Klik editie 2 2024

KLUSPUNT

Werk doen dat zinvol is

Thema: Seksualiteit

Training

Alle agressie en geweld voorkomen is een utopie! Wel kun je leren om agressie en geweld beter te hanteren...

Over het verbod en strafbaarheid van agressie/pesten/(seksuele)intimidatie op de werkplek Wettelijk sinds 2004!

Doel van de training

Bespreekbaar maken van de (bedrijfs)cultuur en vroegtijdige herkenning van signalen bij seksistisch, ongewenst gedrag of seksuele intimidatie in het bedrijf. De interventies bij het verkleinen van de risico’s en grenzen stellen voor een adequate handelwijze ter preventie van seksueel niet geaccepteerd gedrag worden besproken en geoefend.

De RADAR methode Regeer® (overheidsregistratie NL & EU, 1997)

Incompany traininingen alle vormen van Agressiepreventie

Train de trainer opleidingen

Opvang en nazorg projecten, aanvraag externe vertrouwenspersoon Organisatieadvies/onderzoek RIE, veiligheidsbeleid, aanvraag interim manager

TIGHEIDCONTACTBEMIDDELINGKINDERWENSMASTURBATI NETHOMOSEKSUALITEITOPENHARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELING ERWENSMASTURBATIELUSTENINTERNETHOMOSEKSUALITEIT ARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELINGKINDERWENSMASTURBATIELUST ERNETHOMOSEKSUALITEITOPENHARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELING NDERWENSMASTURBATIELUSTENINTERNETHOMOSEKSUALITEIT HARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELINGKINDERWENSMASTURBATIELUST NTERNETHOMOSEKSUALITEITOPENHARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELING KINDERWENSMASTURBATIELUSTENINTERNETHOMOSEKSUALITEIT ENHARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELINGKINDERWENSMASTURBATIELUST NINTERNETHOMOSEKSUALITEITOPENHARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELING OPENHARTIGHEIDKINDERWENSMASTURBATIELUSTENINTERNETHOMOSEKSUALITEIT CONTACTBEMIDDELINGKINDERWENSMASTURBATIELUST ENINTERNETHOMOSEKSUALITEITOPENHARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELING OPENHARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELINGKINDERWENSMASTURBATIELUST ENOPENHARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELINGKINDERWENSMASTURBATIE LUSTENKINDERWENSMASTURBATIELUSTENINTERNETHOMOSEKSUALITE KINDERWENSMASTURBATIELUSTENINTERNETHOMOSEKSUALITEIT MASTURBATIELUSTENINTERNETHOMOSEKSUALITEITOPENHARTIGHEI CONTACTBEMIDDELINGKINDERWENSMASTURBATIELUSTENINTERNE HOMOSEKSUALITEITOPENHARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELINGKINDERW MASTURBATIELUSTENINTERNETHOMOSEKSUALITEITOPENHARTIGH CONTACTBEMIDDELINGKINDERWENSMASTURBATIELUSTENINTER HOMOSEKSUALITEITOPENHARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELINGKINDER MASTURBATIELUSTENINTERNETHOMOSEKSUALITEITOPENHARTI CONTACTBEMIDDELINGKINDERWENSMASTURBATIELUSTENINT SEKSUALITEITOPENHARTIGHEIDCONTACTBEMIDDELINGKIND

Bestel nu de kennispockets via: Kennispockets Klik

Hoe ondersteun je mensen met een verstandelijke beperking bij een zo fijn mogelijk leven? Bij het ouder worden, het opdoen van sociale contacten en het hebben van zeggenschap? In de Klik kennispockets is actuele praktijk- en onderzoekskennis uit de verstandelijk gehandicaptenzorg gebundeld per thema in prettig leesbare verhalen. Waarin begeleiders, onderzoekers en mensen met een verstandelijke beperking zelf vertellen wat hen vooruit helpt.

www.klik.org/kennispockets

Cliënten zijn trots op hun werk bij het Kluspunt 24 16

20 Weer mee-eten dankzij blended diet

4 Klik Actueel

EMDR-protocol | EVB+ | Uitbuiting | Theatervoorstelling | Pakketpunt bij dagbesteding | Doofblindheid herkennen

Haakjes zoeken

30 Volgende Klik | colofon Rubrieken

gen | De zussen van Rien | Anton Došen

7 Ontvangen reacties

gebeurd

8

Weinig kennis, veel handelingsverlegenheid

Veel begeleiders vinden het lastig seksualiteit te bespreken met hun cliënten. En al helemaal als die persoon een ernstige meervoudige beperking heeft. Maar hoe herken je de behoeften van mensen die geen woorden kunnen geven aan hun seksuele gevoelens? Hoog tijd voor meer onderzoek. Gelukkig kunnen begeleiders al wel terecht op de site Seksualiteit en EMB, een onmisbaar hulpmiddel. Daarop worden de fasen in de ontwikkeling van de seksualiteit toegelicht.

Hoe maak je de switch van traditionele dagbesteding naar werk in de samenleving voor mensen met een verstandelijke beperking? In het artikel op pagina 24 over Kluspunt begint dat met een begeleider die ziet dat iemand gelukkiger wordt van werk dat bijdraagt dan activiteiten. Inmiddels is er een aardige beweging op dit gebied. Zo presenteerden verschillende organisaties in de verstandelijk gehandicaptenzorg op het festival ‘Weg met traditionele dagbesteding’ hiervan inspirerende voorbeelden. Begeleiders vertelden hoe ze actief op zoek gaan naar contacten in de wijk en bij werkgevers. Door bijvoorbeeld al bij vrienden en op een verjaardag haakjes te zoeken.

Marijne Liese-Happel gaf daarover een presentatie op het festival en vertelde over haar eerdere onderzoek naar het stimuleren en faciliteren van zorgzame gemeenschappen (zie Klik.org, zoek op ‘Happel’):

“Ga ‘buurtjutten’. Stel mensen in de wijk vragen, niet zorggerelateerd, maar wat ze leuk vinden om te doen. Ga op zoek naar een kleine groep actieve mensen in de buurt. Die buurvrouw die alle roddels weet bijvoorbeeld, die heeft ook alle haakjes naar mogelijke verbindingen.” | Tjitske Gijzen, redactie Klik

Gezondheid

EMDR-protocol

EMDR kan ook bij mensen met een verstandelijke beperking effectief zijn bij de verwerking van trauma’s. Maar hiervoor lijken wel aanpassingen nodig in het EMDR-protocol.

De doelgroep heeft immers te maken met uitdagingen op het gebied van communicatie, cognitie, stressregulatie en hechting, zo stelt Simone Schipper, promovendus bij Prinsenstichting.

Zij ontdekte dat therapeuten vaak aanpassingen deden bij het gebruik van EMDR bij mensen met een verstandelijke beperking.

Schipper verdeelde de aanpassingen in drie hoofdcategorieën:

Aanpassing in de EMDRtoepassing; denk aan afstemming op het niveau van de client.

Aanpassing in de betrokkenheid van anderen (familie of begeleiders).

Aanpassing van de therapeutische houding, zoals meer de tijd nemen.

Schippers is van mening dat EMDR-protocollen voor kinderen en jeugdigen een goede basis vormen voor mensen met een verstandelijke beperking. |

Lees meer op Klik.org, zoek op ‘EMDR’.

Goede zorg voor mensen met EVB+

De zorg aan mensen met een ernstig verstandelijke beperking in combinatie met moeilijk verstaanbaar gedrag (EVB+) wordt steeds meer als complexe zorg gezien. Toch zijn ook hier goede voorbeelden van te vinden waar zorgaanbieders van kunnen leren, stelt de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Daarom deed de Erasmus School of Health Policy & Management hier onderzoek naar. De resultaten zijn onlangs verschenen.

De onderzoekers brachten tijd door bij zes woningen van mensen met EVB+ en indicatie VG7, waarvan bekend was dat er goede zorg werd verleend aan de doelgroep. Dit gebeurde bij drie zorgorganisaties: Alliade en ASVZ, waar men werkt volgens de methodiek Triple-C, en S&L Zorg dat de methodiek Meer Mens heeft omarmd. De onderzoekers keken naar wat goed ging.

In alle woningen was wel een cliënt die tegenwoordig een veel menswaardiger bestaan leidt dan voorheen. Begeleiders vertelden daarover met een mengeling van verwondering en trots. Verwondering omdat het kennelijk kán lukken om met een andere benadering zo veel te veranderen en te bereiken. Trots omdat zij er met z’n allen in geslaagd zijn om zover te komen.

Uiteindelijk ontdekten de onderzoekers vijf loodsende principes die ervoor zorgen dat op de bewuste woningen goede zorg kan worden verleend aan mensen met een ernstige verstandelijke beperking en moeilijk verstaanbaar gedrag. Het is een wisselwerking tussen de zorg aan de cliënten en de wijze waarop dit door de gehele organisatie heen wordt gedragen.

De vijf principes rond de interactie met de cliënt zijn: houvast, ik ben er voor jou, gezien

en gehoord worden, ieder in z’n waarde laten en de lat hoog leggen.

De zorgorganisaties hadden als fundamenten: de alom aanwezige basis, het kan alleen maar samen, steunen en gesteund worden, zo zijn onze manieren, leren en laten leren. Bij deze zorgaanbieders ligt de focus op steeds willen verbeteren. Met betrekking tot de cliënten kijkt men naar nieuwe haalbare doelen: meer eigen regie, of fysiek comfortabeler kunnen zijn, bijvoorbeeld. En medewerkers in elke laag van de organisatie willen zich steeds verder ontwikkelen en verbeteren. De onderzoekers signaleerden een Droste-effect van de loodsende principes: productieve patronen van interacties komen terug binnen en tussen alle onderdelen van de organisatie. Zij vonden veel punten waardoor goede zorg verleend kon worden, zonder dat dit extra geld kost. Denk aan: ‘kritische noten kraken als ze er zijn, en ze niet laten liggen’, ‘een stabiel team’ en ‘open podium voor vragen en missers’. |

Lees een uitgebreid artikel en het rapport ‘Hoe het lukt. Goede zorg voor mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag’ van de Erasmus School of Health Policy & Management op Klik.org en op IGJ.nl, zoek op ‘EVB+’

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

Daders en slachtoffers: een passende behandeling

Daders van seksuele uitbuiting blijken ook vaak slachtoffer te zijn. Om inzicht te krijgen in een effectieve behandeling en passend beleid om dit soort misdrijven te voorkomen, heeft behandelcentrum STEVIG een verkenning uitgevoerd. Onlangs verscheen het eindrapport ‘Weet jij wie ik ben?’

De verkenning – in feite een praktijkonderzoek – is uitgevoerd in 2023 onder de naam ‘Dader of slachtoffer van seksuele uitbuiting’. Er werkten ervaringsdeskundigen (slachtoffers en daders) mee, die hun verhaal deelden. Met de uitkomsten wil men daders (en slachtoffers) zo goed mogelijk kunnen behandelen en een bijdrage leveren aan succesvolle resocialisatietrajecten.

Een van de belangrijkste bevindingen uit de verkenning is het alarmerend hoge recidivecijfer onder daders van seksuele uitbui-

ting, ofwel: het hoge aantal gevallen waarin de dader na uitzitten van zijn straf opnieuw de fout in gaat, en vaak nog erger dan voorheen. De onderzoekers geven aan dat een gevangenisstraf voor daders met een licht verstandelijke beperking en psychiatrische en/of gedragsproblemen daarom een slecht idee is, want de gevangenis is voor hen juist een leerschool voor nieuwe delicten.

STEVIG, onderdeel van gehandicaptenzorgorganisatie Dichterbij, en bedoeld voor mensen met een licht verstandelijke beperking in combinatie met psychiatrische en/of gedragsproblemen, heeft de ambitie om een speciale afdeling in samenwerking met expertisecentrum De Borg op te zetten, waar de lvb-groep die zich bezighoudt met seksuele uitbuiting terechtkan voor behandeling. STEVIG heeft al ervaring met een behandelgroep voor seksueel grensoverschrijdend gedrag bij mensen met een licht verstandelijke beperking. | Lees meer op Klik.org, zoek op ‘uitbuiting’

Mis uik Dubbel benadeeld

De meeste meldingen van seksueel grensoverschrijdend gedrag van zorgverleners naar zorgvragers worden gedaan in de gehandicaptenzorg, ziet de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ).

Het aantal meldingen in die sector steeg van 50 in 2022 naar 100 in 2023. Dit komt volgens de IGJ vooral door de toegenomen aandacht voor het onderwerp. Op igj.nl vind je meer informatie, zoek op ‘grensoverschrijdend’.

Een ander rapport meldt dat vrouwen met een beperking een verhoogd risico lopen op geweld, uitbuiting en misbruik ten opzichte van vrouwen zonder beperking en mannen met een beperking. 61 procent van de vrouwen met een licht verstandelijke beperking geeft bijvoorbeeld aan seksueel geweld te hebben ervaren. Zij worden als het ware dubbel benadeeld, wat ook de naam van het rapport is. Dit rapport van Netwerk VN-Vrouwenverdrag en de Alliantie VN-verdrag Handicap staat op iederin.nl, zoek op ‘benadeeld’. |

Beeld uit de korte film ‘Dader, of slachtoffer, aan het woord’

Zus ontvoert broer in nieuwe voorstelling

‘Zus van broer’ is een nieuwe theatervoorstelling over broers en zussen van kinderen die extra zorg nodig hebben. Eigen Werk Theaterteam zet een avontuurlijk verhaal neer vol humoristische scènes dat laat zien hoe de levens van deze ‘brussen’ eruitzien.

“We vinden dat broers en zussen van kinderen die altijd zorg nodig hebben extra aandacht verdienen,” vertelt Pieter Tiddens na afloop van de allereerste try-out. Samen met actrice Marike van Weelden, die zelf een zoon met een verstandelijke beperking heeft, schreef hij het script. “Voor zorgmedewerkers kan dit verhaal helpen om je in te leven als je met ouders, verzorgers, broers of zussen van cliënten in gesprek gaat.”

In de voorstelling ontvoert Nena – gespeeld door Anne Meijer - haar broer Otis, die zwaar verstandelijk beperkt is. Nena maakt zich zorgen om haar moeder, die er alleen voor staat en de zorg voor Otis niet langer aankan. Nena voelt zich machteloos en ziet geen andere uitweg dan haar moeder op deze manier te dwingen een woonplek voor Otis te vinden.

De voorstelling laat de onuitputtelijke liefde van een moeder zien, die haar zoon niet zomaar in een instelling wil stoppen. De zaal zit vol brussen en ouders van kinderen die extra zorg nodig hebben. Na af-

loop volgen warme en ontroerde reacties van herkenning. “Ik heb vreselijk gelachen én vreselijk gevoeld wat het is om een kind te hebben dat altijd zorg nodig heeft,” vertelt een vrouw.

Eerder maakte theaterteam Eigen Werk de voorstelling ‘Lastige ouders’, over ouders van kinderen die extra zorg nodig hebben. “Die voorstelling hebben we veel gespeeld voor mensen die al bekend zijn met dit thema. Nu hebben we een avontuurlijk verhaal geschreven, zodat het ook kinderen en volwassenen aanspreekt die nog niet weten waar het over gaat,” vertelt Tiddens. De komende tijd spelen ze de voorstelling bij verschillende basisscholen en zorginstellingen. | Lees het hele verslag (door Hedwig Fossen) op Klik.org, zoek op ‘Nena’. Speeldata zijn te vinden op eigenwerktheaterteam.nl.

Pakketservice bij Gemiva

Gemiva heeft in woonzorgcentrum

Ebbe en Vloed in Oude-Tonge een Homerr-pakketpunt geopend. Hier kunnen inwoners vijf dagen per week terecht om pakketjes op te halen of te retourneren. Het scheelt ze een rit naar het verderop gelegen Middelharnis. En cliënten vinden er een nieuwe zinvolle dagbesteding. Er wordt zelfs met een rooster gewerkt omdat de animo zo groot is: “Het is leuk om mensen blij te maken met de pakketten. Mensen maken graag even een praatje met ons.” Nu er meer aanloop van buitenaf is, kunnen de cliënten ook hun zelfgemaakte producten beter aan de man brengen en de kopieerservice promoten. Op de foto’s medewerkers Jantine en Ilze van het pakketpunt

Foto’s: Eigen werk Theaterteam

Doofblindheid herkennen

Helen van der Kolk, gedragswetenschapper bij ’s Heeren Loo, onderzocht hoeveel cliënten van het woonzorgpark in Ermelo problemen ervaren met horen en zien. Haar conclusie: doofblindheid komt veel vaker voor dan je denkt, vooral bij cliënten met een (zeer) ernstige verstandelijke beperking.

Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

Roken | Extra handjes

Van der Kolk ontdekte dat er cliënten waren die niet goed konden zien en horen, terwijl ze daarover niets terugvond in de dossiers. De gedragswetenschapper hoopt dat er sectorbreed meer aandacht komt voor doofblindheid, vooral in het vroegtijdig herkennen ervan. Door de begeleiding en de woning erop aan te passen, verbetert de kwaliteit van leven van deze cliënten.

Een bewoner die (bijna) blind en doof is, verwerkt prikkels anders. Denk maar aan een schrikreactie als je hen aanraakt. Het gevolg kan zijn dat ze angstig worden, stress en een lagere kwaliteit van leven ervaren.

Door de begeleiding aan te passen op de doofblindheid, schrikken cliënten minder snel, voelen ze zich zekerder en bevorder je de zelfstandigheid, stelt Van der Kolk. Als voorbeeld geeft ze het hand-onder-handbegeleidingsprincipe: je geeft een cliënt een voorwerp niet direct in de hand, maar je begeleidt de hand van de client naar het voorwerp toe. De cliënt krijgt het gevoel dat hij of zij het voorwerp zelf pakt; dit vergroot het gevoel van eigenwaarde.

Ook woningaanpassingen kunnen doofblinde bewoners helpen. Denk aan goede verlichting en vooral ook veel contrast. Maak gebruik van donkere lichtknoppen op een lichte muur, zodat een cliënt zelf het licht aan kan doen. En akoestische aanpassingen kunnen nuttig zijn om geluiden te verminderen, zodat een ruimte meer rust geeft.

Van der Kolk erkent dat de tips niet wetenschappelijk zijn onderbouwd, maar volgens haar zijn er wel opmerkelijke resultaten mee behaald. Ze noemt een cliënt die voorheen altijd ineengedoken in een stoel zat, maar na aanpassingen in de ruimte wel rond durfde te bewegen.

Ook merkte ze dat impulsief uitdagend gedrag kan veranderen in gerichter positief gedrag. En dat cliënten die altijd passief waren, nu actiever zijn geworden. |

Online reageerden veel mensen op de column van de Jurist in Klik 1 over het rookverbod bij een 83-jarige cliënt :

“Gedwongen stoppen met roken is een inbreuk op haar kwaliteit van leven. Wetende dat stoppen met roken erg veel lichamelijke en mentale problemen met zich meebrengt, wat zich kan uiten in moeilijk gedrag en onder andere meer willen eten!” | Josette Budding

“Alleen in overleg, samenwerking en door het voor te leven kun je iemand stimuleren om te

stoppen. Dat kan zeker ook samen met iemand die 83 jaar is. En als deze mevrouw er niet voor open staat, zou ik inzetten op een goede relatie met haar en daarmee een mooie oude dag.” | Margreet Pereboom

Er kwam ook commentaar op het beeld bij het artikel ‘Extra handjes van kantoor’ in Klik 1:

“Ik schrik van de foto. Ik zie twee trotse medewerkers met een winkelkarretje staan. Ik vind deze foto pijnlijk en slecht gekozen. Juist als het gaat over scheidslijnen.” | Kim Rabbie

Echt gebeurd – Goed luisteren

“Nu luisteren!” Ik hoor Femkes moeder Kim mopperen op haar dochter van vijf, terwijl ik de tuin in loop met mijn fiets. Kim is blij om me te zien. Femke ziet me ook en springt van enthousiasme. Vervolgens gaat ze schommelen. Ik vraag aan Kim hoe het gaat. Met een zucht zegt ze: “Ik ben blij dat je er bent, want Femke luistert vandaag zo slecht.” Femke heeft een vrij onbekend syndroom. Ik neem de zorg over,

wens de ouders een fijne avond en hoop dat Femke slaapt als zij terugkomen.

Na het eten mag Femke onder de douche. Ik check de temperatuur en zeg: “Spring maar onder de douche!”

Femke kijkt me met een vragende blik aan en… springt! Als haar ouders terugkomen kan ik in ieder geval zeggen dat ze goed geluisterd heeft. | Anne-Marie Klaassen

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk? Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

Onderzoek naar seksualiteit bij mensen met ernstige meervoudige beperkingen

Thema: Seksualiteit bij ernstige beperkingen

Wat vind jij prettig ?

De seksualiteit van mensen met een ernstige verstandelijke en meervoudige beperking is een onderwerp dat helaas nog te weinig prioriteit heeft. Soms ontbreekt de kennis om de behoeften bij cliënten op dit gebied te herkennen. Ook ervaren begeleiders nogal eens handelingsverlegenheid: als je al seksueel gedrag herkent, hoe ga je er vervolgens mee om?

Het beleven van en uiting geven aan seksuele gevoelens hoort bij een gezonde ontwikkeling en draagt bij aan de kwaliteit van leven. Het is wettelijk vastgelegd dat iedereen, met en zonder een verstandelijke beperking, hierop recht heeft. Omdat mensen met een verstandelijke en ernstige meervoudige beperking (kortweg EMB) meestal niet in staat zijn alleen uiting te geven aan hun seksualiteit, is hierin een rol weggelegd voor begeleiders.

Hoewel het dus belangrijk is, blijkt uit onderzoek dat slechts 39 procent van de begeleiders in de gehandicaptenzorg dit onderwerp in hun team bespreekt. Met name voor begelei-

zijn tweede studiejaar aan de opleiding Social Studies onderzoek naar de begeleiding van mensen met EMB op het gebied van seksualiteit. Ten tijde van het onderzoek werkte Ivan als activiteitenbegeleider bij Kempenhaeghe. Bij deze zorgorganisatie interviewde hij verschillende begeleiders van mensen met EMB over dit onderwerp.

Meer dan seks

Een van de twee uitkomsten van Ivans onderzoek is dat begeleiders vaak kennis missen op dit gebied. Ze weten niet hoe ze seksuele uitingen bij hun cliënten moeten herkennen. Ook hebben ze soms een verkeerd

Do seksueel gedrag te negeren, frustreer je iemand

ders van mensen met EMB lijkt het ingewikkeld te zijn om met de seksualiteit van hun cliënten om te gaan. Dat kan grote gevolgen hebben. Het niet oppikken van de seksuele behoeften bij cliënten kan zijn of haar ontwikkeling frustreren.

Ivan Keessen deed in het kader van

beeld van seksualiteit. Volgens Sarah-Lee Burns, lid van het expertiseteam seksualiteit binnen Kempenhaeghe en flexwerker, begint het al bij het woord seksualiteit. “Veel mensen blijven hangen bij de eerste vier letters van het woord en associëren seks dan met penetratie. Maar seksu-

aliteit is zo veel meer dan dat.”

De deskundige schetst hoe seksualiteit bij een persoon met EMB er bijvoorbeeld uit kan zien. “Iemand met EMB heeft in de meeste gevallen het cognitieve niveau van een baby en vaak nog geen of minimaal lichaamsbesef. Een baby voelt zich één met zijn moeder en vindt het fijn om door haar geknuffeld te worden. Dat geldt vaak ook voor iemand met EMB. De begeleider is dan een soort moeder voor hem. Daarom vindt iemand het ook prettig om lichamelijke nabijheid te ervaren, zoals een schouderklop of knuffel.”

Ivan vult aan: “In mijn onderzoek vroeg ik hoe veelvuldig begeleiders deze cliënten aanraken. Dat gebeurde eigenlijk helemaal niet zo vaak. Begeleiders raken weliswaar voortdurend hun cliënten aan, maar doen dat bijvoorbeeld door ze eten te geven, aan te kleden, onder de douche te zetten. Liefdevol aanraken, in de vorm van aaien of knuffelen, gebeurt te weinig.”

Hoe je vervolgens iemand aanraakt, is ook best lastig. Want wat iemand prettig vindt, verschilt van persoon tot persoon. Hoe kun je als begeleider aan de signalen die iemand geeft, aflezen wat hij of zij prettig vindt? Goed observeren en er

als begeleiders samen over praten, is volgens Sarah-Lee belangrijk. “Kijk naar de lichaamstaal. Als een persoon die aangeraakt wordt bijvoorbeeld zachtjes bromt of hoge gilletjes slaakt, kan dat betekenen dat hij of zij iets prettig vindt. Maar als hij of zij wegkijkt of iemands hand wegduwt, wordt de streling of aanraking misschien ervaren als iets dat niet fijn is. Dat is voor elke persoon weer anders, net zoals dit voor mensen zonder een beperking kan verschillen.”

Open of voorzichtig

Een tweede belangrijke uitkomst van het onderzoek van Ivan is dat veel begeleiders handelingsverlegenheid ervaren als ze seksueel gedrag herkennen. Volgens Sarah-Lee zijn er grofweg twee soorten begeleiders. De ene reageert heel open op uitingen van seksualiteit. Het mag er zijn en de begeleider is er om ruimte te geven aan dit seksuele gedrag. De ander gaat er juist heel voorzichtig mee om en is bang iets verkeerds te doen. Sommige begeleiders zijn zelfs

bang dat door aandacht te geven aan bepaald seksueel gedrag van een cliënt, dit gedrag ‘erger’ wordt. Sarah-Lee geeft aan dat je seksueel gedrag eigenlijk nooit zou moeten negeren. “Door seksueel gedrag te negeren, frustreer je iemand. Dit kan

Tips voor meer bewustwording

Ivan doet in zijn onderzoek een paar suggesties om de bewustwording over seksualiteit te vergroten, de kennis van begeleiders te verbeteren en hun handelingsverlegenheid aan te pakken.

1. Met een zichtbaarheidscampagne kan de bewustwording binnen een zorgorganisatie worden vergroot. In zo’n campagne wordt middels posters, social media, workshops et cetera, aandacht besteed aan seksualiteit bij bewoners. Een campagne speciaal gericht op begeleiders die werken met mensen met EMB zou helpen dit onderwerp levend te houden.

2. Het seksualiteit ontwikkelingsspel is een kaartspel dat begeleiders laat nadenken over de seksuele ontwikkelingsfase waarin een cliënt zich bevindt. Het spel is ontwikkeld voor kinderen. Door de leeftijd te veranderen in de naam van een bewoner kunnen begeleiders in gesprek gaan over de fase waarin een bepaalde bewoner zit in zijn seksuele ontwikkeling.

3. De invoering van een seksualiteitexpertiseteam kan ook helpend zijn. Zo’n team kan uitkomst brengen bij bepaalde specifieke vragen en/of cases van begeleiders.

Begeleider en onderzoeker Ivan Keessen met Sarah-Lee Burns, lid van het expertiseteam seksualiteit bij Kempenhaeghe

leiden tot spanningen en gedragsproblemen. Daarom is het belangrijk om goed met de seksuele uitingen van iemand om te gaan. Door iemand bijvoorbeeld in een veilige omgeving zijn gang te laten gaan.”

Ivan geeft hiervan een voorbeeld. “Op de woongroep waar ik nu werk, is een jongen die af en toe wil masturberen. Dat deed hij ook in de woonkamer. In eerste instantie voelde dat heel ongemakkelijk en probeerden de begeleiders hem af te leiden. Nu wordt hij, als hij daarmee begint, naar een veilige plek geleid. Hij krijgt een dekentje over zich heen en wordt een tijdje met rust gelaten. Hij kan dan in privacy zijn seksuele gevoelens beleven.”

Praten is een manier om met elkaar af te stemmen hoe je met bepaald seksueel gedrag omgaat. Daarbij spelen individuele normen en waarden een belangrijke rol. Om de neuzen één kant op te krijgen, is bij Kempenhaeghe Seksualiteitsbeleid ingevoerd. Daarin staat onder meer

Thema: Seksualiteit bij ernstige beperkingen

wat begeleiders en andere zorgverleners in bepaalde gevallen wel of niet mogen doen. Sarah-Lee: “Begeleiders mogen bijvoorbeeld absoluut geen seksuele handelingen verrichten bij de cliënten. Als iemand behoefte heeft aan seks met iemand anders, dan zou je een sekswerker kunnen inhuren.”

In het Seksualiteitsbeleid staat ook dat je een risicoafweging kunt maken naar aanleiding van het seksuele gedrag dat iemand vertoont. “Mensen met EMB hebben bijvoorbeeld meer

aanrakenLiefdevolgebeurt te weinig

begeleiding nodig dan mensen met alleen een licht verstandelijke beperking. Maar hoever ga je daarin? Dat is iets wat de gedragskundige, de wettelijk vertegenwoordiger en de persoonlijk begeleider met elkaar bespreken. Eventueel aangevuld met de kennis van het Expertiseteam Seksualiteit. Samen bepaal je dan het beleid hierin. Dit is iedere keer weer maatwerk.”

Privacy

Sarah-Lee geeft een voorbeeld van een man die in bad vaak een erectie krijgt en dan wil masturberen. “Omdat bij deze cliënt epilepsie kan optreden, mocht de man niet alleen worden gelaten. Na gezamenlijk overleg is besloten om er een kamerscherm voor te zetten. Dan konden de begeleiders de man toch nog in de gaten houden, maar had hij wel een gevoel van privacy.”

Zowel Ivan als Sarah-Lee vinden dat seksualiteit van mensen met EMB hoger op de agenda moet komen te staan van teamvergaderingen en zorgplanbesprekingen. Ivan: “Het is begrijpelijk dat seksualiteit soms onder aan de agenda bungelt. Zeker bij teams die

mensen met EMB begeleiden. Er zijn al zo veel onderwerpen die de aandacht van deze begeleiders vragen. Maar het zou niet zo moeten zijn.”

Om begeleiders van mensen te stimuleren ermee aan de slag te gaan, heeft Sarah-Lee een advies. “Wees je er bewust van dat mensen met EMB ook een seksuele ontwikkeling doormaken die net als bij ons niet stopt. Hou daarom je ogen en oren open, zodat je de signalen oppikt die kunnen duiden op seksuele behoeften. Bespreek met elkaar hoe je daar vervolgens mee omgaat.” |

Sarah-Lee ondersteunt naast haar werk bij Kempenhaeghe ouders van kinderen met een verstandelijke beperking en zorgorganisaties bij vragen rond seksualiteit, met haar eigen bedrijf Chinty. Zie: www.chinty.nl

In het kort

Begeleiders weten vaak niet hoe ze seksuele uitingen bij hun clienten moeten herkennen. Zeker bij cliënten met EMB.

Ook ervaren ze handelingsverlegenheid: als ze al seksueel gedrag herkennen, hoe dienen ze er vervolgens mee om te gaan?

Wees je ervan bewust dat mensen met EMB ook een seksuele ontwikkeling doormaken die net als bij ons niet stopt.

Hou je ogen en oren open, zodat je de signalen oppikt die kunnen duiden op seksuele behoeften.

Bespreek met elkaar hoe je daar vervolgens mee omgaat.

Ivan en Sarah-Lee vinden dat seksualiteit van mensen met EMB hoger op de agenda moet komen te staan in de zorg

Gedrag verklarenvanuit de ontwikkelingsfase

De site ‘Seksualiteit en EMB’ is een onmisbaar hulpmiddel voor begeleiders en andere zorgverleners die meer willen weten van de seksualiteit van hun cliënten met ernstige meervoudige beperkingen.

Op de site worden fasen in de ontwikkeling van de seksualiteit toegelicht. Verhelderende cases helpen om bepaald gedrag vanuit de seksuele ontwikkeling beter te begrijpen.

Mensen met ernstig meervoudige beperkingen (EMB) zijn 24 uur per dag afhankelijk van anderen. Ze hebben anderen nodig. Die anderen zijn meestal de ouders en begeleiders. Voor hen is het soms moeilijk om te weten wat de betekenis is van gedrag en te leren hoe ze er op een goede manier mee om kunnen gaan.

Om begeleiders, maar ook ouders, behandelaars en verwanten, meer in-

Webinar

zicht te geven in de ontwikkeling van seksualiteit, hebben orthopedagoog generalist Claudia de Nijs en gz-psycholoog Rita van Burgsteden tien jaar geleden de website seksualiteitemb. nl ontwikkeld. Ondanks dit jubileum is de site nog steeds actueel.

Seksualiteit is volgens beide deskundigen een breed begrip. Rita: “Vaak denken mensen dat seksualiteit iets is dat pas gaat spelen in de puberteit. Maar seksualiteit begint bij

In een webinar van Klik op 16 april gaat orthopedagoog en seksuoloog Mirella van der Heijden in op veelgehoorde vragen over seksualiteit bij mensen met een ernstig verstandelijke beperking. Je leert meer over de verschillende factoren die van invloed zijn op de seksualiteitsbeleving; het biopsychosociaal model in combinatie met het ontwikkelingsdynamisch model van Anton Došen; het in beeld brengen van de seksuele ontwikkeling van je cliënt; het ondersteunen van mensen met een ernstig verstandelijke beperking in de seksualiteitsbeleving.

Inschrijven kan via Klik.org/studiedagen

Nijs

0 jaar en gaat door tot, bij wijze van spreken, 100 jaar. Dat geldt voor mensen met en zonder een – meervoudige – beperking. Je kan zelfs stellen dat seksualiteit, het genot ervaren met het eigen lijf, al eerder begint: in de baarmoeder kan een baby een erectie hebben.”

Voelen en ontdekken

De verschillende fasen in de seksuele ontwikkeling zijn: het verkennen met de mond, het ontdekken van het

Claudia de

Thema: Seksualiteit bij ernstige beperkingen

geslacht, de sensaties van de anus, verliefdheid en relaties, lichamelijk contact en de fase van de sekserol. De fasen verlopen niet in een bepaalde volgorde en kunnen in de ontwikkeling meer of minder op de voorgrond liggen. Bij mensen met EMB speelt bovendien mee dat er allerlei verstoringen kunnen optreden als gevolg van beperkingen en hulpmiddelen (sonde, inco, et cetera).

Mensen met EMB die een volwassen lijf hebben, kunnen de cognitieve en emotionele ontwikkeling hebben van een jong kind. Rita: “Mensen met EMB zijn bijvoorbeeld meestal gericht op het verkennen van het eigen lichaam, minder op dat van de andere persoon. De laatste fasen van de seksuele ontwikkeling zijn voor hen meestal niet aan de orde.”

Soms leidt dat tot het miskennen van iemands seksualiteit. In het zorgplan staat dan bij het kopje ‘Seksualiteit’: n.v.t. Maar we mogen ervan uitgaan dat de seksuele ontwikkeling al bij 0 jaar begint met ervaringen als voelen met de huid en ontdekken met de mond. We wil-

Hulpmiddelen

len helpen om die ervaringen positief te laten verlopen.”

Sensaties met de mond

Om je bewust te worden van de seksualiteit van een cliënt, is het belangrijk om stil te staan bij gedrag. En vervolgens na te gaan of dat gedrag bij een bepaalde fase in de seksuele ontwikkeling zou kunnen passen.

Seksuele ontwikkeling begint al met ervaringen als voelen met de huid en ontdekken met de mond

Claudia geeft een voorbeeld van een cliënt van haar die zich in de orale fase bevindt, maar waarbij dat niet goed werd onderkend. Deze cliënt, een vrouw van in de 30, deed graag haar handen in de mond. Daarbij kauwde ze op haar handen, waardoor de huid werd beschadigd. Om te voorkomen dat ze zichzelf ver-

Geïnteresseerden kunnen verschillende tools vinden op seksualiteitemb.nl/ downloads:

Observatielijst signalen van seksueel gedrag van mensen met EMB. Deze observatielijst leert je om gericht te kijken naar seksueel getint gedrag en inzicht te krijgen in de betekenis van dit gedrag. Vervolgens kun je er eenduidig op reageren.

Observatielijst signalen seksueel misbruik van mensen met EMB. Deze observatielijst leert je gericht te kijken naar en het beschrijven van signalen die kunnen duiden op seksueel misbruik. Het is de bedoeling dat meerdere personen onafhankelijk van elkaar de lijst invullen. Daarna kunnen de resultaten, samen met de gedragsdeskundige, worden besproken.

Stellingenspel seksualiteit EMB. Dit spel bestaat uit verschillende stellingen. Door samen deze stellingen te bespreken, word je je bewust van je eigen opvattingen en die van anderen over seksualiteit.

der zou beschadigen, werd door het multidisciplinaire team besloten om spalken in te zetten. Hierdoor kon zij niet meer met haar handen bij haar mond komen.

Dit werkte echter averechts. Claudia: “In plaats van dat dit helpend was, werd de vrouw juist heel onrustig. Ze vond het blijkbaar prettig om haar mond aan te raken. Er is toen besloten om haar dagelijks de gelegenheid te geven om met haar handen in haar mond te zitten. Daar werd ze rustig van.”

In theorie zit de vrouw in de orale fase. Rita legt uit dat de orale fase, het ervaren van sensaties met de mond, ook problematisch kan zijn. “Soms heeft iemand in het verleden negatieve ervaringen opgedaan, waardoor het mondgebied extra gevoelig is. Dat kan bijvoorbeeld als iemand zich tijdens het eten vaak verslikt of sondevoeding krijgt. In zo’n geval zal deze persoon juist de mond

willen mijden. Dat betekent niet dat er geen behoefte is om dingen met de mond te voelen. Maar er is een onderliggend probleem dat deze behoefte frustreert.”

Flubberkusjes

Voor elke fase in de seksuele ontwikkeling zijn er vier stappen die kunnen worden genomen:

Kennis (Wat moet ik weten?); Bewustwording (Waar kijk ik precies naar?);

Bespreken (Wat wil ik bespreken met wie?) en Handelen (Wat moet ik doen? Wat moet ik laten?).

Als begeleiders weten wat zij zien en bij welke fase het gedrag hoort, dan is de volgende stap dit bespreekbaar te maken en bepaalde handelingen vast te stellen.

De laatste twee stappen kunnen soms best lastig zijn, omdat er verschillende normen en waarden kunnen meespelen. Op de site staat een voorbeeld dat dit verheldert. Een meisje krijgt van haar moeder ‘flubberkusjes’ op haar buik. Daar moet

In het kort

De site seksualiteitemb.nl geeft zorgverleners uitleg over fasen in de ontwikkeling van de seksualiteit, met voorbeelden om bepaald gedrag beter te begrijpen.

De bedenkers adviseren begeleiders om nieuwsgierig en zonder aannames naar het gedrag van cliënten te kijken.

Als je bepaald gedrag bij een cliënt ziet, ga in gesprek met andere begeleiders, de gedragskundige en de ouders over hoe je iemand kunt helpen.

Mensen met EMB zijn meestal gericht op het verkennen van het lichaameigen

grijpen. Alleen dan kun je het plaatsen als passend binnen de seksuele ontwikkeling.”

ze altijd erg om lachen. De begeleiders die dit zien, vinden het zo leuk dat ze dit zelf ook gaan doen tijdens het verschonen en bij het omkleden voor het zwemmen. Toen de manager dit zag, werden de begeleiders echter teruggefloten.

Rita: “De manager veronderstelde dat deze handelswijze als grensoverschrijdend zou kunnen worden aangemerkt. Na overleg met de gedragsdeskundige werd vastgesteld welke emotionele leeftijd de cliënt heeft en wat het belang is van deze manier van contact maken. Het meisje had duidelijk een behoefte die past bij de orale fase. Er werd, met instemming van de ouders vastgelegd, wie het meisje flubberkusjes mag en wil geven en in welke situaties. Door hier transparant in te zijn en door een collega mee te laten kijken, komen de organisatie en de betrokken begeleiders niet in de problemen.”

Open blik

Rita en Claudia geven een paar adviezen aan begeleiders. “Wees nieuwsgierig, neem een open houding aan en kijk zonder aannames naar het gedrag van cliënten. Die open blik is onmisbaar als je gedrag van mensen met EMB goed wilt be-

Ook is het belangrijk om je bewust te zijn van je eigen normen en waarden. Het is belangrijk te bespreken waar je eigen grens op dit gebied ligt. En je moet als begeleider weten wat ouders of de manager van je verwachten. Claudia: “Je ziet wel eens dat begeleiders geneigd zijn om voor een seksueel probleem van een cliënt een sekswerker in te huren. Bijvoorbeeld omdat ze denken dat een ander de cliënt kan helpen om een orgasme te krijgen. Maar dat is lang niet altijd wat de cliënt nodig heeft. Kijk daarom elke keer weer goed in welke fase iemand zit.”

Rita van Burgsteden

En tot slot, als je bepaald gedrag bij een cliënt ziet, ga erover in gesprek met andere begeleiders, de gedragskundige en de ouders. “Om deze op zich soms lastige gesprekken goed te laten verlopen, is het handig om duidelijk te maken wat het doel is van het gesprek. Ook kun je andere onderwerpen, zoals hygiëne of menstruatie, gebruiken als ingang van een gesprek over seksualiteit.” |

“Ik gun mijn Thomashuis-bewoners de wereld”

“Een warm thuis waar je trots op kunt zijn en waar iedere bewoner volledig zichzelf mag zijn. Daar staat Thomashuis Zandvoort al 17 jaar voor”, vertelt zorgondernemer Shahin Ansari. Nu vindt de zorgondernemer het tijd om zijn stokje over te dragen. “Een beter doel dan een Thomashuis runnen, had ik niet kunnen bedenken in mijn leven.”

In 2003 zorgde Hans van Putten voor een omwenteling in de gehandicaptenzorg toen hij, uit onvrede over de zorg, een eigen opvangplek stichtte voor zijn gehandicapte zoon Thomas. Shahin en zijn toenmalige vrouw Nicole werden geïnspireerd door de innovatieve ideeën van de oprichter. Wat Shahin aansprak in de formule geldt voor hem nog steeds: “Als zorgondernemer ervaar ik een enorme vrijheid. Ik kan mijn visie op de zorg van A tot Z vormgeven.” Ook het samenwonen met de bewoners ziet hij als de kracht van de Thomashuizen. “De continuïteit van mijn aanwezigheid betekent veel voor hen, zo is in de loop der jaren gebleken. Wij kennen hier bijvoorbeeld geen terugval, zoals je soms ziet in een instelling. Wij zien alleen maar vooruitgang in de ontwikkeling van onze bewoners.”

Een hechte groep

Een groot deel van de bewoners van Thomashuis Zandvoort woont er inmiddels ruim tien jaar. De afgelopen coronaperiode had ook voor hen een grote impact op het dagelijks leven. Dagbestedingen gingen dicht en familieleden konden tijdelijk niet meer op bezoek komen. De bewoners en het team waren volledig op elkaar aangewezen. “De groep is hierdoor enorm hecht geworden. Ze deden het supergoed, dat was mooi om te zien.” Ook Shahin zette zijn schouders eronder en vrolijkte de kelder op met een airhockey- en pingpongtafel. Nog steeds is dit een favoriete hang-out van de bewoners. Daarnaast vertoeven ze graag in de kleurrijke tuin en wandelen ze regelmatig over de boulevard.

“Ik gun mijn bewoners de wereld” Omdat de zorgindicatie en zorgbehoefte van de bewoners sterk uiteenloopt, gaan ze met name in kleine groepjes erop uit. Shahin: “Veel willen werkt niet bij deze groep. Vredig samenzijn en een avondwandeling is ook prima.” Iedereen heeft daarnaast zijn eigen hobby’s en vorm van dagbesteding: de een zwemt, de ander werkt als vrijwilliger op een kinderopvang en de ander is weer dol op paardrijden. Dat is ook precies waar een Thomashuis volgens Shahin voor staat. “Het zijn niet mijn kinderen, maar ik probeer ze wel net zo gelukkig te maken als mijn eigen twee kinderen. Ik gun mijn bewoners de wereld.”

Boeren in de zorg

Als hij aan mensen uitlegt hoe het leven van een zorgondernemer eruitziet, dan maakt Shahin regelmatig de vergelijking met het boerenbedrijf. “Wij zijn de boeren van de zorg. Ook een boer moet midden in de nacht soms zijn bed uit. Het is een manier van leven.” Shahin legt uit dat het voor hem niet als werk voelt. “Ik bedank een bewoner aan het eind van de dag voor de fijne tijd. Je krijgt er zoveel voor terug. Het is een wederkerige relatie.”

Werk jij in de gehandicaptenzorg en wil jij samen met je levenspartner 9 mensen met een verstandelijke beperking een warm thuis bieden? Ontdek hoe het is om een eigen Thomashuis te runnen! Kom naar de infomiddag op dinsdagmiddag 30 april in Culemborg, of volg het webinar op 27 juni. Kijk op www.thomashuis.nl/zorgondernemer-worden of scan de QR-code.

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

Bij vaktherapie zoeken we de beleving van de cliënt op. In die belevingservaring zit een ongekende helende kracht. Deze is niet in woorden uit te drukken. Zodra je het probeert te uit leggen is de betovering weg.

De kunst is om als therapeut de stilte te bewaren. Hoe moeilijk dat soms ook is. Samen in stilte verblijven, is niet altijd vanzelfsprekend. Zeker niet als het vak ook nog eens onder druk staat.

We leven in een tijd waarin wetenschappelijke verantwoording belangrijk is. Ook moet het snel en gehaast. Een ‘quick fix’. En laat dat nu precies bij onze doelgroep, mensen met een verstandelijke beperking, funest zijn. Er is tijd nodig om je toe te durven vertrouwen aan de therapeut. En soms ook andersom.

Mijn gedachten gaan terug naar Dean. Een knul van 12 jaar. Hij is al vroeg uit huis geplaatst en kwam via allerlei omwegen in een gezinshuis terecht. Het is ongekend verdrietig wat deze jongen in zijn leven allemaal moest doorstaan. Verwaarlozing, mishandelingen, geen ouders die voor hem konden zorgen. Alle lieve hulpverleners ten spijt, ze vervangen niet diegene die jij nodig hebt. Ik doe dat ook niet.

persoonlijk

Helende kracht

Als vaktherapeuten werken wij ervaringsgericht. De therapieën kunnen verschillende vormen hebben. Drama, spel, beeldend, muziek, hapto- en psychomotorische therapie.

Het enige wat ik kan doen, is bij hem blijven in zijn spel. Praten doet hij namelijk niet. Spelen wel. In het spel laat hij mij ervaren hoe het voor hem is geweest.

Op een dag pakt hij de schmink. Dit is altijd spannend. Ik moet mij nu aan hem toevertrouwen. Mijn gezicht is kwetsbaar. Het komt heel dichtbij. Uiterst serieus beschil-

dert hij mijn gezicht. Het is geheim. Ik mag het nog niet zien.

Als het klaar is pakt hij de grote passpiegel. Samen kijken we in de spiegel naar mijn gezicht. Het is confronterend, de waarheid zo recht in mijn gezicht. Er staan woorden in spiegelbeeld. Poepkind, pis en stink. Er is bloed onder mijn neus getekend, een kruis over mijn mond en er staan vlaggetjes op mijn wangen. De Nederlandse en die van zijn geboorteland. Ik voel zijn loyaliteit naar beide landen op mijn wangen gloeien.

Via de spiegel kijk ik naar Dean. Hij kijkt naar mij. We zijn stil. Ik kan niets zeggen. Er staat letterlijk een kruis over mijn mond. Ik kan het alleen maar voelen. Zijn geschiedenis en zijn pijn. We kunnen er niets aan veranderen, maar we kunnen er wel even samen bij zijn.

Dan pakt Dean een doekje en begint, heel zacht en liefdevol, de schmink van mijn gezicht te halen. Een helende, zuiverende handeling. Deze ervaring is in geen wetenschappelijk onderzoek uit te drukken.

“Het verhaal is nog lang niet afgelopen,” zegt hij ineens. Ik raak ontroerd door zijn stem en schud met mijn hoofd. “Nee, het is nog niet afgelopen.” Het is nog maar net begonnen! | Margreet Pereboom

Illustratie Joep Bertrams

Leren dj’en

Zorgorganisatie Duinhelm vzw en Briek Vrije Tijd organiseren sinds 2017 het jaarlijkse dancefestival Bootsea voor jongeren met een beperking in het Vlaamse Oostende. Zij kunnen zich daar helemaal uitleven op dancemuziek van bekende dj’s en artiesten. Hieruit is een nieuw initiatief voortgekomen, de Bootsea academie. Jongeren leren er de fijne kneepjes van het dj-vak.

Dance-festival en dj-les voor jongeren met een beperking

Wim Rogiers is coördinator Briek

Vrije Tijd, dat deel uitmaakt van Duinhelm vzw in Oostende. Een professioneel team organiseert en begeleidt bij Briek diverse vrijetijdsinitiatieven. In oktober 2023 startte de dj-opleiding voor mensen met een verstandelijke beperking, waar ook Wim bij betrokken is. In een jaar tijd komen alle aspecten aan bod die nodig zijn om een goede dj te worden. “De belangstelling voor het vak van dj is gegroeid door onze eigen DJ Jack, ofwel Jaimie Van Kerschaver die bij Duinhelm woont. Jullie kennen hem misschien als deelnemer aan het derde seizoen van het tv-programma Down the Road,” vertelt Wim. Jaimie had de droom om dj te worden en wilde dolgraag op Bootsea festival in Oostende draaien. De line-up bestaat uit dj’s en artiesten die ook op grote festivals zoals Tomorrowland optreden. “Wij hebben Jaimie een half jaar lang begeleid en hij pikte alles snel op. Dat was belangrijk, want hij mocht niet zomaar op Bootsea draaien. Hij moest effectief kunnen dj’en, de kwaliteit moest goed zijn. En dat heeft hij bewezen,” stelt Wim. “Inmiddels is hij ambassadeur van Bootsea festival en treedt hij er ieder jaar op. Jaimie wordt ook voor grotere festivals gevraagd, zoals Dranouter in 2022.

‘Ze vragen hem op de grote festivals, omdat hij het dj’en echt goed in de vingers heeft’

Dat doen ze niet vanwege zijn beperking, maar omdat hij het dj’en echt goed in de vingers heeft.”

Bekend worden

“Het is mooi om te zien dat door Jaimies succes jongeren met een verstandelijke beperking ervaren dat zo’n droomwens ook echt in vervulling kan gaan,” zegt medeorganisator Caroline Lestienne van Duinhelm vzw. “Zij vinden het werk van een dj geweldig en willen daar ook graag bekend mee worden. Wij bekijken of al deze jongeren ook echt geschikt zijn als dj. Sommigen willen eigenlijk vooral bekend worden en dat kan natuurlijk op meerdere manieren. Bij de Bootsea academie filteren we de talenten eruit, zij gaan het traject in. Wie geen aanleg voor dj’en heeft, maar wel graag op een podium wil staan, kan overstappen naar een van de vele andere activiteiten waarbij muziek een rol speelt, zoals theater en dans.”

Zo’n tien tot vijftien jongeren en volwassenen met een verstandelijke beperking krijgen momenteel dj-les bij de Bootsea academie. “We proberen ze zoveel mogelijk individueel te begeleiden. Sommige deelnemers hebben thuis al goede apparatuur waar ze mee kunnen oefenen, anderen gebruiken het materiaal dat wij hier hebben. Het is ons eerste jaar, we moeten dus steeds evalueren wat goed gaat en wat we op een andere manier moeten aanpakken. Het is voor ons ook nog een leerproces, al hebben we veel ervaring opgedaan met de begeleiding van Jaimie,” erkent Wim.

bij de academie.”

Eerlijk is eerlijk, ook dj’s die het vak goed beheersen zijn niet allemaal even beroemd. Niet iedereen kan zich meten met Belgische grootheden als Dimitri Vegas & Like Mike, Lost Frequencies, Charlotte de Witte of de Nederlandse Martin Garrix en Armin van Buuren. Maar het gaat ook om het plezier dat ze erin hebben.

Kwaliteiten

De lessen worden gegeven door medewerkers die zelf ervaren zijn in het dj’en. “Er komt zoveel meer bij kijken dan wat knoppen indrukken en een nieuwe plaat starten. Die techniek moet je leren. Hoe stel je een playlist samen? Hoe ‘lees’ je het publiek en sluit je muzikaal aan bij wat zij willen? Hoe mix je platen aan elkaar? Het is hard werken om daar goed in te worden. Wat we uiteindelijk willen bereiken is dat men de dj’s op festivals uitnodigt vanwege hun kwaliteiten, niet vanwege hun beperking,” zegt Wim. “Wie na een jaar toch nog niet zo ver is, kan gewoon doorgaan met de opleiding

In het kort

Het is hiermee dus nog niet zeker dat de dj’s in opleiding op 19 september 2024 zullen schitteren op de mainstage tijdens de zesde editie van Bootsea festival? Wim lacht: “Nee, daarvoor moeten ze het echt wel onder de knie hebben. Maar we hebben wel mogelijkheden op andere locaties, bijvoorbeeld in het Briek jeugdhuis. Daar kunnen ze tijdens onze inclusieve caféavonden op de vrijdag draaien, dan kunnen ze rustig in hun rol groeien.”

Caroline vult aan: “En Bootsea is meer dan alleen de mainstage. Het is een belevingsfestival met een overdekte dancehal en een buitenpodium, waar je naast genieten van de muziek ook workshops kunt volgen. Of kies voor een welnessbehandeling of de silent disco. We zien wel kansen voor onze dj’s in spe om er iets te kunnen doen, maar dat bespreken we nog.”

Stereotypen wegwerken

Het Bootsea festival heeft de kijk van begeleiders op hun cliënten veranderd, en zo’n zelfde rol zien ze

De Bootsea academie is een spin-off van Bootsea festival, een jaarlijks dance-event voor jongeren met een verstandelijke beperking in Oostende. Jongeren krijgen op de Bootsea academie les van medewerkers die dj-ervaring hebben. In een jaar tijd leren ze de apparatuur kennen, hoe je een playlist maakt, muziek mixen.

‘Deze jongeren willen lekker losgaan op electronic dance music’

mogelijk ook voor de Bootsea academie, zeggen Wim en Caroline. “We hebben stereotypen weggewerkt. Men ging er altijd vanuit dat mensen met een verstandelijke beperking van een bepaald soort muziek houden, vaak Nederlandstalige en Vlaamse schlagers, om het maar zo uit te drukken. Dat vooroordeel gaat hier niet op, want deze jongeren willen lekker losgaan op electronic dance music. Ze zingen alles mee, zijn zelf actief op social media en geven aan wat ze willen. Ze zijn mondiger geworden. Natuurlijk gingen ze eerder ook wel naar evenementen. Maar tegenwoordig zeggen ze ook gewoon wat ze daar echt van vonden,” geeft Wim aan.

Bootsea festival is zo ingericht dat bezoekers er zelfstandig hun

weg kunnen vinden, munten voor eten en drinken kunnen halen en zelf naar de bar gaan. “We werken veel met pictogrammen voor degenen die niet kunnen lezen, en er zijn aangepaste faciliteiten,” aldus Caroline, die vervolgens opmerkt dat begeleiders hebben moeten leren loslaten. “Tijdens de eerste editie zagen we hen nog consumptiemunten en drankjes halen voor de jongeren, maar in de jaren daarop zagen we al dat de jongeren dat zelf gingen doen. De begeleiders genie-

ten nu van het kijken naar al die zelfstandigheid, ze hebben tijdens het festival meer een coachende rol gekregen.” |

De zesde editie van het Bootsea festival vindt plaats op 19 september 2024 in het ACEG Wellington Hippodroom in Oostende, aan het strand. Kijk voor meer informatie op bootsea.be Neem voor meer informatie over de Bootsea academie contact op met Wim Rogiers, via wim.rogiers@ duinhelm.be

embvoeding

Een dieet helpt bij de overstap van sondevoeding naar normale voeding

BLENDED DIET

‘Straks moet hij nog afvallen’

Eten, drinken en Ricardo. Het was eerder geen gelukkige combinatie voor de bewoner van Het Rijtven bij zorgorganisatie ORO. Maar sinds de begeleiding in nauw overleg met moeder Jacqueline en diëtiste Miranda overstapte op blended diet, wordt eten en drinken steeds meer een feestje.

RRicardo heeft al lang moeite met eten en drinken. Hij kán wel oraal (met zijn mond) eten, maar het duurt erg lang. “Soms zat hij echt een uur aan tafel. Je probeert er toch iets in te krijgen, maar een feest was het niet”, vertelt Jacqueline van Gurp, de moeder van Ricardo. “Bovendien bracht het steeds meer stress en spanning met zich mee. Het resultaat was dat hij niet voldoende at. Zo erg zelfs dat hij ermee in het ziekenhuis belandde.”

Smaakbeleving

Het gebeurt wel vaker dat mensen met een ernstige beperking veel moeite hebben met eten en drinken, weet ook diëtiste Miranda van der Laak van Lore, het behandel- en expertisecentrum van ORO. “Als het echt niet lukt, biedt een neussonde wel uitkomst,” zegt ze. “Via een slangetje krijg je dan toch de noodzakelijke voedingsstoffen en vocht binnen. Je hebt dan natuurlijk geen smaakbeleving en het ‘eten’ is elke dag hetzelfde.”

Ook Ricardo kreeg na zijn ziekenhuisopname eten via de sonde, eerst een neussonde, later werd een PEG-sonde geplaatst in de buikwand, waardoor het eten rechtstreeks in zijn

maag komt. “Maar dat voelde toch niet helemaal goed”, reageert Ilse Rankenberg, de zorgcoördinator van Ricardo. “Hij kán wel met zijn mond eten en hij kan er soms ook echt van genieten. Bovendien kreeg hij steeds meer last van zijn darmen en dunne ontlasting. We waren daarom op zoek naar mogelijkheden om hem meer natuurlijke producten te laten eten, ook omdat we dachten dat dit een positief effect zou hebben op zijn gezondheid.”

Die zoektocht was overigens al begonnen op Den Dreef 8A waar Ricardo eerder woonde. Door de verhuizing naar De Loop, de verandering van dagbesteding én corona, lag het pro-

ces even stil, maar Ilse en haar collega’s wilden toch graag eens kijken of blended diet geen mogelijkheid zou zijn voor Ricardo. “Bij blended diet bieden we normale voeding aan. Geen sondevoeding dus. Die normale voeding verdunnen en malen we zodat die met een spuitje door de sonde kan worden gegeven,” legt Miranda uit. Toen er sprake van wat meer rust in zijn leven was, werd het blended diet ingezet.

Weer aan tafel

“Wat we met blended diet doen is eerst het gemalen eten gewoon via de mond aanbieden,” zegt Ilse. “Als Ricardo het niet wil, verdunnen we het

Tekst Arnold Otten Fotografie Loraine Bodewes

Van links naar rechts Miranda, Ricardo, Ilse en Jacqueline

en gaat het met een spuit door de sonde. Eerst kreeg hij zijn voeding via de sonde, maar al snel ging hij meer zelf eten. Hij begint nu steeds beter te eten, ook op de dagbesteding waar het team enthousiast mee wilde doen.”

Op dit moment krijgt Ricardo verreweg de meeste maaltijden gewoon aangeboden via de mond. Soms, als hij iets niet lekker vindt of als hij bijvoorbeeld te moe is, gaat het nog via de sonde. Volgende week gaat de begeleiding kijken of hij ook pasta zelf wil en kan eten.

Ilse: “Iedereen vindt het een succes. En natuurlijk moesten we in het begin even wennen. Onbekend maakt onbemind, maar toen we zagen wat dit met Ricardo deed, waren we snel om. Hij zit weer lekker bij ons aan tafel en eet gezellig mee. Bovendien hoeft hij minder te braken, is zijn ontlastingspatroon verbeterd en heeft hij minder last van zijn darmen. Ik ben blij voor Ricardo en trots op het team dat we dit bereikt hebben. Met dank aan Miranda en aan bijvoorbeeld de arts VG, want dit moet je wel zorgvuldig en gezamenlijk doen.”

Ook Jacqueline hoort steeds vaker enthousiaste verhalen terug van het team; dat hij zijn bord leeg eet, dat ze die een-op-eenmomentjes zo leuk vinden en dat hij met de andere bewoners aan tafel zit. Jacqueline is ondertussen al net zo trots op haar Ricardo. “Dit hadden we niet verwacht,” zegt ze. “Hij eet steeds meer. Straks moet hij nog afvallen.” |

Meer informatie op www.lorebehandelcentrum.nl

In het kort

• Bij blended diet bied je normale voeding aan, die je verdunt en vermaalt zodat je dit met een spuitje door de sonde kan geven.

• Het gemalen eten wordt eerst ook gewoon via de mond aangeboden.

• Een jongen die startte met blended diet ging hierdoor steeds beter eten en eet nu gezellig mee aan tafel.

Blended diet: een goede keuze?

Het platform ‘Ik ga EMB!’ maakte een begrijpelijke uitleg over wat bekend is uit onderzoek naar blended diet. Kinderen en volwassenen met sondevoeding krijgen vaak kant-en-klare, commerciële sondevoeding voorgeschreven. Maar blended diet (zelfbereide voeding) wordt steeds populairder als andere optie. Redenen voor de overstap naar blended diet zijn problemen met sondevoeding, zoals spugen, en de voorkeur geven aan natuurlijke en onbewerkte voeding. Blended diet is ‘normale’ voeding die zo fijn gepureerd is dat je het met een spuit via de sonde kan geven. Je kan het inzetten als volledige voeding of combineren met kant-en-klare sondevoeding. Tegenwoordig bevatten sommige commerciële sondevoedingen ook natuurlijke voedingsmiddelen.

Starten met blended diet kan bij voorkeur 12 weken na plaatsing van een PEG-sonde, zodat de insteekopening (waar de sonde door de huid gaat) goed kan genezen en de kans op infecties zo klein mogelijk is. Controleer bij de overgang naar blended diet de medicatie die een kind krijgt, omdat dit effect kan hebben op bijvoorbeeld medicijnen tegen epilepsie. Zorg dat ouders/verzorgers blended diet op de juiste manier kunnen voorbereiden, bewaren en toedienen.

Wanneer wordt blended diet afgeraden?

Voor kinderen jonger dan zes maanden.

Bij bepaalde medische aandoeningen, zoals metabole stoornissen en ernstige maag-darmproblemen.

Bij te kleine sondes (< charrière 14) en sondes die rechtstreeks zijn geplaatst in de dunne darm (duodenum en jejunum).

Voordelen volgens onderzoek:

Kinderen kunnen met het gezin mee-eten.

Minder last van reflux en spugen.

Minder last van obstipatie en diarree.

Een gezondere darmfunctie.

Beter eten via de mond.

Kosten besparen omdat je minder vaak naar het ziekenhuis hoeft.

Nadelen:

Risico op tekorten aan voedingsstoffen en onvoldoende groei.

Meer kans op voedselinfecties bij zelfgemaakte voeding.

Je moet zelf betalen voor blended diet, terwijl commerciële sondevoeding vergoed wordt.

Het kost meer tijd om blended diet klaar te maken.

Lees de volledige publicatie op ikgaemb.nl/ik-ga-emb-onderzoekt

Ricardo, hier met zijn moeder, eet weer met plezier

22 teamdynamiek

Begeleiders bespreken dilemma’s in de onderlinge samenwerking

Dominant teamlid

Wat als een collega zo bepalend is dat er in je team nauwelijks ruimte is voor een andere inbreng? Dat komt de samenwerking in een team niet ten goede. Bij een cursus die ik gaf, viel dit al op bij binnenkomst, toen de teamleden niet vanzelfsprekend naast elkaar plaatsnamen.

Aan het begin van de teamcursus zoeken de begeleiders onderling nauwelijks contact. Ze kijken op hun telefoon of sturen nog gauw een whatsappbericht.

De begeleidster naast mij bladert geïnteresseerd door de cursusmap. Ze stelt zich voor als Merle en hoopt handvatten te krijgen voor de begeleiding van Joris. De informatie over deze bewoner had ik vooraf gelezen. Een jongen met een licht verstandelijke beperking die als kind in verschillende instellingen verbleef.

“Hoe kunnen wij hem het beste begeleiden?” was de vraag die ik per e-mail

In het k t

Bewoners houden ons een spiegel voor met hun gedrag als een team niet stabiel is

Door een dominante begeleider voelt een team zich niet veilig bij elkaar

Bespreek dit met elkaar en met hulp van een manager, in plaats van in de wandelgangen

ontving. “Joris is zo bepalend, hij treitert andere bewoners, is regelmatig onder invloed en loopt vaak weg. Hij doet alles wat god verboden heeft.”

Deze beschrijving geeft de begeleidingsonmacht weer. Reden genoeg om te starten met het inventariseren van de reacties op het gedrag van Joris. Boosheid en frustraties versterken het ongewenste gedrag. Kennis, begrip en de juiste begeleidingsaansluiting hebben een positieve invloed.

“Wij versterken het gedrag,” concludeert Merle. “Dat valt wel mee,” reageert Judith fel. Zij is de pb’er. “Het gaat best goed met hem.”

De toon is gezet. Ik probeer in gedachten haar reactie te plaatsen. Hoe is deze te rijmen met de tekst die ik zojuist voorlas? Ik vraag ernaar.

Nog voordat iemand iets kan zeggen, geeft Judith antwoord. “Dat is een lastige vraag. Toen we die e-mail stuurden zaten we in een dip. Het gaat echt beter.”

“Oké,” zeg ik. “Daar wil ik zometeen meer informatie over, eerst hoor ik graag nog reacties van de anderen.” Omdat niemand het voortouw neemt, benader ik rechtstreeks een cursist. “Arend, hoe denk jij hierover?”

“Sorry Judith,” begint hij. “Ik vind dat wij naar Joris en onderling nog te veel frustraties uiten.”

“Noem eens een voorbeeld?” De toon van Judith is eerder eisend dan vragend.

“Gisteren zei jij dat Joris het wéér voor elkaar had gekregen,” antwoordt Arend.

“Die opmerking wordt nu wel erg uit-

vergroot, dat is niet fair,” vindt Judith. Zij is zichtbaar boos en Arend klapt zichtbaar dicht.

Ik bedenk hoe ik dit verder moet oppakken. Waarom verontschuldigde Arend zich tegenover Judith voordat hij zijn mening gaf? Ik besluit weer naar de mening van de anderen te vragen en opnieuw reageert Judith als eerste. “We doen ons stinkende best,” zegt ze.

Arend herpakt zich. “We doen inderdaad ons best, we praten en vergaderen veel over oplossingen voor Joris. Zijn hulpvraag is echter dat wij veilig voor hem zijn. Hij houdt ons een spiegel voor. Wij wijzen vaak naar hem: hij doet dit wéér. Draai de spiegel eens om. Hij wijst naar ons: de begeleider heeft wéér een afspraak vergeten of de begeleider is wéér boos.”

“Eigenlijk wil ik het vandaag graag over de ouders van Kim hebben,” zegt Judith pardoes. Ze wendt zich tot mij: “Jij geeft toch ook cursussen in het omgaan met ouders?”

“Dat klopt,” antwoord ik. “Ik houd me alleen liever bij de cursusopdracht voor vandaag.”

“De prioriteit ligt nu vooral bij de situatie die we momenteel met de ouders van Kim hebben,” houdt Judith vol.

“Ik werk hier nog maar kort,” zegt Merle. “Ik wil graag handvatten in de begeleiding van Joris en ik vind het ook belangrijk dat…”

Judith snoert haar de mond. “Als pb’er van…” begint ze. Nu onderbreekt Merle haar. “Mag ik even uitpraten?” vraagt ze.

Tekst Mieke Janssens Illustratie Josje van Koppen

‘Wij krijgen geen ruimte om onze eigen mening te geven’

Judith lijkt Merle niet te horen. “Als pb’ er van beide bewoners vind ik dat ik dit voorstel aan de trainer mag voorleggen.”

Zo’n onverwachte wending heb ik niet eerder meegemaakt. “Judith, hoorde jij wat Merle vroeg?” vraag ik. Judith stokt even. “Nee, ja maar…,” stottert ze.

Ik vraag Merle om haar zin af te maken. Ze aarzelt even. “Ik vind het ook belangrijk om te leren hoe wij als team eenduidig kunnen samenwerken.”

Dat is een mooie inkopper voor mij. “Joris heeft argusogen,” zeg ik. “Hij scant als het ware hoe een ieder in zijn vel zit en of jullie veiligheid en stabiliteit met elkaar uitstralen. Dat moet de basis zijn. Als Joris jullie op dit moment inderdaad een spiegel voorhoudt, wat ziet hij dan?” Uit onverwachte hoek komt het antwoord van een andere begeleider, Man-

dy. “Een team dat zich niet veilig voelt bij elkaar. Dat we vanochtend niet gewoon gezellig naast elkaar gingen zitten, zégt toch iets?”

Fijn dat Mandy dit ook is opgevallen. “Ik vind dat we de regiomanager moeten inschakelen. Als we al tijdens een cursus zo met elkaar aan het klooien zijn, komen we echt niet verder.”

“Ja, maar,” begint Judith nog.

“Judith,” zucht Arend. “Elk overleg breng jij verwarring, je switcht van het ene op het andere onderwerp of doorbreekt de processen met een ‘ja, maar’. Niemand zal ontkennen dat je een betrokken begeleider bent, ik denk dat ik ook voor de anderen spreek als ik zeg dat we in de samenwerking met jou vastlopen. Het is niet eerlijk om dit wel in de wandelgangen en niet direct met jou te bespreken. We moeten inderdaad de re-

giomanager hierbij betrekken. Vind jij zelf ook niet dat we te veel negatieve energie in discussies steken?”

Op deze rechtstreekse vraag heeft Judith geen weerwoord. Ze haalt haar schouders op, trekt wat met haar mond en begint onverwacht te huilen. “Het is niet mijn bedoeling om negatief te zijn. Ik voel me inderdaad erg betrokken en wil het zo graag goed voor de bewoners doen. Ik voel me zo verantwoordelijk.”

“Dus reageer je vanuit jouw onmacht naar de cliënten en ons,” concludeert Arend vriendelijk. “Ik denk dat jij je niet bewust bent van hoe dominant en defensief je overkomt, wij krijgen geen ruimte om onze eigen mening te geven.”

Petje af voor Arend, denk ik. Hij durft. Judith knikt beschaamd. “Jullie hebben mij vandaag een spiegel voorgehouden,” zegt ze. Tussen haar tranen breekt een lach door, omdat zij de beeldspraak over de spiegel nu zelf gebruikt. Ze draait zich naar mij toe. “Ga maar verder met de cursus.”

Al komt het nog bevelend over, ze bedoelt het niet zo. Een mens kan niet ineens veranderen. Aan verandering gaat bewustwording vooraf. Daarmee heeft dit team vanochtend een stap in de goede richting gezet. Over twee maanden kom ik terug voor een vervolgcursus. Zouden ze dan bij binnenkomst bij elkaar aanschuiven? Ik denk het wel. |

Door trainer/online-coach Mieke Janssens, www.concretecoaching.eu. Lees haar eerdere artikelen over samenwerken in teams op www.klik.org, zoek op ‘teamdynamiek’.

werkparticipatie

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Martine Sprangers

Cliënten doen werkzaamheden die van betekenis zijn

Zinvol werken bij het Kluspunt

Cliënten van WLGroep doen klussen voor opdrachtgevers binnen en buiten de organisatie. De werkzaamheden zijn op maat gemaakt, zodat iedereen iets kan bijdragen. “Alle medewerkers van het Kluspunt zijn trots op hun werk.”

OOp een donderdagmorgen is het redelijk druk op het Kluspunt. Op deze werkplek van de WLGroep in Wognum bereiden medewerkers klussen voor, die anderen later elders in de organisatie uitvoeren.

Zo plakt een medewerkster, een cliënt van WLGroep, met een lijmpistool gelukspoppetjes op een kaart. Vijftien van deze kaarten doen de medewerkers, samen met vijftien verschillende enveloppen en vijftien doorzichtige zakjes, in een zwarte werkkrat. Ook stoppen de medewerkers een voorbeeld van het gewenste eindresultaat van deze klus en een werkbeschrijving in jip-en-janneke-

zoals ze dat bij de zorgorganisatie noemen. Maar de kratten gaan ook naar medewerkers die werken op een locatie buiten het instellingsterrein. Overigens zijn ook de sjouwers van de kratten, die met het busje meerijden, cliënten van WLGroep.

Aan het einde van de dag of de week erop komen de werkkratten met de afgemaakte klussen weer terug. Dan zijn onder meer de vijftien kaarten door een medewerker in een enveloppe en een zakje gestopt. Medewerkers van het Kluspunt controleren vervolgens de kaarten. Als deze zijn goedgekeurd, gaan ze naar de opdrachtgever.

Ze deed leuke activiteiten, maar wilde eigenlijk graag mensen helpen

taal in de krat.

De werkkrat met de vijftien kaarten gaat vervolgens samen met andere werkkratten met andere klussen in een busje naar medewerkers die thuis werken in een daginvullingscentrum,

Trots

Meerie Mulder, persoonlijk begeleider en coördinator Kluspunt, is de bedenker van het Kluspunt. Zij begeleidde ooit een meisje met een intensieve zorgvraag bij de dagbeste-

ding waar ze werkte. Dat meisje deed veel leuke activiteiten. Maar eigenlijk wilde ze graag mensen helpen. Meerie vond betekenisvol werk voor haar, waar ze zichzelf niet in zou verliezen.

“Het meisje mocht voor een restaurant op ons terrein rietjes op kleur sorteren. Die rietjes bracht ze later zelf naar het restaurant. Daar waren ze er heel blij mee en het meisje was reuzetrots op wat ze had gedaan.”

Het succes van dit klusje bracht

Meerie op het idee om voor meer cliënten op zoek te gaan naar zinvolle werkzaamheden. Eerst op het terrein zelf – bij de administratie en de technische dienst – maar later ook bij bedrijven in de buitenwereld. Toen ze bijvoorbeeld hoorde dat een gevangenis in de buurt de deuren sloot, ging ze daar direct op af. Het leverde nieuwe klusjes op. Vanaf dat moment mochten cliënten van WLGroep snoep en zeepjes inpakken.

Een volgende werkgever vond ze tijdens corona. “Ik had corona gekregen en moest thuis blijven. Een vriendin stuurde mij een knuffel op afstand: een beertje in een flesje. Dat vond ik zo’n leuk idee dat ik groothandel Sidedish, waar de knuffel

werkparticipatie

vandaan kwam, heb benaderd. Het Kluspunt doet nu bijna al het werk voor hen.”

Inmiddels is het aantal klussen dat het Kluspunt uitvoert voor opdrachtgevers enorm toegenomen. Zo’n zes bedrijven werken met de organisatie van WLGroep samen. 120 cliënten, bewoners en bezoekers van de daginvullingscentra van de zorgorganisatie, hebben er werk aan.

Ook Brenda Balk (37), die in de Kwartellaan in Enkhuizen woont, doet wekelijks een klusje. Op het daginvullingscentrum De Specht krijgt ze elke dinsdag een krat binnen, waarin het werk zit dat ze mag

doen. De dinsdag erop wordt het afgemaakte werk weer opgehaald.

Complimentenrolletjes

Een van Brenda’s klusjes bestaat uit het oprollen van velletjes papier met teksten erop. Om elk van deze zogenoemde complimentenrolletjes doet ze een elastiekje. Het is werk dat Brenda goed kan. Ze laat een fles zien. Door het glas heen zijn de complimentenrolletjes die Brenda zo mooi heeft gerold, goed te zien. Andere bewoners van WLGroep zorgen voor de afwerking van de fles. Zo stopt iemand de rolletjes in de fles. En een volgende persoon beves-

Werkzaamheden

Medewerkers van het Kluspunt kunnen worden ingezet op drie gebieden: Productie van artikelen voor interne en externe opdrachtgevers; Transport van de werkbakken naar werklocaties, afgemaakte klussen naar bedrijven terugbrengen, papier en vuil ophalen bij de wooncentra voor ouderen van WLGroep, tuin verzorgen bij mensen buiten het terrein;

Verzorging van het eigen terrein: schoonmaken van borden, afval ophalen en andere kleine klussen.

tigt de strikjes met een hartje eraan aan de flessenhals. Dat laatste is werk waar Brenda weer niet zo goed in is.

Begeleider Paulien Scholten-

Meijer: “Het is belangrijk dat mensen, hier op De Specht, maar ook elders, een klus doen die aansluit bij wat ze kunnen. Het werk moet immers netjes worden gedaan, omdat het is bestemd voor de verkoop.”

Brenda is wel eens in een winkel geweest waar de flessen te koop werden aangeboden. Ze durfde toen niet te vertellen dat zij had geholpen om ze te maken. Paulien zegt dat ze dat gewoon kan doen. Ze mag trots zijn op wat ze heeft gemaakt! En diep in haar hart is Brenda dat ook, al vindt ze het moeilijk om dat te laten zien.

Aanpassingen

Bij het Kluspunt krijgt iedere medewerker dus werk dat bij hem of haar past. Bovendien wordt er gewerkt volgens de Triple C-methode. Vanuit de samen 100%-gedachte krijgt een medewerker alle hulp die hij op dat

Medewerkers Yannic (links) en Brenda (rechts) zetten stempels op zakjes voor een bakker met behulp van een speciale mal en hun begeleider

moment nodig heeft. Dus heeft een cliënt een mindere dag, dan doet de begeleider wat meer. Het betekent ook dat niemand hoeft te worden uitgesloten van werken voor het Kluspunt.

Meerie illustreert dit aan de hand van een medewerker die last heeft van spasmen. Hij kan daardoor geen voorwerpen vasthouden. Wel is hij erg goed in tellen. Samen met deze

in haar appartement. Nu hebben we een veilige werkplek op het Kluspunt voor haar gemaakt. Daar werkt ze één uur in de week en krijgt ze één-op-éénbegeleiding. Ze maakt steeds meer contact met de mensen bij het Kluspunt. Dat is voor haar een grote stap vooruit.”

Ook worden cliënten die iets niet kunnen, ondersteund met bepaalde

Een meisje dat altijd alleen thuis zat, heeft nu een veilige werkplek en maakt steeds meer contact

man doet een Kluspunt-medewerker knuffelberen in een doos. Dat moeten er 72 zijn. De man telt, de medewerker stopt ze in de doos.

Ook door de omgeving aan te passen probeert Kluspunt medewerkers te helpen. Zo kan een jonge vrouw vanwege haar autisme niet tegen prikkels. Meerie: “Ze zat altijd alleen

aanpassingen in het werkproces, zodat ze er wel toe in staat zijn. Voor mensen die bijvoorbeeld niet kunnen tellen, zijn er oplossingen bedacht waardoor ze een telklus met succes kunnen afronden.

Meerie: “Dat doen we bijvoorbeeld bij het tellen van de elastiekjes die gebruikt worden voor de complimen-

In het kort

Bij het Kluspunt werken cliënten van WLGroep aan klussen van opdrachtgevers binnen en buiten de organisatie.

De werkzaamheden zijn op maat gemaakt, zodat iedereen iets kan bijdragen.

Vanuit Triple-C en de samen 100%-gedachte krijgt een medewerker de hulp die hij op dat moment nodig heeft.

Het werkproces wordt aangepast als cliënten iets niet kunnen. Zo is er een telblad en een mal voor stempels ontwikkeld.

De medewerkers bij het Kluspunt zien de producten waaraan ze meewerken in de winkel liggen. Ook krijgen ze complimenten voor de klussen. Dat maakt het werk waardevol voor hen.

tenrolletjes. De hoeveelheid benodigde elastiekjes voor een klus wordt door een medewerker geteld aan de

Medewerkers doen werk dat zinvol is en bij hen past

Meerie pakt samen met medewerker Dick de werkkratten met klussen

hand van een telblad. Daarop staan getekende vakjes waar ze de elastiekjes in moet leggen. Voor mensen die slecht zien of blind zijn, hebben we een houten mal met gestanste rondjes erin. In elk rondje komt één elastiekje.”

Voor een klus waarbij gestempeld moet worden, is er ook een hulpmiddel gemaakt. Net als de telhulpmiddelen is de mal voor het stempelen gemaakt door een vrijwilliger. Meerie laat de mal, een houten plank, zien. In de plank zit onderin een open rechthoekige ruimte.

Ze licht toe: “We stempelen bij Kluspunt papieren verpakkingszakjes voor een bakker in Hoorn. Op de zakjes moet het logo van de bakker komen.” Meerie legt een van de zakjes precies onder de plank. De uitsparing laat een deel van de onderkant van het zakje vrij. “Door op die plek een stempel te zetten, komt hij op de juiste plek.”

Doorgroeien

Werken voor het Kluspunt is enorm populair. Maar helaas zijn er meer medewerkers dan er klussen zijn. Tientallen cliënten van WLGroep staan op de wachtlijst. Voor hen is Meerie hard op zoek naar nieuwe werkzaamheden.

Zo is ze bezig om meer werk voor Sidedish te gaan doen. “De groothandel krijgt veel online bestellingen. We praten erover om dat werk over te nemen. Dus het verpakken, adresseren en verzenden van de spullen.”

Dát er zoveel animo is om voor het Kluspunt te werken, snappen Meerie en Paulien wel. De mensen die voor het Kluspunt werken, zien producten waaraan ze meegewerkt hebben in de winkel liggen. Dat maakt het werk waardevol voor hen.

Bovendien is het werk dat medewerkers van het Kluspunt en hun begeleiders samen doen. De medewerkers krijgen veel complimenten en worden regelmatig bedankt voor de klussen die ze hebben afgemaakt. Meerie: “Hierdoor groeien mensen bij het Kluspunt, en ze kunnen ook doorgroeien naar in sommige gevallen zelfs betaald werk.” |

Kluspunt is een van de projecten uit het landelijke programma ‘Stap voor stap: van dagbesteding naar (beschut) werk’. Lees meer hierover op instituutgak.nl, zoek op ‘stap voor stap’.

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

Spannend onderzoek

Lisa, een dame van 35 met een licht verstandelijke beperking, heeft een oproep gekregen voor het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker. Ze vindt dat onderzoek erg spannend en vervelend.

Lisa heeft al zes jaar een relatie met Guido. Ze hebben het samen erg fijn. Met hun begeleiders hebben zij goed gesproken over hoe zij hun relatie vorm willen geven. Knuffelen, zoenen en ook seks horen daarbij.

Vijf jaar geleden kreeg Lisa ook een oproep voor het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker en liet ze een uitstrijkje maken bij de doktersassistente. Ondanks dat deze erg lief was en alle tijd voor haar nam, vond ze het verschrikkelijk. Ze was er twee dagen van slag van. Gelukkig was de uitslag wel goed. Lisa wil het onderzoek nu ook wel doen, want ze weet hoe belangrijk het is. Haar moeder heeft helaas baarmoederhalskanker gehad. Na een paar operaties en behandelingen is ze gelukkig genezen.

Bij haar moeder is de ziekte laat ontdekt. Mocht het bij Lisa ook spelen, dan wil Lisa graag in een eerdere fase weten dat ze het heeft. Dan zijn de behandelingen minder heftig. Ze is alleen nu al dagen bezig met de oproep en zit vol twijfel en angsten. Als haar persoonlijk begeleider eindelijk weer aan het werk is, kan ze bespreken wat haar dilemma is.

Alle vrouwen in Nederland tussen de 30 en 60 jaar krijgen een oproep om deel te nemen aan het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker. Dit onderzoek ging vroeger altijd met een uitstrijkje. Daarbij worden er cellen van de baarmoederhals weggenomen en onderzocht op schadelijke cellen.

Tegenwoordig bestaat er ook de zelfafnametest. Bij deze nieuwe manier van testen wordt onderzoek gedaan naar de aanwezigheid van het humaan papillomavirus (HPV). HPV krijg je door seksueel contact met iemand die het virus heeft. Het kan overgedragen worden via de huid, handen en mond. Als iemand niet seksueel actief is geweest, is dit virus niet aanwezig in het lichaam en is de kans op het krijgen van baarmoederhalskanker klein. Als uit de zelfafnametest komt dat er geen HPV aanwezig is, hoeft er dus geen uitstrijkje meer gedaan te worden. Komt uit de zelfafnametest dat het virus aanwezig is, dan is er een hoger risico op het krijgen van baarmoederhalskanker. Om verder te onderzoeken of er baarmoederhalskanker is, moet dan alsnog een uitstrijkje gemaakt worden.

Lisa’s persoonlijk begeleider maakt na het uitspreken van de twijfels en zorgen van Lisa direct een afspraak bij mij. Ik bespreek de informatie over de zelftest met ze. Gelukkig is deze test erg betrouwbaar. En het is ook een veel vriendelijker alternatief. De zelftest is een soort wattenstaafje. Hiermee ga je je vagina in, alsof je een tampon inbrengt. Voor de zelftest is alleen slijmvlies van de vaginawand nodig. Deze instructies kan Lisa prima opvolgen. Ze bestelt dan ook de zelftest en kan hem inderdaad zelf goed uitvoeren. Lisa had geen last van de test en vond het niet zo spannend meer. En vorige week kwam de uitslag; die was gelukkig ook goed. We spreken af dat we over vijf jaar weer op deze manier testen.

gedragsdeskundige

Illustratie Sandra Hopkins

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

Volgens persoonlijk begeleider Eddy was het geen enkel probleem dat er tijdens zijn dienst twee collega’s op bezoek kwamen. De bewoners hadden dat erg leuk gevonden. Beide collega’s waren ongeveer een half jaar geleden vertrokken en een van hen had inmiddels een kind gekregen dat ze die avond meegenomen had.

Maar Iris, de leidinggevende van Eddy, is het niet met hem eens. “Deze collega’s zijn met problemen vertrokken en hebben – net als jij – flink wat kritiek op mij en de organisatie. Je had het minstens vooraf kunnen overleggen, maar je hebt het zelfs achteraf niet meegedeeld.”

Eddy was not amused. “Wees blij dat ze zo betrokken zijn! Het is hier allemaal zo zakelijk geworden. Vind je het gek dat mensen weglopen? Of dat ouders zoveel klagen bij mij?”

“Ze zouden niet bij jou, maar bij mij moeten klagen, maar dat doen ze niet,” zei Iris.

Wat valt hier vanuit de Driehoekskunde over te zeggen? Een driehoek bestaat uit lijnen en punten. De lijnen maken duidelijk hoe belangrijk verbinding is. Zonder verbinding gaat niets lukken. Maar er moet meer zijn dan dat. De punten geven aan dat er ook positie moet worden ingenomen.

Van gezinstherapeut Nagy leerde ik hoe helpend de term loyaliteit is. Die gaat over verbinding, over er-zijn voor de ander, trouw blijven. De belangrijkste en meest unieke verbinding is die tussen ouders

Passanten

Wat als begeleiders na vertrek en onenigheid met de zorgorganisatie nog contact houden met bewoners? In de verbinding met de cliënt en familie kan dit al snel tot onduidelijkheid en problemen leiden.

en kind. Het is de lijn van het ouderschap. Die lijn blijft, zelfs over de grens van de dood. Daarom is die lijn in de tekening (bloed)rood gekleurd.

Dwars daarop staat een blauwe lijn, die van de tijdelijke loyaliteit tussen cliënt en begeleiders. Die begint als de professional in dienst treedt en houdt op als deze vertrekt.

De cliënt (geel) staat op twee plekken tegelijk. Die

heeft dus met twee loyaliteiten te maken: naar rood (ouders) en naar blauw (begeleiders). Loyaliteit gaat ook over positie. Blauw heeft niets te zoeken op de rode lijn en rood niets op de blauwe lijn. Daar kun je maar beter duidelijk in zijn, want als het misgaat met positie, gaat het op een bepaald moment ook mis met verbinding.

Wat is dus mijn advies aan

Eddy en Iris? Om te beginnen: ex = ex! Niet voor niets noem ik blauw graag passanten. We zijn er lang niet, een tijdje wel, en vervolgens niet meer. Rood (zeker zussen en broers) blijft een leven lang.

Ik ben er dus niet voor dat professionals op hun oude plek terugkomen. Natuurlijk is dat niet verboden en heeft het zeker ook een mooie kant. Maar het schept gemakkelijk onduidelijkheid en helemaal als professionals met veel kritiek vertrekken. Dan zouden ze zélf zo wijs moeten zijn om zich niet meer te laten zien. En als ze niet zo wijs zijn, hebben ze mensen als Iris nodig om hen dat te vertellen.

Soms zie ik pb’ers terugkomen als belangenbehartiger. Ook daar ben ik geen voorstander van.

Natuurlijk zegt dit kruisje niet alles. Hopelijk zijn er in het leven van een cliënt meer dan alleen familieleden en begeleiders. Ik noemde net belangenbehartigers. En in de casus ging het over (bezoek)vrijwilligers. Ook zij vormen een lijn met geel. Als je die beide lijnen toevoegt aan het kruisje, ontstaat een ster met allemaal mensen die zich met geel verbinden.

Het punt dat ik wil maken is dat begeleiders na hun vertrek in de regel geen onderdeel van die ster meer zijn, en zeker niet als dat vertrek negatief was. Passanten zijn geen blijvers. En hopelijk worden ze wel weer onderdeel van een nieuwe ster – betaald of onbetaald. | orthopedagoog Chiel Egberts, Drienamiek.nl

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

Methodieken, familie, complex gedrag

Begeleiding en kennis

In De Grote Methodiekengids zijn 28 manieren van werken bestempeld als ‘begeleidingsmethodiek’ bij verschillende doelgroepen (LVB, EMB, autisme et cetera). Een handige gids waarbij alle methodes duidelijk uitgewerkt en naast elkaar gelegd zijn. Zo is direct helder waar de focus in de begeleiding ligt. De gids is in opdracht van Alliade gemaakt door Alain Dekker, Irene IJpma en Martha Martens (red.), die er twee jaar onderzoek voor hebben gedaan. Bestellen via Uitgeverij Kleine Uil voor € 37,50 of download het gratis als e-book op de website books.ugp.rug.nl.

Beeld gemaakt waarmee zorgorganisaties zelf een mini-versie van de Special Media Awards kunnen houden. Het handboek is ook fijn voor cliënten die de echte Special Media Awards te spannend vinden om aan deel te nemen. Bestel het handboek gratis: special-media-awards.nl/stap-in-beeld.

Bureau HHM ontwikkelde de handreiking Zorgovergangen die zorgovergangen voor jongvolwassenen met een lvb in beeld brengt. Deze handreiking is er in twee versies: voor zorgprofessionals én voor de jongvolwassene zelf. Download ze via hhm. nl/werk/handreiking-zorgovergangen

Familie

De vakgroep Zorgethiek van de Universiteit voor Humanistiek heeft een handreiking uitgebracht voor professionals die betrokken zijn bij gezinnen met een kind dat zeer intensieve zorg nodig heeft. Het bevat bevindingen, aandachtspunten en eindproducten, naar aanleiding van collaboratief onderzoek. Samenwerken met gezinnen met een zorgintensief kind is te downloaden via uvh.nl, zoek op ‘zorgintensief’.

De Academische Werkplaats Leven met een verstandelijke beperking (AWVB) heeft een praktijkproduct ontwikkeld; het doorgeefboekje ‘Aangenaam kennis maken’. Dit boekje maakt zorgprofessionals in alle lagen van de organisatie bewust van hun eigen (ervarings)kennis en inspireert tot kennisdelen. Het boekje is ontwikkeld naar aanleiding van het proefschrift van Marion Kersten. Zij deed onderzoek naar het verbeteren van kennismanagement in zorgorganisaties voor mensen met een verstandelijke beperking. Lees een interview met haar op Klik.org, zoek op ‘kennismanagement’.

Hulpmiddelen

De Special Media Awards gaan dit jaar niet door. Daarom is het handboekStap in

In de podcastserieDe zussen van Rien vertellen Lianne, Adriëtte en Yvonne over hun broer met downsyndroom, die een aantal jaren terug de diagnose Alzheimer kreeg. De weg naar die diagnose was lang en hobbelig. Daarover vertellen de zussen onder meer al via lezingen en workshops, en nu dus ook via een podcast. Deze is onder meer te beluisteren via Spotify, Apple Podcast of online via Goudpod.

Negen transgenderpersonen worden geportretteerd in het boek Zie wie ik ben van Özden Karababa. Je leest hoe zij dezelfde uitdagingen tegenkomen als andere transgenderpersonen, maar daarbij extra obstakels moeten overwinnen door een licht verstandelijke beperking. Uitgegeven door: Transgender Netwerk. Prijs: € 19,95. Het boek is te bestellen via boekhandel Savannah Bay in Utrecht.

Als je als kind opgroeit met een ouder met een (licht) verstandelijke beperking kan dat grote invloed hebben op je kindertijd en leven daarna. Het Trimbos-instituut lanceerde hierover de website oudervanmijnouders. nl met informatie en tips voor deze kinderen (dat kunnen ook volwassenen zijn) en hun hulpverleners.

In Het wel en wee van een wonder beschrijft Nel Nederlof-Stins het leven van en met haar zwaar gehandicapte dochter Marlotte. Naast haar persoonlijke ervaringen komt hierin ook de strijd die zij moest voeren voor goede zorg aan bod. Uitgeverij Elikser, € 22,50.

Probleemgedrag

Het boek De liefdevolle revolutie van Anton Došen is geschreven door vrienden en collega’s die Došens werk willen voortzetten.

Auteurs Filip Morisse, Lien Claes, Peter Koedoot en Leen de Neve (red) vertegenwoordigen verschillende disciplines en zijn zowel professoren, onderzoekers als praktijkwerkers uit verschillende sectoren. Uitgeverij: Gompel&Scavina. Prijs: € 39,90.

Klik 3 2024 verschijnt 12 juni en heeft als thema Autisme

Verder in Klik

Activiteiten Vanuit je luie (rol)stoel in een achtbaan of racewagen met The Cube // LVB+ Nieuwe aanpak krijgt vorm met begeleiders en ervaringsdeskundigen // Jurist Omgaan met valse zorgdiploma’s // en de columns van de Seksuoloog, Gedragskundige, Dokter en Persoonlijk

klikwijzer

advertentie

CursusadviesVakantie

Mieke Janssens

Trainingsbureau Concrete Coaching

Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda

T 06-21215815

E miekejanssens@concretecoaching.eu

I www.concretecoaching.eu

Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft praktijkgerichte workshops en teamtrainingen in de Verstandelijk Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek.

colofon

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

53e jaargang, nummer 2 grote foto omslag door Martine Sprangers bij het artikel op pagina 24 www.klik.org

Redactie

Tjitske Gijzen

Postbus 24028, 3502 MA Utrecht

Telefoon 06-24207476

E-mail gijzen@prelum.nl

De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming.

Aan dit nummer werkten mee

Mariët Ebbinge, Ruth Eppink, Anne-Marie Klaassen en Hedwig Fossen

Uitgave Prelum

Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv,

www.colorscan.nl

Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782

Abonnementen

Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060

Mailen naar: klantenservice@klik.org

Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 24028, 3502 MA Utrecht

Klik Compleet € 188,50

Klik Online Only € 156,50

Klik Privé € 105,50

Klik Privé Online € 73,50

Klik Studenten € 49,95

Klik Proef € 33,00

Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org.

*Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan schriftelijk of per mail tot drie maanden

voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden

Advertenties

Dock35 in Doetinchem Frank Roosenbeek

Telefoon 0314-355830

E-mail frank@dock35media.nl

Kennispockets

Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 23,25 inclusief BTW en verzendkosten. Ook zijn er voordelige kennisbundels te bestellen. Kijk op www.klik.org/kennispockets

Thema’s

Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 15,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW

Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk gehandicaptenzorg

TFG, Tom Gravestein

T 0651786223

E gravestein@hetnet.nl

I www.contactcirkels.nl

• Psychomotorische therapie

• Contextuele therapie

• Coaching met video

• Scholing en methodisch werken

Adverteren in de Klikwijzer?

Eelke Verschuur

T 030 2844844

E info@eelkeverschuur.nl

I www.eelkeverschuur.nl

De leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en timers, ADL hulpmiddelen, computer- en iPad-aanpassingen, kauwsieraden, Joyk poppen en meer.

Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,- exclusief btw.

Neem contact op met Frank Roosenbeek E frank@dock35media.nl T 0314-355830