaptenzorgorganisatie experimenteert PSW met de toepassing van kunstmatige intelligentie (artificial intelligence, AI). Met veelbelovende resultaten. AI kan de administratieve lasten in de organisatie verminderen.
Bianca Steeghs, manager Werk en Dagbesteding bij PSW, probeerde thuis een keer met haar telefoon de AI-tool ChatGPT uit. Zo ontdekte ze dat als ze in ChatGPT een vraag stelde over iemands wensen er
ken was binnen haar eigen organisatie. Ze kwam in contact met Mike van Rijswijk van The Innovation Playground. Hij nam de uitdaging aan en ging met haar vraag aan de slag: “Hoe kan AI helpen bij de tot-
De module helpt begeleiders op een snelle manier een deel van het ondersteuningsplan op te stellen
automatisch een tekst uitkwam die heel bruikbaar was voor een ondersteuningsplan. “Er kwamen zelfs doelen en begeleidingsafspraken uit.”
Bianca vroeg zich af of een soortgelijke toepassing ook niet te gebrui-
In het kort
PSW ontwikkelde samen met The Innovation Playground een AI-module waarmee een deel van het ondersteuningsplan van cliënten kan worden opgesteld.
Na een eerste testfase maken ze de module nu gebruikersvriendelijker.
Het belangrijkste voordeel is dat het de administratieve last vermindert.
standkoming van het ondersteuningsplan?”
Mike bouwde een eenvoudige module waarmee de begeleider, cliënt en/of zijn verwant kunnen werken. De basis voor deze module bestaat uit de 24 standaardvragen en alle mogelijke antwoorden erop die tijdens ondersteuningsplanbesprekingen aan de orde kunnen komen. Vragen die betrekking hebben op iemands wensen, gezondheid en ontwikkelmogelijkheden.
Op het innovatielab Tech-it van PSW is de module door cliënten getest. Begeleider Manon Hunnekens werd projectleider van het AI-expe-
riment. “Bij ons werken zeven cliënten, ‘de techneuten’, die allemaal iets hebben met ICT en technologie. Zij vonden het heel leuk om de module die Mike had gemaakt, uit te proberen.”
De resultaten van de test waren veelbelovend. Bianca: “Na beantwoording van de vragen ontstond er binnen 30 seconden een deel van een ondersteuningsplan. De module helpt dus begeleiders op een snelle manier een deel van het ondersteuningsplan op te stellen. Nu moeten ze immers alle vragen met de cliënt of zijn verwant doornemen en verwerken in het ondersteuningsplan.”
Bovendien kost het tijd om iets goed op te schrijven. “Dat vinden begeleiders vaak lastig. Door de toepassing van de AI-module hoeven ze dat straks niet meer te doen.”
Nieuwe ideeën
De module verbindt automatisch SMART-doelen aan de wensen of ontwikkelbehoeften van een persoon. Doelen die specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden zijn. “Ook dat betekent tijdwinst. Met het bedenken van SMART-doelen hebben begeleiders soms een beetje moeite.”
Manon geeft als voorbeeld iemand die als wens heeft dat hij graag wil leren zwemmen in de zee bij Ibiza. “Met behulp van de AI-module kwam daar een stappenplan (de doelen) uit. De persoon kon eerst leren zwemmen in het zwembad onder leiding van een zweminstructeur. De volgende stap was zwemmen in open water. Et cetera.”
Uit het voorbeeld blijkt nog een voordeel die de toepassing van AI kan hebben. Manon: “Het brengt begeleiders op nieuwe, creatieve ideeën.”
Natuurlijk ‘bedenkt’ het systeem ook wel eens doelen die niet haalbaar zijn, zo bleek uit het testen. Bianca: “Daarom blijft een begeleider altijd belangrijk. Hij of zij moet de ondersteuningsplannen die AI opstelt altijd goed doornemen met de cliënt en eventueel zijn verwanten en waar nodig aanpassen.”
Leuker en makkelijker
Na de eerste testfase breekt nu een tweede fase aan. Mike: “We hebben de module ook getest bij zogenoemde zorgambassadeurs, onder wie drie begeleiders. Uit die testen bleek dat de module te technisch was.”
Bianca vult aan: “Als we willen dat begeleiders én cliënten er enthousiast over zijn, dan moet het leuker en makkelijker van opzet zijn. Anders gaan begeleiders het niet gebruiken.”
Ook is het van belang om begeleiders ‘mee te nemen in het proces’. Manon: “Begeleiders zijn soms best wantrouwend ten opzichte van technologie. Wanneer medewerkers de voordelen ervaren en zien wat AI kan bijdragen, raken ze vaak enthousiast. Ze zijn verbaasd over wat je er allemaal mee kan.”
PSW nam, geholpen door The Innovation Playground, als eerste gehandicaptenzorgorganisatie het initiatief om een AI-module te ontwikkelen.
Bianca: “We willen dat de hele gehandicaptenzorg hier profijt van heeft. Ik nodig graag andere organi-
saties uit om in deze fase met ons mee te doen en de module verder te ontwikkelen.”
Aan de ontwikkeling van de AI-module zitten nog wel wat haken en ogen. Niet alles mag volgens de (Europese) wet- en regelgeving. Mike: “Zo mogen er geen NAW-gegevens in de gegenereerde bestanden staan. Dat hebben we al opgelost. Maar er zijn meer regels rond de privacy waar we rekening mee moeten houden.”
Al met al is het nog zoeken naar de juiste vorm voor de module voor het maken van een deel van het ondersteuningsplan. Maar dat staat andere toepassingen niet in de weg. Volgens Bianca is PSW daar ook mee bezig.
“Sommige dagbestedingslocaties hebben te maken met de onverwachte afwezigheid van cliënten. We willen met AI kunnen voorspellen hoeveel cliënten er komen per dag. Dan kun je daar het aantal medewerkers op afstemmen. We nemen dingen als weersinvloeden, busstakingen, griepperiodes, en dergelijke, hierin mee.”
Risico’s
De gehandicaptenzorg lijkt met de introductie van AI aan het begin van een nieuw tijdperk te staan: AI zal vaker gebruikt gaan worden in deze sector, zo denken de geïnterviewden. Het is een goede ontwikkeling, al moet je wel rekening blijven houden met de risico’s, aldus Manon. “Er zijn risico’s met betrekking tot de privacy, maar
ook op andere gebieden. Je moet bijvoorbeeld nooit helemaal vertrouwen op door AI gegenereerde teksten.
Soms zitten er vooroordelen in de teksten verborgen, bijvoorbeeld over mensen met bepaalde beperkingen. Je moet de teksten dus goed nalezen.”
Ze denken niet dat AI op den duur zorgprofessionals zal vervangen.
Mike: “Professionals, zoals begeleiders, zullen altijd nodig zijn in de gehandicaptenzorg om cliënten te ondersteunen. Die persoonlijke aandacht blijft de kern van het vak.”
Waar AI vooral voor kan zorgen is voor meer efficiency. Bianca: “Door toedoen van AI gaan de administratieve lasten omlaag. Dan krijgen begeleiders weer tijd om te doen wat de bedoeling is: goede zorg geven aan cliënten.” |
Wil je meer weten over dit project? Of eraan meedoen? Mail dan naar Manon Hunnekens: m.hunnekens@psw.nl
AI: Wat is dat?
ChatGPT is een vorm van artificial intelligence (AI) oftewel kunstmatige intelligentie. Volgens ChatGPT zelf staat AI voor “het creëren van machines die kunnen denken en handelen als menselijke intelligentie. Deze machines worden geprogrammeerd om taken uit te voeren die normaal gesproken menselijke intelligentie vereisen, zoals leren, problemen oplossen en beslissingen nemen.”
Zie ook openai.com/chatgpt
Cliënten testen in het innovatielab van PSW de module die helpt bij het maken van het ondersteuningsplan. De paarse krokodil is het logo en startscherm
Tekst Arnold Otten Fotografie Loraine Bodewes
Thema: Ondersteunen met technologie
Een innovatie helpt om spanning te signaleren
Spanning meten
Spanning in je lijf. Vaak voelen we het aankomen. Tijd voor wat rust, even wandelen, ontspanning. Maar wat nou als je niet weet dat die spanning zich in je lijf aan het ophopen is?
Tiara (20) woont in locatie Het Rijtven van zorgorganisatie ORO in Deurne. Een vrolijke meid die helemaal op haar plek is. Toch zijn er nog momenten op een dag dat het mis of bijna mis gaat. Dan is Tiara de controle kwijt, wordt ze onrustig en kan ze flink overprikkeld raken. “Dan kan ze het niet meer overzien”, zegt moeder Fabienne op de vrolijk ingerichte kamer van een van de huizen aan Het Gebint. “Dan heeft ze te veel prikkels gekregen.”
Zorgcoördinator Esther Hornman herkent het beeld. “Mede door goede medicatie komen deze problemen steeds minder voor. Toch was het voor haar met name soms nog moeilijk om na de dagbesteding het ‘emmertje’ van die dag te legen. Ze kwam niet tot rust, waardoor ook de overgang naar het eten moeilijk werd.”
Esther en haar collega’s proberen al geruime tijd om het gedrag van Tiara beter in beeld te krijgen, als ze de vraag krijgt of ze mee wil werken aan het testen van een nieuw apparaat. ORO is namelijk lid van een regionale projectgroep waarbij er met dit apparaat, de HUME, oplopende spanning bij cliënten wordt gemeten. De eerste ervaringen zijn veelbelovend.
Esther: “De HUME is een spanningsmeter. Het werkt met sensoren die in een sok zitten. De meetgegevens van die sok gaan via een klein kastje naar een telefoon die de cliënt bij zich draagt. Van daaruit komen de gegevens op onze groepstelefoon. Zo kunnen we ieder moment zien hoe het spanningspatroon zich ontwikkelt, en tijdig in actie komen als we zien dat de spanning toeneemt.”
De HUME maakt dat spanningspatroon zichtbaar door het zweet, de
Bij mensen met een verstandelijke beperking is het soms moeilijk die momenten te ‘lezen’. Of ze vinden het lastig om aan te geven waar die spanning vandaan komt. Op diverse plekken in de gehandicaptenzorg wordt er ervaring opgedaan met technologie die helpt om oplopende spanning te signaleren. De HUME is een spanningsmeter die werkt met sensoren die in
warmte en de hartslag te meten. “Toen Tiara de sok ging dragen, zagen we dat de spanning verhoogde als ze thuis kwam en dat die ook de rest van de avond hoog bleef.”
Afschakelen
In overleg met onder andere de gedragsdeskundige werd besloten om een interventie te plegen. Na de dagbesteding zou Tiara de kans krijgen om ‘af te schakelen’ in de snoezelruimte van de woning. “Al snel zagen we in de meetgegevens dat de spanning op dat moment afnam. Tiara kwam meer ontspannen aan de eettafel en ook de avonden verliepen veel makkelijker.”
Omdat Tiara op een andere dag relatief veel activiteiten na elkaar had, werden de meetgegevens van die dag ook grondig bekeken. Fabienne: “Tiara gaat dan paardrijden en heeft daarna meteen een Shantala-massage. We hadden het gevoel dat dat alles bij elkaar ook veel voor haar was, maar de gegevens lieten een heel ander beeld zien; een rustig en ontspannen beeld.” Esther: “Dat is fijn om te weten. Aan dat dagprogramma hoeven we dus niets te veranderen. Dat vindt ze leuk en het brengt geen extra spanning.”
Moeder Fabienne, Tiara en zorgcoördinator Esther
De HUME, die nog volop in ontwikkeling is, kan volgens Esther een bijdrage leveren aan het ‘lezen’ van moeilijk te begrijpen gedrag. Inmiddels gebruikt een andere bewoner op de locatie ook de HUME. “Als je de vaste momenten van opbouwende spanning in beeld hebt, naast je eigen observaties uiteraard, kun je de zorg beter inrichten en crises voorkomen. Ook zie je sneller wat het effect is van de interventies die je pleegt. Helpen ze of juist helemaal niet? Die gerichte informatie is fijn voor het personeel, maar vooral voor de cliënt. Ik denk dat, zeker als er meer data beschikbaar komen en de metingen daardoor nog verder verfijnd worden, dit een mooi en innovatief hulpmiddel kan zijn waar we veel plezier aan beleven. Bij Tiara heeft het ons al prima geholpen.” |
Bij ORO zijn er inmiddels vijf HUME’s in omloop. Meer informatie over hun ervaringen via Rick Hoevenaars van het Kernteam Innovatie, rhoevenaars@oro.nl
In het kort
Een sensor in een sok helpt om verhoogde spanning bij cliënten te signaleren. Door de momenten waarop de spanning oploopt beter in beeld te krijgen, kun je daarop de zorg aanpassen.
Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.
Meten wat je niet goed ziet
Het begeleiden van Kees brengt in het dagelijks leven de nodige uitdagingen met zich mee. Kees is een jongvolwassen en sterke man met een matige verstandelijke beperking. Hij praat niet zo veel, maar kan wel op andere manieren laten blijken als er iets gebeurt dat hij niet leuk vindt. Dan wordt hij ontzettend boos.
Voor begeleiders komt een boze bui van Kees vaak onverwachts. Soms gebeurt dit wel een paar keer per week. Hij schreeuwt en slaat dan naar anderen of naar voorwerpen. Zijn boze buien duren best lang en zijn voor begeleiders een uitdaging.
Omdat het zo plotseling begint, kunnen we het niet goed voor zijn, waardoor zijn gedrag snel heftig wordt. We krijgen onvoldoende zicht op wat er nu precies bij hem gebeurt.
We besluiten bij Kees een slimme sok te proberen. Deze sok meet zijn pols, hartslag en activiteiten. De gegevens komen in een app die bij begeleiders op de telefoon staat. De app geeft een seintje als er sprake is van toenemende activiteit. Bedenk daarbij wel dat niet alleen spanning, maar ook andere zaken een melding kunnen veroorzaken. Als Kees bijvoorbeeld flink sport of wandelt, lopen de metingen ook op. Kees draagt de sok nu een tijdje en uit de metingen merken de begeleiders dat Kees een aantal keer per week spanning opbouwt. De app geeft dan vrij snel een signaal. Ook zien we dat die spanningsopbouw erg rap gaat. Daarmee kunnen we nog steeds niet altijd voorkomen dat het misgaat, maar begeleiders kunnen wel vaker eerder ingrijpen.
Zo helpt het Kees om met een begeleider naar een rustige ruimte te gaan om zo de spanning te laten zakken. Daarmee is de sok dus een fijn hulpmiddel voor hem.
Natuurlijk betekent dat niet dat de begeleiders alleen maar op een app hoeven te kijken in plaats van naar Kees zelf.
Niet voor iedereen is de sok geschikt. Naast een sok bestaat er eventueel ook een band om de borst om dezelfde dingen te meten. Maar bij beide geldt natuurlijk wel dat de cliënt de hulpmiddelen om moet laten.
Op zowel de sok als de borstband zit een kleine sensor. Cliënten die weinig verdragen op hun huid zullen bijvoorbeeld moeite hebben met de sensor of de materialen zelf. Ook bij bijvoorbeeld hoge orthopedische schoenen lukt een sok niet.
Op dit moment zie ik dat de slimme sokken en de borstband vaker ingezet worden bij cliënten. Bij een deel geeft het belangrijke inzichten, bij anderen onvoldoende of doen cliënten ze zelf af. Het kan een mooi hulpmiddel zijn als de cliënt het dus verdraagt en als de begeleiders het echt als een hulpmiddel zien in plaats van de vervanging van je klinische blik.
Tekst Mariët Ebbinge Fotografie
Thema: Ondersteunen met technologie
Ellen bedient zelf haar radio
Voor de ontwikkeling van technologische oplossingen die aansluiten bij mensen met een beperking is het nodig dat zorgorganisaties, bedrijven en onderwijs samenwerken. Dit gebeurt bij Health Hub Roden in Drenthe, waar inmiddels verschillende praktische oplossingen voor cliënten zijn bedacht. Zo ontwikkelden twee stagiaires van de Health Hub een radio voor een vrouw met een ernstige verstandelijke beperking die ze zelf kan bedienen.
In de Health Hub Roden zoeken studenten uit het mbo, hbo en wo samen met ondernemers naar technische oplossingen voor de zorg.
Onderzoekers en studenten houden zich bijvoorbeeld bezig met het ontwikkelen van betaalbare exoskeletten tot koffiekopjes met extra grip.
Bij de Health Hub kwam een verzoek binnen. Konden ze een radio maken voor de dochter van de aanvrager, een inmiddels 42-jarige vrouw met een ernstige verstandelijke beperking?
Frustratie
Ellen had al een radio. Die radio stond in de woonkamer van haar woonvoorziening van zorgorganisatie De Zijlen. Ellen kon zelf de radio aan- en uitzetten. Maar ze kon niet zelf de juiste zender zoeken. Hierdoor moest ze tot haar frustratie vaak luisteren naar muziek die ze op dat moment niet wilde horen.
De vraag van vader Gerrie werd opgepakt door Sven Jager (24), destijds stagiair bij de Health Hub. Sven volgt de hbo-opleiding Industrieel Product Ontwerpen aan de Hanzehogeschool in Groningen en zit inmiddels in zijn laatste jaar.
“Ik begon met een onderzoek naar de behoefte van Ellen. Ik ging in gesprek met Gerrie, maar ook met haar persoonlijk begeleider, Ingeborg. Daar rolde een programma van eisen uit.”
De belangrijkste eis was dat er een radio zou komen, waarbij Ellen zelf aan de knoppen zat. Die radio moest makkelijk te bedienen zijn. En ook moest de radio tegen een stootje kunnen.
Sven: “Ingeborg kwam al gauw met het idee om voor de herkenbaarheid
knoppen te gebruiken in de vorm van een driehoekje, een rondje en een vierkantje. Dat kende Ellen van de blokkenstoof, een spel waarbij een kind een voorwerp in het gat met dezelfde vorm moet stoppen.”
Om de radio heel te houden, bedacht Gerrie een tafeltje waaraan de radio zou kunnen worden gemonteerd. Verder wilde Ellens vader een visueel effect toevoegen aan de radio. Sven: “Foto’s in de radio verwerken bleek lastig en gaf bovendien te veel prikkels. Wel maakten we lampjes op de knoppen, die een gekleurd licht geven als je erop drukt.”
Student Sven: ‘Het is fijn om iemand met jouw ontwerp verder te helpen’
Studenten ontwikkelen met ouders en begeleiders producten voor cliënten
Programmeren
Alle eisen bracht Sven samen in een ontwerp. Om de radio te programmeren, vroeg Svens stagebegeleider stagiair Stephen Wouda (20) erbij. Stephen doet een versneld driejarig traject mbo Software Development aan het Alfa-college in Groningen. Een opleiding die normaal vier jaar duurt.
Stephens expertise was nodig. Hij moest de radio zodanig programmeren dat Ellen bij een druk op een van de knoppen de muziek krijgt die ze verwacht. Stephen: “De radio werd een soort jukebox. Een druk op de ronde knop levert klassieke muziek op. Een druk op de vierkante knop
In het kort
Stagiaires van Health Hub Roden ontwikkelden een aangepaste radio voor Ellen, een vrouw met een ernstige verstandelijke beperking.
Sven en Stephen pasten hun kennis – industrieel ontwerpen en programmeren – toe.
Door drie eenvoudige knoppen met verschillende muzieksoorten eronder is Ellen nu in staat om naar muziek te luisteren die ze zelf wil horen.
zorgt voor popmuziek. En onder de driehoekige knop zit Kinderen voor kinderen. Deze muziek kan een begeleider ook aanpassen.”
Stephen stelde ook een pauzeknop in. “Als Ellen op deze knop drukt en hem later weer opnieuw indrukt om hem aan te doen, gaat de muziek verder waar zij gebleven is. Het is dus geen radio die achter elkaar nummers laat horen.”
Ook maakte Stephen de radio zo dat deze na elk nummer vanzelf ophoudt met spelen. “Hierdoor moet Ellen zelf elke keer weer de radio aanzetten. Dat zorgt ervoor dat ze meer beweegt.”
Prototype
Na een tijdje was het prototype van de radio klaar. De radio werd een week bij Ellen achtergelaten, die er naar hartenlust muziek mee kon afspelen. Stephen: “Het was een succes. Toen we het prototype weer ophaalden, lieten we een verdrietige Ellen achter.”
De volgende stap was om van het prototype een echte radio te maken. Stephen: “Hiervoor gebruikten we een andere minicomputer. Dit deden we omdat we wilden dat hij betaalbaar is, zodat ook andere mensen met een verstandelijke beperking de radio kunnen aanschaffen.”
Tot haar frustratie moest ze vaak luisteren naar muziek die ze niet wilde h en
De radio is 3D-geprint. Sven: “Dat ging niet zo makkelijk. We waren er tot de avond vóór de presentatie op de woonvoorziening van Ellen mee bezig.”
Succes
Uiteindelijk is het gelukt en Ellen is heel blij met haar radio. En ook haar medebewoners hebben er plezier van en gebruiken de radio. Stephen: “Dat wilde Gerrie graag. De radio moest niet alleen voor Ellen zijn.”
Ondertussen komen bij de Health Hub aanvragen binnen van mensen die de radio ook graag willen aanschaffen. Door de techniek van 3D-printen zijn ze vrij makkelijk te produceren.
Sven en Stephen kijken terug op een vruchtbaar traject, waar ze veel van hebben geleerd. Sven: “Het is fijn om te ontwerpen met betekenis. Als je met jouw ontwerp iemand verder kunt helpen.” Stephen vult aan: “We hebben Ellen gelukkig gemaakt met de radio. En daarmee ook haar vader. Dat is heel motiverend voor een ontwerper.” |
Bij Health Hub Roden werken werknemers, scholieren en studenten aan technologische oplossingen van vraagstukken uit de zorg. Meer informatie via www.health-hub.eu
Ellen met haar ouders en de radio die speciaal voor haar werd gemaakt
Tekst Rinus van der Schoof, Caroline Doorenbosch & Thiro van Zijl Fotografie
Thema: Ondersteunen met technologie
Onderzoek TIME2Play naar digitale hulp om cliënten te laten bewegen
Digitale hulp bij bewegen
Hoe kan technologie mensen met een verstandelijke beperking motiveren om meer te bewegen in het dagelijks leven? Het onderzoeksprogramma TIME2Play van het lectoraat Technologie voor Inclusief Bewegen en Sport van de Haagse Hogeschool bundelt initiatieven die dat op een speelse en uitdagende manier doen, van beweeg-digiboards tot apps.
Platform ABCDate brengt mensen in contact en in beweging, zoals bij dit Lentefestival
In de afgelopen jaren is er steeds meer bewijs verzameld voor de effectieve inzet van digitale hulpjes, zoals smartphone-gebaseerde herinneringen en digitale visuele instructies, om mensen met een verstandelijke beperking meer in beweging te krijgen. Het lectoraat Technologie voor Inclusief Bewegen en Sport van de Haagse Hogeschool inventariseert welke technologieën er voor bewegingsstimulering van mensen met een verstandelijke beperking er nu zijn en worden ingezet. Hiervoor zijn verschillende groepsinterviews met mensen met een licht verstandelijke beperking afgenomen. De onderzoekers ontdekten dat er nu al veel technologie beschikbaar is. Laagdrempelige toepassingen die ze tegenkwamen zijn onder andere smartphone-apps en programma’s of wearables die spelenderwijs uitdagen
om meer te bewegen, zoals VR-brillen, fietslabyrinten, beweegstok Moofie, Praxfit, activiteitentrackers zoals Fitbitts of Apple Watch, en bijvoorbeeld apps als Geocaching of Pokemon GO. Niet duidelijk is hoe deze toepassingen effectief worden gebruikt. Volgens de onderzoekers kunnen deze zo nodig met hulp van begeleiders en familie nog meer in het dagelijks leven worden ingezet. Daarbij is het nodig om te beseffen dat technologie alleen mensen niet in beweging krijgt, het is altijd een hulpmiddel ter ondersteuning of motivatie.
Neem Anna, een jonge vrouw met een verstandelijke beperking. Dankzij een speciale bewegingsapp (ommetje) op haar tablet, wordt ze aangemoedigd om dagelijks een wandeling te maken in het park vlak bij huis. Met behulp van visuele aanwijzingen en beloningen, zoals trofeeën en games, kan Anna zelfstandig haar wandelroute volgen, wat haar fysiek actiever maakt en haar gevoel van eigenwaarde vergroot.
Het platform ABCDate van Leer Zelf Online is een andere interventie die de onderzoeksgroep als voorbeeld noemt. Samen met Thiro Training en ervaringsdeskundigen hebben zij een beweegaanbod opgezet, getest door
niet-sporters: de beweegactiviteiten van Fit met Steffie. Deze vinden plaats op diverse locaties, zoals beweegavonden en -festivals, maar ook online. Om te bepalen welke beweeginterventies geschikt zijn voor de deelnemers, is beweegtoets de Fitzoeker ontwikkeld. Bezoekers kunnen daarmee op het online platform aangeven wat voor soort beweegoefeningen ze willen doen, waar ze dit willen doen (op locatie of online) en of ze daarbij een maatje zoeken.
De onderzoekers van het lectoraat merken dat er vanuit het werkveld sterk behoefte is aan dit soort technologische oplossingen om mensen in beweging te krijgen en gaan verder met hun verkenning om mensen met een verstandelijke beperking net zoveel kansen te geven om te bewegen als mensen zonder een beperking. |
Door Rinus van der Schoof & Caroline Doorenbosch (onderzoekers lectoraat Technologie voor Inclusief Bewegen en Sport, Haagse Hogeschool) en Thiro van Zijl (eigenaar Thiro Training). Lees meer op dehaagsehogeschool.nl/onderzoek/ lectoraten/technologie-voor-inclusiefbewegen-en-sport/time2play Fit met Steffie wordt meegeleverd in het totaalpakket van ABCDate en ABCMaatje. Het volgende beweegfestival is op 21 september in Den Haag, zie abcdate.nl/ fitfiesta
In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking
Ik denk dat het menselijk contact in de zorg altijd zal blijven, maar dat technologie zoals Artificial Intelligence (AI) wel kan zorgen dat we onze zorgtaken anders in kunnen vullen. Hoe dat mogelijk werkt, zien we in de casus van Kim. Kim is een dame van 42 jaar met het syndroom van Down. Ze heeft een matig verstandelijke beperking en kan niet goed lezen en schrijven. Ze woont op een woonlocatie in de wijk en werkt in een supermarkt in de buurt. Hier houdt ze zich bezig met vakken vullen, werken in de bakkerij en helpt ze klanten in de winkel.
Kim draagt een nieuw soort smartwatch die haar vertelt wanneer het tijd is om haar medicatie in te nemen en wat ze op welk moment op de dag kan gaan doen. Hierbij bekijkt ze zelf per activiteit plaatjes of een filmpje met instructies. Het dagprogramma van Kim past zich met AI ook automatisch aan op haar stressniveau en aankunnen van dat moment. Het lukt Kim daarmee om haar werk redelijk zelfstandig te doen. Gelukkig heeft ze ook een fijne werkbegeleidster die ze om hulp kan vragen als ze het even niet meer weet. Ze heeft hiervoor een ‘begeleiderknopje’ op haar smartwatch en de begeleidster ziet dan gelijk waar Kim op dat moment is.
gedrags
Slimme snufjes
Illustratie Josje van Koppen
In de zorg moeten we hetzelfde werk gaan doen met minder geld en minder mensen. Technologie wordt daarom belangrijker. Dit schuurt met ons zorghart, want cliënten kunnen toch niet zonder menselijk contact?
Kim is niet verkeersveilig, maar heeft een zelfrijdende fiets die in het verkeer de omgeving scant en hierop anticipeert. Zo weet de fiets waar medeweggebruikers zich bevinden, wanneer het verkeerslicht op rood of groen springt en helpt hij op tijd te remmen. Zo kan Kim
toch zelfstandig deelnemen aan het verkeer.
Thuis kan Kim overschakelen naar het ‘thuisprogramma’ op haar smartwatch, aangepast op haar stressniveau en aankunnen. Haar horloge vertelt of er die avond nog bijzonderheden zijn. Zo heeft Kim die avond kookdienst samen met
buurvrouw en kookvrijwilliger Jannie. Kim vindt het fijn om samen met Jannie te koken, want ze maken samen leuke recepten uit Kims eigen digikookboek. De begeleiding heeft hierdoor meer tijd voor de andere bewoners.
Ook de andere bewoners hebben een ‘begeleiderknopje’ op hun smartwatch. Als de begeleider niet gelijk tijd heeft, krijgen ze op hun horloge een ‘wachtactiviteit’ aangeboden.
De begeleiding heeft een rapportageknopje op de smartwatch zitten, waarmee ze kort rapportagepunten inspreken die gelijk in het Elektronisch Cliënten Dossier (ECD) worden verwerkt. Dat scheelt veel administratieve tijd, waardoor er meer tijd over is voor een avondwandeling of een spelletje met de bewoners.
Kim heeft slaapapneu. Ze heeft hiervoor een implantaat in haar tong zitten dat signaleert wanneer haar tong te ver achter in haar keel zakt. Door dan een trilletje af te geven, trekt Kim haar tong onbewust weer in of verandert ze van lighouding. Kim slaapt hierdoor beter, heeft geen last meer van hoofdpijn in de ochtend en meer energie overdag. Ik zie wel mogelijkheden voor de toekomst, dus ontwikkelaars: kom maar door met die nieuwe zorgtechnologie. | Janine Breukelman, GZ-psycholoog, gedragsdeskundige
fotoreportage
Tekst
& Fotografie Mariet Ebbinge & Eigen foto’s
Gasten gaan voor
Op een kleinschalige camping in de bossen bij Arnhem werken zes mensen met een verstandelijke beperking. Zij hebben allemaal hun eigen taken. Dingen die ze goed blijken te kunnen. “Ze kunnen veel meer dan vaak wordt aangenomen.”
Op een dinsdagmorgen meld ik mij bij de receptie van minicamping Kooningsveld, om een nachtje te verblijven op deze deels door mensen met een beperking gedreven camping. Bij de receptie veegt medewerker Rinke (61) de vloer aan. Hij reageert niet op mijn ‘Goedemorgen’, maar is verzonken in zijn eigen wereldje.
Gelukkig komt een andere medewerker, Romana (35), naar de receptie toegesneld. Ze was aan de lunch, maar “gasten gaan voor.” Heel vakkundig helpt ze de nieuwe gast. “Heeft u gereserveerd? Op welke naam? Wilt u contant betalen of met pin?” Het verloopt allemaal gesmeerd.
Nadat ik heb betaald, geeft Ro-
Mensen met een beperking werken op een camping
‘Naar links begint het wandelpad en hier zijn de badhokken’
mana heel professioneel een rondleiding: “Hier naar links begint het wandelpad. Je moet aan het eind door het klaphek. En hier zijn de badhokken voor de dames, daar voor de heren.”
Ze laat zien dat zowel de dames als de heren beschikken over een ruime invalidetoilet, een tweede toilet, wastafels en twee douches.
“Je kunt hier douchen zonder muntjes.”
Ook de keuken, die tevens dienst doet als pauzeplek van de medewerkers en hun begeleider, wordt getoond. Romana laat de oven, koelkast en vriezer zien die door de gasten kunnen worden gebruikt. En ze wijst op het cijferslot naast de deur. “Als de keuken dicht is, kun je
hier de pincode intoetsen. Dat is onze postcode.”
Vervolgens gaat ze naar de plek waar ik mijn tent kan opzetten. Het is nummer 15, een plek met een eigen picknicktafel die onder een afdak staat. Dat is handig als het regent. Maar van regen zal er voorlopig geen sprake zijn. De temperatuur tikt vandaag de 30 graden aan.
In de hitte is het helemaal geen pretje om een tent op te zetten. Gelukkig kunnen mijn partner en ik op het koele terras van brasserie Het Groote Huys, dat een eindje verderop is gelegen, bijkomen. We eten er een smakelijke lunch.
Ook bij Het Groote Huys werken mensen met een beperking. De medewerkers nemen routinematig de bestelling op en brengen het bestelde naar hun gasten. Sommigen vinden het leuk om een praatje te maken. Anderen hebben daar duidelijk minder zin in.
Zowel Het Groote Huys als de camping bevinden zich op het park ’s Koonings Jaght van zorgorganisatie Siza in Arnhem. Beide bedrijven worden beheerd door zelfstandig ondernemer Stephan Wieland. Be-
geleiders Alfred en Janny helpen hem daarbij.
Stephan was jarenlang teamleider bij Siza, onder meer van de camping toen die nog van Siza was, maar hij is liever eigen baas. Dat geeft ook meer ruimte om in de camping en de brasserie te investeren. “Toen we nog onderdeel van Siza waren, ging de winst van de camping grotendeels naar minder goedlopende vestigingen van Siza toe. Nu kunnen we het gebruiken voor extra’s voor de camping.”
Taken
Van de winst van de camping is bijvoorbeeld een houten gebouwtje aangeschaft waar nu de receptie en een winkeltje zijn gevestigd. Ook is er een kweekkas van gekocht.
“Daardoor zijn er extra taken voor de medewerkers bijgekomen. Er moet gezaaid worden en de plantjes moeten water krijgen.”
Tijdens de lunchpauze zie ik dat iedere cliënt een takenlijst voor zich heeft liggen. Per dagdeel staan daar zijn of haar taken op. Van die taken kunnen ze ook afwijken. Rinke wilde bijvoorbeeld deze ochtend graag de ramen zemen. Stephan: “We willen zo weinig mogelijk structuren. Dus als we daarvan kunnen afwijken, doen we dat.”
Voor deze middag bestaan de taken van medewerker Karel (67) voornamelijk uit de afwas doen en de buitenkeuken schoonmaken. Daarnaast heeft Karel dagelijks nog een bijzondere extra taak. Hij houdt de agenda bij. Zo gaat om 13.00 uur de wekker op zijn horloge af als het voor iedereen tijd is om weer aan het werk te gaan.
Collega Marsha (50) moest in het begin nog een beetje geholpen worden met haar taken. Maar nu kan ze zelf de vloeren in de badhokken vegen en soppen, haar taak van deze middag.
Van de vier aanwezige medewerkers is Romana de zelfstandigste. Zij is met een andere collega, die er vandaag niet is, de enige die de receptie kan bemannen en de betalin-
In het kort
Op een kleinschalige camping in de bossen bij Arnhem werken zes mensen met een verstandelijke beperking.
Er is genoeg te doen voor de medewerkers: van het ontvangen van gasten tot het schoonmaken van de badhokken. Door het werk op de camping zijn sommige medewerkers enorm gegroeid. Bovendien is hun complexe gedrag verminderd.
‘In 2015 hadden we 50 bezette plekken per jaar, nu zitten we op 1500’
gen kan verwerken. Deze middag heeft ze als taak om de toiletten schoon te maken.
Romana laat zien hoe ze dat doet. Ze vertelt dat ze het schoonmaken van Stephan en Janny leerde. Ze gaat eerst naar de ruimte waar de voorraden staan en zoekt de spullen uit die ze nodig heeft. In de voorraadruimte legt ze mij geduldig uit dat ze voor het schoonmaken van de toiletten speciale doekjes gebruikt met een rode rand. Ook de emmer die ze gebruikt, heeft een rode rand. Voor de wasbakken zijn er doekjes en emmers met een blauwe rand. Dat is wel zo hygiënisch.
Romana begint in het invalidentoilet in de sanitaire ruimte van de dames. Bij elke handeling legt ze uit wat ze doet. “Ik maak eerst de steungrepen schoon. Ook de houder van de toiletrol die eraan zit. Daarna maak ik de pot schoon.”
Tussendoor spoelt Romana regelmatig het schoonmaakdoekje uit dat ze gebruikt. “Die moet je goed uitwringen.”
Nadat de wc-pot aan alle kanten is schoongeboend, neemt ze de binnenkant onderhanden. Dat doet ze met hulp van toiletreiniger en de toiletborstel. De borstel spoelt ze nadien uit in het sopje in de emmer.
Ik ben onder de indruk.
“Doe je het altijd zo grondig?”
“Natuurlijk. Je kunt het beter rustig aan en goed doen, dan snel. Dan sla je namelijk dingen over,” antwoordt Romana wijs.
Winter
Camping Kooningsveld is het hele jaar open. En ook al zijn er in de winter minder gasten, er blijven altijd dingen die gedaan moeten worden. Stephan: “We doen dan naast de gewone taken ook het onderhoud. En we maken in december pindakransen voor de kerstmarkt in Schaarsbergen. De opbrengst is voor de camping.”
Volgens Stephan gaat het goed met de camping. Ondanks de concurrentie van andere campings in de buurt. “Toen ik in 2015 deze camping in beheer kreeg, hadden we 50 bezette plekken per jaar. Nu zitten we op 1500.”
De meeste gasten vinden het leuk dat er mensen met een beperking werken op de camping. Heel soms reageert een gast vervelend. Stephan: “In zo’n geval ben ik duidelijk en zeg ik dat ze beter naar een andere camping kunnen gaan.”
Erg vindt hij dat niet. “Dit is in de eerste plaats een plek waar onze medewerkers een zinvolle dagbesteding krijgen en zich kunnen ontwikkelen. De camping is daar het middel voor.” Het blijkt succesvol. “Vroeger dachten we dat deze groep, mensen met een ernstige verstandelijke beperking en soms ook complex gedrag, niet zo veel kon. Ze zaten binnen spijkers in bakjes te doen. Onze medewerkers laten zien dat ze veel meer in hun mars hebben. Bovendien is hun complexe gedrag verminderd.” |
arbeidsomstandigheden
Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Eigen foto
Aandacht voor hormonale klachten in de gehandicaptenzorg
Praten over overgangsklachten
Wat doe je als je als medewerker overgangsklachten krijgt en hoe ga je daar als leidinggevende mee om? Begeleider Carina te Braak en teamleider Menno Pels van Bartiméus delen hun ervaringen.
NNet als zoveel vrouwen kreeg ook Carina last van overgangsverschijnselen. Al een aantal jaren had ze opvliegers en moest ze snel huilen, maar het werd ernstiger toen ze daarbij slapeloze nachten kreeg. Carina werd ’s nachts een paar keer per uur wakker en vanaf 4 uur in de morgen sliep ze vaak helemaal niet meer.
Voor haar slapeloosheid ging Carina naar de huisarts. Ze vroeg om slaaptabletten. In plaats van deze tabletten, die een verslavende werking kunnen hebben, kreeg ze hormoonpleisters.
Helaas ging ze zich door de hormoonpleisters niet beter voelen. Integendeel: samen met het opgebouwde slaaptekort zorgden de pleisters er-
voor dat Carina zich depressief ging voelen.
Voor menigeen is dat genoeg reden om zich ziek te melden. Maar Carina wilde dat niet. Ze ging, tegen beter weten in, gewoon door met haar werk. Totdat ze op een gegeven moment niet meer verder kon.
Gas terug nemen
Carina herinnert zich die dag in september 2023 nog goed: “Ik werkte alleen, maar er zou een uitzendkracht komen. Die kwam een uur te laat. Bovendien vertelde ze me dat ze geen zorg kon bieden, maar alleen kon begeleiden. Terwijl in de woongroep waar ik op dat moment werkte, mensen juist veel zorg en minder begelei-
Programma hormonale klachten
De Stichting Arbeidsmarkt Gehandicaptenzorg (StAG) is dit voorjaar een programma gestart waarin hormonale klachten, waaronder overgangsklachten, onder de aandacht worden gebracht van vrouwen die in de gehandicaptenzorg werken. Het programma is ook voor hun mannelijke collega’s, leidinggevenden, bestuursleden en het thuisfront bedoeld. Het bestaat uit gratis webinars, podcasts, video´s, een persoonlijk consult en online zelftesten. Via arbeidsmarktgehandicaptenzorg.nl/project/impact-van-hormonale-klachten-opje-werk kun je de webinars bekijken, de postcasts beluisteren en krijg je informatie en tips van Care for Women. Om dit onderwerp in jouw organisatie onder de aandacht te brengen kun je op de website ook een poster en flyers downloaden.
ding nodig hebben.”
Dat was het moment waarop Carina besefte: “Ik trek het niet meer.” Ze belde teamleider Menno, die direct kwam. “Ik ken Carina als een vrolijk en enthousiast persoon. Maar door de telefoon klonk ze heel anders. Ik zag in dat het serieus was.”
De twee voerden samen een gesprek, waarin Carina open aangaf wat er met haar aan de hand was. Voor Menno, een teamleider met hart voor mensen, reden om voor te stellen dat ze naar huis zou gaan. “Het was duidelijk dat ze gas terug moest nemen.”
Maar Carina wilde zich niet ziek melden. Ze sprak met haar teamleider af dat ze twee dagen zou gaan werken bij de dagbesteding en niet in de woningen. Van haar balansuren nam ze ook één dag vrij.
Bovendien wilde Carina tijdelijk geen een-op-eenbegeleiding doen. “Daarvoor moet je goed in je vel zitten en stevig in je schoenen staan. En dat deed ik niet. Onze bewoners voelen dat heel goed aan.”
Ook wilde ze geen eindverantwoordelijkheid dragen, ze wilde alleen ondersteunende begeleiding geven. “Het voelde alsof ik naast mezelf
liep. Ik kon die eindverantwoordelijkheid helemaal niet aan.”
Nu het werk haar wat lucht gaf, zocht Carina ook hulp voor haar klachten. Via een collega hoorde ze over Care for Women, een organisatie die zich richt op vrouwen met hormonale klachten. “Van een consulent van deze organisatie kreeg ik het advies om voedingssupplementen en extra vitamines in te nemen.”
Verder deed Carina een paar sessies bij een coach via Bartiméus. “Ik
Begeleider Carina kon met teamleider Menno open haar overgangsklachten bespreken
dat ze op haar werk minder druk ervaarde en beter haar grenzen aan kon geven. Toen in december een beroep op haar werd gedaan om weer als eindverantwoordelijke aan de slag te gaan, zei ze ja. “Maar wel onder de voorwaarde dat er dan altijd een ondersteunende begeleider naast me zou staan.”
Carina en Menno zijn het erover eens dat zowel bij de medewerkers zelf als bij de leidinggevende er een verantwoordelijkheid ligt om over-
over te voeren.”
Niet alleen de medewerker, ook de organisatie heeft hier belang bij.
Menno: “Door er bijtijds over te praten en door samen oplossingen te bedenken, voorkom je dat mensen helemaal uitvallen. Je raakt dan geen mensen kwijt.”
Ik was veel te lang do blijven lopen met mijn klachten
leerde daardoor beter mijn grenzen aan te geven. Daar was ik niet goed in. Ik was veel te lang door blijven lopen met mijn overgangsklachten. Bovendien zei ik bijna nooit nee, zeker toen ik niet zo goed in mijn vel zat. Vroeg iemand of ik een extra dienst wilde draaien, dan deed ik dat bijna altijd.”
Minder druk ervaren
Carina kwam langzaamaan weer tot zichzelf dankzij de extra voedingssupplementen en vitaminen en door-
gangsklachten in organisaties bespreekbaar te maken. Daarbij helpt het dat de tijden zijn veranderd: het is makkelijker geworden om over overgangsklachten te praten. Het hoeft niet meer door vrouwen weggestopt te worden.
Menno: “Het verhaal van Carina laat zien dat het heel belangrijk is om aan de bel te trekken als je als medewerker last van overgangsklachten hebt. De teamleider of andere leidinggevende moet op haar of zijn beurt openstaan om er een gesprek
Een veilige werkomgeving en een leidinggevende die ervoor openstaat, verkleinen de drempel om overgangsklachten te bespreken. Carina: “Bij Menno heb ik dat ervaren. Hij gaf me het vertrouwen dat ik er gewoon over kon praten.”
Signalen herkennen
Bartiméus is in 2024 gestart met een pilot omtrent hormonale problemen in samenwerking met Care for Women. Medewerkers die aan deze pilot meedoen, komen terug met enthousiaste verhalen.
Menno vindt dat het bewustzijn onder leidinggevenden kan worden vergroot door meer aandacht voor overgangsklachten te vragen. “Onze arbodienst ontwikkelt daarom een webinar voor leidinggevenden, gericht op het herkennen van de signalen, hoe je hierover het gesprek kunt aangaan en samen naar oplossingen kunt kijken.”
De teamleider heeft door toedoen van Carina het een en ander geleerd. “Vanochtend sprak ik iemand die ook kampte met overgangsklachten. Ze was vergeetachtig en had moeite het overzicht te bewaren. Ik heb haar toen gewezen op Care for Women. Zonder Carina had ik nooit van hun bestaan geweten.” |
In het kort
Begeleiders en leidinggevenden zijn beiden verantwoordelijk voor het bespreekbaar maken van overgangsklachten.
Door er bijtijds over te praten en samen oplossingen te bedenken, voorkom je dat mensen helemaal uitvallen.
22 teamdynamiek
Tekst Mieke Janssens Illustratie Josje van Koppen
Begeleiders bespreken dilemma’s in de onderlinge samenwerking
Mentaliteitsverschillen
De teammanager informeerde me vooraf. “Het gaat om mentaliteitskwesties in het team dat bestaat uit oudere, jonge, ervaren en nieuwe begeleiders en zzp’ers die regelmatig bij ons werken. Er wordt veel over elkaar en minder met elkaar gesproken,” zei ze. Aan mij de opdracht om de teamleden met elkaar in gesprek te brengen, waarbij ook de zzp’ers zijn uitgenodigd.
Als teamcoach vind ik mentaliteitsverschillen voor de hand liggend. Leeftijd, gebeurtenissen, ervaring, geloof, cultuur, karakters: iedereen heeft een mentaliteitsgeschiedenis. Is een team in balans, dan maken ze gebruik van elkaars denkbeelden en kwaliteiten. Dat is niet het geval bij het team waar ik vandaag kom. Ik vraag naar de verschillen. “Vroeger werkten we niet met zzp’ers die zich nauwelijks om de bewoners bekommeren en zich alleen voor het geld laten invliegen,” antwoordt Anna.
In het k t
Teamleden kunnen verschillen in mentaliteit, waardoor een team uit balans kan raken
Begeleiders kunnen anders denken over hun beschikbaarheid voor cliënten in eigen tijd en grenzen voor jezelf stellen
Wees open over verschillen en geef hier ruimte voor, in plaats van elkaar te veroordelen
“Pardon?” zegt Fred, die zich aangesproken voelt. “Vind jij dat ik alleen voor het geld werk?”
Anna knikt. “Ik heb er moeite mee dat jullie letterlijk minutieus tijdschrijven bij het uitlopen van een dienst of vergadering.”
“Dus er is een ‘wij’ en ‘zij’?” vraagt Fred. Hij richt zich tot zijn zzp-collega. “Zíj vinden blijkbaar dat wíj onverschillig zijn, enkel en alleen omdat wíj alle tijd vergoed willen zien die wíj daadwerkelijk maken.”
“Wij doen dat toch ook niet?” zegt Anna.
“Ik ben aangenomen op uurbasis. Tijd is geld,” antwoordt Fred. “Mensen van onze generatie zijn zakelijker.”
Deze opmerking is tegen het zere been van Daniëlle die van dezelfde leeftijd is. “Dus ik ben onzakelijk en ouderwets omdat ik geen extra tijd schrijf als een vergadering langer duurt? Wat is er mis mee om de zakelijkheid eens opzij te zetten en vanuit je hart te werken?” Ze stelt deze vraag precies als ik een wending aan de discussie wil geven. Nu wacht ik af.
Fred stelt een tegenvraag. “Wat is er mis mee om vanuit je hart te werken en toch grenzen te stellen?”
Ik maak gebruik van de stilte die valt. Er zijn opgekropte emoties die eerst geventileerd moeten worden. “Jullie praten veel over wij en zij. Hoe is die verdeeldheid ontstaan?” vraag ik.
“Jaloezie,” antwoordt Fred. “Ik hoor zo vaak flauwe grapjes over het hoge uurtarief. Niemand lijkt te beseffen wat daarvan afgaat aan belasting, verzekeringen en pensioenopbouw. Wel of geen mentali-
teitsverschil, het uitgangspunt is anders, omdat ik geen vast salaris heb. Doordat ik bij verschillende organisaties werk, moet ik mijn tijd goed managen.”
Hij kijkt Daniëlle aan. “Jullie zouden echt wat zakelijker kunnen werken. Vrijdag ontmoette ik jou in je vrije tijd op de markt met een bewoonster. Mens, neem eens wat tijd voor jezelf, denk ik dan.”
Daniëlle reageert fel. “Kleine moeite als ik Beppie daarmee blij maak!.”
Fred heeft een weerwoord. “Als ik daar niet voor kies, wil dat niet zeggen dat ik mij niet om bewoners bekommer. Het contact met hen is anders, omdat ik geen begeleidingsgesprekken voer en nauwelijks iets van hun achtergrond weet. Ik geniet echter van de dagelijkse contacten met hen, de gesprekken tijdens het koken, aan tafel of tijdens het boodschappen doen. De belangrijke observaties daarin rapporteer ik, zodat jullie daarvan op de hoogte zijn.”
Peter mengt zich in het gesprek. “Ik ben geen zakelijke zzp’er, wel een zakelijke begeleider met een vast dienstverband. In mijn vrije tijd nodig ik ook geen bewoners uit en uitgelopen werktijd compenseer ik op een andere dag. Er is geen ‘wij’ en ‘zij’ tussen ons en de zzp’ers.”
“We moeten één lijn trekken,” vindt Daniëlle.
“Dat vind ik niet,” antwoordt Peter laconiek. “Ik sta alleen achter eenduidigheid als dit in bewonersbelang is. Ik hoop dat we elkaars verschillen leren accepteren in plaats van het polariseren ervan.”
Er valt een stilte. Fred wil iets verduidelijken. “Voor mij was het een bewuste
keuze om niet meer bij dezelfde werkgever te werken. Ik vind het een verademing om niet meer in vast dienstverband te werken. Als er in een team te veel gedoe is, laat ik mij niet meer inroosteren.”
“Dat bedoel ik met mentaliteit,” zegt Anna. “Dit komt zo egocentrisch op mij over. Hoe zou het voor de bewoners zijn als alle begeleiders zo denken en zzp’er worden?”
“Niet goed,” erkent Fred. “Toch zijn er ook bewoners voor wie het niet uitmaakt, als ze maar de nodige dagelijkse ondersteuning krijgen.” Hij kijkt Anna vragend aan. “Waaruit leid jij overigens af dat ik mij niet om hen bekommer?”
Daar weet Anna direct antwoord op. “Toen ik vorige week tijdens een avonddienst in het kantoor kwam, zat jij daar wat te appen, terwijl ik de benen uit mijn lijf liep.”
Fred kijkt haar verbaasd aan. “Ik had alle taken van mijn werklijst afgevinkt en
A.N.N.A.
‘Laten we elkaars verschillen leren
accepteren in plaats van polariseren’
er was geen bewoner in de huiskamer om een praatje mee te maken.”
“Dat irriteert me dus aan die zakelijkheid,” zegt Anna. “Als je werklijst is afgevinkt, kom je blijkbaar niet op het idee om bij een bewoner aan te kloppen om deze wat extra aandacht te geven.”
Fred laat dit even bezinken. “Je hebt gelijk,” geeft hij toe. “Dat deed ik vroeger wel en zal ik voortaan ook weer doen. Toch wil ik nog even zeggen dat ik het die avond jammer vond dat ik geen gelegenheid kreeg om nog met jou te overleggen over extra werk. Je liep direct weg.”
Anna loopt rood aan. “O,” zegt ze beschaamd. “Sorry.”
Dan neemt Daniëlle het initiatief. “Eigenlijk kunnen we nog veel van elkaar le-
ren.” Het omslagpunt is er. De wij-zijblokkade wordt opgeheven.
“Ik hoop dat jullie met elkaar de balans vinden: met je hart werken en ook ruimte voor jezelf nemen en krijgen,” zeg ik.
“Pff, de lucht is geklaard,” zucht Peter opgelucht. “Weten jullie overigens waar de afkorting ANNA voor staat?” vraagt hij met een glimlach op zijn gezicht. Sommige collega’s knikken, anderen schudden ontkennend het hoofd. “Altijd Navragen, Niet Aannemen,” zegt hij. Driemaal raden wie hier het eerst om kan lachen… |
Door trainer/online-coach Mieke Janssens, www.concretecoaching.eu. Lees haar eerdere artikelen over samenwerken in teams op www.klik.org, zoek op ‘teamdynamiek’.
persoonlijk
Illustratie Joep Bertrams
Meer dan twintig jaar geleden werd ik ingewerkt op Jet, die ik liefkozend ‘mijn mokkeltje’ noem. Maar haar bijnaam was anders; er werd me gezegd dat ze ‘een monstertje’ was. “Je kunt maximaal twee dagen per week met haar werken en houdt dat hooguit twee jaar vol,” zei de collega destijds. “Daarna ben je helemaal leeggezogen of overspannen, want ze praat niet, schreeuwt wel, eet alles en springt in de sloot.”
Na drie weken werken met haar en drie weken van nachtmerries waarin ze alles at wat ik maar bedacht, zei ik oververmoeid tegen Jet: “Of we gaan het leuk hebben en dan wil ik je begrijpen, of ik stop ermee, want op deze manier houd ik het niet vol.”
Ik zie nog hoe Jet me aankijkt en haar arm insteekt. Op dat moment wist ik dat zij gekozen had en besloot ik om haar te gaan begrijpen.
Ik leerde haar communiceren met gebaren en verwijzers. Ze kreeg van mij een dopsleutel, zodat ze de kasten open kon doen om aan te wijzen wat ze wilde, tot grote ergernis van de orthopedagoog. Want de kasten zaten op slot voor haar, zodat ze niets op kon eten.
Ik ergerde hem wel vaker, want tijdens een overleg beweerde hij dat Jet functioneerde op babyniveau en al
In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking
Mijn mokkeltje
Jet is míjn mokkeltje. Ik vind haar een prachtig mens. En haar moeder vindt het geweldig dat ik Jet ‘mijn mokkeltje’ noem. Maar toen ik net met haar ging werken, noemden ze haar ‘een monstertje’.
helemaal geen dubbele handelingen begreep. Op tafel lag een papiertje en ik vroeg aan Jet of ze dat voor mij weg wilde gooien. Ze pakte het aan, liep naar de afvalbak, stapte met haar voet op
het pedaal van de prullenbak en gooide het keurig weg. “Wat bedoel je met dubbele handelingen?” vroeg ik mij af.
Op een bepaald moment besloot een manager dat ik
niet meer met Jet mocht werken, want ik was te betrokken. Ja, ik was absoluut gesteld geraakt op dit mooie mens en collega’s vonden het allang prima dat ik haar leuk vond. Zij gingen liever knutselen en zingen met andere cliënten, dan dat ze Jet moesten begeleiden. Maar ik werd overgeplaatst naar een ander team. Aan Jet werd niets gevraagd. Daarom besloot ik haar vrijwilliger te worden. Want ze kunnen mij wel weghalen van de werkvloer, maar ze kunnen haar niet uit mijn hart krijgen.
Terwijl ik met mijn nieuwe collega buiten sta te praten, hoor ik Jet schreeuwen. Ik zie een cliënt van haar dagbestedingsgroep vooroplopen. Twee begeleiders, Jet en twee andere cliënten lopen daar vlak achter. Jet tikt hardhandig op de arm van een begeleider. Hij geeft haar een forse duw. Ik vraag aan de begeleider waarom hij Jet duwt. Hij zegt zo ingewerkt te zijn om Jet te begrenzen. “Met welke methode werken jullie dan, want deze ken ik nog niet?” zeg ik geïrriteerd. “Dit is wat ze me gezegd hebben.” Hij trekt zijn schouders op en loopt door.
Ik kijk ze boos na en denk: Zijn we écht weer terug bij af, wordt mijn mokkeltje weer gezien als monstertje? | Anne-Marie Klaassen
Hulpmiddel om seksualiteit bespreekbaar te maken
seksualiteitvoorlichting
Tekst Ruth Eppink Fotografie Eigen foto’s
Praten over seks met De Kijkdoos
Praten met cliënten over seksualiteit is voor persoonlijk begeleider Rachel den Hertog en coördinerend begeleider Dyanne van Dam de normaalste zaak van de wereld. Beiden werken bij Ipse de Bruggen, waar ze sinds een aantal maanden gebruikmaken van escapekist De Kijkdoos, die het praten over seks laagdrempeliger maakt. Wat zijn hun ervaringen met dit spel?
DDyanne en Rachel, die allebei vooral jongeren met een licht verstandelijke beperking en/of autisme begeleiden, vinden escapekist De Kijkdoos een handig hulpmiddel om te kijken hoe het staat met de kennis van hun cliënten over seksualiteit en intimiteit. De Kijkdoos is ontwikkeld door het bedrijf Game to Talk, in samenwerking met seksuologen, ervaringsdeskundigen en persoonlijk begeleiders. Het spel ontstond als studieproject, maar de studenten besloten er echt werk van te maken.
Wat is seks eigenlijk, wat valt daar allemaal onder?
Game to Talk wil met de escapekist seksualiteit en intimiteit bespreekbaar maken en spelers verbinden. De Kijkdoos maakt niet alleen het praten over die onderwerpen laagdrempeli-
Rachel
ger, maar geeft eveneens seksuele voorlichting. En dat kunnen de cliënten van Dyanne en Rachel best gebruiken.
“Jongeren met een licht verstandelijke beperking zijn behoorlijk taalvaardig, waardoor je het gevoel krijgt dat ze alles wel weten. Daar prikken we met De Kijkdoos al snel doorheen,” zegt Rachel. “Iemand vertelt bijvoorbeeld dat hij een condoom maar lastig vindt, omdat dat steeds van zijn piemel afglijdt. Of we vragen wat een meisje nou echt fijn vindt. Daar hebben ze dan geen idee van.”
gespreksonderwerp
Dyanne had diezelfde ervaring tijdens de Liefdesmarkt die Ipse de Bruggen in Nootdorp organiseerde tijdens de Week van de Lentekriebels. Daar stond het spel opgesteld op een lange tafel. “De Kijkdoos bevat onder meer een mannen- en een vrouwenfiguur. De jongeren moesten kaartjes op bepaalde plekken van die figuren leggen. Bijvoorbeeld op de heupen en de dijbenen. Dat vonden ze heel lastig.”
Zeven spellen
De Kijkdoos bestaat uit zeven spellen, waarmee verschillende thema’s aan
Dyanne en
vinden ‘wensen en grenzen’ een belangrijk
seksualiteitvoorlichting
bod komen, zoals algemene kennis over seksualiteit, zelfacceptatie, verliefdheid en je lichaam, relaties versus vriendschappen, soa’s, omgaan met social media, genders en grensoverschrijdend gedrag.
Naast de spelonderdelen zit er ook een tablet bij, die spelers en begeleiders door de spellen heen leidt. Het is als het ware de rode draad. Maar je kunt de spellen ook los spelen, als je wat minder tijd hebt.
Het spel is geschikt voor mensen met een licht verstandelijke beperking en/of autisme vanaf 14 jaar. Het kan in een groepje of met één cliënt gespeeld worden onder begeleiding van een zorgprofessional, meestal een persoonlijke begeleider. “Je hebt wel wat ruimte nodig op tafel voor het spel, maar het is niet ingewikkeld om op te zetten. En speel je alleen een bepaald onderdeel, dan haal je alleen dat tevoorschijn,” zegt Dyanne.
Dyanne speelt het spel meestal met een groepje. Zoals op de Liefdes-
de sfeer soms een beetje baldadig of lollig wordt.”
Het onderwerp leeft wel echt bij de cliënten. “Ik krijg geregeld de vraag: wanneer gaan we die seksbox weer doen?” zegt ze lachend. “Ze zijn ook nieuwsgierig naar hoe anderen het doen, hoe je het aanpakt als je seks wilt met iemand. En wat is seks eigenlijk, wat valt daar allemaal onder? Ze zijn ook vaak erg op zichzelf gericht en reageren dan verbaasd dat de ander geen zin heeft en zij wel.
Ze leren dat het belangrijk is om te ontdekken wat de ander wil en fijn vindt
markt, waar ook voor haar onbekende cliënten aanschoven. “Vaak is zo’n gesprek wat lastiger te voeren als je de cliënt niet kent, maar dat was met De Kijkdoos niet het geval. De jongeren deden enthousiast mee en gingen echt met elkaar in gesprek. Het spel maakt dat praten over seksualiteit en intimiteit heel laagdrempelig is, makkelijk om in te stappen.”
Rachel geeft aan dat zij De Kijkdoos meestal een-op-een speelt met een cliënt. “De gesprekken zijn dan wat serieuzer en ik kan wat dieper op een onderwerp ingaan. Er is bij de cliënt dan ook wat minder schaamte. Als ik het met een groep speel, merk ik dat
Seks met iemand is eigenlijk heel complex, je moet dan afstemmen op de ander en daar zijn ze niet zo goed in.”
Seks is een zoektocht
Een belangrijk gespreksonderwerp vinden Dyanne en Rachel dan ook ‘wensen en grenzen’. “Wie mag mij aanraken en waar? Wat vindt de ander fijn? Wat vind ik zelf eigenlijk fijn? Dat zijn zaken waar deze jongeren vaak niet over na hebben gedacht en door dit spel komt dat wel aan bod,” aldus Dyanne.
Daar heeft Rachel wel een mooi voorbeeld van. “Een jongen dacht dat
je meisjes in hun oor moest bijten, ‘want dat vinden alle meiden lekker’. Toen ik aangaf dat ik dat helemaal niet fijn zou vinden, was hij verbaasd. Hij had als het ware een lijstje met afvinkpunten in zijn hoofd, wat hij allemaal moest doen. Ze leren door het spel dat het belangrijk is om te ontdekken wat de ander wil en fijn vindt. Seks is een zoektocht. Daarvoor moet je wel het gesprek aangaan. Ook dat leren ze spelenderwijs.”
Rachel vertelt dat de verwachtingen van de cliënten ook niet altijd overeenkomen, zoals wat er gaat gebeuren bij de eerste date. “De een wil meteen het bed induiken, terwijl de ander alleen gezellig een drankje wil doen. Daarom moet je je wensen en grenzen kunnen aangeven.”
Dát deed een cliënt van Dyanne in ieder geval wel, toen hij aangaf dat hij nog niet aan zoenen toe was, maar wel aan seks. “Dat klinkt heel tegenstrijdig, hè? En meestal is het ook andersom: eerst zoenen en daarna verder. Maar deze jongen met autisme vindt alles wat dicht bij zijn gezicht komt, onprettig. Dus ook zoenen,” legt ze uit.
‘Het is gelukt’
Dyanne en Rachel hopen dat de jongeren het een en ander leren over seksualiteit en hoe je wensen en grenzen kunt aangeven. “Het spel geeft ons vooral heel veel informatie over wat hun niveau is en het bena-
dert het onderwerp op een positieve manier. Maar praten erover kan ook moeilijk zijn. Denk maar aan het feit dat mensen met een licht verstandelijke beperking relatief vaak slachtoffer van seksueel misbruik zijn –vooral de meisjes. Het spel maakt het praten over seks minder beladen. We gaan er nu bewuster mee om en nemen er meer de tijd voor,” aldus Rachel. Horen ze ook wel eens van jongeren dat ze iets hebben gehad aan wat ze hebben geleerd van De Kijkdoos? Dyanne: “O, zeker, met name als je het in groepjes speelt. Daarbij leren ze dat ieders wensen en grenzen weer anders zijn en dat dit ook per situatie kan verschillen.
Naast de Kijkdoos gebruiken we ook de praatmethode LofJoe. Laatst had ik een gesprek met een cliënt die autisme heeft. Hij had zijn vriendinnetje meegenomen en samen spraken we over hun behoeftes. Ze wilden graag een keer samen douchen en daarna misschien samen masturberen. Later stuurde hij me een appje: het is gelukt! Ik wil maar zeggen: praten met cliënten over seksualiteit en intimiteit hoort er gewoon bij. Het is fijn dat er zulke mooie methodes zijn die je daarin kunnen ondersteunen.” |
Training
Bij Ipse de Bruggen zijn nu drie escapekisten aanwezig die rouleren tussen de verschillende locaties. Ze kunnen gehuurd worden voor een kwartaal, een half jaar of een jaar. Voordat De Kijkdoos in gebruik genomen wordt, geeft Game to Talk een training. In deze training wordt de actualiteit van de onderwerpen seksualiteit en intimiteit besproken. Daarnaast krijgen medewerkers tips in het gebruik van het spel in de organisatie, zodat het spel niet in de kast belandt.
Meer informatie en een filmpje over het spel is te vinden op www.gametotalk.nl
Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg
Sekspop of vriendin
John, een man van begin 30 met een licht verstandelijke beperking, heeft enige tijd geleden in overleg met de begeleiding een sekspop aangeschaft. Nu loopt men aan tegen het feit dat John de pop niet gebruikt.
Als ik binnenkom bij John zie ik een mooie dame op de bank zitten. “Wie is dat?” vraag ik aan John. “Dat is Elly, mijn nieuwe pop,” zegt John. “Ik zocht een nieuwe vriendin, maar dit is een pop. Ze doet helemaal niets en ze is loodzwaar.” Hij klinkt teleurgesteld. John vertelt dat hij al heel lang zoekt naar een vriendin “voor seks en leuke dingen doen. Ik voel me vaak rottig en alleen, en wil samen dingen doen. Ook wil ik mijn vriendin graag aan mijn ouders laten zien. En ik wil ook weten hoe seks gaat. Ik wil alleen niet zo’n vrouw die je moet betalen.”
Ik vraag door op het alleen zijn. John zegt dat hij geen vrienden heeft, alleen online. “Maar die komen nooit en je weet nooit wanneer ze er zijn. Vaak wonen ze ook ver weg.”
Hij heeft soms online contact met een meisje, vertelt John. “Ze heeft wel eens haar borsten laten zien, en ik heb mijn ‘geslachtelijk’ deel, hoe noem je dat eigenlijk, laten zien. Dat was leuk, maar ze wilde verder niets. Ik wilde wel aan haar zitten in het echt of dat zij aan mij zit, maar ook leuke dingen doen, gewoon samen zijn,” zegt hij. “Dan voel ik me misschien ook minder rot over mezelf.”
Een romantische en/of seksuele relatie hebben, betekent ook voor mensen met een verstandelijke beperking veel, zoals het samenzijn, meer onafhankelijkheid en een toename in zelfvertrouwen. Het werkt statusverhogend, je bent trots op het feit dat je een relatie hebt. Doordat je een partner vindt, ontstaan er ook nieuwe vriendschappen, je vindt gelijkgestemden in interesses, ervaringen en niveau. Het netwerk en de invulling van het dagelijks leven worden daarmee verrijkt. Het hebben van een partner geeft dus naast een relatie ook allerlei extra mogelijkheden en kansen die het leven plezieriger maken.
Seksualiteit is daar onderdeel van. Mensen met een verstandelijke beperking hebben ook seksuele gevoelens en verlangens. Zij willen daarin gezien en gewaardeerd worden. Het draagt bij aan zelfwaardering. Los je dat dan op met een sekspop? Uit het gesprek blijkt dat voor John het hebben van een vriendin vooral belangrijk is voor het samenzijn, de onderlinge verbinding, elkaar zien en waarderen, seksueel aanraken. Seks met een pop was niet wat John zocht. “Dat kan ik ook wel bij mezelf, dat is ook veel goedkoper,” zegt hij. “Ook is ze zo zwaar dat ik haar niet eens alleen op bed kan leggen, daarvoor heb ik altijd de hulp van begeleiders nodig. Ik dacht dat het wel zou helpen, maar nu ben ik alleen veel geld kwijt aan iets wat ik niet zelf kan tillen en wil gebruiken.”
Voor John is het dus tijd voor iets wat hij echt wil: we gaan aan de slag met alleen zijn, zich rot voelen en zijn zelfwaardering. | Welmoed Visser, orthopedagoog-seksuoloog NVVS SH
28 verschenen
Wat is een goed leven?
Socioloog Femmianne Bredewold en filosoof Simon van der Weele gingen op zoek naar wat een goed leven is voor mensen met een verstandelijke beperking. Hun ervaringen tekenden ze op in ‘Een wereld van verschil’.
Hoewel een goed leven voor mensen met een verstandelijke beperking vaak wordt gekoppeld aan het streven naar een zo gewoon mogelijk leven midden in de maatschappij, leven er toch zo’n twintigduizend mensen met vaak een ernstige verstandelijke beperking op een beschut instellingsterrein. En daar is ook nog eens bewust voor gekozen. Het boek onderzoekt het alternatieve ideaal dat terreinen bieden op het ‘gewone’ leven in de samenleving.
Bredewold en Van der Weele dompelden zich onder in het leven op het instellingsterrein, ervaarden zelf de rust, het meebewegen met het bedachtzame tempo van de bewoners, maar kregen ook gevoelensd van ongemak, ongeduld en verveling als na een uur wachten de bewoners nog steeds achter een bord vol eten zitten.
Hard werken
Socioloog Jaap Olthof deed jarenlang onderzoek naar hoe mensen met een licht verstandelijke beperking inclusie ervaren. Het blijkt voor deze groep ‘Hard werken om normaal te zijn’ , zoals de titel van Olthofs proefschrift luidt. In de podcastserie 360 graden Movisie Talk is een uitgebreid interview met Olthof te beluisteren.
Vijf filmptips
Ze beschrijven voorbeelden van instellingsterreinen die de omheining letterlijk hebben verwijderd, om meer verbinding met de samenleving te krijgen. Zo’n open instellingsterrein is toch het ideaal? Maar daar blijken ook nadelen aan te kleven. De nieuwe buren klagen over het gedrag en geluid van bewoners. En regelmatig rijden buurtbewoners met behoorlijke snelheid langs de instellingshuizen. Ze nemen de wegen op het terrein zelfs als sluiproute richting de nabijgelegen hoofdweg. Het resulteert erin dat de bewoners binnen moeten blijven. Mondige bewoners stappen op de onderzoekers af om uit te vogelen wie ze zijn en wat ze komen doen. De simpele vraag – wie ben jij? – geeft iets heel belangrijks prijs over wat we belangrijk vinden voor een goed leven: ieder mens heeft iemand nodig, want niemand is geboren om eenzaam te zijn of op zichzelf. De vraag ‘Wat is een goed leven?’ is een van de moeilijkste vragen in een mensenleven. Er bestaat ook niet één antwoord op. Wij, mensen zonder beperking, hebben doorgaans de norm gesteld die zij moeten volgen. Lees dit boek en denk nog een keer na over die vraag. | AMK
Een wereld van verschil. Instellingsterreinen en het goede leven voor mensen met een verstandelijke beperking. Door: Femmianne Bredewold en Simon van der Weele. Uitgeverij: SWP. Prijs: € 39,50
WINACTIE: Klik mag 3 exemplaren verloten, mail voor 15 september je motivatie naar redactie@klik.org.
Deze zomer verschenen vijf bijzondere speelfilms. In Ezra ben je getuige van de roadtrip die de gescheiden stand-up-comedian Max met zijn autistische zoon Ezra door Amerika maakt. Zo hoopt hij Ezra weg te kunnen houden van medicatie en een speciale school. De film Skunk geeft een inkijkje in de Vlaamse forensische jeugdpsychiatrie. Dan is er de film Maria Montessori, die – weliswaar geromantiseerd – het levensverhaal van deze vrouw laat zien, een vrouw die oog had voor kinderen met een verstandelijke beperking en hen stimuleerde zich te ontwikkelen. En tot slot is er Nata Per Te, het waargebeurde verhaal van de Italiaanse homoseksuele single Luca, die alles op alles zet om Alba te kunnen adopteren, een baby met het syndroom van Down. Un p’tit truc en plus (op de foto) is een Franse komedie, waarin een vader en zoon na een overval terechtkomen in een groep jongvolwassenen met een verstandelijke beperking die op reis gaan. Kijk op filmladder.nl waar de films draaien.
Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg
Een stevige knuffel
Sinds enige tijd zijn de verzwaringsknuffels van Lotgenootje verkrijgbaar. Bedenker Marien Jansen zocht een alternatief voor de verzwaringsdeken, iets dat je het gevoel geeft dat iemand je omarmt.
Marien werkte vijf jaar bij zorgorganisatie Philadelphia Zorg met mensen met een verstandelijke beperking en autisme. “Daar zag ik van dichtbij de positieve effecten van bijvoorbeeld een verzwaringsdeken. Ik miste een product dat diepe druk geeft en aanvoelt alsof iemand je omarmt. Dat emotionele comfort krijg je toch niet van een verzwaringsdeken of -vest. De hond en de beer van Lotgenootje hebben gelijkmatig verdeelde verzwaring, waardoor je het gevoel krijgt dat je wordt geknuffeld.”
De verzwaringsknuffels van Lotgenootje wegen 2 kilo en zijn in zittende positie 45 centimeter groot. Ze zijn met de hand wasbaar.
Karin vertelt over de waarde van de knuffel voor haar dochter Daevyna, op de foto en de voorkant van deze Klik: “Vorig jaar moesten we onverwachts afscheid nemen van ons hondje, dat pas 2 jaar oud was. Gelukkig deden we een troostrijke ontdekking: de verzwaringsknuffels van Lotgenootje. Deze schattige knuffel helpt mijn dochter om haar fysieke onrust te verminderen en biedt haar een gevoel van veiligheid.” |
Meer info op lotgenootje.com. WINACTIE: Klik mag 1 knuffel verloten, mail om kans te maken je motivatie voor 15 september naar redactie@klik.org.
Mobiel snoezelen
Een snoezelplek die altijd in de buurt en ook nog eens makkelijk te verplaatsen is? Dat kan met de Snoezle of met de SnoezelBox.
De Snoezle (vanafprijs 1300 euro) is een klein tentje met een ledstrip voor licht en kleur. Het tentdoek is bedrukt en verkrijgbaar in meerdere thema’s. Er wordt een geluidsbox bij geleverd met rustige of juist meer prikkelende geluiden. De Snoezle is verkrijgbaar vanaf € 1300, onder meer via www.sarkow.nl.
De opblaasbare SnoezelBox heeft een iglovorm, is voorzien van zachte vloermatten, een wifi-ledstrip, vezelnevel, ballenbak, een controlunit met kleurschakelaars, ledprojector, speakers en een discobal. De iglo is op te zetten in 10 minuten.
verschenen
Meer informatie op www.hetsnoezelrijk.nl.
Uitbuiting
Het Landelijk Kenniscentrum LVB, het Nederlands Jeugdinstituut en het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie hebben de handreiking ‘Werken aan een goede samenwerking tussen zorgprofessionals en politie’ gemaakt. Het overkoepelende onderwerp is uitbuitingsproblematiek – zowel seksueel als crimineel – waar vooral jongeren met een licht verstandelijke beperking extra kwetsbaar voor zijn. Download de handleiding op kenniscentrumlvb.nl, zoek op ‘handreiking politie’.
Leren over seks
Op internet kun je veel informatie vinden over seksuele voorlichting. Martine Delfos voegt daar met het boek ‘Kun je vrijen leren?’ een begrijpelijke versie aan toe, die ook voor mensen met een licht verstandelijke beperking geschikt is, zowel jong als oud. Aan bod komen onder meer seks en het geloof, de eerste keer, tongzoenen, orgasmes en het bijzondere van seks. Het boek telt 104 pagina’s en heeft een groter lettertype. Uitgeverij SWP. Prijs: € 14,90.
WINACTIE: Klik mag 3 exemplaren verloten, mail om kans te maken voor 15 september je motivatie naar redactie@klik.org.
30 volgendeklik
Klik 5 2024 heeft als thema Psychiatrie en verschijnt op 28 augustus
Verder in Klik
Casus Wat als een cliënt medebewoners beschadigt? // Activiteiten Cliënten ontspannen in een wellness-centrum // Opleiding Ervaringen met een verkort leertraject // Jurist Wat te doen bij een gedwongen verhuizing // en de columns van de Seksuoloog, Dokter, Gedragskundige en Persoonlijk
klikwijzer
advertentie
Cursus adviesVakantie
Mieke Janssens
Trainingsbureau Concrete Coaching
Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda T 06-21215815
E miekejanssens@concretecoaching.eu I www.concretecoaching.eu
Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft praktijkgerichte workshops en teamtrainingen in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek.
colofon
Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg
53e jaargang, nummer 4 grote foto omslag van Daevyna bij het artikel over Lotgenootje op pagina 29 www.klik.org
Redactie
Tjitske Gijzen
Postbus 24028, 3502 MA Utrecht
Telefoon 06-24207476
E-mail gijzen@prelum.nl
De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming.
Aan dit nummer werkten mee
Mariët Ebbinge, Ruth Eppink en AnneMarie Klaassen
Uitgave Prelum
Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv,
www.colorscan.nl
Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782
Abonnementen
Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060
Mailen naar: klantenservice@klik.org
Schrijven naar: Prelum, Klik
Postbus 24028, 3502 MA Utrecht
Klik Compleet € 188,50
Klik Online Only € 156,50
Klik Privé € 105,50
Klik Privé Online € 73,50
Klik Studenten € 49,95
Klik Proef € 33,00
Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org.
*Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan schriftelijk of per mail tot drie maanden
voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden
Advertenties
Dock35 in Doetinchem Frank Roosenbeek Telefoon 0314-355830 E-mail frank@dock35media.nl
Kennispockets
Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 23,25 inclusief BTW en verzendkosten. Ook zijn er voordelige kennisbundels te bestellen. Kijk op www.klik.org/kennispockets
Thema’s Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 15,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW
Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg
TFG, Tom Gravestein
T 0651786223
E gravestein@hetnet.nl
I www.contactcirkels.nl
• Psychomotorische therapie
• Contextuele therapie
• Coaching met video
• Scholing en methodisch werken
Adverteren in de Klikwijzer?
Eelke Verschuur
T 030 2844844
E info@eelkeverschuur.nl
I www.eelkeverschuur.nl
De leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en timers, ADL hulpmiddelen, computer- en iPad-aanpassingen, kauwsieraden, Joyk poppen en meer.
Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,- exclusief btw.
Neem contact op met Frank Roosenbeek E frank@dock35media.nl T 0314-355830
Een liefdevol thuis voor mensen met een verstandelijke beperking
“Onze bewoners leren ons om van het leven te genieten.”
Zorgondernemers
Thomashuis Sneek, Hermien en Jan Kerkhof
Start je eigen Thomashuis
Vind je dat de gehandicaptenzorg anders moet en kan?
Wil jij het verschil maken en zorg bieden in vrijheid?
Samen met je partner kan je als zorgondernemer aan het roer staan van jullie eigen Thomashuis, en 9 volwassenen een warm thuis bieden!
Deze Thomashuizen zoeken ondernemers
Werk jij in de gehandicaptenzorg en wil jij samen met je levenspartner 9 mensen met een verstandelijke beperking een warm thuis bieden? Ontdek hoe het is om een eigen Thomashuis te runnen! Volg het webinar op 20 september of 29 oktober.
Meld je aan voor het online webinar!
Wie ben jij?
•Je hebt een diploma in de gehandicaptenzorg
•Je hebt ruime ervaring met de doelgroep
•Je hebt een levenspartner die dit avontuur met je aangaat
•Eén van jullie tweeën heeft ervaring met leidinggeven
