Klik editie 1 - 2021 by Prelum

januari 2021

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

BELEVINGSGERICHTE ZORG BIJ OUDEREEN

Overwegingen bij vaccinaties FOTOREPORTAGE

Mijn film, mijn verhaal

Voer de dialoog

CORONA HOGER STERFTECIJFER CLIÃ‹NTEN DOKTER RISICO OP VALLEN

Inte rac ti ler en v ef Zo o i a m

Klik WEBINAR

Rookvrije zorg VRIJDAG 29 januari 2021 In 2030 zijn alle zorgorganisaties rookvrij, zo is afgesproken in het Nationaal Preventieakkoord, een verklaring die in november 2020 ook door de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland is ondertekend. Wat houdt dit in voor de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking? Deskundige middelengebruik Claudia Kaagman vertelt in het webinar op 29 januari hoe ze het Rookvrij-traject bij WilgaerdenLeekerweidegroep (WLG) zijn opgestart en welke dilemma’s hierbij naar boven zijn gekomen. Ook deelt ze waardevolle tips en handvatten waar andere organisaties in de verstandelijk gehandicaptenzorg mee aan de slag kunnen.

Tijdens het webinar leer je: • Wat betekent een rookvrije organisatie voor medewerkers en cliënten? • Praktische tips en stappen die nodig zijn voor rookvrije zorg • Hoe zit het met je voorbeeldfunctie als zorgverlener?

ame n l e De f vana o eur , 9 4 €

• Hoe maak je dit bespreekbaar met collega’s en cliënten?

Schrijf je nu in

www.klik.org/studiedagen

ditnummer

Je verhaal vertellen met ﬁlm

Coronacijfers in de gehandicaptenzorg

Vaccineren tegen het coronavirus

Rubrieken 4

Klik Actueel LACCS | Zorgdieren | Strafrecht | Parc Spelderholt | Probleemgedrag Ontvangen reacties Wet zorg en dwang

15 Gedragsdeskundige Slecht slapen 19 Dokter Risico op vallen 23 Seksuoloog Knuﬀels missen

Thema: Z g vo ouderen

Diepgaander contact met ouderen Begeleiders van zorgorganisatie Aveleijn vertellen hoe ze belevingsgerichte zorg in de praktijk brengen bij oudere cliënten met een verstandelijke beperking. Zij gaan daarbij mee in de belevingswereld van deze ouderen, waardoor die meer plezier en tevredenheid ervaren. Het tweede deel van het thema is een reportage over een speciale woning voor ouderen met dementie bij ‘s Heeren Loo in Bedum, met veel aandacht voor dingen van vroeger.

25 Persoonlijk De nieuwe vriendin 29 Verschenen Muziek werkt zo | Spel over Wet zorg en dwang | Documentaires

Hoop We zijn allemaal door de coronacrisis geraakt. Zo ook Aylinn. Ze is ernstig fysiek beperkt. Ik bewonder haar om haar doorzettingsvermogen. Ze is dankbaar voor de kleine dingen in het leven. Tot de lockdown aanbrak. Ze ging geestelijk in een recordtempo achteruit en was verschrikkelijk eenzaam. Toch vertelde Aylinn dat ze een sprankje hoop had gekregen, dat vele namen bleek te hebben. Zoals Lisa, haar vaste begeleidster, die altijd gek zingend binnenkomt. En collega Karin, die net doet alsof ze iets vergeet waardoor ze weer terug moet komen. Of Sven, die grapjes maakt en rare dansjes doet op zijn happy socks. Ook een sprankje hoop was stagiaire Nienke, die via het raam naar haar gebaarde en elke week nieuwe stickers van paarden op het raam plakte. En dan nog Marjo, die altijd iets geks doet met het eten. Ze maakte gezichtjes van erwten in het vlees en ging los met de slagroom. Dankzij haar begeleiders hield Aylinn het vol in 2020. Zij en velen met haar. Jullie zijn die sprankjes hoop, het vertrouwen en de redding geweest in het leven van deze mensen. Vergeet dat nooit. Ook in 2021 niet! | coach en speltherapeut Margreet Pereboom, lees haar hele column op www.klik.org *Aylinn is vanwege de privacy niet haar echte naam

klikactueel

Onderzoek

Werken met LACCS Het werken vanuit de LACCSvisie draagt volgens begeleiders bij aan een goed leven van mensen met een verstandelijke beperking. Dit is een van de belangrijkste conclusies uit onderzoek bij vijf grote instellingen naar deze aanpak in de verstandelijk gehandicaptenzorg. De afkorting LACCS staat voor Lichamelijk welzijn, Alertheid, Contact, Communicatie en een Stimulerende tijdsbesteding. Voor een goed leven van iemand met een ernstige meervoudige beperking moet het op deze vijf gebieden goed voor elkaar zijn. In het onderzoek is gekeken naar de effecten op het welbevinden van de cliënt. Het blijkt dat door het werken volgens LACCS de houding van begeleiders steeds meer gericht is op beter willen doen, leren aanvoelen en daar het beste bij aansluiten. Daardoor zorgt LACCS volgens de begeleiders in het onderzoek voor meer cliëntgerichte zorg, ondersteuning en betere communicatie met cliënt en andere betrokkenen en draagt het bij aan een goed leven. | Lees het hele artikel op www. klik.org, zoek op ‘LACCS’.

Klik 1 2021 | www.klik.org

Verdachten met een licht verstandelijke beperking IS STRAFRECHT WEL DE JUISTE MAATREGEL?

Jongeren met een licht verstandelijke beperking die in aanraking zijn geweest met justitie, blijken niet de juiste zorg en ondersteuning te krijgen, terwijl er vaak sprake is van multiproblematiek. Maar liefst twee derde van hen gaat later opnieuw en vaak meerdere keren de fout in. Dit blijkt uit de eerste levensloopstudie, uitgevoerd door het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving. Voor dit onderzoek werden 120 jongeren met een licht verstandelijke beperking (109 mannen, 11 vrouwen) gevolgd die in 2009 een jeugdreclasseringsmaatregel van minimaal anderhalf jaar kregen bij de William Schrikker Groep. De onderzoekers zien dat de multiproblematiek waar deze groep zo’n tien jaar geleden mee worstelde, nog niet is verdwenen. Zo hebben zij problemen op het gebied van wonen, werken, financiën, geestelijke gezondheid, middelengebruik en vrijetijdsbesteding. Vaak krijgen zij niet de juiste of voldoende hulp. De hulp die de jongeren in de afgelopen jaren kregen, was vaak verspreid over verschillende hulpverleningsinstanties en sloot niet altijd aan bij hun behoeftes. Om recidive – het opnieuw in de fout gaan – tegen te gaan, is de slogan ‘woning, werk en wederhelft’ van belang. Het zijn aspecten die voor deze groep ex-delinquenten met een licht verstandelijke beperking niet eenvoudig te verwezenlijken zijn. Uit het rapport blijkt dat slechts een klein deel van de onderzoeksgroep een vaste baan of uitzendwerk heeft.

De meesten hebben een uitkering en vaak is er sprake van schulden. Een deel van de jongeren werd in de loop der jaren hulpverleningsmoe en ongemotiveerd. Door hun gedrag is het vaak ook lastig om een geschikte woonvorm te vinden, omdat ze het bij meerdere instanties al hebben ‘verpest’. Begeleiders van deze reclasseringscliënten vinden hun taak zwaar. Andersom vinden de jongeren het eveneens zwaar om begeleid te worden. Ze worden vaak overschat en er zijn te hoge verwachtingen. De onderzoekers beschrijven dat vooral de multiproblematiek en het gebrek aan kennis over een licht verstandelijke beperking een goede behandeling in de weg zit. Dit werkt recidive weer verder in de hand. De vraag is of het strafrecht wel de meest aangewezen weg is voor de verdachte met een licht verstandelijke beperking, gezien het hoge percentage recidive. | Lees meer over het rapport ‘Levenslange obstakels: een levensloopstudie naar licht verstandelijk beperkten in het strafrecht en in de zorg’ op www.nscr.nl en op www.klik.org, zoek op ‘recidive’.

‘De jongeren worden vaak overschat en er zijn te hoge verwachtingen’

klikactueel

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

Contact foto Jan van Summeren

Zinrijke zorgrelaties

Zorgdieren voor stimulerende ontmoeting Sinds de invoering van de coronamaatregelen voelen veel kwetsbare mensen zich nog eenzamer dan voorheen. Mensen die wekelijks een zorghond of -kat op bezoek kregen, moeten het nu vaak zonder hun dierbare maatje doen. Met een beetje creativiteit zijn er nu toch nog genoeg mogelijkheden voor bijzondere en stimulerende ontmoetingen met huisdieren.

mmeren foto Jan van Su

Die ontmoetingen zijn volgens Jan van Summeren van Stichting ZorgDier Nederland belangrijk, want zorgdieren bieden een activerende en/of therapeutische meerwaarde: het aaien van een dier is stressreducerend, het verlaagt de hartslag en bloeddruk, bevordert openheid van mensen en geeft een positief effect op het gevoel van eigenwaarde. Buiten wandelen met een hond, of kennismaken met een kat in een goed

geventileerde ruimte is nog altijd mogelijk. Stephan van de Pol is persoonlijk begeleider bij Amarant in Tilburg. Hij zag wat de impact van een zorgdier op een cliënt kan zijn. “Fiona heeft bijna dagelijks last van zware epileptische aanvallen. Haar armen houdt ze constant strak tegen haar lichaam aan, wat de dagelijkse zorg bemoeilijkt. Toen de kater op haar rolstoelblad werd neergezet, leek ze in eerste instantie emotieloos te reageren. Ik hielp haar vervolgens met het aaien van de kat. Langzaamaan leken de prikkels bij haar binnen te komen. Na verloop van tijd begon ze haar lichaam steeds meer te ontspannen. Hierdoor kon ik haar arm losjes optillen en vrij bewegen. Iets wat zelden voorkomt.” |

Het Kennisplatform EVB+ doet onderzoek naar betekenisvolle zorgrelaties tussen mensen met een ernstig verstandelijke beperking en moeilijk verstaanbaar gedrag en hun begeleiders. In gespreken met zorgprofessionals en verwanten onderzoeken de medewerkers van het platform welke factoren het opbouwen van een betekenisvolle relatie beïnvloeden. Juist het passend maken van de factoren bij de persoon met EVB+ en bij het moment maakt het opbouwen van een betekenisvolle zorgrelatie uitdagend. Er is daarom X veel geduld, X motivatie, X doorzettingsvermogen en X oprechte interesse nodig om een dergelijke relatie aan te gaan op een manier die past bij de persoon en bij de situatie. | Lees meer over het onderzoek ‘EVB+ in beeld!’ op www.klik.org, zoek op ‘EVB+’. Bekijk de factsheet van het onderzoek met een overzicht van alle factoren op www. platformevbplus.nl/onderzoek/ evb-in-beeld/.

Lees meer op www.zorgdier.nl of kijk op www.klik.org, zoek op ‘zorgdier’.

Klik 1 2021 | www.klik.org

Een aantal van de jongeren die zich ontwikkelen op Parc Spelderholt

ter, A. Kok Fotografie Smeltwa

klikactueel

Ontwikkeltraject voor jongeren De meeste jongeren met een licht tot matig verstandelijke beperking komen na het verlaten van het voortgezet speciaal onderwijs terecht op (arbeidsmatige) dagbestedingsplekken, die nauwelijks op ontwikkeling gericht zijn. Uit een wetenschappelijke studie blijkt echter dat deze groep nog lang niet uitontwikkeld is op die leeftijd. Deze jongeren kunnen nog flink groeien als ze worden uitgedaagd en de juiste kansen krijgen. Dit heeft een positief effect op henzelf, hun ouders en de maatschappij, zo blijkt uit de studie ‘Perspectief op Ontwikkeling’, uitgevoerd onder oud-studenten van Parc Spelderholt in Beekbergen. Daar kunnen jongeren met een licht tot matig verstandelijke beperking een driejarig ontwikkeAdvertentie

O n t d e k H e t N i e u we S n o e z e l e n Van passief ervaren naar actief meedoen Wilt u méér kunnen doen met uw cliënten met beperkte mogelijkheden? Zou u het begrip Snoezelen meer diepgang willen geven? Wilt u weten hoe u interactie creëert in een snoezelruimte, hoe u klassieke elementen kunt inzetten voor educatie of therapie, en hoe u met nieuwe elementen iedereen kan laten meedoen? Ontdek alles over Het Nieuwe Snoezelen op

www.interactiefsnoezelen.nl/shx

lingstraject volgen. De algemene gedachte is momenteel dat de bewuste groep jongeren na hun 18e toch niet meer leerbaar is. Dat blijkt een grote misvatting, stelt hoofdonderzoeker Selle van der Woude. “De ontwikkeling van jongeren met een verstandelijke beperking verloopt trager dan de ontwikkeling van andere jongeren. Dat geldt ook voor hun zogeheten executieve functies, die heel bepalend zijn voor iemands zelfredzaamheid en meedoen. De ontwikkeling van deze functies, zoals plannen, het reguleren van emoties en beheersen van impulsen, loopt door tot circa het 25e levensjaar.” Bij Parc Spelderholt kunnen deze jongeren in drie jaar hun zelfstandigheid en hun persoonlijke ontwikkeling naar volwassenheid vergroten. De groep verblijft vijf dagen per week op de campus, waar zij wonen, werken en leren. De studenten die dit traject hebben afgelegd, blijken vaker (begeleid) zelfstandig te wonen. Dit geeft ze zelfvertrouwen en sociale contacten. Het draagt ook bij aan het welzijn van hun ouders, broers en zussen. Die maken zich minder zorgen, hebben meer vrije tijd en voelen zich vitaler, zo wijst het onderzoek uit. Ouders geven aan dat hun onderlinge relatie is verbeterd, net als de relatie met de andere kinderen. Ook de maatschappij profiteert van de toegenomen zelfstandigheid van de jongeren. Een groot deel van hen maakt een behoorlijke werkweek (gemiddeld ruim 4 dagen, 26 uur per week) in bijvoorbeeld de horeca, het onderwijs en de zorg. De jongeren participeren meer in de samenleving en dat is volgens Spelderholt-directeur Annette Fritschy een goede zaak. “Het onderzoek laat zien dat we ons beeld van deze jongeren flink moeten bijstellen. Het zwaartepunt ligt te veel op zorg en ondersteuning in plaats van op stimulering en ontwikkeling. Er is een andere visie op begeleiden nodig.” Overigens is doorontwikkeling ná Spelderholt niet vanzelfsprekend, al zijn de jongeren er wel toe in staat. Veel jongeren komen na het driejarige ontwikkeltraject weer bij hun ouders wonen. Vaak omdat ze zelf nog geen woning hebben. De jongeren ervaren dit zelf als een stap terug. Ook vallen ouders soms terug in oude patronen, waarbij ze het kind ‘ontzorgen’. |

Ontdek ook onze andere materialen voor activeren, bewegen, ontspannen, herinneren, spelen, leren en communiceren op

www.interactiefsnoezelen.nl Klik 1 2021 | www.klik.org

Het onderzoeksrapport ‘Perspectief op Ontwikkeling’ en informatie over het traject is te vinden op www.parcspelderholt.nl.

ontvangenreacties

Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

Onderzoek naar probleemgedrag Om mensen met een verstandelijke beperking te ondersteunen bij een goede kwaliteit van leven, is het voorkomen of verhelpen van gedrag dat als problematisch wordt ervaren belangrijk. Uit onderzoek blijkt nu dat er nog veel variatie is in de manier waarop dit door gedragskundigen gebeurt. Probleemgedrag wordt ook wel ‘moeilijk te begrijpen gedrag’ genoemd. Voorbeelden zijn fysieke en verbale agressie en automutilatie, maar ook depressie en angsten. Door ‘beeldvorming en diagnostiek’ brengen gedragskundigen in woonvoorzieningen voor volwassenen met een verstandelijke beperking dit gedrag goed in kaart. Uit onderzoek van het Nivel in samenwerking met Zorginstituut Nederland blijkt dat er veel variatie is in de aanpak van dit proces door gedragskundigen. Dit komt voort uit de verscheidenheid aan onder andere: X de gehanteerde modellen om naar probleemgedrag te kijken, X de mate van methodisch werken, de samenwerking met betrokken disciplines, de mate van betrokkenheid van de cliënt of naasten, X de overlegstructuren en X de wijze van rapporteren in het dossier. Gedragskundigen ervaren vrijheid in hoe zij de beeldvorming en diagnostiek aanpakken. Dat vinden zij prettig omdat ze zo goed kunnen aansluiten bij de betreffende cliënt en situatie. Meer uniformiteit in de aanpak vinden gedragskundigen wel wenselijk. De onderzoekers geven aan dat gedragskundigen meer gebruik kunnen maken van de multidisciplinaire richtlijn ‘Probleemgedrag bij volwassenen met een verstandelijke beperking’. Zie ook www.nivel.nl, zoek op ‘Probleemgedrag’.

Verschillende perspectieven Promovenda Vanessa Olivier-Pijpers (Erasmus University Rotterdam) deed voor Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE) onderzoek naar de invloed van de organisatiecontext op probleemgedrag bij mensen met een verstandelijke beperking. Ze bekeek daarbij verschillende perspectieven, zowel van de cliënt, als de wisselwerking tussen de cliënt, begeleiders, naasten en de omgeving. Volgens de onderzoeker is een holistisch (alles is met elkaar verbonden) ecologisch perspectief waardevol en noodzakelijk bij het voorkomen en omgaan met probleemgedrag. Meer over haar onderzoek vind je op www. klik.org, zoek op ‘Pijpers’. |

Vaccinaties | Wet z g en dwang Over de coronavaccinaties leven verschillende overwegingen bij begeleiders, waarover je ook op pagina 26-27 leest. Op www. klik.org lees je reacties van begeleiders en cliënten, zoek op ‘vaccinaties’. Een citaat daaruit: “Best lastig dat wij nu als eerste moeten, vooral ook omdat we er nog zo weinig van weten. Je hoort van alles over bijwerkingen op de lange duur, epilepsie en onvruchtbaarheid. Mijn partner behoort tot de risicogroep. Voor hem wil ik het doen, maar ik vind het maar eng. Ik heb inmiddels wel de nodige informatie gekregen van mijn werk en erover gesproken met collega’s. Ik heb besloten dat ik de vaccinatie ga halen. Het blijft eng, maar ja niet doen is ook eng.” | N. N., lid functiegroep begeleiders gehandicaptenzorg BPSW “Ik ben er klaar mee, ik vertrouw de wetenschappers wereldwijd die er mee bezig zijn om de mensheid een zo goed mogelijk vaccin te geven.” “Ik ben zwanger en ik weet niet of het schadelijk is voor mijn kind.” | begeleiders uit onderzoek naar vaccinaties van vakbond FNV

Het valt de gehandicaptenzorg zwaar de nieuwe Wet zorg en dwang zorgvuldig uit te voeren, concludeert de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Ondanks dat er ontzettend hard gewerkt wordt om de wet goed uit te voeren, zijn de stappen vooruit klein. Een bericht hierover van Klik en het rapport van de inspectie zelf is te lezen via www.klik.org, zoek op ‘uitvoering wzd’. Enkele reacties op Klik Facebook hierop: “Over deze wet is door niemand echt nagedacht. Over de inhoud hoor je mij zeker niet mopperen, dat daar een wet voor nodig is, is op zijn zachtst gezegd triest. Maar de manier waarop en alle administratie.. jeetje zeg.” | Lonneke Groothuis “Het stuk meer meenemen van mensenrechten en blijven zoeken naar mogelijkheden en dergelijke is in de Wzd goed, maar de uitvoering had, op zijn zachtst gezegd, praktischer en werkbaarder gekund.” | Sanne Fleury-Selten “Het is gewoon niet te doen, in die zin, het gaat de bedoeling voorbij.” | Corné Stigter

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk? Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

Klik 1 2021 | www.klik.org

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Martine Sprangers

Begeleiders vertellen hoe ze belevingsgerichte zorg in de praktijk brengen

Thema: Z g vo ouderen

Een diepgaander contact Belevingsgerichte zorg is gericht op het welbevinden van degene die je begeleidt. De begeleider gaat mee in de belevingswereld van iemand, waardoor deze persoon meer plezier en tevredenheid ervaart. Hierdoor ontstaat een diepgaande relatie tussen beiden.

orspronkelijk komt belevingsgerichte zorg uit de verpleeghuiszorg, waar het vooral wordt toegepast bij mensen met dementie. In de gehandicaptenzorg is de belevingsgerichte zorg ook op (oudere) mensen met dementie gericht, maar niet alleen. Ook anderen hebben er baat bij, bijvoorbeeld mensen die prikkelgevoelig zijn. Onder belevingsgerichte zorg vallen verschillende methoden (zie kader pagina 11). Welke methode wordt toegepast is afhankelijk van de behoeften die iemand op dat moment heeft.

gehandicaptenzorg.” Aanvankelijk werden ze met z’n drieën ouderenconsulent bij Aveleijn. Andere begeleiders konden met hun vragen over de (belevingsgerichte) zorg voor ouder wordende cliënten bij hen terecht. De functie ouderenconsulent is een aantal jaren geleden helaas opgeheven. Nu geven de dames zelf belevingsgerichte zorg aan mensen op verschillende dagbestedingslocaties van Aveleijn. Marga werkt bij ‘t Meera in Enschede, een belevingsgroep voor ouderen. Carin werkt op een interne dagbeste-

We merkten dat hij steeds slechter tegen prikkels kon Liefdevolle aanraking Ruim tien jaar geleden behoorden begeleiders Carin Gerritzen, Marga Rekers en Anouk Bruggink tot de eersten die bij Aveleijn belevingsgerichte zorg konden geven. Ze hadden daarvoor een speciale opleiding gevolgd, gericht op zorgverleners uit de verpleeghuiszorg. Carin: “Dat was best lastig. We moesten voorbeelden uit de verpleeghuiszorg vertalen naar de

Klik 1 2021 | www.klik.org

net als Marga deel uit van een kenniskring ouderen en geeft ze op locatie Shantala-massage, een vorm van belevingsgerichte zorg. “Shantala is een liefdevolle aanraking, waarbij een bepaald hersengebied van degene die wordt gemasseerd wordt geactiveerd.” Anouk geeft ook training in de massage aan andere begeleiders. “Ik leer hen hoe ze het op een rustige manier kunnen doen. Met aandacht voor wat de persoon, die de massage ontvangt, nodig heeft. Shantala kan je samen met ADL-handelingen als naar bed brengen, opstaan, douchen en afdrogen, geven. Zo kost het geen extra tijd.” Naast de Shantala-massage passen begeleiders bij Aveleijn ook andere methoden van belevingsgerichte zorg toe.

Afstemmen en herhaling dingsgroep van locatie De Schors in Losser. Hier wonen (oudere) mensen met dementie en/of lichamelijke problemen. Door hun beperking kunnen ze geen dagbesteding buiten het pand meer krijgen. Anouk werkt eveneens op een creatieve belevingsgroep voor ouderen, DAC de Marke, in Oldenzaal. Daar zitten ook mensen met een vermoeden van dementie bij. Daarnaast maakt ze

Om te bepalen wat je het beste kunt doen, is het nodig om je in te leven in en je af te stemmen op de ander. In de groep waar Carin werkt, woont een vrouw die snel overprikkeld raakt en zich dan soms agressief gedraagt. Anouk, die in Carins groep Shantala-massage geeft: “Bij deze vrouw heb ik gemerkt dat Shantala-massage haar helpt. De massage zorgt voor diepe ontspanning, Xf

Noud geniet van de Shantala-massage van begeleider Anouk

Klik 1 2021 | www.klik.org

10 Thema: Z g vo ouderen

f X

waardoor zij in slaap valt.” Anouk begint heel klein, om haar niet af te schrikken. “Ik vraag eerst of ik haar mag aanraken. Dan begin ik bij haar voeten te strijken, terwijl ik in de gaten houd hoe zij reageert. Vandaar ga ik steeds een stukje verder.” Soms blijkt dan dat iemand vooral gebaat is bij herhaling van vaste prikkels. Anouk: “Een vrouw op mijn groep laat ik altijd dezelfde muziek horen en dezelfde geur ruiken. En als ik haar masseer, dan strijk ik altijd op een bepaalde manier langs haar been. Dat vindt zij prettig, omdat het herkenbaar voor haar is en veilig voelt.”

Je speelt in op wat iemand zich nog wél kan herinneren

iedere cliënt is bij Aveleijn het levensverhaal bekend. Bij een nieuwe cliënt wordt aan de hand van een vragenlijst het levensverhaal in beeld gebracht. Als de cliënt de vragen niet zelf kan beantwoorden, wordt de familie ernaar gevraagd. Carin vertelt aan de hand van een voorbeeld hoe het levensverhaal kan helpen om iemand de juiste begeleiding te geven. In haar groep zit een oudere man die niet mee wil eten met de rest van de bewoners. Het liefst eet hij apart. Carin: “Niet alle Levensverhaal Iemands levensverhaal kennen, helpt begeleiders vonden dat een goed idee. Volgens hun normen bij het inleven in een ander. Van en waarden eet je gezellig samen aan tafel. Maar toen uit zijn levensverhaal kwam dat hij vroeger als kind ook altijd alleen aan een tafeltje zat te eten, begrepen we het opeens. Door zijn verleden beleeft hij het apart zitten als iets vertrouwds.” Als door inleven en iemands levensverhaal goed kennen niet duidelijk wordt wat hij nodig heeft, kan het helpend zijn om met begeleiders onder elkaar ervaringen te delen. Daarvoor is de bel rce levingsgerichte nten Annie en Ma en Annelon met clië in Oldenzaal a mm Ge rs rke we ren cliëntbespreking een Mede ingsgroep voor oude bij de creatieve belev handig hulpmiddel. Anouk: “Bij onze

Klik 1 2021 | www.klik.org

dagbesteding zit een man van 40. We merkten dat hij steeds slechter tegen prikkels kon, maar wisten niet goed wat wij daaraan konden doen. We hielden met alle begeleiders een belevingsgerichte cliëntbespreking waarin allerlei aspecten over hem aan bod kwamen. Wie is hij? Wat is zijn levensverhaal? Wat zijn zijn gewoonten? We benoemden ook alle positieve contactmomenten. Aan de hand hiervan dachten we na over wat we het beste konden inzetten om hem een ﬁjn gevoel te geven en te zorgen dat hij rustiger werd. Hij had nog steeds prikkels nodig, maar minder.”

Dementie Bij Aveleijn wordt waar nodig bij iedereen belevingsgerichte zorg ingezet. Voor mensen met dementie zijn er speciale methoden die ook in de verpleeghuiszorg worden toegepast. Carin, Anouk en Marga houden bij de ondersteuning die ze geven rekening met de fase van dementie waarin iemand zit. Marga: “Als iemand nog in de beginfase van dementie zit, dan kun je hem goed terughalen in het hier en nu. Dat kan door hem bijvoorbeeld af te leiden en door zo lang mogelijk de normale structuur aan te houden. Dit wordt ‘realiteitsoriëntatie’ genoemd.” Is de dementie van iemand al verder ontwikkeld en is hij meer teruggetrokken in zichzelf, dan kun je ‘validation’ inzetten. “Hiermee sluit je aan bij zijn beleving. Je gaat erin mee en bevestigt hem in wat hij beleeft. Op die manier hou je het veilig voor iemand, waardoor hij minder spanning ervaart.” Voor iemand in de laatste fase van

Met belevingsgerichte zorg kun je spanning wegnemen bij cliënten

dementie is het licht prikkelen van de zintuigen prettig. Snoezelen is daarvoor een manier. “De persoon krijgt hierdoor een aangenaam en rustgevend gevoel.”

Corona In de coronatijd is ook gebleken hoe

belangrijk belevingsgerichte zorg is. Anouk: “Veel cliënten ervaren spanning doordat ze thuis moeten blijven of door een aangepaste structuur van hun dag. Met belevingsgerichte zorg, bijvoorbeeld in de vorm van Shantala-massage, kan ik die spanning wegnemen.”

Het is voor haar geen probleem om cliënten aan te raken. “Als behandelaar behandel ik het hele lichaam. Als ik dagbesteding geef, dan kan ik prima een voetmassage geven. Ik houd afstand en masseer alleen hun voeten en onderbenen. Ik heb daarbij altijd een mondkapje op.” |

Methoden belevingsgerichte zorg Belevingsgerichte cliëntbespreking In deze bespreking die ongeveer drie kwartier duurt, verdiepen begeleiders zich in de situatie van de cliënt en zijn levensverhaal. Zij doen dit vanuit betrokkenheid en compassie. De cliënt wordt een mens met zijn eigen identiteit en behoeften. Medewerkers proberen met elkaar onder woorden te brengen hoe zij iemand het beste kunnen begeleiden.

Shantala-massage Dit is een massage die met behulp van ritmische strijkingen iemand diepe ontspanning geeft. Cliënten die de massage ontvangen ervaren op deze manier hun lichaam beter. Begeleiders kunnen door de toepassing van de Shantala-massage met een persoon een diepgaand contact ervaren. Zoals ook op de foto te zien is van de Shantala-massage door Anouk bij cliënt Noud op pagina 9.

Belevingsgerichte gespreksgroep Cliënten gaan hierbij periodiek met elkaar in gesprek over bepaalde thema’s. Ze wisselen ervaringen uit over waar ze vandaan komen, wat ze leuk vinden en leren elkaar zo beter kennen. Bovendien beleven ze op deze manier weer dingen van vroeger, bijvoorbeeld dingen die het geloof of het koningshuis betreﬀen. Het kan ook zijn dat ze daardoor bepaalde dingen beter kunnen verwerken. De gesprekken bieden bovendien aanknopingspunten voor de begeleiding. Bij Aveleijn vond een paar jaar geleden bij dagbesteding ’t Meera in Enschede met zes oudere cliënten acht keer een belevingsgericht gesprek plaats. Als afsluiting kregen de cliënten een diploma, met daarop de onderwerpen waarover zij vertelden. Dit levensverhaal werd voorgelezen bij de uitreiking.

Realiteitsoriëntatie In een vroeg stadium van dementie, waarbij er nog een besef is van het hier en nu, wordt vaak realiteitsoriëntatie ingezet. Zorgverleners stimuleren hierbij de verwarde persoon om het verloren contact met de werkelijkheid te herstellen. Ze spelen daarbij, meestal met woorden, in op wat iemand zich nog wél kan herinneren. Door iemand terug te halen naar het hier en nu stimuleert de zorgverlener zijn zelfstandigheid en zelfvertrouwen. Gevoelens van angst worden erdoor verminderd. Reminiscentietherapie Het samen met de cliënt ophalen, doorleven en structureren van herinneringen. Je bespreekt het levensverhaal van iemand, bijvoorbeeld aan de hand van foto’s en andere voorwerpen

uit het verleden, of door te luisteren naar muziek, het proeven van etenswaren of het ruiken van geuren die een associatie hebben met iemands verleden. Via deze methode kan je de balans van iemands leven opmaken. Wel is het dus nodig dat je voldoende informatie hebt over iemands levensgeschiedenis. Validation Een vorm van zorg waarin je via woorden en andere vormen van communicatie de beleving van iemand bevestigt. Of hetgeen iemand beleeft waarheidsgetrouw is, is hierbij niet aan de orde. Hierdoor krijgt de persoon weer een gevoel van eigenwaarde. Hij heeft niets fout gedaan. Bovendien ervaart hij door de bevestiging minder onrust en spanning. Snoezelen Een methode om de cliënt met eenvoudige en aangename prikkels te bereiken. Alle zintuigen komen aan bod. Mensen die in zichzelf zijn teruggetrokken, bijvoorbeeld in een vergevorderd stadium van dementie of door een ernstige verstandelijke beperking, kunnen via de zintuigen opgaan in de beleving en zo een aangename en rustgevende sensatie ervaren. X

Tekst & fotografie Mariët Ebbinge

Thema: Z g vo ouderen

Leven toevoegen aan de dag

Vorig jaar maart opende ‘s Heeren Loo in het Groningse Bedum twee splinternieuwe zorgwoningen voor twintig oudere en minder vitale bewoners. In een ervan, de dementie-expertwoning, wonen mensen met een verstandelijke beperking en dementie. De bewoners krijgen er zorg en ondersteuning op momenten dat zij daar behoefte aan hebben. Ook krijgen ze in de woning persoonsgerichte dagbesteding.

lles in de dementiewoning is erop gericht om de laatste levensfase van de bewoners zo geriefelijk mogelijk te maken. Kom je de gemeenschappelijke ruimte van de dementie-expertwoning binnen, dan ervaar je ogenblikkelijk de rust die van de hoge en lichte ruimte uitgaat. Ook de bewoners lijken het te voelen. Bewoner Willem (72) ligt in zijn stoel vlakbij de radio, met z’n ogen dicht luistert hij naar zachte muziek. Klaasje (73) is aan tafel in slaap gevallen, haar hoofd rust op een kussen.

Arnoud (41) schuifelt rond en vindt uiteindelijk een plekje buiten op het terras voor de woning. Hij praat in 1-woordzinnen en gebaren met de twee begeleiders die in deze ruimte aanwezig zijn. Ondertussen maakt begeleidster Stella de Boer de avondmaaltijd klaar, het begint naar zuurkoolstamppot te ruiken.

Ruimte en licht In de gemeenschappelijke ruimte is veel aandacht voor ‘dingen van vroeger’. Er is een tafel met een Perzisch kleedje

is ruim ndelijke beperking nsen met een versta De woning voor me dacht voor dingen van vroeger opgezet met veel aan

Klik 1 2021 | www.klik.org

erop, omringd door stoelen bekleed met rood velours. In een zithoek staat onder meer een ouderwetse schommelstoel. En in een kast staan petroleum gasstellen van email, serviesgoed met bloemetjes erop en een draaibare tafelspiegel. Ook de rest van de woning is opvallend ruim. Persoonlijk begeleidster Sanne Dam: “In hun vorige woning reden bewoners met hun rolstoel in de smalle gangen tegen elkaar op. Dan ging het vaak even mis. Hier is het zo ruim opgezet dat bewoners bijna niet meer tegen elkaar opbotsen.” Naast ruimte is licht een belangrijk onderdeel van de nieuwe zorgwoning. De dementiewoning heeft biodynamische verlichting, die op een natuurlijke wijze het daglicht volgt. Dit helpt om bewoners overdag, als het licht blauw is, alerter te laten zijn. ’s Avonds, als het licht naar rood kleurt, is er minder prikkeling. Zo wordt het dagen nachtritme van de bewoners ondersteund. Iedere bewoner heeft een eigen studio, een ruime badkamer en een tillift. Links van de toegangsdeur van elke studio springt de halve kijkdoos aan de muur in het oog. In de doos staat de naam van de eigenaar van de studio en er liggen of

Reportage over een speciale woning voor ouderen met dementie

In de woning passen de begeleiders zich aan aan het tempo en de behoeften van de bewoners, zoals bij Klaasje die is weggedommeld aan tafel

Scholing

hangen voorwerpen in die een bijzondere betekenis hebben voor hem of haar. Een vlag van FC Groningen in de doos van Willem of een medaille van het 4Mijl4You-parcours in die van Arnoud. Het herinnert medewerkers en verwanten eraan wie de persoon die er woont eigenlijk is.

Bewuste keuze Zorgmanager van het cluster ouderen, Helma Wiersema, licht toe waarom er is gekozen voor een speciale woning voor ouderen met dementie. “Hiervoor woonden zij samen met andere bewoners, die meer energie en een andere zorgvraag hebben. Terwijl bijvoorbeeld twee begeleiders bezig waren om de ouderen op bed met aandacht te verzorgen, maakten andere cliënten lawaai in de woonkamer. Dat ging niet goed samen, het deed geen recht aan de bewoners.” Daarnaast is het voor de meeste begeleiders prettiger om met één doelgroep te werken. “De ene begeleider is vaak beter in een verzorgende rol, de ander in het begeleiden van mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag. De begeleiders van de demen-

Begeleiders krijgen regelmatig de kans om zich te verdiepen in hun vak via scholingen en overleggen, zowel met het team als multidisciplinair (waarbij verschillende disciplines, zoals gedragswetenschapper, logopediste, fysiotherapeut en physician assistent (verpleegkundige) aanwezig zijn). Gedragskundige Jorieke Blokhuis: “De gedragswetenschapper vertelde bijvoorbeeld iets over de verschillende fasen van dementie en hoe we dat in de praktijk kunnen herkennen. De logopediste ging in op slikproblemen en hoe je daarmee kunt omgaan. Daarna praten we daar verder over.” Een aantal begeleiders startte met de opleiding GVP: gespecialiseerd verzorgende psychogeriatrie. Deze opleiding is in samenwerking met Noorderpoort ontwikkeld en heeft als aandachtsgebied psychogeriatrie bij mensen tiewoning hebben bewust voor met een verstandelijke beperking. de oudere doelgroep gekozen, waardoor ze heel gemotiveerd zijn.” Sanne, die al ruim twee jaar met de ouderen werkt, beaamt dat het fijn is plekken een kwetsbare huid. Om die om met één doelgroep te werken. Ze plekken te ontzien, wordt hij een legt uit wat de dementiewoning in paar keer per dag op bed gelegd. We haar ogen speciaal maakt. “In de wohadden kunnen afspreken dat we dat ning passen we ons aan aan het temelke dag op vaste tijden zouden doen. Maar dat willen we juist niet. Pas als Willem begint te suffen, leggen we hem op bed. En op alerte momenten bieden we hem een activiteit aan, hij kan dan bijvoorbeeld naar een dvd’tje met een voetbalwedstrijd van zijn favoriete club FC Groningen kijken. Of we zetten hem voor de Sensiview om een filmpje te zien. Door die videoprojecties lijkt het alsof je bijvoorbeeld zelf door de duinen fietst.” Net als Willem krijgen alle bewoners dagbesteding in de woning. Soms doen ze iets gezamenlijks, zoals het wekelijkse uurtje Bimmen of po en de behoeften van de bewosfeerviering, dat één keer in het ners.” kwartaal wordt gegeven. Hierbij laat Een voorbeeld hiervan is eerdergenoemde Willem. Bij Willem wisselen, de geestelijk verzorgster hen het seizoen ervaren door dingen te ruiken, zoals bij de meeste bewoners, alerte te voelen of te proeven. en minder alerte momenten elkaar Daarnaast zijn er de dagelijkse X f af. Sanne: “Willem heeft op sommige

De verlichting ondersteunt het dagen nachtritme van de bewoners

Klik 1 2021 | www.klik.org

14 Thema: Z g vo ouderen

f X

momenten waarop begeleiders zich individueel met bewoners bezighouden. Dat kan ook in hun - ruime - kamer gebeuren. Eén bewoner zingt bijvoorbeeld graag liedjes van vroeger. De begeleider zet vaak een cd met zulke liedjes voor hem op, zodat ze samen kunnen meezingen. Een andere bewoonster vindt het leuk om samen met poppen te spelen. Het zijn meestal kleine dingen, waar de bewoners voldoening aan beleven, maar het kan ook om grote dingen gaan. Sanne: “Een bewoner is zoon van een schipper, hij is op een schip opgegroeid. Een vader van een cliënt die in een andere woning woont, heeft een schip. Onze bewoner kon een dagje op zijn schip meevaren. Hij had de dag van zijn leven!”

Teletubbies Omdat de bewoners van de dementiewoning een verstandelijke beperking en soms ook autisme hebben, is gespecialiseerde zorg nodig. Het voorbeeld van Klaasje, een van de bewoonsters, illustreert dat. Eerst woonde zij op een PG-afdeling in een regulier verpleeghuis. Helma: “Daar

Bij de deur van elke studio hangt een soort kijkdoos van de bewoner, met daarin persoonlijke voorwerpen

Klik 1 2021 | www.klik.org

We voegen waarde toe aan hun leven, zolang het kan miste zij de aansluiting. Zij wilde graag naar Teletubbies en Sesamstraat kijken. De andere bewoners zeiden dan: ‘Dei is gek. Wat mot dei hier?’ Hier sluiten we wel aan bij haar niveau en kunnen we haar bieden wat ze nodig heeft.” Het dementieproces verschilt van persoon tot persoon, maar uiteindelijk nemen bij iedereen de vaardigheden af. Als dat gebeurt, moeten de begeleiders op zoek gaan naar andere activiteiten die aansluiten bij de behoeften van iemand. Sanne: “Korrie, een van de bewoners, was graag actief. Hij zwom en zat graag op de duoﬁets. Hij had er tot voor kort ook nog plezier in om, ondersteund door twee begeleiders, te lopen. Nu kan hij dat ook niet meer. Aan de hand van zijn levensverhaal onderzochten we wat we hem daarvoor in de plaats kunnen aanbieden. Dat blijkt accordeon- en piratenmuziek te zijn. Daar reageert hij goed op.” Goede samenwerking met familieleden is belangrijk, onderstrepen Helma en Sanne. “We krijgen hierdoor een beter beeld van hoe iemand vroeger leefde en waar hij of zij toen van hield. Dat kunnen we dan weer

gebruiken voor de zorg en de dagbestedingsactiviteiten.”

Palliatief In de dementiewoning leven mensen in de winter van hun leven. In de allerlaatste - palliatieve - fase proberen de begeleiders om de bewoner een waardig einde te geven. Sanne: “Wij vragen altijd aan familie wat wij kunnen doen voor hun verwant die op sterven ligt. Meestal, niet altijd, willen ze erbij zijn. Dan doen we het laatste stukje samen en maken we er iets moois van.” Meebewegen met de bewoners en op die manier waarde toevoegen aan hun leven, zolang het kan. Daar draait het op de dementiewoning om, zegt Helma. “Door de inzet van extra gelden, betaald uit groepsmeerzorg, werken er vijf begeleiders met tien bewoners. Daardoor kunnen we de bewoners de zorg en aandacht geven die ze nodig hebben.” |

Aardbevingsbestendig De dementiewoning en de andere ouderenwoning met dagbesteding aan huis van ’s Heeren Loo in Bedum zijn uniek in de regio Noord-Nederland. Beide woningen zijn bovendien aardbevingsbestendig, wat ook een primeur is. ’s Heeren Loo streeft ernaar om de komende jaren alle zorgwoningen in Bedum en omgeving te renoveren en te versterken.

gedragsdeskundige

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

Illustratie Josje van Koppen

ia de mail van ons Slaapteam komt een vraag over Gea binnen, een ouder wordende vrouw van 78 jaar met een ernstig verstandelijke beperking. De begeleiding geeft aan dat ze de laatste tijd overdag erg onrustig kan zijn. Soms is ze zelfs agressief. Vooral medebewoner Jan krijgt wel eens een tik van haar. Ook huilt ze regelmatig hard, zowel overdag als ’s nachts. Aan de andere kant oogt Gea ook moe. Ze valt overdag vaker in slaap dan eerst, vooral in haar luie stoel. Het vermoeden is dat Gea slecht slaapt, maar ze kan het zelf niet vertellen. We starten een slaaponderzoek, waarbij ze twee weken een Actiwatch draagt: een bandje dat licht en beweging meet. Ook worden er twee nachten geluids- en cameraopnames gemaakt, om zicht te krijgen op haar gedrag ‘s nachts. Het vermoeden blijkt te kloppen. Gea slaapt slecht, is meerdere keren per nacht lange tijd wakker. Ze is dan onrustig en vaak aan het huilen. Het valt op dat Gea erg lang op bed ligt: zo’n 12 uur per nacht. Terwijl bij haar leeftijd zo’n 7 of 8 uur slaap voldoende zou moeten zijn. Naarmate je ouder wordt, slaap je korter en meer versnipperd. Dat Gea ’s nachts af en toe wakker wordt, is dus niet zo gek. Door het te lang in bed liggen is je kwaliteit van slaap niet goed. Je

Slecht slapen “Het gaat niet goed met Gea. Ze is onrustig overdag, oogt moe, kan soms agressief zijn en huilen. We denken dat het komt doordat ze slecht slaapt, omdat ze dit gedrag ook wel eens ‘s nachts laat zien. Hebben jullie tips?” slaapt minder diep, wordt vaker wakker en kan overdag juist ook moe en prikkelbaar zijn. Dit lijkt het geval bij Gea. Overdag beweegt Gea nauwelijks en zit ze de hele dag binnen in haar luie stoel. Hierin dommelt ze makkelijk weg. De belangrijkste aanpassing is dus

dat ze korter op bed ligt (maximaal 9 uur) en vaker uit haar luie stoel komt. Naast slaaponderzoek krijgt Gea ook andere onderzoeken waaruit blijkt dat ze stemmingsklachten heeft. Een depressie komt bij ouderen vaker voor. De klachten kunnen op

dementie lijken, met als verschil dat een depressie kan opklaren en dementie helaas niet. Zowel voor Gea’s depressieve klachten als voor het slapen is het goed om te zorgen voor meer daginvulling. Vooral door meer te bewegen overdag en naar buiten te gaan in de ochtend en het begin van de middag. Beweging en (dag) licht zijn nodig voor je biologische klok: ze zorgen voor de opbouw van slaapdruk en het verbeteren van je stemming. Gea krijgt een nieuw dagprogramma, met meer (bewegings)activiteiten binnen en buiten, zowel overdag als ’s avonds. Passend bij wat Gea lichamelijk nog kan. Er wordt afgebouwd naar de nacht, met meer ontspannende activiteiten en gedimd licht, zodat haar lijf weet dat het bijna tijd is om te gaan slapen. Gea’s nachten worden elke week een kwartiertje verkort, totdat ze nog 9 uur op bed ligt. De grootste uitdaging was om dit binnen het rooster voor elkaar te krijgen. Met wat creativiteit en hulp van de nachtdienst is dit gelukkig gelukt. Na drie maanden zijn haar klachten eigenlijk helemaal verdwenen. Gea wordt nog steeds ’s nachts wel eens wakker, maar is overdag alerter en vrolijker. Het huilen is verdwenen, Jan krijgt geen tikken meer en Gea kan weer lachen. | Janine Breukelman, GZ-psycholoog/gedragsdeskundige

Klik 1 2021 | www.klik.org

fotoreportage Tekst Ruth Eppink Illustraties Cam on Wheels

Je verhaal vertellen met ﬁlm Jongeren met een beperking die moeite met gesproken taal hebben, kunnen zich via beelden vaak wel uiten. Met de begin 2018 gestarte Cam on Wheels-opleiding kunnen deze jongeren zich bekwamen in audiovisuele vormgeving, zodat ze in de toekomst aan de slag kunnen als filmmaker, verslaggever of cameraman. Klik 1 2021 | www.klik.org

Het initiatief voor Cam on Wheels komt van visueel antropoloog Mascha Legel. “Ik maak al heel wat jaren films met kinderen en jongeren die door motorische, cognitieve en/of andere beperkingen problemen met gesproken taal hebben. Met film kunnen ze toch verhalen vertellen die voor ouders, broers en zussen, leerkrachten en klasgenoten te begrijpen zijn. Ze krijgen hierdoor meer mogelijkheden om te communiceren over dagelijkse activiteiten. Met behulp van film en onder-

fotoreportage

Film als nieuwe taal voor jongeren met communicatiebeperkingen

‘Als je goed kijkt, kun je iedere dag iets moois zien’

Ervaringen

steunde communicatie breidt het kind zo zijn expressieve taalvaardigheden uit.” De projecten Mijn Film, Mijn Verhaal en Cam on Wheels, en het daaraan verbonden promotieonderzoek aan de Radboud Universiteit Nijmegen leidden tot de gevalideerde lesmethode Film als Ondersteunde Communicatie (zie kader Mijn Film, Mijn Verhaal).

Meer in hun mars Mascha bedacht dat ze met het uit handen geven van de camera nog

meer jongeren zou kunnen bereiken. “Er zijn zoveel jongeren die de stempel dagbesteding krijgen, terwijl ze veel meer in hun mars hebben. Of ze nou Down hebben, of vmbo-, havo- of vwo-leerling zijn, we zouden hen iets moeten kunnen aanbieden waarmee ze richting arbeid of onderwijs kunnen. Daar is Cam on Wheels uit voortgekomen, waarmee we deze groep opleiden richting het mediavak,” vertelt Mascha. Kinderen en jongeren met een ernstige spraak- en/of taalstoornis

Mascha heeft verschillende voorbeelden van jongeren die het met film wel lukte om hun verhaal te vertellen. “Zoals een meisje met downsyndroom dat binnensmonds praatte en best bokkig kon zijn. Met film lukte het daar doorheen te breken en kon ze laten zien dat ze van dansen houdt, waardoor ze haar broers aan het dansen kreeg. Ook bij kinderen met het Rett-syndroom, die opgesloten lijken in zichzelf, is het ontroerend hoe zij in een film wel dingen aan kunnen geven.” Film ziet Mascha als een aparte taal, waarmee je spraak kunt stimuleren. Dit komt ook terug in de ervaringen van enkele deelnemers van Cam on Wheels: Niels: “Ik vind vlogs maken leuk omdat je mensen daarmee blij kan maken. En als ik aan het filmen ben dan ben ik gefocust. “ Valerie: “Ik heb een quote die ik passend vind voor zelf films maken, en dat is de volgende: Als je goed kijkt kun je iedere dag iets moois zien.” Jelle: “Ik spreek moeilijk door mijn beperking en assisteer sinds het begin bij het project. Inmiddels heb ik een opleiding afgerond als professioneel filmmaker. Ik wil een boegbeeld zijn voor jongeren met een spraak-taalstoornis. Dat ze zien wat ze kunnen doen. Als ervaringsdeskundige weet ik hoe frustrerend het is om een verhaal te vertellen en niet begrepen te worden. Je vertelt dan niet alles meer, omdat dat zoveel energie kost.” Daar sluit Aart bij aan: “Met beelden kan ik veel makkelijk een verhaal vertellen, met veel meer details.” Zijn moeder Marieke vertelt: “Door film werd ons als ouders duidelijker wat Aarts humor is en wat hem allemaal opvalt. Je vult het zo gauw in voor iemand die niet kan praten. Daarmee mis je wat echt in iemand omgaat. Film maakt het aantrekkelijker om te luisteren.”

fotoreportage

Klik 1 2021 | www.klik.org

kunnen bij Cam on Wheels aan de slag met film en werken hierbij samen met andere jongeren (met en zonder een beperking), onder meer studenten van het Grafisch Lyceum Rotterdam. “We zijn gestart in Rotterdam, waar we in een stoere filmlocatie zitten. We werken nauw samen met Stichting BOOR, dat het speciaal onderwijs in de regio verzorgt.” De jongeren leren omgaan met filmapparatuur binnen professionele av-mediaproducties. Dat wat ze opgenomen hebben, gaan ze zelf editen en monteren. “Uiteindelijk is het doel dat ze hiermee ook echt in de maatschappij kunnen meedraaien, dat ze er een baan in vinden.” In coronatijd bleken kinderen en jongeren te excelleren in het vloggen. “Zij zijn het fanatiekst en ook streng. Ze werkten online nauw samen met de av-mbo-studenten. Als een grafisch student bijvoorbeeld niet goed hielp bij het monteren, kreeg die het flink voor de kiezen!” Tijdens de lockdownperiode en ook daarna werd via Zoom-sessies contact gehouden met de deelnemers van Cam on Wheels. “Een bijzondere ervaring voor iedereen, die ook duidelijk maakte dat er nadelen aan kleven. Onze deelnemersgroep is zeer divers. Er zijn niet-sprekers

die gebruikmaken van een spraakcomputer; zij hebben tijd nodig om iets in te typen, terwijl anderen dan door elkaar heen spraken. Je zag de deelnemers met autisme als eerste afhaken: eerst ging hun camera al uit, daarna werd de mute-knop ingedrukt en dan waren we ze uiteindelijk kwijt. Het is mooi dat je digitaal contact kunt houden, maar er gaat niets boven een echte samenkomst.”

Dagbesteding Nu onderwijs en arbeid al geborgd zijn in Cam on Wheels, komt er nog een derde tak bij: ontwikkelingsgerichte dagbesteding. De coronacrisis maakte de start hiervan wat lastiger. “We willen de dagbesteding in hetzelfde gebouw houden als waar Cam on Wheels in Rotterdam gevestigd is, maar dan

in een afgescheiden ruimte. Momenteel werven we medewerkers die een link met zorg en sociaal-maatschappelijke dienstverlening hebben en die ons gaan ondersteunen,” stelt Mascha. Mascha werkte vele jaren via onder andere Stichting Milo met kinderen en jongeren met een meervoudige en verstandelijke beperking. Ook voor die doelgroep biedt ﬁlm verschillende mogelijkheden qua ondersteunde communicatie als een vorm van dagbesteding, en misschien nog wel andere mogelijkheden op de arbeidsmarkt. Mascha legt de credits voor de dagbesteding bij collega Joost Blommendaal neer. “Het is echt zijn kindje. En hij zet zich keihard in om de positie van mensen met een beperking in de samenleving te verbeteren.” |

dokter

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

Risico op vallen Henk is een man van 60 jaar die al jaren in een instelling woont. Als kind liep hij door spasticiteit aan zijn benen pas toen hij 6 jaar oud was. Nu hij wat ouder wordt, gaat hij helaas ook slechter lopen.

Mijn Film, Mijn Verhaal Mascha is overtuigd van de meerwaarde die film kan hebben voor kinderen en jongeren die problemen hebben met gesproken taal. Om van film een taal-lesmethode te maken, zocht ze contact met prof. Bert Steenbergen (leerstoel Gehandicaptenzorg, Radboud Universiteit Nijmegen), prof. Hans van Balkom (leerstoel Ondersteunde Communicatie), dr. Stijn Deckers en dr. Ronald Spanjers. Van daaruit ontstond Stichting Com in Beeld en startte ze als promovendus aan de Radboud Universiteit Nijmegen om de effectiviteit van Film als Ondersteunde Communicatie (FaOC) te toetsen. Dit deed ze met het project Mijn Film, Mijn Verhaal, bedoeld voor niet- of nauwelijks sprekende kinderen en jongeren met een motorische beperking en normale intelligentie. Zij zijn zowel cameraman en editor als regisseur van hun films. Op die manier kan iemand zijn verhaal zelfstandig creëren en erover vertellen. En dat biedt de gelegenheid er met anderen over te praten, oftewel te communiceren. De lesmethode Mijn Film, Mijn Verhaal wordt op dit moment ingevoerd in het speciaal onderwijs van de Rotterdamse Stichting BOOR. Na afronding van het vso kunnen leerlingen aan de slag bij Cam on Wheels in de richting onderwijs (mbo), arbeid (filmer/editor) of per januari 2021 in de dagbesteding. De FaOC-lesmethode Mijn Film, Mijn Verhaal is zowel in het Nederlands als het Engels gratis beschikbaar voor kinderen en jongeren van 5 tot en met 21 jaar. Meer informatie op www.camonwheels. nl. De projecten Mijn Film, Mijn Verhaal en Cam on Wheels zijn mogelijk gemaakt door JKF, Het Gehandicapte Kind, VSB-fonds, Stichting Phelps en de Vriendenloterij.

De afgelopen weken krijg ik van begeleiders meldingen dat Henk is gevallen. Soms valt hij in de woning en soms buiten. Eerder kreeg hij van de fysiotherapeut al een rollator. Desondanks gaat het nog steeds wel eens mis en ligt Henk vaker op de grond. Iedereen is, terecht, bang dat hij een keer zijn heup breekt. Bij mensen met een verstandelijke beperking die ouder worden neemt het valrisico toe. Binnen de algemene populatie is dat ook zo, maar binnen onze doelgroep komt het nog sneller en vaker voor. Een belangrijke factor die meespeelt, is dat de motoriek vaak al niet helemaal optimaal was. Binnen onze zorginstelling bestaat het zorgprogramma vallen. Doel is dat je multidisciplinair kijkt naar het valrisico en oorzaken daarvan. Daarbij heeft onze afdeling fysiotherapie een speciaal opgezet trainingsprogramma waarbij ouderen tips en adviezen krijgen bij veelvuldig vallen. Dit soort trainingsprogramma’s worden gelukkig steeds vaker aangeboden binnen een zorginstelling. Het heeft echt toegevoegde waarde in het voorkomen en verminderen van het valrisico. Als AVG kijk ik mee naar mogelijke medische oorzaken die het risico op vallen nog extra laten toenemen. Zo stel ik vragen als: ‘Ziet iemand nog wel goed?’ of ‘Gebruikt iemand misschien medicatie waar je wankel of duizelig van wordt?’ Het zou zonde zijn als je deze mogelijke oorzaken mist. Henk was recent nog bij de oogarts, maar daar kwamen geen bijzonderheden uit. Ook hebben begeleiders niet de indruk dat er wat mis is met de ogen van Henk. Henk heeft vanaf kinderleeftijd al epilepsie. De afgelopen jaren was er absoluut geen sprake van aanvallen. Ook de beschrijvingen van de valincidenten lijken niet voort te komen uit een epileptische aanval. Henk krijgt momenteel wel drie middelen om zijn epilepsie tegen te gaan. Van sommige anti-epileptica is bekend dat er bij een te hoge medicatiespiegel kans bestaat op bijvoorbeeld duizeligheid. Bij Henk laat ik bepalen of de medicatiespiegels in orde zijn. Dat is gelukkig het geval. Een van de middelen die Henk al jaren gebruikt is diazepam. Dit wordt bij epilepsie vaak gebruikt om een epileptische aanval te couperen (af te breken). Het is een benzodiazepine met als bijwerking sufheid. Het kan zijn dat dit middel nu op hogere leeftijd problemen geeft in de alertheid van Henk. Omdat de epilepsie bij hem goed onder controle is, durven we de medicatie af te bouwen. Hierbij zien we geen toename van de epilepsie, maar wel van stabiliteit in zijn benen. Samen met de tips en adviezen vanuit de fysiotherapie loopt hij nu gelukkig stabieler en neemt het vallen af. Tip: de Gemiva- SVG Groep heeft een lijst ontwikkeld aan de hand waarvan je kan vaststellen hoeveel risico een cliënt loopt op vallen. Deze valrisicoinventarislijst is (gratis) beschikbaar via www.gemiva-svg.nl/valpreventie. Klik 1 2021 | www.klik.org

coronagezondheid Tekst Mariët Ebbinge Illustraties Auke Herrema

Uitleg van onderzoekers over de coronacijfers in de gehandicaptenzorg

Hoger sterftecijfer bij cliënten door corona Ook bij de tweede coronagolf registreert de databank van de Academische werkplaats Sterker op eigen benen het aantal COVID-19besmettingen onder mensen met een verstandelijke beperking. Uit de gegevens blijkt nu nog duidelijker dat deze groep bijzonder kwetsbaar is.

Maar liefst 8% van het aantal mensen met een verstandelijke beperking dat bewezen corona heeft overlijdt aan de gevolgen ervan. Dat is vier keer zo hoog als bij mensen zonder een verstandelijke beperking (2%). De tweede coronagolf treft dus ook mensen met een verstandelijke beperking hard. In een eerder artikel van Klik van begin juli 2020 schreven we dat er 1801 mensen met een ver-

sonen is door een test corona vastgesteld, bij de rest bestaat een sterk vermoeden van de ziekte. De stijging is slechts voor een klein deel het gevolg van het feit dat er meer organisaties rapporteren aan de databank. In juli waren dat er 69; half december 72. Uit de rapportages van het RIVM blijkt dat het aantal besmettingen onder mensen zonder een verstandelij-

Vo kom dat er in één groep mensen zitten van meerdere z g ganisaties standelijke beperking met verdenking op COVID-19 of corona waren geregistreerd. Half december staat de teller op 5728 patiënten. Bij 1127 per-

ke beperking, de algemene populatie, lijkt af te nemen. Dat beeld is (nog) niet zichtbaar bij mensen met een verstandelijke beperking. Volgens

Begin juni 1801 besmettingen

Half december 5728 besmettingen

Klik 1 2021 | www.klik.org

prof. dr. Geraline Leusink, directeur van de Academische werkplaats Sterker op eigen benen, is daar een eenvoudige verklaring voor: “De registratie van het aantal besmettingen bij mensen met een verstandelijke beperking gaat via AVG-artsen. Dit loopt achter bij de algemene populatie. De verwachting is dat bij mensen met een verstandelijke beperking het aantal besmettingen binnen twee weken gaat afnemen.”

Jongeren Uit de cijfers van december vallen een aantal dingen op. Net als bij de ‘normale’ populatie is het aandeel van jongeren onder de 30 jaar met corona toegenomen. In de tweede golf zijn er half december al bijna 100 jonge patiënten met een verstandelijke beperking meer dan er in de eerste golf waren. Daarmee is het aandeel van jongeren onder de 30 meer dan verdubbeld. Deels komt dat volgens de hoogleraar omdat er meer wordt getest. Tijdens de tweede golf is testen laagdrempeliger geworden, ook voor de groep die minder ziek wordt en minder klachten heeft. Het kan dus zijn

coronagezondheid

Eerste golf: 39 patiënten tussen 0-29 jaar (9.6% van totaal tijdens de eerste golf) Tweede golf: 138 patiënten tussen 0-29 jaar (21.1% van totaal tijdens de tweede golf)

dat er tijdens de eerste golf evenveel jongeren besmet waren, maar dat dit onopgemerkt is gebleven omdat de testen toen voor hen minder toegankelijk waren. Een andere reden is dat jongeren vaker dan ouderen aan het sociale verkeer deelnemen.

Zelfstandig of in groep Wat ook opvalt is de toename van coronabesmettingen bij zelfstandig wonende mensen. Waar tijdens de eerste coronagolf overwegend mensen in groepswoningen door het virus zijn besmet, zie je nu ook dat mensen die in een appartement wonen erdoor worden geraakt: X 85% van de patiënten met een bewezen COVID-19-infectie woont in een groepswoning en X 14% in een eigen appartement. X Ongeveer 1 procent is overig of

combinatie van woonvormen. Deze percentages geven de verdeling naar woonvorm in de gehele registratie vanaf maart. De verschuiving waarbij het aandeel eigen appartementen toenam kwam na de zomer, waarbij voor alleen de periode augustus tot oktober het aandeel besmettingen bij een eigen appartement zelfs 25% was.

“Bewoners worden geïnfecteerd door begeleiders die besmet zijn zonder het te weten. Daarnaast kunnen ze, anders dan tijdens de eerste golf, bezoek ontvangen dat mogelijk het virus met zich meedraagt,” verklaart Geraline. De hoogleraar ziet nog een derde reden: “Mensen met een verstandelijke beperking begrijpen niet altijd de

percentage besmettingen bij groepswonen en zelfstandig wonende cliënten

Eerste golf 100% -> nu 85%

Onderzoek naar griepepidemie 2018 Maarten Cuypers, epidemioloog, onderzoeker en projectcoördinator bij Sterker op eigen benen, heeft onderzoek gedaan naar de griepepidemie die gedurende de winter van 2017-2018 in ons land heerste. “Deze epidemie lijkt in veel opzichten op de COVID-19-pandemie. De griep duurde net als corona lang, zo’n 20 tot 23 weken. Er waren veel ernstig zieken. Tegen de griepepidemie was er wel een vaccin, maar dat bleek niet aan te sluiten op de griep die rondging. Een ander, groter, verschil was dat er geen maatregelen ter bescherming tegen het virus zijn genomen.” Uit het onderzoek van Maarten bleek dat er ongeveer 10.000 mensen meer overleden in de griepperiode dan in dezelfde periode het jaar daarvoor. Het aandeel van mensen met een verstandelijke beperking binnen deze oversterfte was naar verhouding drie keer hoger dan in de algemene bevolking. Als doodsoorzaak bij mensen zonder een verstandelijk beperking noemden artsen in hun rapportages vaak griep of longontsteking. Bij mensen met een verstandelijke beperking werden veel meer doodsoorzaken genoemd: longontsteking, overgewicht, hartproblemen en zelfs verstandelijke beperking. Maarten: “Mijn onderzoek bevestigt dat mensen met een verstandelijke beperking extra kwetsbaar zijn bij epidemieën. Of het nu een griep is of corona.”

eerste golf 0% -> nu 14 %

maatregelen om coronabesmetting te voorkomen, waardoor ze meer risico lopen. Zeker als ze zelfstandig wonen en er weinig toezicht is.”

Jonger kwetsbaar Uit eerdere gegevens van de databank was al gebleken dat mensen met een verstandelijke beperking op veel jongere leeftijd kwetsbaar zijn voor het COVID-19-virus. Daarom moet de aandacht niet alleen uitgaan naar mensen van 70 jaar of ouder met een verstandelijke beperking, vindt Geraline: “In de leeftijd van 40-69 jaar zijn mensen met een verstandelijke beperking die corona hebben het ziekst.” Bovendien komen in de leeftijdsgroep van 40-69 jaar de meeste overlijdens voor. “74% van het aantal

Klik 1 2021 | www.klik.org

coronagezondheid

verstandelijk beperkten

niet verstandelijk beperkten

mensen met een verstandelijke beperking die overlijden aan de gevolgen van het virus is jonger dan 70 jaar. In de ‘normale’ populatie ligt dat percentage op 10%. Daar overlijden vooral mensen die ouder zijn dan 70 jaar.” De levensverwachting bij mensen met bepaalde syndromen zoals het syndroom van Down is weliswaar lager, maar dat betekent volgens de onderzoekers niet automatisch dat je bij mensen met een verstandelijke beperking meer sterfte op jonge leeftijd verwacht. Dan zou je namelijk ook kunnen verwachten dat de sterfte door COVID-19 lager zou moeten liggen, omdat mensen niet de leeftijdsgroep bereiken waarin sterfte aan COVID over het algemeen hoog is. Dat die sterftepiek wel mee naar voren schuift bij mensen met een verstandelijke beperking is volgens de onderzoekers dus belangrijk voor de gehandicaptenzorg om rekening mee te houden, omdat het afwijkt van de algemene populatie.

Kijk je naar de absolute sterftecijfers, dan springt in het oog dat er veel meer mensen met een verstandelijke beperking aan corona overlijden dan mensen zonder die beperking. Met 8% is het sterftecijfer onder mensen met een verstandelijke beperking vier keer zo hoog als bij mensen zonder een verstandelijke beperking (2%). En bij mensen met Down zou het sterftecijfer nog hoger kunnen liggen. Geraline haalt een artikel aan dat aangeeft dat het sterftecijfer onder mensen met Down in de VS 14% is. Een Brits onderzoek komt uit op 10%. “Mensen met een verstandelijke beperking hebben gemiddeld meerdere aandoeningen, zoals diabetes, overgewicht, hartproblemen, epilepsie. Dat maakt ze extra kwetsbaar.”

Lessen Bovenstaande gegevens zijn zorgelijk te noemen. Er zou veel meer aandacht moeten zijn voor deze extra kwetsbare groep en voor de mensen die ze begeleiden. Geraline: “Het is belangrijk om de kennis over mensen met een verstandelijke beperking die uit onze databank naar voren komt te verspreiden. Een arts moet weten dat mensen met een verstandelijke beperking in de leeftijdsgroep 40-69 jaar extra kwetsbaar zijn. De communicatie van de VGN en de overheid moet daar

mede op gericht zijn.” Voor begeleiders kan deze kennis betekenen dat ze nog meer rekening moeten houden met de groep kwetsbaren in de leeftijd van 40-69 jaar dan ze al doen. Geraline geeft nog wat adviezen: “Zorg ervoor dat de groepen op de dagbesteding niet uit verschillende leeftijden bestaan. Voorkom dat er in één groep mensen zitten van drie of meerdere zorgorganisaties. Dat laatste geldt ook voor het vervoer. En, in zijn algemeenheid, maak als cliënt en als begeleider zo min mogelijk reisbewegingen. Blijf thuis, als het kan, zodat je de kans om besmet te worden verkleint.” | Voor mensen met een verstandelijke beperking heeft Sterker op eigen benen een speciale makkelijk lezen-poster gemaakt, zie www.sterkeropeigenbenen.nl/factsheet. De Academische werkplaats Sterker op eigen benen blijft doorgaan met het registreren van coronabesmettingen. Daarnaast zal de databank ook gegevens verzamelen over klachten bij mensen die COVID-19 hebben gehad en hun weg naar herstel. Daar is op dit moment nog weinig over bekend. Alle bevindingen van de werkplaats zijn te lezen op www.sterkeropeigenbenen.nl/corona.

sterftepercentage verstandelijk-beperkten

sterfpercentage niet verstandelijk-beperkten

Klik 1 2021 | www.klik.org

fout

goed

seksuoloog

Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg

Meer incidenten, maar ook meer rust Onderzoekers van onder meer het Radboudumc, de Vrije Universiteit en Wageningen University hebben ontdekt dat ten gevolge van corona er meer (gewelds)incidenten zijn onder mensen met een verstandelijke beperking. Er is onderzoek gedaan naar rapportages van verschillende locaties van ’s Heeren Loo. Daarbij is de periode van vijf jaar voor de corona-uitbraak vergeleken met de periode van de eerste coronagolf. Geraline, die ook betrokken was bij dit onderzoek: “Er is sprake van een trendbreuk. Voor het eerst is er weer een stijging van het aantal incidenten te zien. Het kan gaan om verbale of fysieke agressie, om mensen die zichzelf verwonden of om cliënten die uit frustratie of verwarring weglopen”. Naast de toename van incidenten zien de onderzoekers overigens ook dat cliënten zich juist prettiger voelen tijdens de eerste coronagolf. Geraline: “Deze periode zorgt ook voor rust en regelmaat. Bepaalde, vaak oudere, cliënten hebben hier baat bij.” Bovendien blijkt uit hetzelfde onderzoek dat er minder medicatiefouten tijdens de eerste coronagolf zijn gemaakt. “Dat komt waarschijnlijk door de rust die ook begeleiders hebben ervaren, waardoor ze beter geconcentreerd hun werk hebben kunnen doen.” Nanda Troost, communicatieadviseur bij ’s Heeren Loo, bevestigt de resultaten. “De stijging van incidentmeldingen was in het voorjaar vooral zichtbaar bij het onderdeel Kind & Jeugd. Dat heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat deze cliënten normaal naar school gaan en nu nergens heen konden. Ze zaten de hele dag op elkaars lip. Dat kan sneller leiden tot irritaties.” Bij ouderen en de cliënten met een ernstige meervoudige beperking ziet ze juist meer rust. “Deze mensen hoefden niet meer op tijd klaar te zijn voor de dagbesteding. We moeten wel extra scherp zijn op het positief ‘prikkelen’ van deze cliënten. De dagbesteding die op de woning wordt gegeven, moet dus goed zijn en uitdaging geven.” Waar dagbesteding op de woonlocatie wordt gegeven, kunnen nog wel incidenten zijn, aldus Nanda. “Die lijken vaak te maken te hebben met de fysieke ruimte. Je zit de hele dag met dezelfde mensen in een (woon)ruimte die eigenlijk niet bedoeld is voor dagbesteding of werk. Het zou mooi zijn als je in een woning iets meer ruimte hebt, om wat meer fysieke scheiding tussen wonen en dagbesteding te hebben.”

Knuffels missen Jos is 65 jaar en heeft een licht verstandelijke beperking. Hij woont sinds 4 jaar op zichzelf in een mooi huisje in het zuiden van het land. Jos heeft tot zijn 56ste bij zijn moeder gewoond. Toen moeder overleed moest Jos halsoverkop bij een instelling gaan wonen. De overgang was groot en abrupt. Jos praat daar nog vaak over. Hij deed alles met zijn moeder samen. Jos en zijn moeder zorgden voor elkaar. Zoals hij zegt: “Mijn moeder was er altijd.” Het overlijden van moeder is dan ook een groot gemis voor Jos. Niet alleen vanwege het feit dat hij geen dingen meer samen kan doen met zijn moeder, maar ook vanwege het gebrek aan haar nabijheid en aanraking. Hij knuffelde vaak en veel met moeder. Jos spreekt van een gevoel van verliefdheid, kriebels als hij het over zijn moeder heeft. Ik ga met Jos in gesprek vanwege zijn ongewenste betastingen van de medewerksters van de thuiszorg, maar ook vanwege het laten zien van zijn geslachtsdeel in het openbaar en vanwege het bezit van allerlei porno. Jos heeft door zijn lichamelijke beperking dagelijks thuiszorg nodig. Jos vertelt me met tranen in zijn ogen: “Ze komen zo dichtbij en ruiken zo lekker, net als mijn moeder. Ik mis haar zachte borsten zo waar ik tegen aan mocht liggen, dan moet ik hun gewoon even aanraken.” Tussendoor vertelt hij mij ook over zijn ontdekkingen op het gebied van seksualiteit, onder andere via het internet. “Ik weet nog toen ik voor het eerst in het dorp kwam, er waren allemaal jonge meiden met korte rokjes, ik heb gekeken en later ook nagefloten. Dat was spannend,” zegt hij met een rood hoofd. Ook op tv en internet ziet hij veel en vaak seks. Hij is nieuwsgierig naar al die aanrakingen en beelden. Tegelijkertijd is het ook zo verwarrend. Het roept allerlei kriebels en prettige gevoelens op, ook erecties. Maar het geeft ook problemen in het contact met dorpsgenoten en met de politie. De erecties leveren hem ook pijn in zijn geslachtsdeel op. Nader onderzoek bij de huisarts wijst uit dat er sprake is van een te nauwe voorhuid. Jos is in overleg met de huisarts en de uroloog besneden, zijn geslachtsdeel doet nu bij een erectie geen pijn meer. Dat is een hele opluchting. Er is ook met hem gepraat over hoe seksualiteit werkt, wat het verschil is tussen seksualiteit en intimiteit en hoe je de ander aanraakt. Jos is eigenlijk op zoek naar een speciale band met een vrouw. Hij wil een vrouw voor zichzelf. Hij weet nog niet of dat alleen over seks gaat of ook iets anders mag zijn. Jos wil graag seksuele ervaring opdoen met een erotisch dienstverleenster. Dat is geregeld. Na twee afspraken zegt hij: “Ik wil toch liever een vrouw die niet alleen voor de seks is, maar ook om tussendoor mee te knuffelen en tegen de borsten aan te liggen.” En naar zo’n vrouw gaat Jos nu op zoek. | Welmoed Visser, orthopedagoog-seksuoloog NVVS SH

Klik 1 2021 | www.klik.org

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

persoonlijk Illustratie Joep Bertrams

oen Ad mij trots vertelde dat hij een vriendin had, feliciteerde ik hem. Ik vroeg natuurlijk hoe ze heette en waar ze woonde. Hij had haar ontmoet op de club. “Ik heb haar gewoon gebeld en zij wilde ook met mij.” Na wat chatten en bellen was de relatie aan. Ik had al een poosje gesprekken met Ad over het onderwerp relaties en seksualiteit. Nu kon hij laten zien wat hij had geleerd. Ad wilde weten wat nu de volgende stap was, want “deze keer wil ik het echt goed doen.” “Nou, laat je vriendin maar een keer hier op bezoek komen om kennis te maken. Of jij gaat een keer bij haar op bezoek,” zei ik. Dat vond hij een goed idee. Zonder dat iemand het wist, kwam zijn vriendin op bezoek, maar niet bij Ad. Hij nam haar mee naar zijn verbaasde ouders, die amper wisten dat hij weer verkering had. Iedere dag was er contact. Zij reageerde vaak niet als hij belde, omdat ze niet lekker in haar vel zat. Het gevolg: allemaal ingesproken berichten van een gefrustreerde Ad. En als hij ‘s nachts haar Whatsapp-bericht negeerde, was zij de volgende dag boos. Hij maakte het dan weer goed, luisterde naar

De nieuwe vriendin “Oja, ik heb weer een vriendin,” zei Ad. Hij keek erbij alsof hij net een moeilijk level van zijn game had behaald. En zijn nieuwe relatie bleek ook een knap ingewikkelde uitdaging. haar, en toonde begrip. Zijn vriendin had ruzie met iedereen. Daarom wilde ze weg. Ad moest maar wachten tot de verhuizing achter de rug was. Hij kreeg een foto van haar kamer vol verhuisdozen. Ad slikte zijn boosheid in, nadat ze hartjes en

de zoveelste liefdesverklaring had gestuurd. Hij appte terug dat hij ook hartstikke veel van haar hield. En toen kwam corona. Er werd niet verhuisd. Ad kon niet meer naar zijn werk en voelde zich opgesloten. Gelukkig had hij een elektrische

fiets. Als alles hem te veel werd, ging hij ervandoor. Zonder iets te zeggen fietste hij naar zijn vriend. En zijn vriendin woonde daar toevallig in de buurt. Hij belde haar en soms had hij geluk: dan kwam ze naar buiten. Ondanks alle coronaregels zoenden ze, totdat een begeleider hen betrapte en haar naar binnen stuurde. Uiteindelijk werden de bezoekafspraken wat versoepeld en mocht Ad af en toe naar zijn vriendin toe. Zij had een plan en Ad moest haar helpen. Zij wilde namelijk heel graag een kind. Dan moest ze wel ergens anders gaan wonen. Ze hadden seks. Na maanden met veel ruzie wilde hij het uitmaken. Hij praatte erover met zijn moeder, met zijn werkbegeleider en mij. Dit meisje was niet goed voor hem, vonden we. Maar zij werd woedend en eiste dat hij kwam. Ad loog tegen de begeleiding dat hij bij een vriend op bezoek ging. De leugen kwam al snel uit. Zijn ouders eisten dat hij naar de woning kwam voor een gesprek. Ad biechtte alles op. Hij zei: “Ik wil geen vader worden. Ik laat me steriliseren.” Waren die gesprekken over relaties en seksualiteit toch nog vruchtbaar. | Hanneke Prins

Klik 1 2021 | www.klik.org

coronagezondheid Tekst Tjitske Gijzen & Reliëf, Trijntje Scheeres Fotografie Pixabay

Uitleg over een handreiking voor de dialoog over vaccineren

Overwegingen bij vaccinaties Vanaf januari kunnen medewerkers in de gehandicaptenzorg een vaccin tegen het coronavirus krijgen. Hopelijk geeft dit wat licht aan het eind van de coronatunnel, al leven er ook twijfels over het vaccineren. Hoe ga je om met bezwaren tegen het vaccineren, bij jezelf of collega’s?

Nu de eerste coronavaccins door het Europees Medicijn Agentschap zijn goedgekeurd, gaat in januari de coronavaccinatie van start. Zorgmedewerkers in de gehandicaptenzorg kunnen – na de medewerkers in de acute en ouderenzorg – als eerste gevaccineerd worden.

Huiverig Onder een deel van de zorgmedewerkers is er twijfel of ze het vaccin zullen nemen. “Sommige medewerkers zijn nog huiverig voor de bijwerkingen en gevolgen op de lange termijn. Of ze hebben legitieme redenen om van vaccinatie af te zien, maar willen dat uit privacyoverwegingen niet de-

res-Feitsma van Relief, een christelijke vereniging van zorgaanbieders. Juist om goed met de bezwaren die leven om te gaan, ontwikkelde Reliëf in december een handreiking voor morele overwegingen in zorgorganisaties rond de COVID-19-vaccinatie. Ze gaan daarbij vooral uit van de dialoog, zo licht Trijntje toe: “Als je druk zet op medewerkers met bezwaren, dan zetten mensen alleen maar meer de hakken in het zand en komen teams onder spanning te staan. Dwang is niet de weg, wel helpt het om het gesprek aan te gaan waarbij alle perspectieven aan bod komen. Dan kunnen medewerkers vervolgens

Collegialiteit en solidariteit wegen vo teammedewerkers nadrukkelijk mee in de keuze vo vaccinatie len. Zo wordt het vaccin van Pﬁzer niet aangeraden voor vrouwen die zwanger willen worden of zijn, maar als dat bij jou speelt, wil je dat niet altijd kenbaar maken op je werk,” vertelt stafmedewerker Trijntje ScheeKlik 1 2021 | www.klik.org

beter een genuanceerdere afweging maken.” Reliëf baseerde de handreiking deels op de eerdere ervaringen met de griepprik. “Ook daarbij speelden deze bezwaren. Daarnaast bleek dat

de vaccinatiegraad omhoog gaat als je het voor werknemers zo eenvoudig mogelijk maakt om een vaccinatie te halen. Dus helpt het als organisaties medewerkers faciliteren bij de vaccinatie zelf, door bijvoorbeeld de reiskosten te vergoeden en tijd te compenseren.”

Geen verplichting In de handreiking wordt eerst kort het (juridisch) kader bij de coronavaccinaties geschetst: X In Nederland (en ook in België) is niemand verplicht zich te laten vaccineren. Werkgevers mogen medewerkers dus niet verplichten zich te laten vaccineren. Voor zorgverleners die in hun werk hoog risicovolle taken (zoals op de IC of bij oncologiepatiënten) uitvoeren, kan het weigeren van vaccinatie in sommige gevallen wel gevolgen hebben. Binnen de langdurige zorg is dit momenteel niet wenselijk, ook gezien de schaarste aan zorgmedewerkers.

Belangen Vervolgens komen de belangen aan bod die bij zorgverleners een rol spelen in het besluit om zich al dan niet

coronagezondheid

Ook al staan weten sch voor het vaccin teg appelijk gezien alle seinen op groen en de eigen gezondheid het coronavirus, toch is de zorg voor bij zorgmedewerkers begrijpelijk

te laten vaccineren: X 1) De verantwoordelijkheid voor de bescherming en de veiligheid van patienten en cliënten waarvoor de medewerker zorg draagt. Veel zorgmedewerkers zijn diep geraakt door wat de mensen waar ze voor zorgen in de afgelopen maanden is overkomen. Zij zullen het daarom belangrijk vinden een bijdrage te leveren aan hun veiligheid, gezondheid en bovenal kwaliteit van leven voor de komende tijd. X 2) Het persoonlijke belang (vaak gekoppeld aan dat van familie, vrienden of naasten). Medewerkers kunnen bepaalde zorgen of opvattingen hebben over de effectiviteit en de veiligheid van het vaccin. Momenteel zijn de risico’s bij borstvoeding en zwangerschap nog niet bekend. Dat zorgmedewerkers dit vaccin als eerste krijgen maakt het extra spannend. Ook al staan wetenschappelijk gezien alle seinen op groen en zal een vaccin niet worden goedgekeurd als er ook maar enige twijfel is, toch is deze zorg voor de eigen gezondheid en de toekomst begrijpelijk en hebben ze een legitieme plek in de overweging. Ook de voordelen van vaccinatie kunnen een rol spelen bij zorgmedewerkers. Zij kunnen straks misschien weer veilig mensen dichtbij benaderen, zich meer veilig voelen en wellicht meer vrijheid genieten dan nog niet-gevaccineerde mensen. Bovendien kunnen zij hoogstwaarschijnlijk hun naasten niet meer besmetten. X 3) De continuïteit van de zorg. Hier speelt solidariteit een belangrijke rol. Wanneer jij ziek bent, moeten je collega’s met minder mensen het werk doen. Ook zal de zorg voor de bewoners wellicht schraler zijn wanneer er veel collega’s ziek zijn.

Deze collegialiteit en solidariteit wegen voor medewerkers die in teams werken nadrukkelijk mee. Wel kan rondom dit thema sociale druk ontstaan om je te laten vaccineren. X 4) Het belang van de leefbaarheid van de samenleving. De hele samenleving is op dit moment gebaat bij een hoge vaccinatiegraad. Er wordt als door een vergrootglas gekeken naar deze eerste groep die wordt gevaccineerd. Zij zijn de eersten op de weg uit deze crisis. Laat je je vaccineren zodat op termijn de horeca, de cultuursector en kwetsbare mensen die we zelf niet kennen het minder zwaar hebben?

Waarden Welke belangen de doorslag geven, is aan iedere zorgprofessional zelf om af te wegen en te beslissen, wordt benadrukt in de handreiking. Als zorgorganisaties medewerkers willen helpen om een keuze te maken, moeten ze dus rekening met de volgende ethische waarden houden: X De lichamelijke integriteit: het is een persoonlijke overweging of medewerkers zich wel of niet laten vaccineren. X Omwille van de veiligheid van de cliënten willen we graag dat zoveel mogelijk medewerkers zich laten inenten. Helaas is er nog geen volledige zekerheid over de vraag of gevaccineerde mensen het virus toch kun-

nen overdragen. X Verantwoordelijkheid voor de continuïteit van zorg; werkgevers ervaren de verantwoordelijkheid om zoveel mogelijk medewerkers en clienten te laten vaccineren. Er kan daarbij sociale druk ontstaan: een onderlinge spanning tussen medewerkers over het wel of niet vaccineren. Sociale druk is niet per se verkeerd, maar wanneer dit te hoog oploopt kan er onveiligheid ontstaan. Dit komt de zorg niet ten goede. Het is aan leidinggevenden om in de gaten te houden of de morele druk rond de vaccinaties niet te hoog wordt. Is dat wel het geval, dan is de spanning weg te nemen door een dialoog op teamniveau te organiseren. Reliëf heeft ook een handreiking gemaakt voor een goede dialoog, waarin mensen respectvol en zonder dwang kennis en meningen met elkaar kunnen uitwisselen. Belangrijk daarbij blijft om de bezwaren niet te bagatelliseren of te diskwaliﬁceren, maar deze serieus te nemen en onderzoeken. Zo voorkom je dat mensen zich ingraven en niet bereid zijn tot een echt gesprek. | De Reliëf handreikingen over de morele aspecten van vaccinatie en voor het voeren van de dialoog zijn te downloaden op www.relief.nl, zoek op ‘vaccineren’. Klik 1 2021 | www.klik.org

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Muziek werkt zo Zorgorganisatie Philadelphia heeft de methodiek ‘Muziek werkt zo!’ online beschikbaar gemaakt. De methode voor de gehandicaptenzorg is ontwikkeld door gedragsdeskundigen, muziektherapeuten en muziekcoaches van Philadelphia. De methodiek ‘Muziek werkt zo!’ is speciaal ontwikkeld om begeleiders, verwanten en vrijwilligers concrete handvatten te geven om muziek in te zetten in de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking. Philadelphia won eerder dit jaar met de methode de stimuleringsprijs van het Noordelijk Platform Gehandicaptenzorg (NPGZ). Met de geldprijs van € 10.000,- is de methode verder ontwikkeld en door zorgmedewerkers van Philadelphia getest. De muziekmethode bestaat uit vier modules, waarbij je leert hoe je muziek inzet om X aandacht en alertheid te beïnvloeden, X de stemming te beïnvloeden, X contact te versterken en X zeggenschap en zelfstandigheid van clienten te vergroten. Lotte van Opstal, programmamanager:

“We vinden het belangrijk dat de gebruiker goed nadenkt over wat je wilt bereiken met het inzetten van muziek in de zorg. Als je met Muziek werkt zo! aan de slag gaat, wordt eerst gevraagd te kiezen met welke doelgroep je werkt en vervolgens wat je wilt bereiken. Wil je iemand helpen contact maken, herinneringen ophalen of bijvoorbeeld de stemming beïnvloeden? Na de keuze vind je op de website muziekactiviteiten, liedjes, werkvormen, wetenschappelijke informatie en ﬁlmpjes.” Op 10 december is de muziekmethodiek via een livestream vanuit Het Concertgebouw in Amsterdam gelanceerd. Tijdens de lancering gaf Erik Scherder een minicollege over muziek. | Bekijk de methode Muziek werkt zo! op www.philadelphia.nl/muziek.

verschenen

Syndromen Er is een nieuwe website gelanceerd met betrouwbare medische informatie over de zorg en begeleiding van kinderen en volwassenen met een genetisch syndroom: www.syndromen.net.

Documentaires Omroep Brabant zond in december iedere donderdag een aﬂevering van de documentairereeks ‘Wat kan je wel!?’ uit. De omroep volgde hiervoor bijna een jaar lang zeven cliënten met een verstandelijke beperking van zorgorganisatie SDW. Terugkijken kan via www.omroepbrabant.nl/tv/programma/3286146/Wat-kan-je-wel! In een documentaire van de EO is te zien wat een verhuizing betekende voor bewoners van Etrog, een woongemeenschap voor oudere Joodse bewoners met een verstandelijke beperking in Amersfoort. Zie www.npostart.nl, zoek op ‘De laatste verhuizing’.

Spel Het Spel Trainingen heeft een nieuwe versie van het SPEL uitgebracht, met vragen, weetjes en opdrachten over de Wet zorg en dwang. Zo kunnen begeleiders en cliënten met een verstandelijke beperking spelenderwijs meer te weten komen over wat deze wet inhoudt. www.het-spel-trainingen.nl Klik 1 2021 | www.klik.org

VERSTANDELIJKE BEPERKING & AUTISME

2E DRUK

UITGEVERIJ SAPIENTA

MGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGED KSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERW TUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZO MGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGED KSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERW TUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZO MGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGED KSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERW VERSTANDELIJKE EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZO TUUR HERHAALGEDRAG PRIKKELVERWERKING MGEDRAG BEPERKING & STRUCTUUR HERHAALGED KSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERW TUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZO MGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGED EDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGE EDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGE RWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSU ZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUU EDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGE RWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSU ZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUU ZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUU EDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGE RWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSU ZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUU Klik-kennispocket EDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGE RWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSU ZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUU KLIK-KENNISPOCKET

2E DRUK

UITGEVERIJ MYBUSINESSMEDIA

VERSTANDELIJKE BEPERKING & PSYCHIATRIE

VERSTANDELIJKE BEPERKING & SEKSUALITEIT

SEKSUALITEIT

HIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRES ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFREN YCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG S HIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRES ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFREN YCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG S HIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST&BORDER VERSTANDELIJKE BEPERKING DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRES PSYCHIATRIE ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFREN YCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG S HIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRES ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFREN YCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG S HIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRES ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFREN YCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG S HIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRES ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFREN YCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG S HIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDE Klik-kennispocket NG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHO KLIK-KENNISPOCKET

KLIK KENNISPOCKET

TIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBA NET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMI RWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUAL TIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBA NET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMI RWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUAL TIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBA NET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMI VERSTANDELIJKE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUAL RWENS MASTURBATIE TIGHEID CONTACTBEMIDDELING BEPERKING & KINDERWENS MASTURBA NET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMI RWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUAL TIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBA NET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMI TIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBA HARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTU NDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEK RWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUAL BATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHART CTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INT SUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KIND BATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHART CTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INT SUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KIND Klik HOMOSEKSUALITEIT kennispocket BATIE LUST EN INTERNET OPENHART CTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INT SUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KIND

AUTISME

4e DRUK

UITGEVERIJ SAPIENTA

volgendeklik

Klik 2 van 2021 verschijnt 6 maart en heeft als thema probleemgedrag bij mensen met een ernstige meervoudige beperking

Verder in Klik 2 Casus Een begeleider vraagt advies over een jongen die zijn nagels wil lakken, waarbij zijn ouders dit niet allebei goedkeuren // Intervisie Begeleiders bespreken de oorzaak van een uitbarsting van een cliënt // Gedragskundige Verder kijken dan het label // en de columns van de Dokter, Seksuoloog en Persoonlijk.

colofon Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg 50e jaargang, nummer 1 grote foto omslag Martine Sprangers, van de creatieve belevingsgroep voor ouderen van zorgorganisatie Aveleijn in Oldenzaal www.klik.org Redactie Tjitske Gijzen Postbus 545, 3990 GH Houten Telefoon 06-24207476 E-mail gijzen@prelum.nl De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming. Aan dit nummer werkten mee Mariët Ebbinge, Ruth Eppink, Fenne van den Hoogenband, Anne-Marie KLaassen Uitgave Prelum Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv,

www.colorscan.nl Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782

schriftelijk of per mail tot drie maanden voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden

Abonnementen Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060 Mailen naar: klantenservice@klik.org Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 545, 3990 GH Houten

Advertenties Demani Sales in Didam Debbie van den Dool Telefoon 0316-227155 E-mail info@demani.nl

Klik Compleet € 171,50 Klik Print Only € 157,50 Klik Online Only € 141,00 Klik Privé € 97,00 Klik Privé Online € 88,00 Student Online € 44,00 Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org, ook voor een gratis proefexemplaar. *Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan

klikwijzer

Kennispockets Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 20, inclusief BTW en verzendkosten. Kijk op www.klik.org/kennispockets Thema’s Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 13,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW.

Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg

advertentie

Cursus advies

Vakantie

Mieke Janssens Trainingsbureau Concrete Coaching Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda T 06-21215815 E miekejanssens@concretecoaching.eu I www.concretecoaching.eu Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft praktijkgerichte workshops en teamtrainingen in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek.

Stichting Arie van Wijngaarden Postbus 72, 2160 AB Lisse T 0252 414 702 E info@stichtingarievanwijngaarden.org I www.stichtingarievanwijngaarden.org Stichting Arie van Wijngaarden stelt jaarlijks voor kleinschalige doelen een bedrag beschikbaar, dat naar het oordeel van het bestuur bijdraagt aan de integratie en acceptatie van mensen met een verstandelijke handicap in de samenleving. Alleen schriftelijke aanvragen worden behandeld.

Adverteren in de Klikwijzer? Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,exclusief btw.

Neem contact op met Eelke Verschuur T 030 2844844 E info@eelkeverschuur.nl I www.eelkeverschuur.nl TFG, Tom Gravestein T 0651786223 E gravestein@hetnet.nl I www.contactcirkels.nl

Behandeling, coaching met video, Scholing en methodisch werken

De leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en timers, ADL hulpmiddelen, computer- en iPad-aanpassingen, kauwsieraden, Joyk poppen en meer.

Debbie van den Dool: E debbie@demani.nl T 0316 227155

Klik 1 2021 | www.klik.org

Startdatum: 12 maart

7-daagse opleiding Psychiatrie in de gehandicaptenzorg Na deze opleiding heeft u veel praktische handvatten voor het signaleren van en omgaan met psychiatrische problematiek bij uw cliĂŤnten. De volgende themaâ€™s worden behandeld door een deskundig docententeam: â€˘ Inleiding in de psychiatrie â€˘ Autisme en hechting â€˘ Angst en angststoornissen 35 â€˘ Stemmingsstoornissen PE-punten! â€˘ Psychose en persoonlijkheidsstoornissen â€˘ Psychofarmacagebruik â€˘ Verslaving Meer info: medilex.nl/opleidingpsychiatrievb

Startdatum: 7 april

8-daagse opleiding Wzd-functionaris gehandicaptenzorg Na deze opleiding heeft u voldoende kennis en inzicht om te kunnen voldoen aan de eisen die worden gesteld aan de Wzd-functionaris, zoals het nemen van de verantwoordelijkheid inzake onvrijwillige zorg bij cliĂŤnten. Onder andere de volgende themaâ€™s worden behandeld: â€˘ Inleiding in Wet Zorg en Dwang â€˘ Voorkomen van dwang bij gedragsproblemen 40 â€˘ Omgaan met de samenloop van wetten PE-punten! â€˘ De rol van de Inspectie â€˘ Tuchtzaken en de klachtencommissie â€˘ De rol van het CIZ Meer info: medilex.nl/wzd-gehandicaptenzorg

Woensdag 19 mei

Wzd op de werkvloer Tijdens dit congres, speciaal voor begeleiders, verpleegkundigen en verzorgenden uit de gehandicaptenzorg en ouderenzorg, krijgt u praktisch inzicht in het omgaan met de Wzd. De volgende onderwerpen komen aan bod: â€˘ Wet zorg en dwang â€“ een overzicht â€˘ Ethische dilemmaâ€™s en praktische problemen voor de zorgprofessional â€˘ Onvrijwillige zorg, hoe werkt dat? â€˘ Alternatieven voor vrijheidsbeperkingen Zowel â€˘ CasuĂŻstiek uit de praktijk Meer info medilex.nl/wzd_werkvloer

online als op locatie!

030-6933887 | info@medilex.nl | www.medilex.nl