Klik Editie 2 - 2021 by Prelum

maart 2021

Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

INTERVISIE

van een agressieincident

IN KLEINE STAPPEN WERKEN AAN VERNIEUWING

Onbegrepen gedrag

Samen zie je meer ACTUEEL PALLIATIEVE ZORG SOEPBAR ALS GEZONDE EN SOCIALE WERKPLEK 001-001_KLIK02_COV.indd 1

19-02-21 15:01

VERSTANDELIJKE BEPERKING & AUTISME

VERSTANDELIJKE BEPERKING & PSYCHIATRIE

VERSTANDELIJKE BEPERKING & SEKSUALITEIT

SEKSUALITEIT

KLIK-KENNISPOCKET

KLIK KENNISPOCKET

SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELINGDWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANGPROBLEEMGEDRAG SUÏCIDE EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST&BORDERLINE VERSTANDELIJKE VERSTANDELIJKE BEPERKING & VERSTANDELIJKE KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT VERSTANDELIJKE BEPERKING VERSTANDELIJKE STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK & PSYCHIATRIE KINDERWENS MASTURBATIE LUST DWANG SUÏCIDE BEPERKING SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING BEPERKING & PSYCHIATRIE AUTISME BEPERKING & STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEITPSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELINGDWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE EN OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE LUST EN KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE MASTURBATIE LUST EN INTERNET HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE DWANG SUÏCIDE ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS Klik-kennispocket SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST BORDERLINE Klik HOMOSEKSUALITEIT kennispocket Klik-kennispocket HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG MASTURBATIE LUST EN INTERNET OPENHARTIGHEID DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES DEPRESSIE ANGST 9 789492 711595 PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HERHAALGEDRAG EMOTIES SEKSUALITEIT CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS MASTURBATIE LUST EN INTERNET BORDERLINE DWANG SUÏCIDE SCHIZOFRENIE PSYCHOSES ONDERZOEK PROBLEEMGEDRAG PRIKKELVERWERKING STRUCTUUR HOMOSEKSUALITEIT OPENHARTIGHEID CONTACTBEMIDDELING KINDERWENS Autisme maakt het leven van veel cliënten en hun opvoeders en begeleiders behoorlijk ingewikkeld, zeker als de stoornis gepaard gaat met verstandelijke beperkingen. In deze Klik-kennispocket lees je in ervaringsverhalen hoe mensen met autisme het leven ervaren en wat hen helpt bij het omgaan met emoties en het verwerken van prikkels. Ook vertellen zorgprofessionals uit de verstandelijk gehandicaptenzorg over structuur, seksualiteit, moeilijk verstaanbaar en stereotiep gedrag bij mensen met autisme. Want hoe beter je deze mensen begrijpt, hoe beter je hen kunt ondersteunen om hun leven vorm te geven.

2E DRUK

4e DRUK

2E DRUK

UITGEVERIJ MYBUSINESSMEDIA

Klik_Kennispocket_Psychiatrie_2019_CVR_v3.indd Alle pagina's

002-032_KLIK02_ADV.indd 2

9 789492 711601

KLIK_Omslag_v2.indd 1

AUTISME

UITGEVERIJ SAPIENTA

07-10-19 09:59

09-04-20 10:44

19-02-21 14:41

ditnummer

Casus Nagels mogen lakken

Diëtiste start soepbar als sociale werkplek

Het vak van contactclown

Rubrieken 4

Klik Actueel Slim Gezond | Advance Care Planning | Passende dagbesteding zoeken 7 Ontvangen reacties Echt gebeurd 14 Dokter Wat is er met Gerrit?

15 Gedragsdeskundige Menselijk beeld 18 Transgenders Jezelf kunnen zijn 22 Teamvergadering Bespreking van een agressie-incident

Thema: Gedrag beter begrijpen

Onbegrepen gedrag bij mensen met emb Bij mensen met ernstige meervoudige beperkingen heb je een extra scherpe blik nodig om veranderingen in hun manier van doen te verklaren. Door gedrag vast te leggen op videobeelden kunnen verschillende professionals, maar ook verwanten meekijken. Dit levert vaak meerdere waardevolle inzichten op. In de twee themaartikelen maak je kennis met de methodiek ‘Onbegrepen gedrag begrijpen’ en met de app ‘Samen Zien’.

003-003_KLIK02_INH.indd 3

25 Zorginnovatie Vernieuwend werken 27 Seksuoloog Elastiekjes 30 Persoonlijk Heb je even voor mij? 31 Volgende Klik | colofon

Volhouden Jolijn wordt thuisgebracht. Ik loop naar haar toe om haar te begroeten. Omdat ze slecht ziet, zorg ik dat ik in haar gezichtsveld kom. Ze kijkt naar me en voor ik er erg in heb, heeft ze het mondmasker van mijn gezicht getrokken en twee rode strepen op mijn wang achtergelaten. Ja Jolijn, ik snap het. Hoe moet het zijn voor jou? Al die maanden dat je begeleiders meer afstand houden en zich verstoppen achter een masker. Ik begrijp dat je daar werkelijk niets van snapt. We zijn moeilijk te verstaan en je kunt gezichten niet goed aflezen. Jolijn wil de persoon achter het masker zien. Dat begrijp ik wel! De vaccinaties komen er nu aan, maar het eind is nog niet in zicht. Het is geen vraag of we er al klaar mee zijn, want het antwoord verandert de feiten niet. We zullen door moeten en volhouden. Ik geef Jolijn een zoen op haar voorhoofd en zet mijn mondkapje weer op. Kom, we gaan koffie drinken. | Anne-Marie Klaassen, lees haar hele column op www. klik.org, zoek op ‘masker’.

Oproep: 50 jaar KLIK Dit jaar viert Klik haar 50-jarig jubileum als vakblad en inmiddels ook online kenniscentrum voor de verstandelijk gehandicaptenzorg. Daarvoor zijn we op zoek naar begeleiders en clienten die hun verhaal willen delen over deze halve eeuw zorg. Ben jij ook zo lang werkzaam in de sector en/of ken je een cliënt die hierover, ook bijvoorbeeld met hulp van familie, kan vertellen? Mail dan naar redactie@klik.org en wie weet kom je in Klik!

19-02-21 14:41

4 klikactueel Onderzoek

Slim Gezond De Academische Werkplaats GOUD heeft Slim Gezond gelanceerd. Dit nieuwe onlineplatform moet mensen met een verstandelijke beperking helpen hun kennis over de eigen gezondheid en een gezonde leefstijl te vergroten. Gezond blijven is voor deze doelgroep niet vanzelfsprekend. Daarom is Slim Gezond ontwikkeld in samenwerking met de doelgroep. Deze co-creatie is ontstaan door interviews waarin mensen met een verstandelijke beperking zijn gevraagd mee te denken over de inhoud van de trainingen. Deze hebben zij ook getest. Op het platform Slim Gezond kan de doelgroep actief aan de slag met trainingen, zoals: Hoe breng ik een bezoek aan de huisarts? en: Hoe houd ik mijn botten gezond? Slim Gezond is onderdeel van het Europese project Get Wise. De Academische Werkplaats GOUD werkt in dit project intensief samen met het Trinity College in Dublin, dat eveneens grootschalig onderzoek doet naar de gezondheid van mensen met een verstandelijke beperking. | Meer info op goudonbeperktgezond.nl/slim-gezond

Advance Care Planning VOOR BETERE PALLIATIEVE ZORG

Advance Care Planning (ACP) is het tijdig praten over toekomstige zorg en behandelingen, zodat zorg in de laatste levensfase goed afgestemd is op de wensen en behoeften van de cliënt. Bij mensen met een verstandelijke beperking wordt Advance Care Planning in de palliatieve zorg nog maar weinig gebruikt, ziet Nivel-onderzoeker Hille Voss, die onlangs op het onderwerp promoveerde. Een nieuw ACP-programma maakt toepassing ervan in de verstandelijk gehandicaptenzorg wel makkelijker, ontdekte Voss. Het is ontwikkeld door kenniscentrum Nivel en zorgorganisatie Koraal. Voss noemt zes uitdagingen rond palliatieve zorg aan mensen met een verstandelijke beperking: u De doelgroep heeft vaak een beperkt inzicht in de eigen gezondheidssituatie. u Hierdoor hebben zorgverleners soms moeite om de behoefte aan palliatieve zorg te herkennen. u Juist bij deze cliënten moeten belangrijke beslissingen worden genomen over bijvoorbeeld levensverlengende behandelingen. u De zorgverleners in de gehandicaptenzorg hebben vaak geen medische achtergrond en weten weinig van palliatieve zorg. u In veel zorgorganisaties voor mensen met een verstandelijke beperking ontbreekt palli-

atief zorgbeleid. u Samenwerkingen met hospices zijn er nauwelijks. Er werden tien competenties geformuleerd die professionals zouden moeten hebben om ACP in palliatieve zorg toe te passen (denk aan signaleren van symptomen en zorgbehoeften, aandacht hebben voor ethische dilemma’s). In co-creatie met cliënten, naasten, professionals en onderwijsexperts zijn deze competenties vertaald naar een ACP-programma. Dit werd vervolgens geïmplementeerd in zes zorgorganisaties. Na een half jaar is geëvalueerd. Daaruit kwam naar voren dat ACP-competenties van professionals waren verbeterd, waaronder hun communicatievaardigheden. Ze konden het belang van Advance Care Planning beter uitdragen. | Lees meer over het onderzoek op nivel/klik.org

‘Door het programma voor vroegtijdige zorgplanning verbeterden de communicatievaardigheden van professionals’

Klik 2 2021 | www.klik.org

004-007_KLIK02_ACTU.indd 4

19-02-21 14:41

klikactueel

Ontwikkelingen in de verstandelijk gehandicaptenzorg, meer nieuws op www.klik.org

Dagbesteding

We gaan (niet) door Door de coronacrisis verkeren veel dagbestedingslocaties in de horeca in zwaar weer. Sommige zijn al gestopt.

Zelf zoeken naar geschikte dagbesteding Ilse van Dalen maakte samen met cliënten heel wat zoektochten mee naar een geschikte dagbestedingslocatie. Dat moet anders kunnen, dacht ze. Langzaam ontstond er een plan in haar hoofd dat vorig jaar mei gelanceerd werd als de website Jouwdagbesteding. Hier kunnen cliënten zelf kennismaken met een aangesloten dagbestedingslocatie naar keuze. “ Wat Jouwdagbesteding.nl zo geschikt voor cliënten maakt, is het ‘wat past bij jou’-vragenfilter. Een tool, waarmee je in vijf vragen met behulp van picto’s kan bepalen wat voor soort dagbesteding bij je past. Bijvoorbeeld: ben je liever alleen of in een groep? Ben je liever binnen of buiten? In de stad of op het platteland? Aan de hand daarvan komen geschikte locaties naar voren waar je alle informatie van kunt bekijken,” vertelt Ilse. Inmiddels zijn al ruim 200 dagbeste-

dingslocaties aangesloten op het platform. “Locaties die zich aanmelden kunnen in 10 minuten een podiumplek creëren met informatie en foto’s. Ze kunnen dit updaten wanneer ze willen. Zo krijgen dagbestedingen de podiumplek die ze in mijn ogen ook écht verdienen.” Ilse, die het platform samen met marketeer Ruben Klösters oprichtte, heeft mooie matches zien ontstaan tussen cliënten en dagbestedingen. “De website heeft al meer dan 100.000 bezoekers gehad. We krijgen ook van zorgmedewerkers teruggekoppeld dat het zoeken zo veel makkelijker is geworden. Daar komt nog bij dat juist het digitale zoeken in deze coronatijd zo veilig is. Sinds kort werken we ook samen met scholen en gemeenten. Het geeft leerlingen de mogelijkheid zelf actief te zoeken naar een passende plek.” | Lees het volledige artikel op www.klik.org, zoek op ‘jouwdagbesteding’.

Zo sloten de lunchrooms Bijzonder in De Lier en De Onthaasting in Amersfoort noodgedwongen de deuren. Dat deed Hotel Abrona in Oudewater al vorig voorjaar, maar daar heeft een consortium van tien maatschappelijk betrokken ondernemers het eerste hotel in Nederland waar mensen met een verstandelijke beperking werkten, overgenomen. Momenteel wordt het pand verbouwd en in april wil men weer open. Nienke de Groot, oprichter van lunchroom ’n Tikkie Anders in Sleeuwijk is een crowdfunding gestart om door te kunnen gaan, want de reserves zijn gewoon op. Ook Karin Leemhuis van Stadsherberg Ons Huis in Hardenberg kent dat probleem. Ze nam al afscheid van een aantal betaalde krachten en bedenkt nu voor haar team alternatieve werkzaamheden. “Soms ben ik het helemaal zat, dit heeft dan meer te maken met dat ik even geen zinvolle werkzaamheden kan bedenken, maar meestal komt mijn creatieve brein wel weer in actie.” | Lees alle artikelen op klik.org, zoek op ‘Abrona’ en ‘doorbikkelen’. Klik 2 2021 | www.klik.org

004-007_KLIK02_ACTU.indd 5

19-02-21 14:41

actueel 6 klikactueel

Aandacht voor de leuke kanten van seks Wanneer je met kinderen en volwassenen met een verstandelijke beperking praat over seksualiteit, wordt er vooral gewaarschuwd: kijk uit voor soa’s, zorg dat je niet zwanger wordt, pas op voor seksueel misbruik. In de Maand van de Leuke Seks, die in maart voor de vierde keer wordt gehouden, gaat het juist over de positieve kanten van seks. “Vorig jaar moesten we vrijwel alles afblazen omdat de coronacrisis uitbrak. Daarom kiezen we er nu voor om het grotendeels online te doen”, legt Dilana Schaafsma, voorzitter van Stichting Maand van de Leuke Seks, uit. Zo komt er een digitale ontmoetingsbijeenkomst voor mensen met een verstandelijke beperking die zich aangetrokken voelen tot de LHBTI-gemeenschap en kun je kennismaken met de Praatmethode Relaties en Seksualiteit van trainingsbureau Lofjoe. “Praten over seks vinden veel mensen lastig, laat staan als dat moet doen met iemand die een verstandelijke beperking heeft. Er leven nog altijd veel misverstanden over seks: dat alleen mannen behoefte hebben aan masturberen en naar porno kijken, bijvoorbeeld. En wat verstaan we eigenlijk onder seks? Daar hebben mensen heel verschillende ideeën over”, zegt Christel van der Horst. Zij is aandachtsfunctionaris Relatievorming, Intimiteit en Seksualiteit bij Bartiméus, een instelling voor mensen met een visuele beperking en bijkomende handicaps en mede-oprichter van Fabriek69. “Wanneer je daarin al niet op één lijn zit, kan een gesprek over seks voor mensen met een verstandelijke beperking heel verwarrend zijn.” Dilana vult aan: “Begeleiders zien seks vaak als penetratie en alle voorlichting is

daar dan op gericht, terwijl het zoveel meer is als dat. Seks kun je op allerlei manieren beleven.” Christel en Dilana hebben voor de komende Maand van de Leuke Seks samen een podcast gemaakt: Love is blind. Bedoeld voor en door mensen met een visuele beperking. Dilana: “Na een jaar vol webinars en andere onlinemeetings, was ik wel een beetje webinar-moe. Een podcast leek ons een goed idee. Je kunt lekker even een stuk gaan wandelen en ondertussen luisteren, bijvoorbeeld. En het past ook nog eens prima bij de doelgroep.” Het is een praktische podcast geworden over seksuele voorlichting aan mensen met een visuele beperking. “Wat betekent het dat je niets ziet en hoe werkt dat door in relaties? Daar is wetenschappelijk nog zo weinig over bekend.” Op termijn wil de Maand van de Leuke Seks als platform fungeren waar mensen elkaar vinden op het gebied van positieve seksualiteit. Ook wil de stichting eens in de twee jaar een groot symposium organiseren. Tot die tijd komt de stichting in ieder geval jaarlijks in maart met allerlei activiteiten rondom de Maand van de Leuke Seks. |

Handreiking Huisregels In de nieuwe Handreiking Huisregels van brancheorganisaties Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) en Actiz staat uitgelegd hoe je huisregels op zo’n manier opstelt dat je onvrijwillige zorg voorkomt. Zorgorganisaties moeten terughoudend zijn bij het opstellen van huisregels en daarin geen onnodig beperkende of betuttelende regels opnemen. Wat je in de huisregels wel kunt regelen volgens de opstellers: u Omgangsvormen u Slaap- en rusttijden u Etenstijden u Post u Bezoektijden u Huisdieren u Rookverbod, behalve in privéruimten van cliënten, open lucht of specifieke rookruimten u Toegang tot ruimten voor personeel of van andere cliënten u Maatregelen om verspreiding van infectieziekten te voorkomen, zoals corona u Bezit van waardevolle spullen u Gebruik van telefoon, computers en internet van de zorgorganisatie u Alcohol en drugs u Gokken, handelen u Gevaarlijke voorwerpen u Respecteren privacy medecliënten Toch kan het gebeuren dat cliënten regels ervaren als onvrijwillige zorg. Lees de toelichting bij deze onderwerpen in de Handreiking Huisregels op www.vgn.nl. |

Meer informatie en een overzicht van de activiteiten op www.maandvandeleukeseks.nl.

Klik 2 2021 | www.klik.org

004-007_KLIK02_ACTU.indd 6

19-02-21 14:41

ontvangenreacties

Reageren kan via redactie@klik.org, @klikredactie op twitter of in de Klik groep op LinkedIn of Facebook.

Grensoverschrijdend gedrag Instellingen in de gehandicaptenzorg kunnen meer doen tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen mensen met een verstandelijke beperking onderling, en door medewerkers. Dat blijkt uit een onderzoek van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), die in gesprek gaat met zorgorganisaties over maatregelen die incidenten moeten voorkomen en de aanpak erna moeten verbeteren. De IGJ deed een analyse van 173 meldingen (uit 20172019) over seksueel grensoverschrijdend gedrag in de gehandicaptenzorg. Hiervan gingen er maar liefst 119 over seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen cliënten onderling. Twee derde van de slachtoffers was vrouw, de plegers waren bijna allemaal man. Na seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen cliënten hebben de meeste zorgaanbieders de pleger verhuisd naar een andere zorginstelling of een andere locatie. In slechts 20% van de zaken volgde aangifte bij de politie. De meeste algemene verbeterplannen bestonden uit meer toezicht binnen de instelling, het voorlichten van de medewerkers en het streven naar betere risicotaxatie bij cliënten. Over seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen medewerkers en cliënten kreeg de inspectie 54 meldingen over drie jaar. Van de slachtoffers was twee derde vrouw. Van de plegers was twee derde man. De plegers waren meestal begeleider; minder dan 10% van de plegers was BIG-geregistreerd zorgverlener. In de meeste gevallen volgde ontslag van de betrokken medewerker. In bijna de helft van de gevallen is aangifte gedaan bij de politie. Het meest voorkomende algemene verbeterplan bestond uit betere voorlichting van medewerkers. De inspectie concludeert dat de instellingen relatief weinig doen aan het voorkómen van seksueel grensoverschrijdend gedrag (SGOG) tussen cliënten onderling. Na incidenten scheiden de instellingen vaak de pleger en het slachtoffer door verhuizing, maar dat kan het probleem verplaatsen. Voor medewerkers kunnen betere voorlichting en het openlijk bespreken van gevoelens eraan bijdragen ongepaste affectieve relaties binnen een zorgrelatie tegen te gaan. De inspectie vindt aangifte bij de politie belangrijk. Een veroordeling betekent meestal dat de pleger geen verklaring omtrent het gedrag (VOG) voor werken in de zorg meer kan krijgen. | Zie het factsheet op www.igj.nl/, zoek op ‘SGOG’.

Verzuim | Vaccinatiebewijs Door de coronacrisis kwam het verzuim in de gehandicaptensector in 2020 op 7,08 procent, maar liefst 11 procent hoger dan in 2019. Een online artikel van Klik over deze oplopende uitval leidde tot bezorgde reacties, en de oproep om een snelle vaccinaties van medewerkers. Zie www.klik.org, zoek op ‘verzuim’. Er is ook discussie over de vraag of er om een vaccinatiebewijs mag worden gevraagd. Communicatieadviseur Claar Hellwig van Bartiméus reageert hierop ontkennend in een artikel op

www.klik.org (zoek op Hellwig): “Vaccineren is vrijwillig. Het is een persoonlijke keuze en wij respecteren ieders afweging daarin. Wij sturen de uitnodigingsbrieven omdat de GGD niet weet wie er wel en niet in de gehandicaptenzorg werkt. Met de uiteindelijke vaccinatie hebben wij als werkgever verder geen bemoeienis. We mogen als werkgever niet vastleggen of iemand wel of niet is gevaccineerd. De vaccinatiegegevens worden door het RIVM bijgehouden in een vaccinatieregister en iedereen bepaalt zelf of zijn/haar gegevens in het register komen.”

Echt Gebeurd - Vaccinatie

“Om 13.00 uur moet je thuis zijn, want ze komen vaccineren,” vertel ik Mike. “En over drie weken krijg je dan nog een prik, daarna ben je beschermd tegen corona.” “Ik ben niet bang voor naalden. Ik kijk gewoon als de naald erin gaat,” zegt hij stoer. Mike komt die middag om 12.45 uur thuis en stroopt zijn mouwen vast op. “Als ik de inenting heb, kan ik weer overal heen en ga ik hele-

maal los!”, zegt hij tegen de verpleegkundige die komt prikken. Ze pakt het spuitje en haalt het dopje van de naald. “Welke kant wil je?”, vraagt ze. Net voor ze de naald in zijn arm wil zetten, glijdt Mike van de stoel. Na een paar tellen komt hij weer bij en zegt: “Ik voelde er niets van.” De verpleegkundige reageert met een grote grijns: “Nou, ik heb nog niet geprikt en jij komt nergens zo!” | Willemieke Klaassen

Heb je iets bijzonders meegemaakt in je werk? Maak kans op een cadeaubon en stuur je verhaal in 140 woorden naar redactie@klik.org

Klik 2 2021 | www.klik.org

004-007_KLIK02_ACTU.indd 7

19-02-21 14:41

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Dannie Struijf

Onbegrepen gedrag bij mensen met ernstige meervoudige beperkingen

Thema: Gedrag beter begrijpen

Zien wat je anders niet ziet Bij mensen met ernstige meervoudige beperkingen heb je een extra scherpe blik nodig om veranderingen in hun manier van doen te verklaren. Door de camera op dit onbegrepen gedrag te richten, het gedrag te analyseren en passende interventies te doen, kan je dit gedrag weer ombuigen.

e methodiek ‘Onbegrepen gedrag begrijpen’ is door het zogenaamde team EMB, teamcoordinatoren Mariska Hoogland en Fatima Buijs, een gedragsdeskundige, een regiomanager en een begeleider dagbesteding van zorgorganisatie Prinsenstichting bedacht. Het is een van de nieuwe kennisproducten die in het kader van het landelijke project ‘EMB in het vizier’ zijn ontwikkeld. Mariska en Fatima werken beiden voor groepen waar mensen wonen met een ernstige meervoudige beperking. Veel van deze bewoners laten

methodiek die wij hebben bedacht helpt daarbij.”

Epilepsie of gedrag? Raymond, een man van 46 jaar, is een van die bewoners van Prinsenstichting. Hij heeft een ernstige meervoudige beperking, is rolstoelafhankelijk en kan niet praten. Op sommige momenten laat Raymond gedrag zien, waarvan wordt aangenomen dat het voortkomt uit een epileptische aanval. Hij krijgt medicatie om dit gedrag te dempen. Als Raymond een vermeende epi-

Als je iemand elke dag ziet, zie je vaak niet goed meer wat er precies speelt gedrag zien dat niet begrepen wordt. Mariska: “We proberen die cliënten zo goed mogelijk te begeleiden. Dat gaat beter als wij weten waar het onbegrepen gedrag vandaan komt. De

leptische aanval krijgt, vertoont hij bepaald gedrag. Zijn handen legt hij dan op zijn werkblad. Zijn lichaam en hoofd bewegen heen en weer. Er verschijnen zweetdruppeltjes op Ray-

monds voorhoofd en zijn lichaam wordt slap. Soms gebeurt dit kortstondig, soms duurt het een tijd voor dit gedrag ophoudt. Meestal krijgt Raymond dan medicatie om het gedrag af te remmen, daarna valt hij vaak in slaap. Een gedragsdeskundige van Prinsenstichting maakte samen met team EMB en Mariska en Fatima in een profielgesprek een beschrijving van Raymond. Voor dat gesprek werden er gegevens over Raymond verzameld: u Wat is zijn geschiedenis? u Hoe scoort Raymond op de u

Klik 2 2021 | www.klik.org

008-014_KLIK02_THE.indd 8

19-02-21 14:39

9 Mariska en Fatima van het team EMB van de Prinsenstichting met bewoner Raymond, die dankzij de methodiek weer beter in zijn vel zit

Methodiek in ‘t k t gebieden uit de methode LACCS (Lichamelijk welzijn, Alertheid, Contact, Communicatie en een Stimulerende tijdsbesteding)? u Wat zien de begeleiders en verwanten bij Raymond? Zijn onbegrepen gedrag werd daarbij benoemd. Vervolgens werd het onbegrepen gedrag van Raymond op drie vaste momenten gefilmd. Met behulp van een vragen- of scoringslijst werd zijn onbegrepen gedrag verder in kaart gebracht. “We zoomden de camera in op Raymonds onbegrepen gedrag. Daar-

na bekeken we deze beelden samen met de arts verstandelijk gehandicapten en de gedragsdeskundige. Ook zij gingen ervan uit dat Raymonds gedrag voortkwam uit een epileptische aanval. De remedie zou zijn om de medicatie aan te passen,” zegt Fatima. Voor alle zekerheid adviseerde de artsvg om ook een neuroloog naar de beelden te laten kijken en Raymond persoonlijk te ontmoeten. “Toen hij de beelden had bekeken,

Met de methodiek van team EMB van zorgorganisatie Prinsenstichting breng je onbegrepen gedrag in kaart in de volgende stappen: u profielgesprek u filmweek 1 u video-analyse 1 u interventie u filmweek 2 u video-analyse 2 u evaluatie/conclusie (of aanpassing interventie en herhaling stappen) Je houdt het onbegrepen gedrag op een scoringslijst bij, waarbij je let op frequentie en tijds tip. Lees meer op www.kennispleingehandicapten sector.nl/ernstige-meervoudige-beperking/onbe grepen-gedrag-video-analyse-eiv. Ook vind je hier de links naar de andere nieuwe kennisproduct en van het project EMB in het vizier. Klik 2 2021 | www.klik.org

008-014_KLIK02_THE.indd 9

19-02-21 14:39

10 Thema: Gedrag beter begrijpen

constateerde de neuroloog dat het hoogstwaarschijnlijk geen epilepsie was. Volgens de neuroloog verloopt epilepsie volgens een bepaald patroon dat Raymond niet liet zien. Bovendien pasten de zweetdruppeltjes op zijn voorhoofd en de bewegingen van zijn lijf en hoofd niet bij het beeld van iemand die een epileptische aanval heeft. De neuroloog besloot om deze reden dat we de medicatie konden afbouwen.” Na het terugbrengen van de medicatie, zagen Mariska en Fatima langzaam maar zeker een positieve verandering in het gedrag van Raymond. Hij is blijer en vrolijker. “We hoorden ook van begeleiders van de nachtdienst dat Raymond ’s nachts veel beter slaapt, terwijl hij daarvoor dan vaak wakker lag.” Naast Raymond zijn er nog vier andere cliënten op video vastge-

Kleine aanpassingen leiden soms al tot goede resultaten

een rustigere omgeving te zetten of door een overgang beter in te leiden, merkten we dat iemands onbegrepen gedrag minder werd.”

Koffiepads

Bij één cliënt is het nog steeds zoeken naar een interventie die tot goede resultaten leidt. Deze cliënt doet zijn legd, waarbij hun gedrag is geobserhand gedurende de dag regelmatig in veerd en er interventies zijn gedaan. zijn luier. Het is onduidelijk waarom Anders dan bij Raymond waren het hij dat doet, maar hij doet het niet om soms kleine interventies die al tot rezichzelf te bevredigen. Omdat zijn sultaten leidden. Mariska: “We zagen hand daarna niet zo fris meer ruikt, bijvoorbeeld op de videobeelden dat reageert zijn omgeving afwerend op iemand in een lawaaiige omgeving contact met hem. verkeerde. Dat was heel storend en Mariska: “We hebben verschillende leek het onbegrepen gedrag in de interventies ingezet om zijn gedrag te hand te werken. Of iemand ging ondoorbreken. We spoten bijvoorbeeld begrepen gedrag vertonen omdat de een sterk ruikende vloeistof op zijn overgang naar een nieuwe activiteit handen en speldden een zakje met niet soepel verliep. Door de cliënt in koffiepads op zijn T-shirt. Koffie vindt deze cliënt namelijk heel lekker en we , zie je t gedrag te bekijken he hoopten dat de sterke kofvan s pje lm fi or nd is’ Fatima: ‘Do t iemand aan de ha fiegeur ertoe zou leiden dat duidelijker wat er me hij het zakje met de pads zou willen voelen en ruiken. Maar, helaas, in plaats daarvan doet hij nog steeds zijn hand in de luier. We vroegen vervolgens medewerkers van een andere zorgorganisatie, Visio, om mee te kijken. Zij herkenden deze casus van een andere cliënt.” Fatima: “Corona legde lange tijd het traject met Visio stil. Inmiddels is het weer op gang gekomen en is er samen met een collega van Visio een nieuw dagprogramma

Klik 2 2021 | www.klik.org

008-014_KLIK02_THE.indd 10

19-02-21 14:39

Methode helpt om onbegrepen gedrag te analyseren met videobeelden

Mariska: ‘Op videobeelden viel op dat iemand in een lawaaiige omgeving verkeerde, wat het onbegrepen gedrag in de hand werkte’

HUME

opgesteld voor deze cliënt. Hij krijgt bij aankomst op de dagbesteding een kop koffie aangeboden. Vervolgens krijgt hij een schort voor waar we allerlei attributen aan hangen: een sleutel, ritseldoekjes en geurzakjes met koffiegeur, in de hoop dat er iets tussen zit wat zijn aandacht trekt, al is het maar voor even. Ook zetten we een rekje voor hem met gaten erin om ander speelgoed, zoals een rammelaar of zacht doekje, aan te hangen. Een handpop van een lieveheersbeestje lijkt zijn interesse te wekken. Hij heeft een korte spanningsboog, maar pakt deze wel gericht. Hij ruikt eraan en kijkt er kort naar.” Wat duidelijk naar voren is gekomen, is dat hij pas actie onderneemt als hij een-op-een aandacht krijgt. “Gedurende de dag, waarbij hij wordt geactiveerd en er veel gebeurt, lijkt hij vermaakt. Pas bij passiviteit, dus als hij stil zit in zijn stoel, gaat hij met zijn hand in zijn luier.”

Een goede analyse

Kan technologie helpen om onbegrepen gedrag van een cliënt beter te begrijpen? Met die vraag gingen medewerkers van Prinsenstichting en het bedrijf Mentech Innovations aan de slag. Daaruit volgde het project Fay en een proef met het al eerder door Mentech ontwikkelde product HUME, om onbegrepen gedrag van een cliënt vroegtijdig te signaleren en beter te begrijpen. Dankzij gevoelige sensoren en slimme modellen wordt hiermee spanningsopbouw inzichtelijk gemaakt. Wat de cliënt voelt en ervaart, krijgt zo een stem. Het project toont volgens de Prinsenstichting aan dat de HUME vroegtijdig en met hoge nauwkeurigheid stress bij mensen met onbegrepen gedrag kan herkennen. Hierdoor kan je de oorzaak van stress wegnemen of verminderen. Zie een uitgebreid artikel op www.klik.org, zoek op ‘Mentech’. Zie ook ikzie-en-begrijpjou.nl/

Mariska en Fatima vinden de mede door hen bedachte methodiek zinvol om gedrag te analyseren en willen het verder uitdragen in de organisatie. “Als je als begeleider iemand elke dag ziet, zie je vaak niet goed meer wat er precies met iemand aan de hand is. Door de camera op iemands onbegrepen gedrag te richten, zie je dat duidelijker. Dan kun je ook betere interventies bedenken om op dit gedrag in te spelen,” aldus Fatima. Verder is het sámen bekijken van de videobeelden helpend bij een goede analyse. Mariska: ‘Een cliënt raakte zijn wang telkens aan. Sommige begeleiders dachten dat hij zijn wang aaide, maar een andere begeleiders zag dat hij zichzelf kneep. Met die kennis zagen de andere begeleiders het ook op de beelden terug. Door te kijken naar de omgeving van de client, hebben we de storing weggenomen en daardoor het gedrag kunnen ondervangen.”

Het is ook fijn om een bevestiging te krijgen dat je hetzelfde ziet. “Soms vertoont een cliënt onbegrepen gedrag en lijkt er niets aan te doen. Dan is het prettig als een verwant zegt dat zijn familielid dat vroeger thuis ook altijd deed. Het bevestigt dat het niet aan de begeleiding of omgeving ligt.” De methodiek helemaal van begin tot eind uitvoeren kost veel tijd. Om tijd te besparen denkt Fatima dat niet altijd alle stappen in de methodiek hoeven te worden gezet. “Je kunt ook gelijk beginnen met het maken van videobeelden en die vervolgens analyseren, zonder bijvoorbeeld het profielgesprek te houden. En je kunt als team video-opnamen maken en de filmpjes bekijken in een teamvergadering. Lang niet altijd zijn gedragsdeskundigen of verwanten daarbij nodig.” | u

Klik 2 2021 | www.klik.org

008-014_KLIK02_THE.indd 11

19-02-21 14:40

Tekst & fotografie Mariët Ebbinge

Thema: Gedrag beter begrijpen

Samen zie je meer u

Met de Samen Zien-app kunnen begeleiders beelden van het gedrag van hun cliënten direct delen met verwanten, therapeuten en collega’s van de dagbesteding. Door samen naar de cliënt te kijken, kan er een ander perspectief ontstaan op het gedrag van de cliënt.

itty Tersmette is gedragsdeskundige bij Marius Meijboom, een zelfstandige woonvoorziening die door Cordaan en Ons Tweede Thuis is opgericht. Bij Marius Meijboom wonen kinderen en volwassenen met een ernstige meervoudige beperking. Zij communiceren door middel van hun gedrag en lichaamstaal. Hoe het gedrag moet worden begrepen is vaak ingewikkeld: de één ziet er wat anders in dan de ander. Kitty: “Het interpreteren van gedrag is het moeilijkste wat er is en daarom hebben we het er ook zo vaak over. Hoe uit iemand dat hij zich niet prettig voelt? Wat is goede stimulerende tijdsbesteding voor hem? Waar wordt hij gelukkig van?” Samen met ouders hebben persoonlijk begeleidster Tessa Cancillo en Kitty een app ontwikkeld, Samen Zien. De app maakt het mogelijk om beelden te maken van iemands gedrag en deze direct te delen. Kitty: “Kijken naar een video van iemands gedrag is niet nieuw. Dat doen we al langer. Vanwege drukke agenda’s gebeurt dat meestal niet meer dan twee of drie keer per jaar. Meestal zoomen we tijdens zo’n bijeenkomst in op moeilijk verstaanbaar gedrag. Met de app Samen Zien kunnen begeleiders direct – leuk en minder leuk – gedrag in beeld brengen en delen met bijvoorbeeld ouders, hulpverleners en begeleiders van de dagbesteding. Samen hebben ze het erover: wat zien

we en hoe gaan we daarmee om? Familie, hulpverleners en begeleiders vullen elkaar daarbij aan. Dat is van meerwaarde voor de kwaliteit van leven van deze persoon.” De Samen Zien-app kan worden ingericht aan de hand van de begeleidingsmethode die een zorgorganisatie gebruikt. Bij Marius Meijboom is dat de LACCS-methode, waarbij je voor een goed leven van iemand met een ernstige meervoudige beperking werkt aan vijf gebieden: Lichamelijk welzijn, Alertheid, Contact, Communicatie en een Stimulerende tijdsbesteding. Kitty: “Per gebied van LACCS hebben we voor een bewoner doelen geformuleerd. Met de app kunnen we aan de hand van de gedeelde beelden bepalen hoe we doelen kunnen behalen. Naast de doelen die onder de gebieden van LACCS vallen, kun je ook gedrag in beeld brengen dat buiten de doelen valt.”

Rolstoelskiën Tessa geeft een voorbeeld van een van haar cliënten, een jonge man die in een rolstoel zit. “Voor hem hebben we in de app-omgeving bijvoorbeeld

het doel ‘Help mij aan een inspirerende tijdsbesteding’ benoemd. Het leek er namelijk op dat de jongen zich bij het huidige aanbod van activiteiten verveelde. Door beelden die zijn familie op de app heeft gezet, kwamen wij erachter dat de jongen die nu in een rolstoel zit, vroeger heel sportief was. Hij ging bijvoorbeeld altijd mee met het gezin naar wintersport. Op de app staat onder meer een foto van hem op ski’s, met een skipak aan en een muts op, ergens op een besneeuwde berghelling. Met onder meer die foto in het achterhoofd zochten we naar activiteiten die voor hem een sportieve uitdaging zijn. We zijn met hem naar rolstoelskiën gegaan, hij is gaan paardrijden en we hebben hem een VR-bril opgezet waardoor het leek alsof hij in een achtbaan zat. Daar zijn filmpjes van gemaakt. We keken naar wat hij nou echt leuk vindt.” Op de beelden die van de jongen tijdens het paardrijden zijn gemaakt, zie je bijvoorbeeld duidelijk dat hij gespannen is. Tessa: “De vraag was: vindt hij het echt niet leuk of is er spanning omdat het nieuw voor hem

Do de app kunnen ouders over de schouders van de begeleiders meekijken

Klik 2 2021 | www.klik.org

008-014_KLIK02_THE.indd 12

19-02-21 14:40

App om vragen over gedrag van de cliënt in video’s te delen

Persoonlijk begeleidster Tessa Cancillo en gedragsdeskundige Kitty Tersmette hebben de app samen met ouders ontwikkeld

is? Die beelden zijn ook door de ouders en de fysiotherapeut bekeken. Iedereen reageerde erop vanuit zijn eigen expertise. De fysiotherapeut gaf bovendien aanwijzingen, waardoor hij veel beter en ontspannen op het paard kon zitten.” Een andere jongen heeft zijn arm gebroken. Dat betekent dat hij in zijn rolstoel moet blijven zitten, zonder dat hij veel kan doen. In het begin had hij duidelijk pijn, dat was af te lezen aan z’n gezicht en de kreten die hij slaakte. Later, toen hij nog steeds – nu meer boze – kreten slaakte, ontstond de vraag of dit laatste voortkwam uit pijn of verveling. Ook hier zijn beelden van gemaakt en gedeeld. Tessa: “Ik had zelf het idee dat hij nog wel pijn had, maar dat hij zich vooral gefrustreerd voelde omdat hij zijn arm niet kon gebruiken en niets kon vasthouden. Zijn ouders deelden mijn interpretatie. De ergotherapeut die meekeek heeft toen voor een standaard voor z’n iPad en passende speeltjes gezorgd.”

Snel Het grootste voordeel van de Samen Zien-app is dat informatie heel snel

gedeeld kan worden en dat er direct op kan worden gereageerd. Voor Tessa is het maken van filmpjes al heel normaal en onderdeel van haar werk. “Het is laagdrempelig. Met één druk op de knop kun je gaan filmen. De anderen, die de beelden ontvangen, krijgen een melding als er iets nieuws is en kunnen er snel op reageren. Dat hoeft niet veel tijd te kosten.” Beelden zijn bovendien voor veel mensen toegankelijker dan woorden. Tessa: “Niet alle begeleiders zijn goed in het begrijpen van de lappen tekst die in het zorgplan staan. Voor hen zijn beelden veel makkelijker te begrijpen. Beelden leven bovendien meer en zijn daardoor ook veel inspirerender.” Een ander belangrijk voordeel van de app is dat een begeleider een situatie met een cliënt op een bepaalde manier kan beleven. Door die situatie te delen, kan er een ander inzicht ontstaan. Tessa heeft bijvoorbeeld een cliënt die ’s ochtends altijd lacht. Zij dacht

dat deze vrouw goedgehumeurd aan de dag begon. Totdat een collega zei dat het ook een epileptische aanval kon zijn, die kan ontstaan als iemand van een lagere naar een hogere alertheid gaat. “Toen heb ik beelden van haar gemaakt en gedeeld via de app.

Daar reageerden onder meer de ouders en andere begeleiders op dat het inderdaad een epileptische aanval was. Ik keek daarna heel anders naar het lachen van deze vrouw.” Filmpjes kun je ook gebruiken om te zien of gedrag is veranderd. Kitty: “Je kunt het gedrag voor en na u

Klik 2 2021 | www.klik.org

008-014_KLIK02_THE.indd 13

19-02-21 14:40

dokter

Thema: Gedrag beter begrijpen

het doorvoeren van een actie filmen en naast elkaar leggen. Dat is een objectievere manier om vast te stellen of iemand zich beter voelt, dan in woorden zeggen: ‘Ik denk dat hij lekkerder in zijn vel zit.’”

Betrokkenheid Door de app kunnen ouders over de schouders van de begeleiders meekijken, zegt Kitty. Voor de begeleiders is dat prettiger werken, omdat ouders doorgaans veel meer weten van hun kind dan zijzelf. Vragen die het gedrag van hun kind oproepen, worden door middel van de app door de meeste ouders snel beantwoord, al zijn er ook ouders die niet zo veel hebben met digitale techniek. Toch is voor de meeste ouders de app een toevoeging. “Ze zijn veel meer betrokken bij het leven van en de dagelijkse zorg voor hun kind. Dat is weliswaar niet het belangrijkste doel van de app, maar wel een mooi gevolg.” |

Meer weten? Via de Appstore is een gratis demoversie van Samen Zien beschikbaar. De volledige app kan worden aangevraagd bij de bouwer, One Step Solutions. Bekijk de handleiding en demoversie via www.samenzien.info. De app is ingericht aan de hand van de LACCS-methode. De opstartkosten zijn € 240 euro. Bij Marius Meijboom kun je gratis langskomen voor uitleg en inspiratie en om de app in werking te zien. Meer informatie via Kitty Tersmette, ktersmette@demariusmeijboom.nl.

Arts verstandelijk gehandicapten (Avg) Monique Doeswijk-van der Wolf bespreekt de medische kant van de zorg.

Wat is er met Gerrit? Gerrit is een man van middelbare leeftijd met een ernstige verstandelijke beperking. In het verleden liet hij wel eens probleemgedrag zien. Dan sloeg hij met name begeleiders. Eigenlijk is het nu al jaren rustig en stabiel en hoor ik niet veel over hem. Tot afgelopen week: zijn begeleiders bellen mij veelvuldig, omdat hij veranderd gedrag laat zien. Met name tijdens de ochtend- en middagmaaltijden is zijn gedrag slechter. Daarbij schreeuwt hij en geeft soms de begeleider een klap. Wat is er ineens aan de hand? Cliënten met een ernstige verstandelijke beperking kunnen met woorden bijna nooit aangeven wat er met ze aan de hand is of wat ze willen. Met behulp van kleine of grote aanwijzingen moet je er maar achter zien te komen. Het probleem kan relatief klein zijn of onverwachts groot. Daarbij is het belangrijk om medische, psychische en sociale problemen in overweging te nemen. Een brede inzet dus, om maar niets te missen. Deze cliëntenpopulatie heeft een laag sociaal en emotioneel niveau. Het herkennen van specifieke kenmerken daarvan is belangrijk bij het in kaart brengen van het probleem. Uitingen van ongenoegen en pijn kunnen bijvoorbeeld heel heftig zijn, zoals in handen bijten of op de grond gaan liggen. De kunst is dan om te kijken wat eraan voorafging en of het gedrag vanuit de beleving van de cliënt volstrekt verklaarbaar is. Om zo breed mogelijk te onderzoeken, is het ook belangrijk om met alle betrokkenen te overleggen, zoals vertegenwoordiger, gedragskundige en begeleider. Samen op zoek naar een antwoord én een oplossing. Gerrit is medisch helemaal nagekeken. Er werd niets geks gevonden. Ook de tandarts vond geen problemen aan Gerrits gebit, mogelijke reden waarom hij niet zou willen eten. Eigenlijk niemand vond binnen zijn denkrichting een duidelijke oorzaak voor zijn gedrag. Nog maar eens namen we de situatie tijdens het eten volledig door. Ineens bedachten we ons iets: Gerrit krijgt zijn boterhammen altijd gemalen in de pap. Dat wisten we natuurlijk wel, maar wij vroegen onszelf hardop af: waarom eigenlijk? Het werd nagezocht in het dossier en uiteraard overlegd met de logopedist. Eigenlijk was er geen duidelijke verklaring. Het lijkt erop dat dit jaren geleden eens gedaan is en zo is doorgegaan. Daarop besloten we Gerrit voorzichtig weer wat stukjes brood te geven. Hij genoot er zichtbaar van. Met veel plezier at hij alles op. Gelukkig waren er geen aanwijzingen voor slikproblemen op het moment dat hij de boterham gewoon weer in stukjes kreeg. Ook belangrijk was dat het schreeuwen en slaan niet meer gebeurden. Waarom Gerrit nu ineens besloot geen gemalen boterhammen meer te willen eten, weten we niet goed. Dat zullen we mogelijk ook nooit te weten komen. Belangrijker is dat het nu weer erg goed met hem gaat. Hij gaf op zijn manier aan wat hij niet wilde en wij hebben hem gevolgd door breed en tegelijkertijd juist ook in detail mee te kijken.

Klik 2 2021 | www.klik.org

008-014_KLIK02_THE.indd 14

19-02-21 14:40

In deze column vertellen deskundigen over de ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking

gedragsdeskundige

Illustratie Josje van Koppen

orig jaar was ik aanwezig bij een teamvergadering van een woongroep. Op de agenda van het overleg stond dit keer Peter, een van de bewoners. André, de broer van Peter, was erbij. Iedere donderdagavond om 7 uur rijdt de taxibus voor om Peter naar zijn vrijetijdsclub te brengen. Als Peter de bus ziet, wil hij zijn jas niet aan en duwt hij zijn begeleider van zich af. Hoe moeten we dit nu opvatten, en hoe moeten we hiermee omgaan? De weerstand verklaarden we vanuit zijn autisme. Zijn dossier meldt hierover: “Peter kan vanuit zijn autistische, gefragmenteerde wereldbeeld geen coherent beeld construeren van zijn context. (...) Peter heeft voorts een aversie tegen het initiëren van dagelijkse ADL- en HDL-routines, door een stoornis in zijn executieve functioneren, tevens autismegerelateerd.” Door zijn autisme heeft hij dus die weerstand tegen de avondclub, was onze conclusie. Totdat André zei: “Maar dit is een familietrekje, ik heb ook altijd tegenzin als ik ergens heen moet, vooral ‘s avonds.” Waarop wij allemaal toegaven dat we zelf ook vaak geen zin hebben in een verplichting na een dag werken. Tja, als je er eenmaal bent, is het vaak wel oké, maar dat tegenzinmoment voorafgaand eraan, dat herkende iedereen.

Menselijk beeld Als Peter naar de vrijetijdsclub gaat, wil hij de bus niet in. Tijdens een teamvergadering bespreken we hoe dit zou komen. In het vakjargon waarmee we Peters beperkingen nalopen, gaan we voorbij aan hem als mens.

Gewoon geen zin. Dit past ook wel bij Peter eigenlijk, stelden we vast. De slotconclusie was: Peter is een mens, net als jij en ik. Een man met krachten en kwaliteiten, iemand die soms geen zin heeft om ergens heen te gaan, vooral niet als het regent.

In de verslaglegging over clienten gebruiken we bepaalde termen naar aanleiding van een onderzoek of diagnostiek. Vaak inclusief statistische gegevens over de normgroep, standaarddeviaties, betrouwbaarheidsintervallen, tabelletjes en percentages. O ja, en

bovenaan het verslag, onder de naam en geboortedatum, ook ‘cliëntnummer’. Die verslagen gaan vaak vooral over iemands beperkingen, en minder over iemands kwaliteiten. Hiermee maken we geregeld onterecht een patiënt van een mens en ontstaat het risico op een kokervisie bij het duiden van gedrag. Dus collega-orthopedagogen, -psychologen, -psychodiagnostici: zullen we voortaan verslagen schrijven over de méns, in al zijn facetten? Beeldvorming dus over wie iemand is, over zijn karaktertrekjes, zijn gezin van herkomst, over wat hij goed kan, wat hij kan leren en hoe we hem verder kunnen helpen. Een beeld dat we samen maken met de nuchtere, ervaringsdeskundige kijk van verwanten. Diagnostiek is vaak helpend en heeft daarin wel een plek, maar een pássende plek. En zullen we dan meteen dat moeilijke vakjargon afschaffen en iemand beschrijven in begrijpelijke taal? Omdat álle betrokkenen je verslag moeten kunnen begrijpen en mee moeten kunnen praten: ouders, broers en zussen zijn vaak niet zo van het jargon en het stickerdenken. Dat is hun kracht. Wanneer wij normale taal gebruiken, kunnen we elkaar veel beter helpen in het vormen van een beeld over iemand. | Lot de Swart

Klik 2 2021 | www.klik.org

015-015_KLIK02_GDR.indd 15

19-02-21 14:38

klikcasus

Ook een ethische kwestie waarmee je worstelt in je werk? Stuur je vraag (mag ook anoniem) naar Klik, redactie@klik.org

Beste ethicus, Ismael is een leuke, jonge vent van vijftien. Hij heeft een ernstige verstandelijke beperking, sociaal-emotioneel functioneert hij op het niveau van een kind van negen tot vijftien maanden. Zijn ouders zijn zeer betrokken bij de zorg en willen allebei het beste voor hem. Alleen is er nu een meningsverschil tussen vader en moeder over wat goed is voor hem. Ismael vindt nagellak fantastisch, de ene keer rood, een andere keer blauw. En allerlei kleurtjes is helemaal een feest. Zijn vader vindt dat prima, als zijn zoon maar gelukkig is. Maar zijn moeder vindt het verschrikkelijk. Het is een jongen en geen meisje. Dat hoort niet bij jongens. Nu willen ouders van ons een mening horen en het lijkt erop dat ze allebei gelijk willen hebben. Mijn collega heeft al de kant van moeder gekozen en ook tegen Ismael gezegd dat hij geen nagellak op mag hebben. Ik vind het erg lastig om dat uit te leggen aan Ismael, gezien zijn niveau van functioneren. Moet ik een kant kiezen? Moet ik adviseren? Mag Ismael wel of geen nagellak? Een begeleider

Genderneutrale nagellak Beste begeleider, Oef. Je moet een kant kiezen, zeg je. Tegelijk twijfel je: zou het niet eerder een advies moeten zijn? Klaarblijkelijk zijn de posities al ingenomen en duurt het niet lang meer of het strijdtoneel kan beginnen. De een tegenover de ander. Dan wordt ook een advies niet gemakkelijk meer geaccepteerd en vooral ingekleurd als een keuze tegen. Het lastige van zo’n positioneel onderhandelingsproces is nu eenmaal dat je, als het is begonnen, er niet gemakkelijk uit weg kunt raken. Op het moment dat je zegt dat jij er eigenlijk anders over denkt, wordt dat door de anderen gemakkelijk gezien als een tegengeluid tegenover hun standpunt. Dus als je erover begint, alle kans dat jouw gedrag wordt gekwalificeerd als oncollegiaal naar je collega en respectloos naar moeder. En eerlijk gezegd ook alle kans dat jij denkt: ik ga me hier niet aan branden.

Het grote probleem met deze vorm van onderhandelen is dat je wegbeweegt van de morele vraag wat nou precies goed is voor Ismael: waar heeft die jongen eigenlijk behoefte aan? Waar dienen we bij hem aandacht voor te hebben? Wat is écht goede zorg voor hem? Uitgaand van zíjn perspectief? En hoe verhoudt zich dat tot de verschillende perspectieven van de andere betrokkenen? Bij positionele onderhandelingen verschuift de aandacht naar de onderlinge verhoudingen: voor wie kies jij eigenlijk? Hoe sta jij tegenover je collega’s? Of tegenover de ouders? En vervolgens gaat het vaak over de vraag wie het hier voor het zeggen heeft: vader? Moeder? Het team? Jij? Dat is jammer. Want er zijn wezenlijker vragen aan de orde: over wie Ismael is. Over de kwaliteit van leven zoals die door hem ervaren kan worden. Over de betekenis

Klik 2 2021 | www.klik.org

016-017_KLIK02_CAS.indd 16

19-02-21 14:38

klikcasus

Illustratie Auke Herrema

die gelukservaringen voor hem hebben. Maar ook voor zijn ouders: vader heeft duidelijk een andere meetlat dan moeder. Moeder gaat uit van ideaalbeelden van een genderbepaalde identiteit. Dat zegt veel over haar verwachtingen, terwijl het maar helemaal de vraag is in hoeverre haar idealen van betekenis zijn voor Ismael. Voor hem zal het kleuren van nagels waarschijnlijk volstrekt los staan van identiteit in termen van gender of sekse. En zelfs als dat wel het geval zou zijn, zou dat dan van invloed moeten zijn op de keuzes die hier worden gemaakt? ‘Volg de cliënt in zijn ontwikkeling’ is een belangrijk uitgangspunt in de gehandicaptenzorg. Dat zouden we niet zomaar los moeten laten. Ook al verzet moeder zich daar sterk tegen. Daarmee is niet gezegd dat we voorbij zouden moeten gaan aan het verzet van moeder. Ieder

verzet is redelijk vanuit het perspectief van degene die verzet aantekent. Wat zegt dat verzet? Waar zit de pijn bij moeder? Dus is het belangrijk om het gesprek aan te gaan met moeder, maar ook met vader: over de verwachtingen die zij hebben. Ten aanzien van de mogelijkheden van hun zoon. De beelden die zij hebben van zijn toekomst. Hoe die zich verhouden tot het leven van Ismael nu. En vooral tot de manier waarop Ismael zijn leven als een eigen leven zou kunnen ervaren. En wat voor betekenis we daaraan zouden moeten geven voor het vormgeven van de begeleiding. Beste begeleider, ik hoop oprecht dat er in jullie team een sfeer bestaat waarin er ook in dit soort situaties mogelijkheden bestaan om open het gesprek met elkaar en met de ouders aan te gaan. Een moreel beraad zou hier op zijn plaats zijn. Met als centrale vraag of het moreel

wenselijk is om Ismael zijn nagels te laten kleuren. Of anders geformuleerd: om hem het gebruik van nagellak te verbieden. Het is van belang om open dat gesprek aan te gaan, alternatieven te onderzoeken, de opvattingen van de betrokkenen mee te nemen en op zoek te gaan naar steekhoudende argumenten. Of je zo’n gesprek meteen met de ouders zou voeren? Begin maar eens met het team. En een invoelende gespreksleider. | Hans van Dartel, ethicus

‘Het grote probleem met deze vorm van onderhandelen is dat je wegbeweegt van de morele vraag wat nou precies goed is voor Ismael’ Klik 2 2021 | www.klik.org

016-017_KLIK02_CAS.indd 17

19-02-21 14:38

lvbtransgender Tekst Ruth Eppink Fotografie Pixabay, eigen foto’s

Ondersteuning van transgendercliënten met een licht verstandelijke beperking

Eindelijk jezelf zijn Waar lopen zorgmedewerkers tegenaan bij het begeleiden van transgenders met een licht verstandelijke beperking? Orthopedagoog Jessica Maes inventariseerde en bundelde dit in de handreiking Transgender & LVB. Jess en Manon vertellen wat het voor hen betekent om een LVB te hebben én om geboren te zijn in het verkeerde lichaam.

Orthopedagoge Jessica Maes houdt zich bezig met de emancipatie van transgenderpersonen met een licht verstandelijke beperking. Zij merkte dat begeleiders vaak niet goed weten hoe ze een cliënt kunnen helpen die aangeeft dat hij of zij zich van binnen anders voelt dan zijn of haar sekse is, en dat er ook veel misverstanden over bestaan. Zo ondergaat lang niet iedere transgender een medische transitie: een behandeling met hormonen en/of operaties. Vaak is de verandering vooral sociaal, relationeel en juridisch. Ook is de kans dat je zo’n cliënt tegenkomt minder klein dan je misschien denkt. Want van alle aanmeldingen bij het centrum genderdysforie van het VUmc in Amsterdam tussen 1996 en 2016 had 27 procent een IQ onder de 90. Jessica organiseerde bijeenkomsten over het onderwerp en kwam er zo achter waar begeleiders behoefte aan hebben. Aan de hand daarvan ontwikkelde ze met zorgprofessionals uit het ‘transveld’ een handreiking die 12 januari tijdens een onlinecongres werd gepresenteerd (zie kader).

Jess Jess Maeijer (50) sprak daar open over het feit dat hij transgender is. “Ik

zeg wel eens dat ik 4 jaar ben, want 4 echt belangrijk dat je mensen om je heen hebt die zonder vooroordelen jaar geleden ontdekte ik dat ik geen naar je luisteren en je helpen.” vrouw ben.” In die tijd was Jess nog Jess krijgt logopedie om zijn stem Jessica. “Ik dacht altijd dat ik lesbisch wat lager te laten klinken. Maar zijn was, omdat ik op vrouwen val. In lijf heeft nog alle kenmerken van een 2012 ben ik zelfs getrouwd met mijn vriendin, maar we zijn inmiddels uit elkaar. We gaan nog wel goed met elkaar om. Door het kijken naar het tv-programma ‘Hij is een zij’ ontdekte ik dat ik weliswaar geboren ben met de uiterlijke kenmerken van een vrouw, maar me vanbinnen een man voel. Ik ben een man in een verkeerd lichaam.” Omdat Jess behoorlijk worstelde met zijn gevoelens, zocht en vond hij hulp bij Perspectief in Amsterdam. “Een centrum waar ze ambulante begeleiding geven aan mensen met een licht verstandelijke beperking die psychische problemen hebben. Daar had ik veel aan. Schrijven hielp me vooral bij traumaverwerking. Ook mijn mentor Manon wist op is top, daar kan ik alles haar 7e al dat ze mee bespreken. Het is een me isje is

Klik 2 2021 | www.klik.org

018-019_KLIK02_SEK.indd 18

19-02-21 14:38

lvbtransgender transgender

Jess ontdekte vier jaa dat hij geen vrouw r geleden is

vrouw. Hij zou het liefst van zijn borsten af willen, maar een operatie vindt hij een te groot risico vanwege een huidziekte die hij heeft. Er is nog iets waardoor Jess steeds weer wordt geconfronteerd met het feit dat hij een vrouwelijk lichaam heeft. “Ik zit in de overgang, dat kan er ook nog wel bij”, grapt hij. “Maar zonder gekheid, het is af en toe gewoon echt heel lastig. Een openbaar toilet bijvoorbeeld: ga ik naar de mannen of de vrouwen? Als ik naar de mannen-wc ga, krijg ik soms opmerkingen. Tegenwoordig kies ik meestal het invalidentoilet. Waar blijven al die genderneutrale toiletten? Daar zouden er veel meer van moeten komen.” Ondanks dat lukt het hem wel steeds beter om naar buiten te treden De Handreiking Transgender & LVB is een uitnodiging om naar de client te luisteren en ruimte te creëren voor de identiteit van die persoon. Er staat veel uitleg in over de verschillende transities en hoe je kunt kijken of jouw organisatie wel een open en veilig klimaat heeft, waarin iedereen zichzelf kan en mag zijn. Daarnaast zijn er spelen communicatietips, en kom je via interactieve linkjes bij boeken en brochures die dieper op het onderwerp ingaan. Achterin is een handige begrippenlijst opgenomen. De handreiking is via www. transgender-lvb.nl te bestellen, prijs € 12,50. Ook lees je op deze website over een nieuw project: het webinar Transman, door Jessica Maes en ervaringsdeskundige Jess, voor mensen met een verstandelijke beperking.

als de persoon die hij van binnen is: een man. “Ik ben blij dat er meer aandacht is voor transgenders. Het hielp mij stappen te zetten, waardoor ik eindelijk mezelf kan zijn. Ik kan niet wachten tot er weer een Pride is, of een Milkshake-festival. Daar voel ik me thuis!”

Manon Manon Abdilaahi kreeg bij de geboorte, nu 31 jaar geleden, de Arabische naam Hadi. Een jongensnaam, want lichamelijk gezien was de baby een jongetje. “Ik wist op mijn 7e al dat ik een meisje ben,” vertelt ze. Pas toen Manon rond haar 14e in een zorginstelling terechtkwam, begon ze erover te praten. “Dat was moeilijk, want de begeleiding ging er niet goed mee om. Later, bij een andere zorginstelling, kreeg ik wel goede hulp. Ze verwezen me naar de huisarts die me doorstuurde naar het genderteam van de VU, want ik wilde in transitie.” Manon kreeg een heleboel gesprekken, startte in 2018 met hormonen en onderging afgelopen oktober een borstvergrotende operatie. “Ik ben daar zo blij mee,” zegt ze enthousiast. “Dat was vroeger wel anders. Toen ging het echt niet goed met mij, ik was depressief.” Helaas heeft haar familie met haar gebroken. “Dat komt door hun islamitische achtergrond. Mijn moeder is re-

delijk vrij opgevoed, maar verbrak het contact met mij onder druk van familie. Volgens hen ben ik niet goed bij mijn hoofd. Maar ik ben blij, ik kan nu eindelijk mezelf zijn.” Manon hoopt binnenkort naar Amsterdam te kunnen voor een bezoek aan de eerste winkel voor dragqueens en transvrouwen. Ze is druk bezig met haar naamswijziging, de deskundigenverklaring die je daarvoor nodig hebt, heeft ze binnen. “Het liefst wil ik ook nog een operatie waarmee ik een vagina krijg, maar dan moet mijn suikerziekte nog meer onder controle zijn. Ik draag nu speciaal ondergoed waardoor je geen bobbel ziet.” Al met al overheerst bij haar positiviteit. “Reacties van anderen, met uitzondering van mijn familie, zijn eigenlijk altijd positief.” |

Klik 2 2021 | www.klik.org

018-019_KLIK02_SEK.indd 19

19-02-21 14:38

20 voedingwerk Tekst Tjitske Gijzen Fotografie PIEK

Een soepbar als werkplek voor mensen met een beperking

Een beker vol groente

“Als je mensen gezonder wilt laten eten, is het ‘t meest effectief als je het aanbod en de omgeving verandert.” Vanuit die gedachte begon diëtiste Pien van Dijk vorig jaar een soepbar in Breda, waar ze samen met mensen met een beperking soep maakt en verkoopt.

In de Bredase Boschstraat, in een pand met een koffiezaak en een fietsenwinkel, zit Soepbar PIEK (afgeleid van Piens’ Keuken) verstopt. Pien van Dijk (24) vertelt er enthousiast over de ‘soep to-go’: een gezonde afwisseling in het aanbod van de doorgaans vette snacks die je in de binnensteden vindt. De beker vol groente is een warme smaakmaker op deze regenachtige dag eind januari.

Hoe kwam je op het idee om een soepbar met mensen met een beperking te starten? “Ik studeerde Gezondheidszorg Technologie, een brede opleiding waar ik voor koos, omdat ik nog geen idee had wat ik wilde doen. In mijn vrije tijd was ik altijd al met voeding en koken bezig. Ik ben opgevoed met ‘pakjes en zakjes’, maar wil zelf liever weten wat er in mijn eten zit. Ik ben vervolgens ook in deeltijd de hbo-opleiding tot diëtist gaan volgen. Via een stage kwam ik in het innovatiecentrum van gehandicaptenzorgorganisatie Amarant terecht. Daar ontdekte ik hoe mooi het is om met mensen met een verstandelijke beperking te werken. De geluksmomentjes die in kleine dingen zitten en de dankbaarheid die je terugkrijgt raakten mij. Een keer tijdens de lunch vroeg mijn leidinggevende of ik ook een soepje wilde, waarop ik antwoordde dat ik geen soep uit een zak hoefde. Zo raakten we in gesprek over vers eten en vroeg hij waarom Een gezonder fastfoodaanbod zou veel gezondheidswinst opleveren

ik geen soepbar begon. Hij vertelde dat er een plekje vrijkwam bij koffiezaak KAMU, waarvan hij eigenaar was. Binnen deze zaak wordt een plek geboden aan startende ondernemers. Het leek me wel een toffe uitdaging om een onderneming te starten waarin ik mijn kennis over gezonde voeding en affiniteit voor mensen

Pien: ‘Ik ben opgevoed met ‘pakjes en zakjes’, maar wil zelf liever weten wat er in mijn eten zit’

Klik 2 2021 | www.klik.org

020-021_KLIK02_ART01.indd 20

19-02-21 14:37

voedingwerk

Diëtiste Pien met me de sociaal is en ervan ho werkers Daisy, die van koken houdt, en udt om alle klanten bij de Soepbar te wo Veerle, die erg ord te staan

met een verstandelijke beperking kon combineren. Hoewel ik zelf niet zo’n grote soepeter ben – ik zie het meer als een soort bijgerecht – kun je er wel gemakkelijk veel groenten in verwerken. Ook is het voor de medewerkers met een beperking fijn dat je het in alle rust kunt bereiden.”

Hoe heeft je idee uitgepakt in de praktijk? “Tot nu toe gaat het goed en heb ik zeker niet te klagen. De medewerkers maken zich wel eens zorgen of we genoeg verkopen, maar in december hadden we het gelukkig druk. En nu het wat rustiger is, blijven we ook wel bezig. Dan lopen we naar de groenteboer hier in de buurt en halen we verse groente, of we proberen nieuwe recepten uit. De corona zorgt ervoor dat we steeds creatief moeten zijn. Iedere keer is het weer zoeken; wat mag er nog en wat kunnen we aanbieden en op welke manier? Ik zal blij zijn als alles achter de rug is en we de plannen zoals ze waren echt uit kunnen

voeren. Zo leveren we ook soepen aan sportkantines, horeca en zorgorganisaties. Iedereen die behoefte heeft aan een gezonde snelle hap. Maar door de lockdown werd dit lastiger en kwam er ook minder loop in de straat toen de winkels sloten. Het enthousiasme blijft, ik haal er veel energie uit. Ik vind het vooral fijn dat ik nu met iets concreets bezig ben. Het is ook leuk om de medewerkers, mensen met een licht tot matige verstandelijke beperking en niet-aangeboren hersenletsel, steeds zelfstandiger te laten werken. Dat is voor mij soms lastiger dan voor hen, om het los te laten en te vertrouwen dat ze het op de juiste manier bereiden. Ik modelleer de omgeving en activitei-

Recept Bij Soepbar PIEK, www.soepbarpiek.nl, zijn de soepen vegetarisch en bereid met een eigen kruidenmix en seizoensgebonden groenten van lokale leveranciers. Gemiddeld zit er zo’n 150 gram groenten in een kop. Er is wekelijks keuze uit drie verschillende soepen. Naast de soepen to-go zijn er mogelijkheden voor bedrijven en instellingen, zoals verse soepen voor de kantine of een soepcadeau voor het personeel. Voor de abonnees van Klik is er bij dit artikel op www.klik.org ook een recept van PIEK te vinden voor venkel-pompoensoep, zoek op ‘soepbar’.

ten daarbij naar hun mogelijkheden. Zo zijn de recepten uitgewerkt in picto’s en ook de kassa wordt bediend met plaatjes.”

Heb je nog plannen voor de toekomst? “Tot nu toe leer ik nog iedere dag en heb ik altijd wel nieuwe ideeën. Ik werk nog acht uur als diëtist bij Amarant. Eerder bedacht ik daar een spel om cliënten te leren over wat gezond eten is. Vaak missen ze de basiskennis en weten ze bijvoorbeeld niet dat een croissantje ongezonder is dan een boterham. Met opdrachten maakte ik dit in het spel concreet. Dit spel zou ik nog wel eens op de markt willen brengen. Ook zou ik het tof vinden om met andere ondernemers samen te werken die ook bezig zijn met een gezonder aanbod van (fast)food of een gezonde leefstijl en beweging. Ik zou het mooi vinden als de verhouding gezond-ongezond in het fastfoodaanbod ongeveer 50-50 zou zijn. Dan heeft iedereen alsnog zelf de keuze, maar zijn de verleidingen te overzien. Dat zou veel gezondheidswinst opleveren.” | Klik 2 2021 | www.klik.org

020-021_KLIK02_ART01.indd 21

19-02-21 14:37

teamdynamiek

Teamcoach beschrijft hoe een zelforganiserend team overlegt over dilemma’s in de zorg

Tekst Mieke Janssens Illustratie Josje van Koppen

INTERVISIE

Bespreking van een agressie-incident Aanwezig: Jeroen, Sophie, Lynn, Kim, Karina Externe coach: Mija Jeroen had gisteren een flinke aanvaring met bewoonster Annet. Hij is nog niet van de schrik bekomen. Daarom krijgt hij tijdens deze intervisie voorrang om de situatie in te brengen. “Al werk ik hier nu bijna een jaar, dit heb ik niet eerder meegemaakt,” begint hij. “We hadden het vlak voor de uitbarsting zo gezellig samen. De medebewoners waren naar de bingo en Annet en ik hadden het rijk alleen in de woonkamer. Ze vertelde over vroeger, haalde haar fo-

Intervisie in teams Trainer en teamcoach Mieke Janssens beschreef eerder in Klik de verschillende persoonlijkheidstypen uit het enneagrammenmodel in een team en de dynamiek onderling bij het zelforganiserend werken. Ze vervolgt deze serie door te beschrijven hoe de begeleiders in een intervisiebijeenkomst dilemma’s in hun werk bespreken. Lees de eerdere artikelen over samenwerken in teams van Mieke Janssens op www.klik.org, zoek op ‘teamdynamiek’.

022-023_KLIK02_DYN.indd 22

toalbum erbij en liet foto’s zien. Jan kwam als eerste thuis. Enthousiast liet hij zijn prijzen zien. Ik zag wel een verandering in het gezicht van Annet, maar er ging nog geen lampje bij me branden. De andere bewoners kwamen vlak na elkaar binnen, ze hadden duidelijk veel plezier gehad. Annet ging mopperen en bonkte steeds harder met haar rechtervuist op de tafel. Ik negeerde het gedrag, zoals tijdens mijn inwerkperiode aan mij is uitgelegd. En toen begon het: van het ene op het andere moment pakte ze de salontafel op en smeet hem met een oerkracht weg. Bekers aan diggelen, plant uit de pot, aarde op het kleed, kortom: een ravage. Ze bleef gillen en tegen de omgevallen tafel aanschoppen. De bewoners vluchtten weg. Ik bracht mijzelf bij de deur in veiligheid en riep dat ze moest stoppen. Ze luisterde niet. Toen deed ik ondoordacht iets geks, wat warempel nog hielp ook. Ik pakte een kruk en gooide die met een smak om. Blijkbaar schrok ze daarvan. Ze stopte met gillen en keek me met open mond aan. Van dat moment maakte ik gebruik. ‘Er gebeurde iets waardoor jij heel verdrietig werd,’ zei ik. Ze brak. Huilend vloog ze in mijn armen. Met horten en stoten kwam het verhaal eruit. Waar het op neer kwam, was dat ons gezellige moment ineens afgelopen was en iedereen zoveel lawaai maakte. De situatie liep goed af, toch heb ik ervan wakker gelegen. Had ik de uitbarsting kunnen voorkomen? Heb ik inder-

daad goed gehandeld?” Jeroen kijkt vragend de groep rond. “Laten we starten met je eerste vraag”, zegt Mija. Ze legt de werkwijze uit: “Jullie mogen vooralsnog alleen vragen aan Jeroen stellen. De bedoeling is dat hij daardoor zodanig aan het denken wordt gezet dat hij zijn eigen vragen uiteindelijk zelf beantwoordt. Daarna is er nog een adviesronde. Wie start?” Karina neemt het voortouw. “Hoe verklaar jijzelf de uitbarsting van Annet?” Jeroen denkt na. “Zoals Annet dit zelf zei: de gezelligheid stopte abrupt en de jongens waren druk. Dat had spanningsopbouw tot gevolg.” “Je zag en hoorde dat ze steeds meer met haar rechtervuist op tafel bonkte,” vervolgt Lynn. “Ben je bekend met het signaleringsplan van Annet?” Jeroen krijgt een kleur. “Uhh… nee, niet echt. Er staat zoveel in het signaleringsplan, ik weet het niet uit mijn hoofd.” Het volgende kwartier worden er nog meer vragen gesteld. “Hoe verklaar je dat het gedrag stopte toen je de kruk omver gooide?” wil Kim weten. Jeroen haalt zijn schouders op. “Misschien omdat het zo gek was wat ik deed. Deze actie van mij verdient niet de schoonheidsprijs, maar ik haalde haar daarmee wel uit de situatie.” Lynn vraagt wie hem heeft ingewerkt. Als pb’er voelt ze zich verantwoordelijk voor het signaleringsplan. Jeroen antwoordt dat het een invalkracht was. Lynn fronst boos haar wenkbrauwen.

19-02-21 14:37

teamdynamiek team

‘Had ik de uitbarsting kunnen voorkomen?’

“Ingewerkt door een invalkracht, dat is toch 0…” Mija kapt haar af. “Je mag alleen maar vragen stellen.” Lynn herstelt zich. “Denk je dat negeren echt de oplossing is bij spanningsopbouw?” vervolgt ze. “Nee, daar ben ik gisteren wel achtergekomen”, antwoordt Jeroen. “De kruk weggooien verdient volgens jou niet de schoonheidsprijs”, zegt Kim. “Wat zou je de volgende keer anders doen?”

Jeroen denkt na. “Ik denk dat ik haar dan al bij het eerste signaal uit de situatie haal door naar haar toe te gaan, te benoemen dat ik zie dat ze boos of verdrietig is en haar te vragen om mee de kamer uit te gaan. Nu ik er zo over nadenk… eigenlijk had ik alles kunnen voorkomen door de gezelligheid al af te bouwen vóórdat de andere bewoners thuiskwamen. Ik had met haar kunnen meelopen naar haar kamer om daar ons gesprek af te ronden. Op die manier was de over-

gang niet te abrupt voor haar.” De collega’s knikken instemmend. Mija kijkt op haar horloge. “Tijd voor de adviesronde,” zegt ze. Niemand heeft een advies. “Je hebt de juiste benadering zelf al verwoord,” zegt Lynn. “Precies zoals in het signaleringsplan beschreven staat. En je hebt ervaren dat het geen zin heeft om vanaf een afstand te roepen dat ze rustig moet worden. Als Annet zo hoog in haar emotie zit, hoort ze je niet. Deze intervisie levert actiepunten voor ons op. Nieuwe medewerkers behoren door vaste krachten te worden ingewerkt én we moeten iets met de signaleringsplannen. Als niemand weet of kan onthouden wat daarin staat, schieten die plannen hun doel voorbij.” “Ja,” beaamt Jeroen, “als een bewoner escaleert ga je niet even naar het kantoor om op te zoeken hoe je moet handelen.” Lynn maakt een aantekening. “Dit onderwerp komt terug in het volgende werkoverleg,” zegt ze. Mija sluit de intervisie af. “Hoe heb jij het ervaren, Jeroen?” vraagt ze. “Het leek alsof ik aan een verhoor werd onderwerpen,” antwoordt Jeroen. “Maar eerlijk is eerlijk… het is verbluffend hoeveel inzichten ik heb verkregen. Het heeft me echt opgelucht!” | Trainer/ teamcoach Mieke Janssens, www.concretecoaching.eu Klik 2 2021 | www.klik.org

022-023_KLIK02_DYN.indd 23

19-02-21 14:37

NIEU WE DAT UM

Klik studiedag

Stemmingswisselingen

Mensen met een verstandelijke beperking en psychische problemen zoals depressie, borderline of niet-aangeboren hersenletsel, doen een groot beroep op de communicatievaardigheden en nabijheid van hun begeleiders. In deze Klik studiedag over omgaan met stemmingswisselingen bij mensen met een verstandelijke beperking geeft docent Mieke Janssens praktische handvatten voor de bejegening van deze mensen. Een dag vol herkenning, met concrete tips en uitleg over deze ziektebeelden of persoonlijkheidsstoornissen.

Tijdens de dag leer je: • Kenmerken en uitleg van stemmingsstoornissen zoals bij depressie, borderline en niet-aangeboren hersenletsel. • Hoe je als begeleider mensen met deze psychische problemen ondersteunt. • Communicatierichtlijnen en overige begeleidingsvaardigheden. • Orde scheppen in het ‘volle’ hoofd van deze cliënten.

SCHRIJF JE NU IN 002-032_KLIK02_ADV.indd 24

Een e tisch p ra k t met s m o nk t een e bijee m s cène en teur spels c a s ing t ra i n g van n i l e kopp eigen n a a is kenn ïstiek casu

WWW.KLIK.ORG/STUDIEDAGEN 19-02-21 14:41

Nieuw leertraject om sociale vernieuwing in de zorg te stimuleren

zorginnovatie

Tekst Mariët Ebbinge Fotografie Eigen foto’s

In kleine stappen samenwerken aan vernieuwing Begin 2020, net voor de lockdown, startte voor de eerste keer het initiatief Vernieuwend Werken in de Zorg. Het doel van het leertraject is om sociale vernieuwing in zorgorganisaties te stimuleren en de zorgprofessionals hierin een rol te geven.

Het traject is ontwikkeld door Maartje van Boekholt en Hanno de Schipper van zorgorganisatie Reinaerde, en Niels van der Weerdt, verbonden aan de Erasmus Universiteit. Er deden tandems van zorgprofessionals, de meesten begeleiders, en leidinggevenden mee. Vernieuwend Werken in de Zorg leert de zorgprofessional om in stappen aan innovaties te werken,

van idee naar product, van Idea naar I do. De leidinggevende ondersteunt hierbij de zorgprofessional. Eén van de tandems bestond uit Tanja Dekker en Mark Vervuurt, beiden werkzaam bij zorgorganisatie ASVZ, die volgens Mark een duidelijke visie op innovatie heeft. “Wij vinden het belangrijk dat er naast de bestaande opties als het inzetten van

Ook met ‘koude’ technologie kun je ‘warme’ z g mogelijk maken Ook meedoen? In het voorjaar van 2021 start een volgend programma. Begeleiders en leidinggevenden kunnen zich hiervoor opgeven bij Maartje van Boekholt (mboekholt@reinaerde.nl) of Hanno de Schipper (hdschipper@reinaerde.nl). Bij hen kun je ook terecht voor meer informatie.

extra personeel, technologische noviteiten worden toegepast om de zorg te verbeteren. Ook met ‘koude’ technologie kun je ‘warme’ zorg mogelijk maken.” Niet voor niets heeft ASVZ een speciale afdeling die zich met innovatie bezighoudt, namelijk Eureka. Tanja is sinds drie jaar innovatiemedewerker bij Eureka. Zij houdt zich vooral bezig met zorgtechnologie op maat. Mark is haar leidinggevende. Naast projectleider eHealth is hij ook behandelaar van mensen met lvb en psychische klachten. Mark at-

Leidinggevende Mark deed samen met medewerker Tanja mee aan het leertraject Vernieuwend Werken in de Zorg

tendeerde Tanja op Vernieuwend Werken in de Zorg. “Zij wilde graag haar kennis verder ontwikkelen.”

Camera Tanja en Mark waren samen aanwezig bij de eerste en laatste bijeenkomst van Vernieuwend Werken in de Zorg. Tussendoor volgden ze ieder een eigen route, waarin ze regelmatig overleg hadden met elkaar. Tanja: “Mark was mijn sparring partner. Doordat we samen het programma volgden, was het voor mij makkelijker om hem te bellen om te overleggen.” Tanja’s route startte met een opKlik 2 2021 | www.klik.org

025-027_KLIK02_ART02.indd 25

19-02-21 14:37

26 zorginnovatie Sociale innovaties

In totaal deden twaalf tandems uit de gehandicaptenzorg en drie uit de ouderenzorg mee aan Vernieuwend Werken in de Zorg. Alle innovaties hebben uiteindelijk als doel om een sociale verandering tot stand te brengen, een vernieuwende manier van werken. Een deel van de tandems gebruikte daarvoor een technologische innovatie. Een ander deel richtte zich op een nieuwe manier van werken door anders te organiseren. Zo ontwikkelde begeleider Stef Stienstra van Reinaerde, met ondersteuning van manager Liesbeth Groot, een praatposter. Deze poster kan het zorgplan van een cliënt deels vervangen. Met behulp van de poster kan de cliënt samen met zijn begeleider en eventueel verwanten praten over zijn doelen en hoe die te bereiken. Op de poster schrijf je die doelen op. Ook schrijven de cliënt en zijn begeleider op de poster wat er moet worden gedaan om het doel te verwezenlijken. In een filmpje op YouTube (zoek op ‘vernieuwend werken in de zorg’) legt Stef onder meer uit hoe het werkt.

dracht: welk concreet vraagstuk in mijn organisatie wil ik oplossen, omdat ik er de meeste energie van krijg? Tanja wilde verder met een technologische innovatie die ze had bedacht naar aanleiding van een hulpvraag van een cliënt van ASVZ. Deze cliënt was van de ene op de andere dag blind geworden.

Alleen naar de winkel Tanja: “Hij wilde, ondanks zijn visuele beperking, zo onafhankelijk mogelijk blijven en bijvoorbeeld alleen naar de winkel kunnen blijven gaan, zonder te worden opgelicht. Ik bedacht voor deze cliënt een cameratje dat hij op de borst kon dragen. Een begeleider of iemand anders uit zijn netwerk kan hierdoor op afstand

de Hoe Kunnen We (HKW)-vraag. Met deze vraag is de hulpvraag van de cliënt van Tanja verder uitgediept. Tanja: “Door er met anderen over te praten, ontstaan nieuwe inzichten.” De sessies waren helpend bij het verder verfijnen van de oplossing die Tanja al voor ogen had. “Aanvankelijk dacht ik eraan om een telefoon met app te gebruiken, maar dat bleek lastig voor de cliënt. Andere deelnemers deden mij het idee van de hand om een sportcamera te gebruiken.” Tanja wilde altijd snel tot een oplossing komen, maar ze leerde tijdens de work-outsessies om in kleine stappen aan een innovatie te werken; van een duidelijke vraag tot het testen van een concrete oplossing. “Met elke stap schaaf je het concept verder bij

Tanja bedacht een camera voor een bli nde cliënt die nog wel graag zelfstandig boodschappen wilde doen.

ook uit de sessie over leidinggeven die Mark volgde. “We benoemden daarin onder meer onze kwaliteiten. Ik ben bijvoorbeeld ongeduldig en vertrouw vaak op de kracht van de ander. Ik ga ervan uit dat mensen zelf wel met vragen komen. Door de sessie over leidinggeven besefte ik echter dat als iemand niet om hulp vraagt, dat niet altijd wil zeggen dat er geen hulpvraag ís. Het is goed om zelf regelmatig de telefoon te pakken en te vragen of iets lukt.” Mark hoorde van andere leidinggevenden of coördinatoren dat zij er soms te veel bovenop zaten. “Die uitwisseling van stijlen in leidinggeven is heel leerzaam. Daar had meer van in het leertraject mogen zitten.”

Prototype Tanja en Mark kijken met een goed gevoel terug op Vernieuwend Werken

Met elke stap schaaf je het concept verder bij en w dt het beter meekijken of het afrekenen goed gaat.” In de zogenaamde work-outsessies staat centraal hoe je inzichten uit de theorie over ‘sociale innovatie’ (zie kader hierboven) kunt gebruiken bij het beantwoorden van de zogenaam-

en wordt het beter.” Mark bleef bij het traject dat Tanja doorliep betrokken door de telefoontjes en mailtjes die hij van haar kreeg. Hij nam niet vaak zelf het initiatief voor een gesprek. Dat dit een mooi leerpunt voor hem was, bleek

Tanja is sinds drie jaar innovatiemedewerker bij Eureka, een speciale afdeling van ASVZ. Zij deed samen met leidinggevende Mark mee aan het traject Vernieuwend Werken in de Zorg

Klik 2 2021 | www.klik.org

025-027_KLIK02_ART02.indd 26

19-02-21 14:37

seksuoloog

Welmoed Visser en Daphne Kemner bespreken seksuele onderwerpen uit de verstandelijk gehandicaptenzorg

in de Zorg. Inmiddels heeft de cliënt een prototype van de camera getest. Volgens Tanja is het lastig voor hem om de knopjes te bedienen. “We hebben nu bedacht om een smartglass te gebruiken. Deze slimme bril met cameraatje reageert ook op je stem. De cliënt kan bijvoorbeeld zeggen: ‘Smartglass, maak contact met de begeleider’, waardoor hij met zijn begeleider kan praten. De smartglass draait mee in de richting waar de cliënt zijn hoofd naartoe draait. De begeleider kan daardoor eenvoudig meekijken naar wat de cliënt bijvoorbeeld aan wisselgeld terugkrijgt.” Tanja denkt dat ook andere mensen binnen ASVZ die zelfstandiger willen zijn, in de toekomst misschien van “dit paar extra ogen” kan profiteren. |

Resultaten

Vijf belangrijke resultaten van Vernieuwend Werken in de Zorg volgens initiatiefnemers Hanno de Schipper en Maartje van Boekholt: u 1. Alle zorgprofessionals die meededen geven aan dat ze na het volgen van het leertraject meer grip hebben gekregen op het proces van vernieuwing, van Idea naar I do. u 2. Niet alleen kregen de zorgprofessionals meer grip op innovaties, ze werden ook weer enthousiaster over hun werk als begeleider. Door het leertraject ervaren ze problemen niet als lastig, maar als uitdaging om er een oplossing voor te verzinnen. u 3. De zorgprofessionals hebben gedurende het leertraject persoonlijke groei ervaren. Ze tonen meer lef om hun ideeën uit te dragen en om hulp te vragen als dat nodig is. u 4. De zorgprofessional en manager worden gelijkwaardiger. De manager is sparring partner van de zorgprofessional en brengt diens ideeën verder de organisatie in. u 5. De innovaties, voortgekomen uit het leertraject, dragen al voor een klein deel bij aan sociale vernieuwing en de beheersing van de kosten in de zorg. Twee belangrijke doelstellingen van het leertraject.

Elastiekjes Guus is een ernstig verstandelijk beperkte man van 25 jaar met visusproblemen. Begeleiders trekken aan de bel omdat er problemen spelen. Guus is een aantal keren in bed aangetroffen met elastiekjes om zijn piemel heen. Soms zo strak dat de bovenkant paars en gezwollen was. In eerste instantie was de aanname dat dit gedrag niets met seksualiteit te maken had. Het leek experimenteergedrag, zoals jonge kinderen wel eens per ongeluk een kraal in hun neus stoppen. De elastiekjes werden uit voorzorg uit zijn buurt gehouden. Maar omdat Guus ook steeds vaker de billen van begeleiders probeerde aan te raken, werd toch de link met seksualiteit gelegd. In gesprek met de begeleider, ouders en gedragskundige blijkt dat seksualiteit hiervoor nauwelijks aandacht had bij Guus. We weten niets van zijn seksualiteitsbeleving en besluiten dat maar eens uit te zoeken. Er wordt een observatielijst opgesteld om in beeld te krijgen hoe vaak er erecties worden waargenomen, wat Guus met zijn erectie doet en hoe vaak het aanraken van billen plaatsvindt. Ook plannen we een teamvergadering hierover. Het team helpt de cliënten goed bij het wassen, eten, een fijne daginvulling, maar focussen op seksueel gedrag is wennen. Er wordt geopperd of we niet gewoon de elastiekjes uit zijn buurt kunnen houden, dan is het probleem toch ook opgelost? Na een goede, inhoudelijke teamvergadering is het team er klaar voor. Na een aantal weken komt uit de observatielijst naar voren dat Guus elke ochtend een erectie heeft. Het aanraken van billen komt met grote regelmaat voor, met name op de verzorgmomenten in zijn badkamer. Hij kan dan ook een erectie krijgen. Een aantal keer is waargenomen dat Guus dan met zijn hand aan de bovenkant van zijn piemel knijpt, verder niets. En enkele keer is er nog een elastiekje in zijn bed gevonden. Het lijkt er dus op dat Guus een gezond seksueel mens is, die openstaat voor seksuele prikkels, maar niet weet hoe hij met het opwindingseffect van die prikkels kan omgaan. We vermoeden dat Guus opwinding kan ervaren door het aanraken van billen en dat Guus druk op zijn eikel (door elastiek of door knijpen) als prettig ervaart, maar niet weet hoe hij kan masturberen. Om dit te onderzoeken, wordt een actieplan gemaakt. Eerst gaan begeleiders, in nauw contact met de gedragskundige, Guus leren met behulp van een kunstpiemel met voorhuidje hoe hij masturberende handbewegingen kan maken. Als hij dat oppakt, is de volgende stap om hem als hij naar bed gaat instructie te geven en dan ruimte om zijn eigen piemel op die manier aan te raken. Omdat Guus het voortvarend oppakt, krijgt hij een extra groot cadeau onder de kerstboom van zijn ouders. Kunstbillen! Na een vakantie lees ik in mijn mailbox een berichtje: “Hiep hiep hoera, hij doet het! We hebben sperma gevonden in het bed van Guus!” Voor mij het leukste mailtje van allemaal. | Daphne Kemner orthopedagoog-seksuoloog NVVS Prinsenstichting/Zodiak Klik 2 2021 | www.klik.org

025-027_KLIK02_ART02.indd 27

19-02-21 14:37

20210215_Klik_Advertentie_Studiedag_digitale weerbaarheid_LC.indd 1 002-032_KLIK02_ADV.indd 28

15/02/2021 15:04:08 19-02-21 14:41

Nieuwe uitgaven en hulpmiddelen voor de verstandelijk gehandicaptenzorg

verschenen

Hechting, clownerie, technologie Werkboek Gehechtheid Media Het is niet vanzelfsprekend dat kinderen veilig hechten, helemaal niet als er sprake is van een bijkomende visuele en/of verstandelijke beperking. In het werkboek Gehechtheid in de praktijk verbinden de auteurs de soms ingewikkelde gehechtheidstheorie van John Bowlby met de dagelijkse praktijk. Het is geschreven door Paula Sterkenburg, Beanka Meddeler-Polman en Joss Schrijver. Bestel het boek voor € 42,10 bij Bartiméus of download het gratis als pdf op www.bartimeus.nl/boek-gehechtheid-de-praktijk.

Contact

De Academische Werkplaats Leven met een verstandelijke beperking van Tranzo, Tilburg University, heeft op basis van wetenschappelijk onderzoek een digitaal hulpmiddel ontwikkeld, de web-app Familie enzo. Hiermee kunnen mensen met een licht verstandelijke beperking zelfstandig hun (familie)netwerk in kaart brengen. Op de website www.familieenzo.nl is naast een duidelijke animatie ook een handleiding te vinden als uitleg bij de webapp voor professionals zoals gedragsdeskundigen, (systeem)therapeuten en begeleiders.

De documentaireserie De Wasstraat brengt de strijd in beeld die vijf mannen met een afstand tot de arbeidsmarkt moeten voeren om erbij te horen en wat er gebeurt als ze niet begrepen worden. Ze werken allemaal bij een wasstraat in Deventer. In iedere aflevering staat een van de werknemers centraal. De serie werd in januari uitgezonden door HUMAN op NPO 2 en is via NPO Start terug te kijken.

Er is een podcastserie onder de naam MensenMensen gemaakt over het leven van mensen met een ernstig meervoudige beperking (EMB) en de gezinnen waarin zij meedraaien. Hoe gaat het er daaraan toe en wat is een goed leven voor het familielid met EMB? De initiatiefnemers achter de podcasts zijn EMB Nederland, de vereniging Angelman Syndroom Nederland, KansPlus, Sien en Netwerk Rondom. De serie is te volgen via Soundcloud, zoek op ‘MensenMensen’. Het jaar 2021 is uitgeroepen tot Jaar van de Vrijwillige Inzet. Reden voor gehandicaptenzorgorganisatie ’s Heeren Loo om te komen met de feelgood podcastserie ‘Hartwerkers’, te beluisteren via Spotify en Apple Music. In elke aflevering vertelt een vrijwilliger over het werk bij de zorgorganisatie en vooral het contact met cliënten.

Zorgtechnologie

De stichting Dichterbij-Clown beschrijft in de jubileumuitgave 12,5 jaar dichterbij hoe je als contactclown, ook in de zorg voor mensen met een beperking, een verbinding tot stand brengt van hart tot hart. Het boek is te bestellen door een mail te sturen naar jubelboek@dichterbij-clown.nl, prijs € 24,95 inclusief verzendkosten.

Veel zorgorganisaties willen graag meer technologie inzetten. Omdat technologie het leven van cliënten raakt, is het belangrijk dat zij hierover meepraten en meebeslissen. Daarom is er een speciale Handreiking Cliëntenraden tot stand gekomen binnen de Innovatie-impuls Gehandicaptenzorg. In de handreiking vind je per stap informatie en vooral veel inspiratie. Download de handreiking via www.kennispleingehandicaptensector.nl/, zoek op ‘handreiking cliëntenraden’.

Professionals in de gehandicaptenzorg kunnen hun kennis over zorgtechnologie bijspijkeren via de game FactZ die je op je smartphone of tablet speelt. Deze kennisgame, ontwikkeld door Buro StrakZ, leert je wat zorgtechnologie is en hoe het ingezet kan worden als aanvulling op warme zorg. Kijk voor meer info op www.burostrakz.nl/ factz.

Hulpmiddelen

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen op 17 maart besteden veel organisaties aandacht aan het stemproces voor mensen met een verstandelijke beperking. Op de site www.stemjijook.nl zijn onder meer workshops te vinden in duidelijke taal. Via Steffie is er de site hoewerktstemmen.nl. Daarnaast is veel informatie over de verkiezingen te vinden op de site van de LFB, lfb. nu/wat-stem-jij/. Praten over dromen, wensen en ambities. Voor mensen met een verstandelijke beperking is dat niet altijd makkelijk. Amfora Trainingen en RosaDeco hebben samen drie producten ontwikkeld die het gesprek hierover op gang brengen: een Schatkist vol krachten, een Uitbreidingsset emoties en de Stapje verder-ladder. Met deze productlijn kun je op een laagdrempelige manier iemands ambities in kaart brengen. Via www.rosadeco.nl/product-categorie/amfora/ kun je de producten bestellen. Klik 2 2021 | www.klik.org

029-029_KLIK02_VER.indd 29

19-02-21 14:36

persoonlijk Illustratie Joep Bertrams

In deze column beschrijft een vakgenoot bijzondere ervaringen in het werken met mensen met een verstandelijke beperking

arla, een 42-jarige vrouw met Down, hield van Frans Bauer, Jan Smit en Wolter Kroes. Haar grote favoriet bleef toch wel Frans, en dan vooral met ‘Heb je even voor mij?’. In de periode dat ik Carla tijdens ochtenddiensten begeleidde, werd ik er eerlijk gezegd soms horendol van, maar ik zag ook hoeveel plezier zij telkens weer aan dit lied beleefde, púúr plezier. Al snel ontdekte ik iets opmerkelijks: Carla nam geen genoegen met alleen de muziek van Frans, nee, zij wilde ook met hem trouwen. Voor een huwelijk met Jan Smit of Wolter Kroes voelde zij daarentegen niets. Van collega’s hoorde ik dat deze wens, een huwelijk met Frans Bauer, bij veel vrouwelijke cliënten leeft. Sterker nog, veel van deze dames zijn met de zanger “getrouwd”. Zij hebben hem persoonlijk (voor, tijdens of na een concert) ten huwelijk gevraagd en zijn antwoord was steeds ‘ja’, zodat Frans Bauer de meest getrouwde artiest van Nederland is. Op een gegeven moment deed de zanger weer een ‘Tour de Frans’ en trad hij

Heb je even voor mij? Frans Bauers megahit ‘Heb je even voor mij?’ heb ik dankzij Carla zeker honderden keren gehoord. Ze was zo verknocht aan deze zanger, dat ze met hem wilde trouwen. Ze bleek daarin beslist niet de enige.

ook in de buurt van ons gezinsvervangend tehuis op. Onze teamleider wist zes kaartjes te scoren, waaronder uiteraard eentje voor Carla. Dit bracht grote opwinding op de woning, vooral omdat er ‘ruime gelegenheid’ werd geboden om de

zanger persoonlijk te ontmoeten, een zogeheten ‘meet & greet’. Het concert vond plaats op een zaterdagavond en die bewuste zaterdagochtend was Carla stiknerveus. Ik maakte me zorgen. Carla’s intuïtie voor nep is scherp

ontwikkeld en zij laat zich als het aankomt op bejegening (liefdevolle aandacht, volledige aanvaarding) beslist niet voor de gek houden. Hoe zou een direct contact met haar droomzanger aflopen? Was Frans Bauer, de multimiljonair en “knuffelkamper”, wel haar ideale bruidegom? Ik raadde haar sterk af een pluchen dolfijn als cadeau voor Frans mee te nemen. Een kladblokje voor een handtekening kon wel handig zijn en ze moest, drukte ik haar op het hart, vooral van de muziek genieten. De volgende ochtend was het ongebruikelijk stil op Carla’s kamer. Er klonk geen ‘Heb je even voor mij?’. Nee, het was doodstil, ook toen ik twee keer op haar deur had geklopt. Ik ging de kamer binnen en daar lag ze in bed, met een ondeugende glimlach en een beetje aangeschoten, zo leek het, terwijl ze toch alleen maar Fanta en thee drinkt. Dat was dus de roes van de vreugde: op haar onderarm prijkte in balpen de handtekening van Frans Bauer en, meldde ze, ze was “gelukkig getrouwd”. | Frans van Duijn

Klik 2 2021 | www.klik.org

030-030_KLIK02_PER.indd 30

19-02-21 14:36

volgendeklik

Klik 3 van 2021 verschijnt 9 april en heeft als thema virtual reality als activiteit en therapie

Verder in Klik 3 Casus Weggepest worden uit je team // Makker Blinde begeleider vertelt over haar ambulante werk // Covid-huizen Flexibiliteit en bevlogenheid in opvangplek voor bewoners met corona // en de columns van de Gedragskundige Dokter, Seksuoloog en Persoonlijk.

colofon Vakblad voor de verstandelijk gehandicaptenzorg 50e jaargang, nummer 1 grote foto omslag Danny Struijf, van Mariska en Fatima van het team EMB van de Prinsenstichting met bewoner Raymond www.klik.org Redactie Tjitske Gijzen Postbus 545, 3990 GH Houten Telefoon 06-24207476 E-mail gijzen@prelum.nl De redactie werkt onafhankelijk op basis van een redactiestatuut. Overname van artikelen, delen daaruit of illustraties uitsluitend met toestemming. Aan dit nummer werkten mee Mariët Ebbinge, Ruth Eppink, Fenne van den Hoogenband, Anne-Marie KLaassen Uitgave Prelum Basis-lay out Twin media bv Vormgeving colorscan bv,

www.colorscan.nl Druk Veldhuis Media, Raalte ISSN 0166-5782

schriftelijk of per mail tot drie maanden voor het einde van de abonnementsperiode. Zie www.klik.org/voorwaarden

Abonnementen Voor vragen over abonnementen, bezorging of adreswijzigingen kunt u: Bellen met: 030-63 55 060 Mailen naar: klantenservice@klik.org Schrijven naar: Prelum, Klik Postbus 545, 3990 GH Houten

Advertenties Demani Sales in Didam Debbie van den Dool Telefoon 0316-227155 E-mail info@demani.nl

Klik Compleet € 171,50 Klik Print Only € 157,50 Klik Online Only € 141,00 Klik Privé € 97,00 Klik Privé Online € 88,00 Student Online € 44,00 Voor prijzen buiten Nederland en groepsabonnementen zie klik.org/abonneren of mail met klantenservice@klik.org, ook voor een gratis proefexemplaar. *Prijzen zijn incl. 9% BTW. Jaarabonnement geldt tot wederopzegging. Beëindigen kan

klikwijzer klikwijzer advertentie

Kennispockets Kennispockets zijn themaboekjes, die je antwoord geven op de meest gestelde vragen over thema’s die leven in de zorg, zoals autisme, seksualiteit en communicatie. De pockets zijn zowel digitaal als in een geprinte versie verkrijgbaar. Prijs € 20, inclusief BTW en verzendkosten. Kijk op www.klik.org/kennispockets Thema’s Het tijdschrift Klik is ook nog los na te bestellen. Prijs € 13,95 per stuk, inclusief verzendkosten en exclusief 9% BTW.

Aanbiedersvan vanproducten producten Aanbieders Aanbieders van producten of diensten in de verstandelijk of ofdiensten dienstenin inde deverstandelijk verstandelijk gehandicaptenzorg gehandicaptenzorg gehandicaptenzorg

advertentie advertentie

Cursusadvies advies Cursus Cursus advies

Vakantie Vakantie Vakantie

Mieke Janssens Trainingsbureau Concrete Coaching Snowviewlodge Snowviewlodge Snowviewlodge Graaf Hendrik III plein 68, 4819 CL Breda Medendorf23, 23,BB–B––4760 4760Büllingen Büllingen Medendorf Medendorf 23, 4760 Büllingen T 06-21215815 T 00 32 474 244688 TET00miekejanssens@concretecoaching.eu 003232474 474244688 244688 Einfo@snowviewlodge.be info@snowviewlodge.be EIEinfo@snowviewlodge.be www.concretecoaching.eu www.snowviewlodge.be II Iwww.snowviewlodge.be www.snowviewlodge.be Vandaag leren, morgen toepassen! Mieke Janssens is auteur en geeft GroepsaccommodatieininindededeArdennen Ardennen Groepsaccommodatie Groepsaccommodatie praktijkgerichte workshops enArdennen teamtrainingen in de Verstandelijk Aangepastegroepsaccommodatie groepsaccommodatievoor voor Aangepaste Aangepaste groepsaccommodatie voor Gehandicaptenzorg, gebaseerd op actuele begeleidingscasuïstiek. 20 pers. in de Belgische Ardennen 2020pers. pers.inindedeBelgische BelgischeArdennen Ardennen

Stichting Arie van Wijngaarden Postbus 72, 2160 AB Lisse Stichting Arievan vanWijngaarden Wijngaarden Stichting Stichting Arie Arie van Wijngaarden T Postbus 0252 414 702 72, 2160 AB Lisse Postbus Postbus72, 72,2160 2160AB AB Lisse Lisse E info@stichtingarievanwijngaarden.org 0252414 414702 702 TTT0252 0252 414 702 I www.stichtingarievanwijngaarden.org info@stichtingarievanwijngaarden.org EEEinfo@stichtingarievanwijngaarden.org info@stichtingarievanwijngaarden.org Iwww.stichtingarievanwijngaarden.org www.stichtingarievanwijngaarden.org IIwww.stichtingarievanwijngaarden.org Stichting Arie van Wijngaarden stelt jaarlijks voor kleinschalige doelen een Arie bedrag beschikbaar, dat het oordeel van het Stichting vanWijngaarden Wijngaardenstelt steltnaar jaarlijks voorkleinschalige kleinschalige Stichting Stichting Arie Arievan van Wijngaarden stelt jaarlijks jaarlijks voor voor kleinschalige bestuur bijdraagt aanbeschikbaar, de integratiedatennaar acceptatie van mensen doelen een bedrag het oordeel vanhet hetmet doelen doeleneen eenbedrag bedragbeschikbaar, beschikbaar,dat datnaar naarhet hetoordeel oordeelvan van het een verstandelijke handicap in de samenleving. Alleen schriftelijke bestuur bijdraagt aan de integratie en acceptatie van mensen met bestuur bestuurbijdraagt bijdraagtaan aandedeintegratie integratieenenacceptatie acceptatievan vanmensen mensenmet met aanvragen worden behandeld. een verstandelijke handicap in de samenleving. een eenverstandelijke verstandelijkehandicap handicapinindedesamenleving. samenleving.

Adverteren in de Klikwijzer? Uw organisatie of bedrijf staat een jaar lang in elke editie van Klik voor slechts € 525,exclusief btw.

MiekeJanssens Janssens Mieke Mieke Janssens TrainingsbureauConcrete ConcreteCoaching Coaching Trainingsbureau Trainingsbureau Concrete Coaching Hattasingel148, 148,3066 3066HH Rotterdam Hattasingel Hattasingel 148, 3066 HHHHRotterdam Rotterdam 06-21215815 TTT06-21215815 06-21215815 miekejanssens@concretecoaching.eu EEEmiekejanssens@concretecoaching.eu miekejanssens@concretecoaching.eu Iwww.concretecoaching.eu www.concretecoaching.eu Tom Gravestein IITFG, www.concretecoaching.eu T 0651786223 leren,morgen morgentoepassen! toepassen!Behandeling, MiekeJanssens Janssens auteur geeft EVandaag gravestein@hetnet.nl coaching metenenen video, Vandaag Vandaag leren, leren, morgen toepassen! Mieke Mieke Janssens isisisauteur auteur geeft geeft workshopsenenenteamtrainingen teamtrainingen Verstandelijk I praktijkgerichte www.contactcirkels.nl Scholing eninininmethodisch werken praktijkgerichte praktijkgerichte workshops workshops teamtrainingen dededeVerstandelijk Verstandelijk Gehandicaptenzorg,gebaseerd gebaseerdopopopactuele actuelebegeleidingscasuïstiek. begeleidingscasuïstiek. Gehandicaptenzorg, Gehandicaptenzorg, gebaseerd actuele begeleidingscasuïstiek.

Neem contact op met Eelke Verschuur T rdgKompagne 030 2844844 rdgKompagne rdgKompagne E info@eelkeverschuur.nl 088031 0310310 0310 TTT088 088 031 0310 I www.eelkeverschuur.nl E info@rdgkompagne.nl EE info@rdgkompagne.nl info@rdgkompagne.nl www.rdgkompagne.nl IDe I Iwww.rdgkompagne.nl www.rdgkompagne.nl leukste webwinkel voor aangepast speelgoed, communicatieknoppen en -mappen, sensomotorisch materiaal, planborden en Communicatiehulpmiddelen, pc/tabletaanpassingen,spelmaterialen, spelmaterialen, Communicatiehulpmiddelen, Communicatiehulpmiddelen, pc/tabletaanpassingen, pc/tabletaanpassingen, spelmaterialen, timers, ADL hulpmiddelen, computeren iPad-aanpassingen, interactief snoezelen en oogbesturing. Ook leren communiceren voor interactief interactiefsnoezelen snoezelen enenoogbesturing. oogbesturing. Ookleren lerencommuniceren communicerenvoor voor kauwsieraden, Joyk poppen en meer. Ook laagontwikkelingsniveau. ontwikkelingsniveau. laag laag ontwikkelingsniveau.

Debbie van den Dool: E debbie@demani.nl T 0316 227155

Klik 2 2021 | www.klik.org

031-031_KLIK02_VOLG.indd 31

19-02-21 14:36

Vanzelfsprekend worden onze nascholingsdagen

corona-proof

Donderdag 27 mei

Eet- en drinkproblemen bij mensen met een verstandelijke beperking

georganiseerd!

Bied de juiste zorg! Krijg onder meer antwoord op onderstaande vragen: • Hoe kunt u uw cliënt het beste ondersteunen (interventie en hulpmaterialen)? • Hoe gaat u om met keuzes en dilemma’s rondom eet- en drinkproblemen? • Wat zijn de meest voorkomende eet- en drinkproblemen? fysiek & Meer info: medilex.nl/eetendrinkproblemenvb online!

Vrijdag 28 mei

Masterclass beroepsgeheim in de gehandicaptenzorg Word in één dag geïnformeerd over de ins en outs! Onze expertsprekers Monica de Visser en Daniëlle Kikken bespreken de volgende onderwerpen: • Wat moet u doen wanneer er een agent bij de woning voor de deur staat? • Hoe ziet het beroepsgeheim eruit? • Hoe werkt u op een juiste manier samen met partijen als fysiek reclassering, Veilig Thuis, dagbesteding/werk en wonen? & online!

Meer info: medilex.nl/beroepsgeheimvb

Donderdag 17 juni

Hechting bij mensen met een verstandelijke beperking Leer hechtingsproblematiek herkennen en weet hoe u hiermee omgaat! Tijdens dit congres krijgt u onder meer antwoord op onderstaande vragen: • Wanneer is sprake van een onveilige hechting? • Op welke manier stemt u af op de ontwikkelingsstappen van uw cliënt? • Hoe herkent u signalen van hechtingsproblemen?

Meer info: medilex.nl/hechtingvb

Dinsdag 22 juni

fysiek & online!

Trauma bij mensen met een verstandelijke beperking Herken de signalen van trauma en bied de juiste ondersteuning! Tijdens dit congres krijgt u onder meer antwoord op onderstaande vragen: • Hoe komt u erachter of uw cliënten last hebben van traumatische ervaringen? • Wat zijn de valkuilen van trauma-sensitief begeleiden en hoe kunt u deze voorkomen? fysiek • Wat kan traumabehandeling opleveren? & online!

Meer info: medilex.nl/traumavb

030-6933887 | info@medilex.nl | www.medilex.nl

002-032_KLIK02_ADV.indd 32

19-02-21 14:41