Issuu

Editorjal

ag˙Ωug˙ kien mix˙ut mal-art, f’g˙adira demm. Kien intlaqat minn tiri ta’ arma tan-nar sparati minn fuq mutur li baqa’ g˙addej. In-nies kienu ˙er©in mill-knisja u quddiemhom raw din ix-xena tal-biΩa’. Imbikkmin, baqg˙u bla ma jit˙arrku jistennew l-ambulanza tasal. Ma tantx kien jidher li Ω-Ωag˙Ωug˙ se je˙lisha. Hu u jissielet mal-mewt, instama’ jsejja˙ lil ommu. Mid-dehra ma kinitx fil-qrib. F’daqqa wa˙da, inqalg˙et mara mill-folla. NiΩlet ma©enb iΩ-Ωag˙Ωug˙ u ˙aditu f’dirg˙ajha. Ma tatx kas id-demm u l-˙ars tan-nies. G˙annqitu mag˙ha u bdiet ittennilu: “Hawn jien, ibni. Nie˙u ˙siebek.” Hu u jmut, raddet is-salib fuqu u medditu mal-art. Xi jiem wara l-mewt taΩ-Ωag˙Ωug˙, din ilmara, mimlija skrupli, da˙let fis-sagristija. Riedet tqerr li gidbet, g˙ax ma kinitx hi l-omm taΩ-Ωag˙Ωug˙ maqtul. Bdiet t˙ossha ˙atja ta’ dak li g˙amlet, anke jekk f’dak il-mument kienet çerta li hekk kellha tag˙mel. Il-qassis li sabet serr˙ilha qalbha. Qalilha li mhux biss ma kienet g˙amlet xejn ˙aΩin, imma kienet ©abet ru˙ha ta’ vera nisranija. F’imitazzjoni ta’ Kristu, kienet wasslet l-im˙abba t’Alla lil ˙uha. B˙all-Mara minn Samarija, l-edukatur nisrani huwa msie˙eb fil-missjoni ta’ Kristu bil-Mag˙mudija. Il-membri kollha tal-komunità li temmen huma msej˙a biex jissie˙bu f’din il-missjoni bix-xhieda tal-

fidi tag˙hom. Il-kliem tag˙na, irrelazzjonijiet tag˙na, l-g˙emejjel tag˙na, huma l-mezzi biex in˙abbru l-preΩenza u l-qawwa ta’ Alla fid-dinja tal-lum. Il-Wiçç ta’ Alla, li deher fi Kristu Ìesù, je˙tie© jidher fina. Din mhix g˙aΩla. Hija sej˙a mag˙©una mal-missjoni tal-katekist, tal-edukatur nisrani impenjat b’qalbu kollha, b’mo˙˙u kollu u b’sa˙˙tu kollha. Óier©a minn kliem Kristu ... ‘Min jisma’ lilkom, jisma’ lili’ ... u ‘Min ra lili, ra ‘l Missieri!’ Fina, iΩ-Ωg˙aΩag˙ u t-tfal, l-adulti u l-anzjani, iridu jsibu preΩenza ... Alla li jg˙ammar fina biex jing˙ata lill-o˙rajn. ‘B’mod partikulari, nixtieq in˙e©©e© lill©enituri, lill-g˙alliema u lill-katekisti biex titkellmu fuq il-laqg˙a ˙ajja tag˙kom ma’ Ìesù Rxuxtat mal-o˙rajn, speçjalment maΩ-Ωg˙aΩag˙ li huma l-futur ta’ Malta. “Il-fidi tissa˙˙a˙ meta ting˙ata lill-o˙rajn!” (Redemptoris Missio, 2) Emmnu li l-mumenti ta’ fidi tag˙kom huma laqg˙a m’Alla li, fil-qawwa tieg˙u, imiss il-qlub tal-bnedmin. B’dan il-mod, tkunu qed tressqu liΩ-Ωg˙aΩag˙ lejn is-sbu˙ija u l-g˙ana tal-fidi Kattolika, u toffrulhom katekeΩi soda, waqt li tistednuhom g˙al sehem iktar attiv fil-˙ajja sagramentali tal-Knisja.’ (silta mid-diskors tal-Papa Benedittu XVI fir-Rabat, 17 t’April, 2010 ) Din il-laqg˙a ˙ajja sse˙˙ fil-qlub!

Lulju/Awwissu 2010

Drama g˙ad-Diskussjoni

Apparenza Carmel G. Cauchi

Sfond g˙ad-diskussjoni “Apparenza” titratta t-tema taddiskriminazzjoni min˙abba l-apparenza u t-tema tal-assertività. Numru mhux Ωg˙ir ta’ tfal u anke adulti jsofru bullying min˙abba l-apparenza tag˙hom. Fi Ωmienna komuni ˙afna li wie˙ed ji©i ttimbrat b˙ala nerd (nurd). Nerd hija tikketta g˙al min flg˙ajnejn l-o˙rajn huwa stupidu, irritanti, u ikrah. JeΩisti sterjotip ta’ nerd: figura sproporzjonata, b’nuççali kbir, bil-qalziet imtella’ ’l fuq iΩΩejjed u forsi anke bil-braces ma’ snienu. Jag˙mel tajjeb il-katekist jekk fid-diskussjoni fil-klassi jg˙in lit-tfal jew Ωg˙aΩag˙ biex juru empatija, jippruvaw “jid˙lu fiΩ-Ωarbun” ta’ tfal b˙al dawn li jispiççaw vittmi ta’ bullying. Jag˙mel sew il-katekist jekk jag˙ti wkoll çerti ˙iliet soçjali (social skills) li jg˙inu lil tfal li jbatu min˙abba l-apparenza tag˙hom biex ikunu assertivi b˙al: ipprova qum g˙addrittijiet tieg˙ek, imma taqax

fil-livell tag˙hom g˙ax inkella inti tmur minn ta˙t; itlob lil ˙biebek jissapportjawk, jekk tkunu flimkien, il-bullies jitilfu s-sa˙˙a tag˙hom; kabbar il-kunfidenza fik innifsek; Ωomm rekord ta’ x’ikun qieg˙ed ji©ri; itlob lil ˙biebek jixhdu g˙alik jekk ikollok bΩonn l-g˙ajnuna tal-adulti; u tkellem ma’ xi ˙add li jista’ jifhmek. Importanti li l-messa©© jasal çar lil tfal b˙al dawn: TRID TITKELLEM – il-bullies iserr˙u fuq is-silenzju tal-vittmi. Ihedduk li l-affarijiet jaggravaw jekk tg˙id lil xi ˙add, iΩda ftakar li s-segretezza tipprote©i biss LILHOM, u mhux lilek. Iktar ma ©©ib nies fuq in-na˙a tieg˙ek, kemm jekk huma ˙bieb, g˙alliema jew ©enituri, iktar tista’ tiddefendi ru˙ek. Meta tg˙id lill-©enituri jew l-g˙alliema inti ma tkunx qieg˙ed tugΩa g˙ax beΩΩieg˙. Inti g˙andek id-dritt tkun kuntent. Óadd ma jista’ jg˙inek jekk ma titkellimx, jekk ma tg˙idx li g˙andek problema – u ftakar li tista’ tkun qieg˙ed tg˙in vittmi o˙ra wkoll.

Lulju/Awwissu 2010

Drama g˙ad-Diskussjoni Karattri: Albert, Roland, Debbie u Stefania. Xena:

Fil-Youth Club. L-erbat i˙bieb bilqieg˙da madwar mejda, jitkellmu waqt li kultant ibillu griΩmejhom mis-soft drinks li g˙andhom quddiemhom. ***

Roland:

(lil Albert) Allura m’intix sejjer tajjeb fir-restorant?

Albert:

Le, ma tantx.

Debbie:

G˙aliex, Albert? Sa ftit ilu kont kuntent g˙ax bix-xog˙ol part-time li qed tag˙mel idda˙˙al il-flus.

Albert:

Imma issa qed nirrealizza li sid ir-restorant mhux qed jittrattani tajjeb b˙allimpjegati l-o˙ra.

Stefania: Imma fiex qed jonqsok? Albert:

Ara, il-ftehim kien li x-xog˙ol tag˙na l-impjegati jinbidel minn Ωmien g˙al Ωmien, biex ma jbatux dejjem l-istess nies. Hekk, ng˙idu a˙na, wara li tag˙mel ftit ta˙sel il-platti tkun tista’ tinbidel ma’ xi ˙add mill-wejters. B’dan il-mod ikun hemm iΩjed varjetà u inqas tbatija.

Debbie:

Ftehim sabi˙. Jien narah jag˙mel ˙afna sens.

Albert:

Imma s-sid, is-Sur Muscat, ma Ωammx kelmtu, talanqas mieg˙i. Lili dejjem jag˙tini l-ag˙ar xog˙ol. Na˙sel il-platti, innaddaf wara l-kok, nimsa˙ l-imwejjed u na˙sel l-art.

Stefania: Allura qatt ma tag˙milha ta’ wejter? Albert:

Le. Qatt ma talabni no˙ro© inservi l-klijenti.

Roland:

Imma inti qatt tlabtu?

Albert:

Iva, darba tlabtu. Qalli, “Mhux g˙alissa. Meta ng˙idlek jien!” U issa g˙addew tliet xhur u baqa’ ma qallix.

Roland:

Allura m’er©ajtx g˙edtlu?

Lulju/Awwissu 2010

Drama g˙ad-Diskussjoni Albert:

Le. Hu jaf x’nixtieq. M’inix se noqg˙od nokroblu kull jumejn.

Debbie:

Imma g˙aliex ma jridx jag˙mel mieg˙ek dak li weg˙dek?

Albert:

F’˙a©a wa˙da nista’ na˙seb. L-apparenza fiΩika tieg˙i mhix attraenti g˙all-klijenti. Jien qasir, xi ftit imbaççaç u nuΩa’ dan-nuççali bil-lenti ˙oxnin.

Stefania: B’daqshekk x’fiha? Jien qatt ma sibtek antipatiku. L-aqwa l-karattru mhux iddehra. Fuq kollox m’intix xi mostru. Hawn tant nies li g˙andhom is-sura tieg˙ek! Debbie:

Sewwa qed tg˙idlek Stefania. Jien, kieku kont flokok, kont nitlaqlu. La ma jridx ikun ©ust mieg˙ek m’g˙andekx xi tridu.

Albert:

Le, Debbie. Ma nitlaqx. Tg˙idx kemm domt nit˙abat biex sibt dan il-job, u jekk nitlaq mhux façli nsib job ie˙or. Dik ix-xi ˙a©a tal-flus li nda˙˙al tassew li g˙andi bΩonnha. Jien ©ej minn familja fqira, u l-˙ti©ijiet tieg˙i rrid na˙seb g˙alihom jien.

Roland:

G˙andek ra©un, Albert. Imma lanqas hu sew li t˙alli lis-Sur Muscat jisfruttak g˙ax g˙adek student. G˙ax ma tg˙idx lil missierek imur ikellmu ftit hu? Jekk minnek ma jist˙ix g˙andu mnejn jist˙i minnu.

Albert:

Le, Roland. Dik Ωgur ma nag˙milhiex. Lil tad-dar lanqas biss urejthom b’din l-affari. Li kellu missieri jmur ikellem lis-Sur Muscat aktarx li jispiççaw wie˙ed il˙abs u l-ie˙or l-isptar jew iç-çimiterju! Missieri demmu spont u jekk is-Sur Muscat jikkuntrarjah malajr ja˙tfu minn g˙onqu. U ma tantx ikollu çans je˙lisha minn ta˙t idejh g˙ax hu ja˙dem fil-©ebel u g˙andu dirg˙ajh tal-azzar!

Debbie:

(B’rabja) Jekk is-Sur Muscat jaqla’ daqqtejn ming˙and missierek ikun ˙a dak li ˙aqqu. Forsi jservuh ta’ lezzjoni. Dak xi wie˙ed b˙al missierek irid, mhux tifel kwiet b˙alek! Int ma tafx tkun assertiv.

Stefania: Le, Debbie, mhux hekk. Bil-vjolenza ma ssolvix problemi imma tkattarhom. Jien iktar nemmen fil-kelma t-tajba. Albert jag˙mel sew li ma jda˙˙alx lil missieru flistorja. Ibda biex hu jkun qed jo˙ro© ta’ tifel Ωg˙ir li jrid min jaqbeΩ g˙alih. Na˙seb li l-a˙jar soluzzjoni tkun li Albert jer©a’ jkellem lis-Sur Muscat u jiddiskuti l-biçça mieg˙u. Albert:

NiΩgurak li dan ikun g˙alxejn, Stefania. Is-Sur Muscat ma tistax tiddiskuti mieg˙u g˙ax hu dejjem g˙andu ra©un. Imqar jekk jidher çar daqs il-kristall li g˙andu Ωball, hu jibqa’ jg˙id li g˙andu ra©un! Lulju/Awwissu 2010

Drama g˙ad-Diskussjoni Roland:

Isma’, Albert, ma’ s˙abek, l-impjegati l-o˙ra kif tmur?

Albert:

Ma’ s˙abi mmur tajjeb ˙afna. Jiddispjaçihom ˙afna g˙alija meta jaraw li s-Sur Muscat mhux qed jimxi sew mieg˙i.

Roland:

Min jaf kieku tg˙idilhom biex lis-Sur Muscat ikellmuh huma u jg˙idulu li huma lesti biex içedulek ©urnata fil-©img˙a kull wie˙ed?

Albert:

Ma nasalx ng˙idilhom. Nist˙i.

Roland:

Mela na˙seb li ˙a©a wa˙da baqag˙lek x’tag˙mel: Tibqa’ kif int.

Albert:

Iva. Na˙seb li hekk jaqbel. A˙jar mg˙attan u mag˙fus milli nibqa’ ming˙ajr flus. ***

Punti g˙ad-Diskussjoni: 01. Kif tiddeskrivi l-karattru ta’ Albert? 02. Ta˙seb li f’çerti impjiegi l-apparenza fiΩika ting˙ata ˙afna importanza? Jekk iva, tista’ semmi xi impjiegi b˙al dawn? 03. Ta˙seb li s-Sur Muscat kellu ra©un ma j˙allix lil Albert jag˙milha ta’ wejter min˙abba l-apparenza fiΩika tieg˙u? G˙ala ta˙seb hekk? 04. “Int ma tafx tkun assertiv.” Tista’ tfisser dan il-kliem ta’ Debbie lil Albert? Ta˙seb li kieku Albert kien assertiv kien imur a˙jar mas-Sur Muscat? 05. “L-aqwa l-karattru mhux id-dehra.” Kif ta˙sibha dwar dan il-kliem ta’ Stefania? Ta˙seb li dan japplika dejjem? 06. “L-ewwel ma tiekol l-g˙ajn.” Tista’ tfissirli dan l-g˙ajdut? Min ta˙seb li qed jimxi mieg˙u f’din id-drama?

07. “L-apparenza tinganna.” X’ta˙seb li jfisser dan l-g˙ajdut? Ta˙seb li japplika fil-kaΩ ta’ Albert? 08. Ta˙seb li kieku Albert da˙˙al lil missieru fl-istorja kien jo˙ro© ta’ tifel? G˙aliex ta˙seb hekk? 09. “Bil-vjolenza ma ssolvix problemi imma tkattarhom.” Kemm taqbel ma’ dan ilkliem ta’ Stefania? 10. “Min jaf kieku tg˙idilhom biex lis-Sur Muscat ikellmuh huma u jg˙idulu li huma lesti biex içedulek ©urnata fil©img˙a kull wie˙ed.” Tarah floku dan issu©©eriment ta’ Roland? G˙id g˙aliex. 11. Ta˙seb li r-Restorant tas-Sur Muscat hu wie˙ed kbir u mqabbad sewwa, jew wie˙ed Ωg˙ir li g˙adu jifta˙? Ag˙ti r-ra©unijiet.

Lulju/Awwissu 2010

Óabb sal-A˙˙ar (Unit 7)

’Unit 6 ˙arisna lejn l‑isem ta’ Ìesù li fih innifsu hu stqarrija tal‑missjoni u l‑ministeru li kellu Ìesù. Ìesù hu dak li jsalva l‑poplu tieg˙u u dak li g˙amel f’˙ajtu, il‑mirakli, it‑tkeççija tal‑ispirti ˙Ωiena u l‑fejqan tal‑mard huma kollha sinjali ˙ajja li s‑saltna t’Alla qieg˙da fostna. L‑a˙jar li Unit 7 isir fi Ωmien ir‑Randan g˙ax hu kollu kemm hu riflessjoni fuq il‑passjoni u l‑mewt ta’ Ìesù. Tentazzjoni li g˙alliem jista’ jkollu hi li jinsa l‑objettivi ta’ dal‑Unit u joqg˙od jid˙ol f’dettalji Ωejda dwar it‑tbatijiet ta’ Ìesù b’˙afna sentimentaliΩmu Ωejjed u jinsa li dak mhuwiex l‑iskop ta’ dil‑lezzjoni. L‑objettiv ©enerali hu li l‑istudent, mir‑riflessjoni fuq il‑passjoni u l‑mewt ta’ Ìesù, japprezza a˙jar lil Ìesù b˙ala t‑triq li fiha jg˙id “iva” lil Alla u li fiha j˙obb bi m˙abba s˙i˙a u sal‑a˙˙ar li teg˙leb kull firda. B˙alma g˙amilna f’Unit 6, f’dan il‑Unit se naraw kif wie˙ed jista’ jintroduçi din il‑lezzjoni. Il‑ktieb jissu©©erixxi li wie˙ed jibda billi jitkellem dwar is‑sinjal tas‑salib fil‑˙ajja u fis‑soçjetà Maltija. U din tift˙ilna ˙afna possibiltajiet ta’ kif nistg˙u niΩvol©u dit‑taqsima. F’Malta m’a˙niex neqsin mis‑slaleb. U li t‑tfal jitg˙allmu ftit kultura Maltija hi xi ˙a©a me˙tie©a u importanti f’din l‑età.

Mod wie˙ed kif dan jista’ jsir hu billi t‑tfal ifittxu ftit informazzjoni dwar monumenti, kappelli u binjiet o˙ra, u g˙aqdiet jew istituzzjonijiet, li fihom jispikka s‑salib. Tkun ˙a©a sabi˙a wkoll li l‑istudenti jie˙du xi ritratti ta’ dawn il‑postijiet, uniformijiet jew armi, l‑aktar jekk ikunu fir‑ra˙al tag˙hom stess. Dawn imbag˙ad ji©u ppreΩentati lill‑klassi fil‑forma ta’ pro©ett fuq il‑kartonçin jew f’xi preΩentazzjoni bil‑kompjuter. L‑g˙alliem, min‑na˙a tieg˙u, g˙andu jlesti wkoll ftit slides tas‑simbolu tas‑salib f’Malta. Imbag˙ad tista’ ssir lista fil‑klassi ta’ fejn insibu s‑salib fil‑˙ajja ta’ madwarna. Lulju/Awwissu 2010

Alex Farrugia

Ir-reli©jon fil-klassi tal-iskola

Ir-reli©jon fil-klassi tal-iskola L‑istudenti Ωgur li se jsemmu o©©etti o˙ra b˙al kuruni tar‑ruΩarju, ©iΩirani, imsielet, inkwatri, kurçifissi mal‑˙itan u o˙rajn. Mistoqsija g˙ar‑riflessjoni: IΩda s‑salib hu xi ˙a©a li g˙andek tag˙millu l‑monumenti u tilbsu b˙ala tiΩjin? Hawn se nibdew in˙arsu lejn is‑salib fit‑tifsira metaforika tieg˙u. Nibdew billi nuru xi silta minn xi film bibliku, jew ta’ Ωmien ir‑Rumani, fejn is‑salib jidher g˙al dak li tassew hu – o©©ett ta’ sa˙ta u ta’ tkexkix. Il‑film klassiku ta’ Spartacus, bl‑eluf ta’ skjavi ribelli msallba barra Ruma, hu eΩempju tajjeb ˙afna. Anki s‑silta minn Jesus of Nazareth, ta’ Xmun iç‑Çirinew, tag˙ti idea tajba tas‑sa˙ta li kien ifisser is‑salib f’dak iΩ‑Ωmien. Il‑Lhud

lanqas biss setg˙u jmissu ma’ salib jekk riedu jiççelebraw l‑G˙id u çittadin Ruman ma kienx jissallab jekk ikun ikkundannat g˙all‑mewt g˙ax dik il‑mewta ma kinitx tixraq lanqas lil kriminal Ruman. Is‑salib illum hu s‑simbolu tat‑tbatija. Hu s‑simbolu tal‑in©ustizzji. Hu s‑simbolu tad‑dg˙ajjef, tal‑imwarrab, tal‑mis˙ut. Niddiskutu mal‑istudenti min huma n‑nies illum li qeg˙din jerfg˙u salib tqil f’˙ajjithom. Dawn in‑nies i˙ossuhom mg˙aff©a ta˙t dan it‑toqol u ˙afna drabi j˙ossuhom we˙idhom ukoll. Donnu ˙add mhu qed jifhimhom u jag˙dirhom. IΩda g˙alina l‑Insara s‑salib m’g˙adux simbolu ta’ sa˙ta iΩda ta’ barka u ©id. Is‑salib ng˙oΩΩuh u nirrispettawh. Inwe©©g˙u meta naraw min jurih nuqqas

Lulju/Awwissu 2010

Ir-reli©jon fil-klassi tal-iskola ta’ rispett. Sa˙ansitra mal‑oqbra tal‑mejtin g˙eΩieΩ tag˙na nqieg˙du slaleb imdawra bil‑fjuri. Is‑simbolu tas‑salib ma jbeΩΩag˙niex kif kien ibeΩΩag˙hom qabel. Sar g˙alina simbolu ta’ komfort fin‑niket u d‑dwejjaq tag˙na. U r‑radd tas‑salib sar il‑mod kif a˙na nistqarru li a˙na Nsara. Hawn wie˙ed jista’ juri xi filmat, li wie˙ed façilment iniΩΩel mill‑Youtube, ta’ xi plejer tal‑futbol irodd is‑salib waqt li jkun fil‑grawnd jew wara li jiskurja. Hi xena komuni ˙afna u kif wie˙ed jaraha jg˙id mill‑ewwel li dak Nisrani. G˙aliex is‑salib illum sar simbolu qaddis? G˙ax Ìesù Kristu t˙addan mieg˙u u g˙amlu simbolu tal‑im˙abba ta’ Alla g˙alina. B˙ala g˙eluq ta’ dit‑taqsima tkun idea sabi˙a ˙afna li jsir ftit talb lil Ìesù Msallab g˙al dawk li qed jerfg˙u xi salib li qed i˙ossuh tqil wisq biex i©orruh we˙idhom. L‑g˙alliem jara li jo˙loq atmosfera ta’

©abra fil‑klassi u jistieden lill‑istudenti biex jag˙mlu talb spontanju jew inkella ssir formula fil‑bidu li ti©i ripetuta g˙al kull talba b˙al: “Ìesù Msallab nitolbok ...” L‑g˙alliem irid joqg˙od attent li g˙alissa, fl‑introduzzjoni ta’ dal‑Unit, ma jid˙olx wisq fir‑ra©uni tal‑mewt ta’ Ìesù, jew fit‑tislib tieg˙u, bil‑˙afna dettalji li fihom, g˙ax dawn se jissemmew fit‑taqsimiet li ©ejjin. L‑enfasi hawn g˙andha tibqa’ fuq is‑simbolu tas‑salib, x’kien ifisser qabel, x’sar ifisser illum g˙all‑Insara, u xi rwol g˙andu fil‑kultura Maltija.

Rebbie˙a fost l-Abbonati Ir-rebbie˙a g˙al din il-˙ar©a huma: 1. Sr Adele Camillerir (Rabat) 2. Mr John Camilleri ( ÓaΩ-Ûabbar) Ir-rebbie˙a ji©u nfurmati permezz ta’ e-mail jew ittra u r-rigali li jidhru hawnhekk jin©abru mill-oqsma tal-lokal.

Lulju/Awwissu 2010

Laqg˙a ta’ Talb

Bertram Portelli

Óobbu lil xulxin kif ˙abbejtkom jien!

L-G˙an: L-g˙an ta’ din il-laqg˙a ta’ talb hu li l-parteçipanti jag˙rfu aktar kif a˙na, fuq l-eΩempju ta’ Ìesù, nistg˙u n˙obbu lil xulxin u kif nistg˙u nevitaw in-nuqqas ta’ m˙abba bejnietna.

Qabel il-laqg˙a: Tajjeb li min se jmexxi l-laqg˙a jlesti dawl baxx u muΩika fl-isfond g˙al x˙in jid˙lu l-parteçipanti. It-tqassim tal-kamra u t-tpin©ijiet li se jitpo©©ew fin-nofs, g˙andhom ikunu lesti qabel il-laqg˙a.

Il-˙in tal-laqg˙a: Madwar 35 minuta

Il-Pjan tal-laqg˙a: 1. Min imexxi l-laqg˙a jag˙mel da˙la g˙attema tal-laqg˙a u l-importanza tag˙ha fil-˙ajja tan-Nisrani. Tajjeb li b˙ala parti minn din id-da˙la, tissemma’ l-im˙abba li Alla wera lejna l-bnedmin u kif issa a˙na rridu naqsmu din l-im˙abba malo˙rajn.

It-tqassim tal-kamra: Il-parteçipanti joqog˙du f’forma ta’ çirku. Fin-nofs ikun hemm Ωew© tpin©ijiet kbar (ara t-taqsima tar-riΩorsi) Ir-RiΩorsi: MuΩika biex tintuΩa fl-isfond L-g˙anjiet li se jintuΩaw waqt il-laqg˙a u l-lirika tag˙hom. Apparat biex tindaqq il-muΩika Il-Bibbja Ûew© tpin©ijiet kbar bil-linji ta’ barra (outlines) biss jidhru. Tpin©ija minnhom tkun turi bniedem (li tirrappreΩenta lil kull wie˙ed minna) u t-tpin©ija l-o˙ra tkun turi g˙add ta’ nies (li tirrappreΩenta lil dawk ta’ madwarna) G˙axar flashcards – ˙amsa ta’ kulur u ˙amsa ta’ kulur ie˙or Markers

2. Tindaqq u titkanta g˙anja marbuta mattema. Nissu©©erixxu l-g˙anja Im˙abba bis-sens mis-CD Awakeningasaph. 3. Tinqara s-silta mill-Evan©elju ta’ San Ìwann (Ìw 13, 31-35) fejn Ìesù jitkellem dwar l-im˙abba li a˙na g˙andu jkollna lejn l-o˙rajn. 4. Min ikun qed imexxi, jekk i˙oss il˙tie©a, jista’ jg˙addi xi riflessjonijiet fil-qosor fuq is-silta biex din tinftiehem a˙jar mill-parteçipanti.

Lulju/Awwissu 2010

Laqg˙a ta’ Talb 5. Jitferrxu l-g˙axar flashcards quddiem il-parteçipanti (˙amsa ta’ kulur u ˙amsa o˙ra ta’ kulur differenti) u min ikun qieg˙ed imexxi se jistieden lillparteçipanti biex ja˙sbu dwar modi kif nistg˙u nuru l-im˙abba tag˙na lejn l-o˙rajn. Il-parteçipanti jistg˙u jsemmu wkoll im©iba li biha nonqsu mill-im˙abba tag˙na lejn dawk ta’ madwarna. Min ikun qieg˙ed imexxi (jew il-parteçipant innifsu li jie˙u sehem) jikteb il-kelma li ti©bor il-˙sieb li jkun issemma’. Sett ta’ flashcards ta’ kulur partikulari jintuΩa biex issir il-kitba li turi m©iba ta’ m˙abba u s-sett l-ie˙or ta’ kulur differenti jintuΩa biex issir ilkitba ta’ m©iba li ma tixhidx im˙abba. Imbag˙ad, kull flashcard tibda titpo©©a madwar it-tpin©ijiet li jkun hemm mal-art.

6. Il-parteçipanti jag˙mlu mument ta’ talb fis-skiet li fih jitolbu biex ikollhom aktar im˙abba lejn l-o˙rajn. Kull parteçipant jista’ jislet xi ˙sibijiet milli jkunu ssemmew mill-o˙rajn u ja˙seb u jitlob fuqhom jew inkella jirrifletti fuq il-qari mill-Evan©elju. 7. Isir qsim ta’ talb u ta’ riflessjonijiet. 8. Min ikun qed imexxi jag˙mel l-g˙eluq tal-laqg˙a billi jg˙addi ˙sieb qasir dwar xi riflessjonijiet li jkunu ssemmew waqt il-laqg˙a. 9. Tindaqq u titkanta g˙anja talg˙eluq. Nissu©©erixxu l-g˙anja B˙alma Óabbejtkom Jien mis-CD Awakeningasaph.

Lulju/Awwissu 2010

Laqg˙a ta’ Talb Im˙abba bis-sens Missierna tas-sema tant ˙abbna Meta tana lil Ibnu l-Wa˙dien Biex isir wie˙ed minna u jg˙ix fostna U joffrilna mid-dnub il-˙elsien.

N.B. B˙as-soltu nissu©©erixxu li qabel tinstema’ l-g˙anja, tinqara l-lirika millparteçipanti biex il-messa©© tag˙ha jkun jista’ jo˙ro© aktar çar.

Bag˙tu jonqox im˙abbtu fi qlubna Li tibdilna lkoll f’˙olqien ©did Biex Fih nag˙rfu kif ng˙ixu ta’ a˙wa Ming˙ajr firda; ta’ vera wlied.

B˙alma Óabbejtkom Jien

Óobbu lil xulxin, kif ˙abbejtkom jien Wasslu din l-im˙abba, fil-qlub tal-bnedmin Kunu xhieda tieg˙i fost ˙utkom kullimkien Uruhom kif l-im˙abba tag˙tihom il-˙elsien.

Ûommli jdejja biex nara t-triq, Li twassal g˙and, g˙and l-im˙abba tal-Missier. Im˙abbtek kullimkien, b’g˙emilek u bil-kliem Ng˙ixu lkoll fis-sliem, f’dal-˙olqien.

G˙adda fostna jxandar il-ma˙fra U jfarra© il-qalb tal-mu©ug˙ Kien id-dawl illi dawwal id-dinja Sar il-˙obΩ li jaqta’ kull ©u˙. Tana Ìismu u Demmu sal-a˙˙ar Fuq salib, hemm fuq l-g˙olja merfug˙ Biex im˙abbtu naraw sa fejn twassal Ta’ kull darba li a˙na niç˙duh. Óobbu lil xulxin, kif ˙abbejtkom jien... Tana l-qawwa biex ng˙ixu fid-dinja B˙all-appostli nhar l-G˙id il-Óamsin Ming˙ajr biΩa’ n˙abbru li Kristu Hu biss jag˙ti l-vera ˙elsien. Dik im˙abbtu ssir im˙abbitna Li tg˙aqqadna f’qalb wa˙da flimkien Tg˙inna nibnu flimkien dinja ©dida Sabiex ng˙ixu tassew fer˙anin.

Mulej Ìesù, ˙aruf divin, jien noffri lejk id-dlamijiet

Rit: B˙alma ˙abbejtkom jien, il-Mulej, g˙andkom t˙obbu lil xulxin B˙alma ˙abbejtkom jien, il-Mulej, g˙andkom t˙obbu lil xulxin Rodd dan il-kmandament, Fa˙˙ar Lili f’kull mument Óa tkun dixxiplu tieg˙i int. Mulej Ìesù, jien nafda fik, Imla dil-qalb bi m˙abbtek int Sawwab fuqi ilma frisk, fejqan s˙i˙, xmara tfawwar mill-©did. Im˙abbtek kullimkien, B’g˙emilek u bil-kliem Ng˙ixu lkoll fis-sliem, f’dal-˙olqien. Rit: Missier Sid tas-sema u tal-art Im˙abbtek ma tispiçça qatt. Rit:

Óobbu lil xulxin, kif ˙abbejtkom jien... Lulju/Awwissu 2010

www.catholicspiritualdirection.org/ catholicclassics.html D

in hija sajt tajba li toffri b’xejn madwar 20 ktieb klassiku talispiritwalità, bil-format pdf. Dawn jistg˙u jinqraw kemm online jew inkella jitniΩΩlu g˙al fuq ilkompjuter. Ta’ min isemmi li bil-format pdf tista’ ssir tfittxija ta’ termini individwali sabiex issib fejn u kemm tissemma’ kelma partikolari f’dak il-ktieb. Din isservi ta’ g˙ajnuna kemm jekk persuna qed tipprepara lezzjoni, kif ukoll jekk tkun qieg˙da tfittex fuq tema partikolari g˙allinteressi personali. L-awturi huma diversi, fosthom San Ìwann tas-Salib, Santu Wistin, San Fran©isk de Sales, Santa Katarina ta’ Siena u ˙afna o˙rajn.

Lulju/Awwissu 2010

Aaron Aquilina

Websajts

Mil-librerija tal-edukatur Kevin Scicluna

Mother Teresa: In Her Own Words G

˙al din il-˙ar©a qed nissu©©erixxi l-ktieb ta’ Josè Luis Gonzalez – Belado: Mother Teresa: In Her Own Words. L-awtur huwa ©urnalist Spanjol u editur li jg˙ix f’Madrid. Kiteb bosta kotba dwar nies li nfluwenzaw il-Knisja fis-seklu g˙oxrin, fosthom Papa Ìwanni XXIII, Papa Ìwanni Pawlu II u Dom Helder Camara li kien Isqof ta’ Recife filBraΩil. L-awtur kien ilu jaf lil Mother Teresa sa mill-1969 u anki g˙en meta s-sorijiet tag˙ha ©ew biex jift˙u dar g˙all-foqra fi Spanja. Kiteb diversi kotba dwar Mother Teresa li anke nqalbu f’lingwi differenti. Ovvjament, Mother Teresa ma g˙andha bΩonn tal-ebda introduzzjoni mal-katekisti u mal-edukaturi g˙ax nafu kemm kienet mara qaddisa u ta’ g˙ajnuna kbira g˙all-foqra u l-imwarrbin. Mother Teresa kienet tis˙aq li l-azzjoni hi iktar importanti mill-kliem li wie˙ed jg˙id. Imma g˙al dawk li qatt ma kellhom l-opportunità li jiltaqg˙u mag˙ha, ilkliem tag˙ha jinΩel ˙elu u jiΩra’ fina xrar ta’ m˙abba biex in˙obbu ’l Alla u lill-proxxmu. Bis-sa˙˙a tal-kliem tag˙ha, Mother Teresa g˙adha tqanqal ˙afna Ωg˙aΩag˙ u anke adulti minn kull razza u reli©jon biex jag˙tu l-˙in tag˙hom ˙alli jg˙inu lill-foqra.

Dan il-ktieb hu mimli bi kwotazzjonijiet, stejjer u talb ˙er©in mill-fomm ta’ din ilmara hekk kbira, mhux fid-daqs, imma filqalb ta’ im˙abba lejn Alla u lejn il-proxxmu. Tajjeb li kull nisrani u katekist jimtela blIspirtu li kellha hi, biex jit˙e©©e© hu u jkun jista’ jaqsam dak li xorob minnha malo˙rajn. Il-ktieb hu pjuttost qasir u maqsum fi 15-il kapitlu Ωg˙ir li jitratta temi b˙all-qdusija, talb, ©eneroΩità, im˙abba, ilvirtujiet, il-flus, it-tbatija u o˙rajn. Nissu©©erixxi li wie˙ed ma jaqrahx f’daqqa imma ftit ftit u anke jimmedita u jitlob fuq dak li jkun qara. Il-ktieb tista’ tg˙id hu mimli bi kwotazzjonijiet simili u esperjenzi qosra tal-laqg˙at tag˙ha mal-fqar, flimkien mattalbiet u x-xewqat profondi li kellha. Lilna l-katekisti u l-edukaturi g˙andu jfakkarna ˙afna li l-˙idma tag˙na mat-tfal u t-tag˙lim qieg˙ed b’xi mod i©ibna f’kuntatt ma’ ˙afna erwie˙ li huma tant prezzjuΩi g˙al Alla. Mother Teresa tg˙id, “In-nies huma bil-©u˙ g˙al Alla. Imxennqa biex jisimg˙u l-Kelma tieg˙u.” Ma tqanqalniex karba b˙al din?

Lulju/Awwissu 2010

Naqsmu l-Ideat

KwiΩΩ dwar Dun Ìor© u l-Museum 1. Lil min hi ddedikata l-kappella li hemm ˙dejn id-Dar Ìenerali tal-Museum? a. lil Marija mtellg˙a s-sema b. lill-Madonna tar-RuΩarju ç. lill-Madonna tal-Midalja MirakoluΩa 2. Qabel ma sar saçerdot, Dun Ìor© kien f’periklu serju li jmut min˙abba li kellu pulmun marid. Lil min talab bil-˙erqa biex ifejqu? a. lil San ÌuΩepp b. lil San Mikiel ç. lill-Madonna 3. X’insej˙ulhom dawk iΩ-Ωg˙aΩag˙ li jispiççaw mill-klassi tal-Aspiranti u jkunu jixtiequ jkomplu fil-Museum? (Kandidati, Kunsilliera, Membri) 4. Min kien l-ewwel Superjur Ìenerali? a. Karmenu Callus b. Ew©enju Borg ç. Ìanni Schembri 5. F’liema sena bdew is-sezzjoni maskili u dik femminili tal-Museum? a. 1907 u 1908 b. 1907 u 1910 ç. 1908 u 1910

Meta miet Dun Ìor© Preca? a. 26 ta’ Lulju 1962 b. 26 ta’ Lulju 1963 ç. 24 ta’ Lulju 1964

7. X’jismu l-ktieb ta’ Dun Ìor© li naqraw minnu fl-Unjoni nhar ta’ Óadd? a. il-Ktieb il-Kbir b. Id-Dixxipulat ç. Il-Mansjonijiet 8. F’liema post se˙˙et il-©rajja ta’ meta Dun Ìor© ra tifel ji©bed il-karretta taΩΩibel? (Ra˙al Ìdid, il-Óamrun, il-Marsa) 9. Dun Ìor© kien i˙obb jg˙id li l-Fundatur tal-Museum ma kienx hu. Lil min kien isemmi b˙ala fundatur? (San Mikiel, San Pawl, San ÌuΩepp) 10. Meta kien Ωg˙ir, Dun Ìor© jg˙id li ltaqa’ ma’ Ωag˙Ωug˙ li tah arlo©© taddeheb. Skont Dun Ìor©, min kien dan iΩ-Ωag˙Ωug˙? (San Mikiel, San Gejtanu, San Pawl) 11. Meta twieled San Ìor© Preca? a. 12 ta’ Frar 1881 b. 12 ta’ Frar 1880 ç. 12 ta’ Marzu 1880 Lulju/Awwissu 2010

Naqsmu l-Ideat 12. Min hu l-Patrun tas-Soçjetà talMuseum? (San Ìwann Battista, San Mikiel, San Pietru) 13. Semmi 4 postijiet fejn jinsab il-Museum barra minn Malta. (Jistg˙u jsemmu minn: Ingilterra, Albanija, Kenja, Perù, Awstralja) 14. Min hu d-Difensur tas-Soçjetà talMuseum? a. San Vinçenz Ferreri b. San Mikiel ç. San ÌuΩepp 15. Xi tfisser il-kelma M.U.S.E.U.M.? (Magister Utinam Sequatur Evangelium Universus Mundus – Mg˙allem, mhux li kien id-dinja kollha timxi wara l-Evan©elju tieg˙ek!)

18. Min kien il-Papa li bbeatifika lil Dun Ìor© Preca? a. Ìwanni Pawlu I b. Ìwanni Pawlu II ç. Benedittu XVI 19. Meta kien iddikjarat qaddis tal-Knisja, San Ìor© Preca? a. 3 ta’ Lulju 2007 b. 3 ta’ Ìunju 2007 ç. 4 ta’ Ìunju 2007 20. Liema minn dawn is-sentenzi mhix ta’ Dun Ìor©? a. Il-fidi kollox, uliedi b. Kunu ˙bieb tal-Evan©elju ç. Ift˙u qlubkom bera˙ g˙al Kristu

16. Min hu l-qaddis protettur talMag˙Ωulin? a. San Stiefnu, b. San Lawrenz ç. San ÌuΩepp 17. Xi xtaq Dun Ìor© li jag˙mlu l-membri talMuseum meta tkun festa talMadonna? (jg˙idu l-Arlo©©, jiltaqg˙u flimkien u jag˙mlu festa, jg˙idu 15-il posta RuΩarju) Lulju/Awwissu 2010

Spiritwalità tal-Edukatur Nisrani

Ix F

il-ktieb tieg˙u ‘Honey from the Rock’, ir-Rabbi Lawrence Kushner jag˙ti riflessjoni qawwija dwar is-sej˙a li nkunu messa©©iera ta’ Alla l-G˙oli. Hu u jikkummenta fuq il-©rajja ta’ ÌuΩeppi fi tmiem il-Ìenesi, ir-Rabbi juri l-importanza ta’ bniedem wie˙ed ordinarju fil-˙idma tal-Mulej. Fil-fatt, wie˙ed milliktar persuni importanti filPentatewku, l-ewwel ˙ames kotba tal-Antik Testment, skont Rabbi Kushner, lanqas biss nafu ismu. Nafu biss li kellu juri t-triq lil ÌuΩeppi lejn ˙utu, imma ismu huwa ˙afna inqas importanti mill-missjoni li kellu jwettaq. B˙al messa©©ier ta’ Alla l-G˙oli minn dinja o˙ra biex ibiddel ilmixja ta’ din id-dinja, is-sehem tieg˙u finnis©a tal-©rajja jid˙ol b’mod stramb ˙afna. Donnu jid˙ol fuq il-palk tal-istorja tassalvazzjoni, jaqsam min-na˙a g˙al o˙ra, jieqaf ftit fin-nofs biex jg˙id Ωew© linji, u jg˙ib fil-kwinti tal-eternità! Jaf kellu ˙ajtu mimlija b’˙afna ˙sibijiet u interessi. Imma fl-g˙ajnejn t’Alla kellu biçça xog˙ol: li jkun messa©©ier tad-Divin. Ma nafux jekk wettaqx sehmu kontra qalbu jew bla ma jaf! Jista’ jkun li huwa messa©©ier li lanqas biss jaf bil-missjoni li g˙andu. Qisu attur fi dramm li ismu ma jidhirx fil-credits tal-

g˙eluq! It-Torah isejja˙lu Ix – Ra©el! Ming˙ajru, il-©rajjiet kbar tas-salvazzjoni li Alla wettaq mal-poplu tieg˙u ma kinux ise˙˙u: ma kinux jinΩlu l-E©ittu, jin˙elsu, jaqsmu l-ba˙ar, isiru poplu (Kushner, 7273). Is-sinifikat ta’ Ix jo˙ro© fl-a˙˙ar kapitli tal-Ìenesi, fejn insibu l-©rajja ta’ ÌuΩeppi, l-iben imfissed ta’ Ìakobb. Il-˙olm ta’ ÌuΩeppi dwar is-superjorità tieg˙u fuq ˙utu kien jimliehom bir-rabja, waqt li l-preferenzi ta’ missieru lejh kienu jnisslu fihom g˙ira kbira. Meta ©iethom ix-xoqqa f’moxtha, ˙utu bieg˙uh lill-merkanti li kienu sejrin lejn l-E©ittu, bit-tama li je˙ilsu minnu darba g˙al dejjem. Id-don tat-tifsir tal-˙olm feta˙ opportunitajiet ©odda g˙al ÌuΩeppi fl-E©ittu, fejn ©ie mqieg˙ed viçi-re! Tant kiseb qawwa li seta’ jdawwar il-©rajja b’tali mod li missieru u ˙utu niΩlu joqog˙du flE©ittu meta arthom kienet ma˙kuma minn ©u˙ kbir. Rabbi Kushner jg˙id: ‘Huwa çar li t-Torah irid jurina li dan kollu huwa ˙idma tal-Qaddis! Ìrajja wara l-o˙ra turi pjan divin! Imma minn fost il-©rajjiet kollha li jirrakkontaw il-mixja lejn l-E©ittu, l-ebda wa˙da ma tidher daqshekk insinifikanti u Lulju/Awwissu 2010

Spiritwalità tal-Edukatur Nisrani bla ˙tie©a fid-drama kollha g˙ajr dik li se˙˙et f’Sikem’ (Kushner, 72-73). Meta ÌuΩeppi kien mibg˙ut minn missieru biex jara x’kienu qed jag˙mlu ˙utu f’Sikem, fejn suppost kienu qed jirg˙u l-imrie˙el tag˙hom, sab li ma kinux hemm. “ U ltaqa’ mieg˙u ra©el (ix), waqt li kien qed ji©©iera fir-raba’, u staqsieh u qallu ‘Lil min qieg˙ed tfittex?’ Wie©bu, ‘Lil ˙uti qed infittex. Iddew, g˙idli fejn huma jirg˙aw.’ Wie©bu r-ra©el: ‘Telqu minn hawn, g˙ax smajthom jg˙idu: Immorru Dotajn.’ U r˙ielha ÌuΩepp g˙al wara ˙utu u sabhom Dotajn.” (Ìen 37:1517) Ir-Rabbi Kushner ifakkar li l-kummentatur tal-Ìenesi, Ramban, jg˙id li ix kien messa©©ier u li d-diskursata qasira tieg˙u ma’ ÌuΩeppi kellha skop divin. Jg˙id li ming˙ajr dan il-bniedem mhux mag˙ruf, wa˙da mill-ikbar ©rajjiet fil©rajja tal-Poplu Lhudi, ma kinitx isse˙˙. Kushner jag˙mel din ir-riflessjoni: ‘Kieku ÌuΩeppi ma ltaqax ma’ dan ir-ra©el, hu u ji©©erra fl-g˙elieqi, kien jer©a’ lura lejn iddar. Ma kienx jinbieg˙ skjav. Ma kienx iniΩΩel lil familtu fl-E©ittu. Il-Lhud ma kinux isiru skjavi. U ma kien ikollna l-ebda poplu Lhudi’ (Kushner, 74) G˙al xi w˙ud forsi tidher im©ebbda, imma l-verità tag˙ha tmiss il-qalb ta’ kull katekist u ta’ kull edukatur nisrani. Ilkatekist, l-edukatur nisrani, huwa ix –

ra©el, mara, bniedem! Xejn iΩjed jew inqas minn dak tal-merg˙at vojta f’Sikem, li f’dehra qasira u f’Ωew© versi kollox, ˙alla l-pjan Divin jitwettaq! Din il-©rajja turi l-˙tie©a tal-katekist, jew l-edukatur nisrani, illum. Fil-missjoni tag˙na li nwasslu l-A˙bar it-Tajba tal-Van©elu u li naqsmu d-dawl tal-fidi llum, kull stqarrija tag˙na tg˙odd, qasira kemm hi qasira! L-istqarrijiet tag˙na ta’ kuljum – dawk l-opportunitajiet li niltaqg˙u mag˙hom biex nuru l-wiçç t’Alla lill-o˙rajn – jistg˙u jidhru çkejknin u bla ebda importanza. Imma ming˙ajrhom, l-id ˙anina t’Alla li jag˙ti kas, tkun imxekkla, g˙ax Kristu Rxuxtat jista’ ja˙dem biss ‘b’idejna’. Ir-rwol tal-katekist jew edukatur nisrani toffrilna sfida qawwija, tixbah lil dik tal-an©li! Imma a˙na m’a˙niex an©li, u allura g˙andna l-limiti tag˙na: dak li hu uman fina jqieg˙ed limitu g˙all-˙in, g˙all-ener©ija u g˙ar-riΩorsi tag˙na. Ixxhieda ta’ dak li nitkellmu fuqu titlob spiritwalita’ li ssostnina. Ilkoll kemm a˙na msej˙in biex inqieg˙du l-˙ti©ijiet tag˙na, iç-çirkustanzi ta’ ˙ajjitna, il-˙idma kateketika tag˙na, f’˙ajja spiritwali skont is-sitwazzjoni li qeg˙din fiha. Il-katekist li jaf fejn qieg˙ed jg˙ix biss jista’ jwie©eb u juri t-triq lil min g˙andu bΩonnha. Ix kien jaf fejn qieg˙ed u x’kien ikompli f’pa©na 26

Lulju/Awwissu 2010

Edward Wright

PSD

L-Edukazzjoni Sesswali u Effettiva L-Edukazzjoni Sesswali u l-Pornografija

u©©ett ie˙or li ma nistg˙ux ninjoraw illum huwa dak tal-pornografija. Huwa wkoll su©©ett delikat u li jitlob minn kull edukatur kompetenza u ur©enza. Il-mezzi ta’ komunikazzjoni llum jibbumbardjaw littfal u liΩ-Ωg˙aΩag˙ tag˙na b’tant xbihat sesswali (‘sexual images’) li jittrasmettu messa©©i Ωbaljati b˙al: • is-sess jeΩisti biss g˙all-pjaçir • kull bniedem g˙andu kull dritt li juΩa’ l-fakultà sesswali tieg˙u kif u meta jrid hu. • anqas ma jkollok inibizzjonijiet fuq l-im©iba sesswali tieg˙ek aktar tidher ‘macho’ u ‘cool’. • g˙adda Ω-Ωmien li fih nitkellmu fuq moralità sesswali g˙ax is-sesswalità g˙andha tkun biss çelebrazzjoni talistinti u l-emozzjonijiet li jag˙mlu l-bniedem dak li hu, u g˙alhekk m’g˙andniex g˙alfejn u bΩonn nitkellmu minn valuri fis-sesswalità.

Il-pornografija, li hija l-uΩu espliçitu ta’ xbihat sesswali g˙al skopijiet purament ta’ pjaçir u kummerçjali, issir g˙alhekk xi ˙a©a normali, aççettata, imfittxija u sa˙ansitra to˙loq dipendenza (addictive).

Edukazzjoni sesswali effettiva je˙tie© li tis˙aq fuq dawn il-punti, tispjegahom sew u tiddiskutihom fid-dettall filwaqt li tindirizza r-reazzjonijiet u l-emozzjonijiet li din l-informazzjoni to˙loq: • Tfal esposti g˙all-pornografija jkunu ˙afna aktar vulnerabbli u jkollhom probabbiltà akbar li jsiru vittmi ta’ vjolenza sesswali. Fi studju estensiv li sar instab li 77% ta’ dawk li abbuΩaw subien u 87% ta’ dawk li abbuΩaw bi bniet uΩaw il-pornografija biex jistimulaw lilhom infushom. 53% ammettew ukoll li l-pornografija kienet twassalhom biex jikkommettu stupru (Rice Hughes, 1998); • TeΩisti wkoll korrelazzjoni diretta bejn il-pornografija u l-mard sesswali (STD’S), il-vizzji sesswali (sexual addictions) u t-tqala mhux pjanata (unplanned pregnancies) Kif di©à semmejna qabel, il-pornografija qieg˙da tg˙addi messa©© qawwi li s-sess ming˙ajr l-ebda responsabbiltà mhuwiex biss aççettabbli imma wkoll ta’ pjaçir u ‘cool’. U min˙abba li l-pornografija tinkora©ixxi sess ming˙ajr im˙abba u responsabbiltà, tkun qieg˙da tikkontribwixxi g˙all-mard; Lulju/Awwissu 2010

PSD • Meta persuna hija esposta g˙allpornografija tikber fiha x-xewqa li dak li tara tipprattikah fuq persuni iΩg˙ar u aktar fra©li u vulnerabbli. Dan ji©ri l-aktar fi tfal minn g˙axar snin ‘il fuq u adolexxenti li qed jiΩviluppaw. Dr. Jennings Bryant, fi studju li g˙amel fuq adolexxenti ta’ bejn 12 u 14 –il sena (junior high school students) sab li aktar minn 90% tas-subien u 82% tal-bniet stqarrew li kienu esposti g˙al pornografija li kienet X-rated u hardcore. 66% tas-subien u 40% tal-bniet stqarrew ukoll li ˙assew ix-xewqa li jesperimentaw u jipprattikaw xi m©ibiet li kienu raw. U madwar 31% tas-subien u 18% tal-bniet waslu biex fil-fatt ipprattikaw xi ftit minn dawn l-im©ibiet. • Il-pornografija taffettwa ˙afna l-attitudnijiet u l-valuri tal-persuni. Tinfluwenza l-mod kif jibdew i˙arsu lejn il-persuni, lejn is-sess u s-sesswalità u lejn ir-relazzjonijiet malo˙rajn. Il-mara ssir biss o©©ett sesswali, l-istupru ma jibqax jitqies

b˙ala offiΩa gravi, il-perçezzjonijiet lejn is-sesswalità ji©u distorti, jiΩdied l-g˙atx g˙al pornografija aktar vjolenti u biΩarra, il-monogamija u Ω-Ωwie© nisrani jitilfu l-valur tag˙hom u r-relazzjonijiet sesswali promiskwi jibdew jitqiesu b˙ala normali. • Fl-a˙˙arnett tajjeb li wie˙ed jemfasizza li l-pornografija tinterferi fl-iΩvilupp tal-persuna, l-aktar tal-adolexxent, u tal-identità tieg˙u li g˙adha fi stadju prematur. Ix-xbihat pornografiçi je˙lu mal-mo˙˙ permezz tal-epinephrine, li hija ormona tal-glandola adrenali. Dan iwassal g˙al fantasiji sesswali kontinwi u masturbazzjoni kompulsiva. Dan kollu jirriΩulta f’konfuΩjoni f’mo˙˙ ittifel u problemi fil-proçess ta’ Ωvilupp tal-identità u tal-personalità. • Mil-lat ta’ metodolo©ija, huwa importanti li nibdew bil-mod min˙abba li dan huwa su©©ett li jevoka emozzjonijiet delikati u anki sens ta’ ˙tija. Mistoqsijiet li jistg˙u jiggwidawna huma:

Lulju/Awwissu 2010

PSD a. B’liema mod huwa ppreΩentat issess fuq il-mezzi ta’ komunikazzjoni? b. X’ta˙sbu li hija d-differenza bejn ixxbihat sesswali li naraw fuq il-media u s-sess fil-˙ajja reali? ç. Ta˙sbu li l-pornografija tista’ ssir addiction? G˙alfejn? d. Ta˙sbu li bniedem li jsir addict g˙allpornografija j˙ossu komdu jew le? G˙alfejn? e. Kif jibda j˙ares lejn mara min jara ˙afna pornografija? Kif tista’ din l-attitudni ttellef ir-relazzjonijiet veri li l-bniedem g˙andu bΩonn?

Tista’ mbag˙ad tistaqsi u tiddiskuti mistoqsijiet b˙al:

L-Edukazzjoni Sesswali u r-Relazzjoni bejn is-Sess u l-Im˙abba

Wara d-diskussjoni tista’ tispjega dawn ilpunti u tirrifletti dwarhom:

Ma nistg˙ux nispiççaw kors fl-edukazzjoni sesswali ming˙ajr ma nitkellmu fuq l-aktar su©©ett importanti, ir-relazzjoni bejn issesswalità/sess u l-im˙abba u nirriflettu kif l-im˙abba tag˙ti sens u skop lis-sess u s-sesswalità tal-bniedem g˙ax tg˙inu jil˙aq il-milja tieg˙u b˙ala bniedem. Nistg˙u nibdew din il-lezzjoni billi nsemmg˙ulhom diska li titkellem dwar l-im˙abba minn perspettiva partikulari u/ jew nuru biçça minn film, forsi xi xena romantika qasira (mhux xena sesswali!). Imbag˙ad nag˙mlu brainstorming bilmistoqsija ‘X’JIÌI F’MOÓÓOK META TISMA’ L-KELMA MÓABBA?’ Óallihom jiktbu fuq charts jew fuq il-whiteboard. Imbag˙ad ˙allihom jirrea©ixxu verbalment jew b’mod grafiku g˙all-kummenti u l-fraΩijiet ta’ xulxin.

• L-im˙abba tg˙addi minn bosta stadji u faΩijiet. Dawn nistg˙u ni©bruhom f’˙amsa:

a. Kif jippreΩentawhielna l-im˙abba l-mass media, l-aktar it-televiΩjoni u l-internet? b. Kif tibda l-im˙abba u minn liema stadji tg˙addi? ç. Xi tfisser il-vera m˙abba? Kif turi ru˙ha? d. Il-vera m˙abba bilfors trid tkun permanenti (ever-lasting relationship)? G˙alfejn? e. Il-vera m˙abba tista’ tispiçça? G˙alfejn?

• Attrazzjoni fiΩika u emozzjonali – attrazzjoni jew ©ibda fiΩika sse˙˙ meta l-©isem jirrea©ixxi g˙allpersuna l-o˙ra (it-temperatura tal©isem tog˙la, l-g˙araq jo˙ro© fuq il-palma tal-id, reazzjonijiet flistonku, griΩmejn jinxfu eçç) L-attrazzjoni emozzjonali mbag˙ad, tid˙ol meta l-persuni jibdew jitkellmu dwar l-interessi, id-delizzji, il-background edukattiv u familjari, il-˙olm u l-karrieri tag˙hom. Jista’ jkollok attrazzjoni emozzjonali filbidu li mbag˙ad i©©ib l-attrazzjoni fiΩika wara. U jista’ jkollok ukoll attrazzjoni emozzjonali li ma ©©ibx attrazzjoni fiΩika. Lulju/Awwissu 2010

PSD

• RomantiçiΩmu – f’din il-faΩi l-persuna tag˙mel minn kollox biex ti©bed l-attenzjoni tal-persuna l-o˙ra. Tag˙mel azzjonijiet li jidhrilha jistg˙u jog˙©bu lill-persuna l-o˙ra, b˙al g˙oti ta’ rigali jew uΩu ta’ ©esti fl-im©iba soçjali li juru kwalitajiet partikulari fil-karattru tag˙ha. Hawnhekk ukoll insibu proçess minn romantiçiΩmu egoçentriku, fejn il-persuna tfittex issodisfazzjon tag˙ha nnifisha, g˙al romantiçiΩmu aktar altruist g˙ax ilpersuna jinteressaha ˙afna aktar ilpjaçir u s-sodisfazzjon tal-parti l-o˙ra.

• Passjoni – din il-faΩi tid˙ol fis-se˙˙ meta l-attrazzjoni fiΩika u emozzjonali lejn il-persuna l-o˙ra jikbru tant li l-intensità tag˙hom til˙aq çertu livell u tibqa’ kostanti g˙al tul ta’ Ωmien. Hawnhekk irrelazzjoni jkollha tag˙mel g˙aΩla, jew li tispiçça jew li timxi g˙allistadju ta’ wara.

• Intimità – meta relazzjoni tid˙ol f’dan l-istadju, il-persuni j˙ossuhom komdi biΩΩejjed u anki mqanqlin biex jaqsmu ma’ xulxin l-aktar affarijiet intimi tag˙hom u jeg˙lbu l-biΩg˙at li g˙andhom minn xulxin.

Lulju/Awwissu 2010

PSD

• Impenn totali (Total Commitment) – l-im˙abba vera tasal f’punt fejn t˙oss li g˙andha tikkommetti tu˙ha lill-persuna l-o˙ra g˙al dejjem, kemm fil-mumenti sbie˙ u anki f’dawk diffiçli. IΩda je˙tie© li l-persuni jibqg˙u jitg˙allmu b’mod formali u wkoll informali kif jiddjalogaw ma’ xulxin, jisimg˙u lil xulxin, i˙ossu kompassjoni ma’ xulxin u jbatu flimkien b’tama s˙i˙a li l-im˙abba tag˙hom tista’ tissa˙˙a˙ f’dawn il-waqtiet. L-ispiritwalità u l-fidi li huma jg˙ixu flimkien jg˙inuhom ˙afna jil˙qu dan il-livell ta’ m˙abba fir-relazzjoni tag˙hom.

• Tista’ taqra mag˙hom 1 Kor 13: 1-13 fejn San Pawl jitkellem dwar it-tifsira talvera m˙abba, il-kwalitajiet, d-dinamika u l-iskop prinçipali u a˙˙ari tag˙ha. Iddiskuti mag˙hom mistoqsijiet b˙al:

Biblijografija Patrick Carnes, Don’t Call It Love: Recovery from Sexual Addictions (New York: Bantam, 1991). Stephen J. Kavanagh, Protecting Children in Cyberspace (Springfield, VA: Behavioral Psychotherapy Center, 1997), 58-59. Victor B. Cline, Pornography’s Effects on Adults and Children (New York: Morality in Media, 1990), 11. Neil Postman, The Disappearance of Childhood (New York: Vintage, 1994), 137.

• G˙adu possibbli llum ng˙ixu din ilkwalità ta’ m˙abba? G˙alfejn? • Ìesù kif g˙exha din l-im˙abba? (iddistingwi bejn im˙abba eros, filia u agape u ag˙ti eΩempji konkreti)

• Semmu mudelli ta’ nies, kemm miΩΩew©in u anki li mhumiex (talpassat jew li g˙adhom ˙ajjin illum) u g˙idu kif ˙abbew b’dan il-mod. Jistg˙u anki jsemmu nies popolari u çelebri (mid-dinja sportiva, muΩikali, çinematografika …eçç) li wrew li jafu j˙obbu kif suppost u ma ˙allewx is-suççess jitla’ g˙al rashom.

• Tista’ tispiçça b’qari ta’ silta sabi˙a mill-van©elu, b˙as-silta tat-testment ta’ m˙abba li Ìesù jag˙ti lillAppostli fl-A˙˙ar Çena u l-˙asil tarri©lejn. (Ìw 13)

Harris, Robie H. and Michael Emberley. It’s So Amazing! A Book About Eggs, Sperm, Birth, Babies, and Families. Massachusetts: Candlewick Press. 2002. Harris, Robie H. and Michael Emberley. It’s NOT the Stork! A Book About Girls, Boys, Babies, Bodies, Families, and Friends. Massachusetts: Candlewick Press. 2008. Thomas Lickona, Judith Lickona, William, MD Boudreau. Sex, Love and You: Making the Right Decision. Ave Maria Press, 1999. Gerald Coleman, SS. Human Sexuality: An All-Embracing Gift. Alba House, NY, 1992. Lulju/Awwissu 2010

Robert Aloisio

Edukaturi

Johann Friedrich Herbart 1776-1841

nkomplu nag˙tu ˙arsa lejn edukaturi kbar fl-istorja tal-pedago©ija, li l-kontribut tag˙hom huwa siewi wkoll g˙alina fil-˙idma kateketika tag˙na mat-tfal, Ωg˙aΩag˙ u adulti. Illum se nitrattaw fil-qosor edukatur kbir ie˙or tas-seklu dsatax, meqjus b˙ala l-fundatur tal-pedago©ija xjentifika...

Pestalozzi kellu Ωew© suççessuri famuΩi: Johann Friedrich Herbart u Friedrich Fröbel. It-tnejn li huma segwew lilledukatur umanista Svizzeru bl-entuΩjaΩmu taΩ-Ωg˙oΩija, u iΩjed tard kull wie˙ed minnhom bil-mod tieg˙u, marru lil hinn mill-˙idma ta’ Pestalozzi u fet˙u toroq ©odda ta’ azzjoni pedago©ika. Pestalozzi jibqa’ msemmi fl-istorja tal-edukazzjoni b˙ala missier l-Orfni ta’ Stans fl-IΩvizzera u l-fundatur tal-Iskola Elementari Ìdida, u Fröbel jibqa’ mag˙ruf g˙all-kindergarten. Min-na˙a tieg˙u, Herbart mhux biss ta kontribut kbir g˙ar-riforma fl-edukazzjoni u fil-prattika tat-tag˙lim imma irrivoluzzjona l-˙sieb pedago©iku, tant li ˙afna jqisuh b˙ala l-fundatur tal-pedago©ija xjentifika. Kienet l-esperjenza personali ta’ Herbart b˙ala g˙alliem u edukatur li wasslitu biex ifassal it-teorija pedago©ika tieg˙u. Óajtu Johann Friedrich Herbart twieled f’Oldenburg, il-Ìermanja, nhar l-4 ta’ Mejju

1776. Inçident sfortunat fi tfulitu g˙amlu tifel fiΩikament fra©li, u sakemm kellu tnax-il sena ma marx skola imma kienet tg˙allmu ommu d-dar. Omm Johann kienet mara ta’ karattru sod u b’rieda tal-azzar, filwaqt li Ωew©ha kien mo˙˙u biss filprofessjoni legali tieg˙u, tant li iktar tard iddivorzjatu. Sa minn çkunitu t-tifel wera intelli©enza u memorja kbira, u ˙ila filmatematika, fix-xjenza u fil-muΩika. Ta’ tlettax-il sena, Herbart beda sitt snin studju f’©innasju, fejn interessa ru˙u filfilosofija, fil-lo©ika u fil-kitbiet ta’ Kant rigward in-natura tal-g˙arfien miksub mill-esperjenza tar-realtà. Minn hemm g˙adda g˙all-Università ta’ Jena fejn qatta’ tliet snin jistudja l-filosofija. Spiçça ma qabilx mal-g˙alliem famuΩ tieg˙u Johann Gottlieb Fichte, proprju g˙ax l-istess Fichte kien g˙allmu ja˙seb b’mod lo©iku! Wara, im©ieg˙el minn ommu, g˙amel tliet snin b˙ala tutur privat ta’ ulied Herr von Steiger, il-gvernatur ta’ Interlaken, ˙idma li kebbset fih il-˙erqa g˙al riforma fl-edukazzjoni. Matul dawn it-

Lulju/Awwissu 2010

Edukaturi Kbar tliet snin ja˙dem ma’ a˙wa tassew differenti, il-kbir ta’ erbatax-il sena, ie˙or ta’ g˙axar snin, u Ω-Ωg˙ir ta’ tmienja, Herbart kellu j˙abbat wiççu mal-problemi fl-edukazzjoni tat-tfal, u kull xahrejn kellu jirrapporta lil missierhom fuq il-metodi li kien qed juΩa u r-riΩultati li kien qed jikseb. Óamsa minn dawn ir-rapporti, f’forma ta’ ittra, li nstabu, huma fost l-iktar kitbiet interessanti ta’ Herbart u fihom wie˙ed isib u˙ud mill-ideat ewlenin tieg˙u rigward l-edukazzjoni. Kien f’dan l-istess Ωmien li ltaqa’ u sar jaf lill-edukatur famuΩ Pestalozzi (ara Gwida Marzu-April 2010), li kien g˙addej blesperimentazzjoni tieg˙u ta’ skejjel ©odda. Ûaru fl-iskola tieg˙u ta’ Burgdorf u fl-1802 ˙are© ktieb li fih issistematizza l-ideat ta’ Pestalozzi bl-isem Pestalozzi’s idea of an ABC of sense impression investigated and laid out scientifically. Herbart waqaf millprivat u mar jistudja l-Grieg u l-matematika fi Bremen u wara f’Göttingen minn fejn ©ab id-dottorat. Ta’ tletin sena ta l-ewwel lectures tieg˙u tal-filosofija f’Göttingen u erba’ snin wara sar professur tal-filosofija f’Königsberg, fl-istess katedra li qabel kien fiha l-filosfu Kant (ara Gwida JanFrar 2010). Fl-1809, ir-Re tal-Prussja Friedrich Wilhelm III approva l-˙atra tieg˙u g˙ax fi kliemu “Herbart jista’ jkollu rwol utli ˙afna fit-titjib tas-sistema edukattiva tag˙na fuq il-prinçipji ta’ Pestalozzi.” F’Königsberg, Herbart kien fl-iktar Ωmien produttiv tieg˙u. Barra l-istudji fil-metafiΩika u l-psikolo©ija, huwa waqqaf u mexxa seminarju tal-pedago©ija g˙al studenti avvanzati, fi skola annessa mal-università, li fiha hu u l-istudenti

tieg˙u ippruvaw jimplimentaw l-ideat pedago©içi tieg˙u, li mbag˙ad kienu ji©u kritikati u reviΩjonati fid-diskussjonijiet tas-seminarju. Dan is-seminarju, li wara ©ie kkupjat mid-dixxipli tieg˙u fil-Ìermanja u f’postijiet o˙ra, kien l-ewwel pass biex l-edukazzjoni ti©i studjata b’mod xjentifiku. Wara kwaΩi erbg˙a u g˙oxrin sena f’Königsberg, Herbart kellu jitlaq minn hemm min˙abba dak li jidher li kien nuqqas ta’ qbil mal-gvern Prussjan fuq l-edukazzjoni f’relazzjoni mal-poter talIstat u tal-Knisja. Fl-1833 huwa mar lura Göttingen, fejn kellu jibqa’ b˙ala professur tal-filosofija sa ma miet tmien snin wara. Herbart kien tant medhi bl-istudju li “bilkemm kien jara d-dinja ta’ barra l-klassijiet” u “d-dinja tieg˙u saret id-dinja tal-kotba u xejn aktar.” Minkejja din il-˙ajja ta’ studju, meta kellu 33 sena, Herbart sar jaf tfajla IngliΩa ta’ tmintax-il sena, Mary Drake, waqt log˙ba charades. Saru jin˙abbu u Lulju/Awwissu 2010

Edukaturi Kbar talabha tiΩΩew©u. Il-˙ajja miΩΩew©a tag˙hom kienet wa˙da feliçi, b’Mary tappo©©ja lil Ωew©ha fil-˙idma kollha tieg˙u fl-oqsma tal-pedago©ija u talpsikolo©ija. Meta Herbart ta l-a˙˙ar lecture tieg˙u fid-9 t’Awwissu 1841 kien g˙adu f’sa˙˙tu, iΩda jumejn wara miet g˙all-g˙arrieda b’puplesija, fl-età ta’ 65 sena. Jinsab midfun fiç-çimiterju famuΩ ta’ Albanifriedhof f’Göttingen, ilÌermanja.

Il-qabar fejn jinsab midfun Herbart

L-Edukazzjoni fil-˙sieb ta’ Herbart Il-pedago©ija ta’ Herbart tis˙aq fuq irrabta bejn l-iΩvilupp tal-individwu u kif dan jissarraf f’kontribut lis-soçjetà. Fi tradizzjoni Platonika, Herbart kien iΩomm li wie˙ed ikun la˙aq l-g˙an veru tieg˙u jekk isir çittadin produttiv. Kien jemmen li kull bniedem jitwieled bil-potenzjal tieg˙u, l-“individwalità tieg˙u”, iΩda dan ilpotenzjal ma jintla˙aqx sakemm ma ji©ix trasformat bl-edukazzjoni skont il-“valuri akkumulati taç-çiviltà.” Skond Herbart, l-iΩvilupp morali u intellettwali ta’ individwu seta’ jsir biss b’edukazzjoni formali u rigoruΩa. U l-˙ames ideat ewlenin li jiffurmaw il-kunçett tieg˙u ta’ maturità huma l-Libertà Interjuri, il-Perfezzjoni, ilBenevolenza, il-Ìustizzja u l-Ekwità jew Rikumpens. Skont Herbart, a˙na ma nitwildux b’˙iliet iΩda nistg˙u niksbuhom. Huwa permezz tal-edukazzjoni li a˙na nistg˙u niΩviluppaw intellettwalment u moralment. Herbart ried li l-g˙alliem juΩa metodolo©ija b’dawn il-˙ames passi: “G˙alliem jipprepara su©©ett ta’ interess g˙at-tfal, jippreΩenta dak is-su©©ett, u jag˙mlilhom mistoqsijiet induttivi sabiex jaslu g˙al g˙arfien ©did mibni fuq dak li di©à jafu, imbag˙ad ji©bor x’˙are© mil-lezzjoni, u jg˙aqqdu ma’ preçetti morali g˙all-˙ajja ta’ kuljum.” U biex g˙alliem jappella g˙all-interessi ta’ min qed jitg˙allem, Herbart kien tal-idea li juΩa l-letteratura u ©rajjiet storiçi u mhux l-istorjelli li tant kienu popolari fi Ωmienu. Filwaqt li fl-istorjelli moralistiçi, wie˙ed kien ikun jaf kif se tispiçça l-istorja sa millbidu tag˙ha, Herbart kien i˙oss li t-tfal

Lulju/Awwissu 2010

Edukaturi Kbar jaslu japprezzaw l-isfumaturi psikolo©içi u letterarji tal-kapolavuri. Il-pedago©ija ta’ Herbart saret popolari fir-Renju Unit, fi Franza, u fl-Istati Uniti fejn l-iΩvilupp tal-Individwalità f’Karattru deher addattat g˙aç-çirkustanzi ekonomiçi, politiçi u soçjali ta’ dak iΩ-Ωmien. Ilkombinazzjoni tal-potenzjal tal-individwu flimkien mar-responsabbiltà çivika kienet

tirrifletti l-ideali demokratiçi tas-seklu dsatax. Minkejja li l-enfasi fuq il-bini talkarattru permezz tal-apprezzament letterarju naqas min˙abba l-utilitarjaniΩmu li ©ie wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-pedago©ija ta’ Herbart g˙adha siewja sal-lum g˙ax tqajjem mistoqsijiet importanti fuq l-irwol tal-˙sieb kritiku u l-apprezzament letterarju fl-edukazzjoni.

Biblijografija Norbert Hilgenheger, JOHANN FRIEDRICH HERBART, Prospects: the quarterly review of comparative education, 1993 (Paris, UNESCO: International Bureau of Education), vol. XXIII, no. 3/4.

qed ji©ri madwaru. Kien jaf fejn kienu ˙ut ÌuΩeppi u kien jaf fejn marru. Kellu saqajh fl-art u kien qed jg˙ix f’dinja. Imma kellu wkoll il-˙arsa penetranti, ˙arsa li tixbah lil dik t’Alla. G˙alhekk seta’ jilma˙ f’ÌuΩeppi bniedem mitluf, li qed ifittex triq. Seta’ jlissen il-mistoqsija li ÌuΩeppi kellu f’qalbu u joffrilu risposta. Ir-risposta tieg˙u kienet ˙olqa fil-katina tal-Istorja tas-Salvazzjoni, li fiha nid˙lu a˙na wkoll. Ir-risposta, ilkelma, it-twe©iba li l-katekist/edukatur nisrani joffri lil dawk li jiltaqa’ mag˙hom, kemm fil-klassi u forsi iktar barra l-klassi, hija katina fl-istorja tas-Salvazzjoni ta’ dik il-persuna. L-azzjoni kateketika g˙andha mid-dominoes ... kull sentenza, kelma jew fraΩi ssir pass f’min jirçeviha. U jekk min joffrihielu jkun jaf id-direzzjoni, il-pass ikun lejn id-Dawl!

Aqra mill-©did Ìen 37, 15 – 17. Ìib quddiem g˙ajnejk ix-xena f’nofs il-merg˙a ta’ Sikem. Staqsi ftit lilek innifsek: 1. Jien fejn qed ng˙ix? Naf x’qed ji©ri madwari b˙alissa? Naf x’inhu g˙addej f’Malta u fid-dinja? 2. Nemmen li dan kollu qed ji©ri filpreΩenza t’Alla? 3. Kif qed ikunu d-diskursati tieg˙i malkatekisti/edukaturi s˙abi? 4. Kif qed ikunu d-diskursati tieg˙i ma’ dawk li ng˙allem, anke barra l-ambjent tal-grupp tal-klassi? 5. Kif in˙ossha l-verità li jien ix – ilmessa©©ier li jwettaq ˙idmietu u jg˙ib? Itlob it-talba tieg˙ek lil Dak li afdalek ilmessa©©. Lulju/Awwissu 2010

Log˙ob fil-Klassi

Salvahom min-Nar u Sriep u Slielem

Salvahom min-Nar! Din il-log˙ba hi bbaΩata fuq l-istorja li nsibu fil-Bibbja fil-ktieb ta’ Danjel kapitlu 3 versi minn 12 sa 30. Wara li tispjega l-istorja lit-tfal, ag˙ti din l-istampa biex jg˙inu lil Sidrak, Mesak u G˙abednegu jsalvaw min-nar.

Sriep u Slielem Din il-log˙ba tas-Sriep u Slielem (Snakes & Ladders) tista’ tintlag˙ab waqt illezzjoni bl-iktar mod sempliçi. Per eΩempju wara li tkun spjegajt il-lezzjoni, tista’ tilg˙ab din il-log˙ba biex tag˙mel reviΩjoni tal-lezzjoni. Tista’ wkoll tag˙mel kwiΩΩ billi tipprepara ftit mistoqsijiet u wara li tkun qassamt it-tfal fi gruppi, tilg˙ab din il-log˙ba. Il-materjal me˙tie© tista’ tag˙mlu int permezz ta’ kartonçina. Illum hawn ukoll drapp lest ma˙dum g˙al din il-log˙ba. (ara l-istampa)

Lulju/Awwissu 2010

Il-Óar©a tal-Óadd: Matul is-Sajf Nistrie˙u u nikbru ˙all-˙ar©iet kollha, il-mawra sal-ba˙ar tista’ tkun mod kif inqieg˙du dak li nitg˙allmu matul il-©img˙a fil-prattika. Jiena kont in˙obb insejja˙lu “lezzjoni b˙all-o˙rajn”. U jekk il-lezzjonijiet ta’ matul il-©img˙a kienu jog˙©buhom, talÓadd iΩjed.

L-g˙an ewlieni jibqa’ li ngawdu s-sbu˙ija tal-ba˙ar. Flimkien nie˙du gost inçafçfu u niffriskaw. Dan hu parti mill-˙ajja tag˙na. Imma lanqas ma hu skop fih innifsu. Ikun eΩerçizzju sabi˙ li mat-tfal u Ω-Ωg˙aΩag˙ li jkollna mag˙na nsibu ˙in u nanalizzaw flimkien dak kollu li g˙andu x’jaqsam mal˙ar©a tag˙na, mal-ba˙ar, mal-mistrie˙, mal-effetti li t˙alli fuqna l-kumpanija ta’ xulxin. Log˙ob Meta nkunu ˙dejn il-ba˙ar nistg˙u nsibu xi log˙ob sempliçi li t-tfal u Ω-Ωg˙aΩag˙ jistg˙u jilag˙bu ming˙ajr ma jkunu ta’ periklu g˙al xulxin. Fost l-o˙rajn, wie˙ed jista’ jilg˙ab tip ta’ waterpolo. M’hemmx g˙alfejn nimxu mar-regoli tal-waterpolo jew ikollna l-lasti. Imma Ωgur li kul˙add jie˙u gost u fl-istess ˙in inkunu qed nag˙mlu ftit eΩerçizzju fiΩiku!

Log˙ba o˙ra interessanti u li t-tfal u Ω-Ωg˙aΩag˙ jie˙du gost biha hi l-log˙ba Çama Çama fejn il-parteçipanti joqog˙du fuq il-blat u mbag˙ad wie˙ed wie˙ed jibdew jg˙idu l-isem ta’ wie˙ed minn s˙abhom. Min jissejja˙ g˙andu jaqbeΩ l-ba˙ar. Min jaqbeΩ bla ma jsejja˙ isem jinqala’ ‘l barra. Jirba˙ min jaqla’ lil s˙abu kollha g˙ax ma jirnexxilhomx ikunu f’posthom meta jg˙ajtilhom. Din il-log˙ba g˙andha tintlag˙ab fi spirtu ta’ ˙biberija u f’post ˙ieles minn xi periklu fuq il-blat jew fil-ba˙ar. Xi kompetizzjoni fil-ba˙ar ma tonqosx ukoll. Per eΩempju wie˙ed jista’ jorganizza xi tip ta’ tlielaq bl-g˙awm jew relay. Dan billi wie˙ed jag˙ti linja sa fejn il-parteçipanti g˙andhom jaslu u dawn jippruvaw jag˙mlu dik id-distanza fl-inqas ˙in possibbli. Ìieli jkollna xi w˙ud li ma tantx i˙obbu jg˙umu. Min ikun qed imexxi tajjeb li jorganizza xi ˙a©a g˙alihom biex dawn ma jiddejqux. Issib min hu dilettant tas-sajd u allura forsi tista’ tie˙u l-okkaΩjoni li tag˙mel kompetizzjoni g˙al min jaqbad l-iktar ˙ut, min jaqbad l-ikbar ˙uta jew min per eΩempju jirnexxielu jaqbad ˙ut tal-istess tip. (b’attenzjoni li ΩΩommu l-kwota ta’ kemm wie˙ed jista’ jaqbad!!) Hawnhekk, ta’ min Lulju/Awwissu 2010

Nicholas Balzan

Mixja Edukattiva

Mixja Edukattiva wie˙ed joqg˙od attent li jΩomm ‘il bog˙od mill-g˙awwiema u jirrispetta sajjieda li jkunu ilhom f’posthom minn ˙in qabel! Nevitaw il-perikli F’dawn it-tip ta’ ˙ar©iet ˙dejn il-ba˙ar wie˙ed g˙andu jevita kull periklu possibbli u ja˙seb fil-grupp kollu. Irid joqg˙od attent li ma ji˙ux lill-grupp f’postijiet perikoluΩi, b˙al ng˙idu a˙na fejn ikunu jridu jaqbΩu mill-g˙oli ˙afna jew fejn il-ba˙ar ikun fond iΩΩejjed jew ma˙kum minn kurrenti. Ilpost g˙andu jkun aççessibbli b’tali mod li, jekk jinqala’ inçident, min ikun involut jista’ jittie˙ed mill-post façilment. Jekk xi ˙add mill-grupp ikun ibati b’kundizzjonijiet ta’ sa˙˙a li jitolbu attenzjoni, inΩommu g˙ajnejna fuqu, ming˙ajr ma j˙ossu ta˙t g˙assa kontinwa. Hawn tid˙ol ukoll il-˙tie©a tal-First Aid Kit. Ódejn il-ba˙ar, il-preΩenza ta’ First Aid Kit li jinkludi rimedji kontra l-bram u xi aller©iji minn ˙axix tal-ba˙ar, hija essenzjali. Ta’ min in˙ajru lit-tfal u Ω-Ωg˙aΩag˙ jilbsu sandli tal-plastik jew slipper ˙afif b˙ala protezzjoni kontra rizzi jew blat li jaqta’.

anke fuq il-blat, g˙andha tkun b’tali mod li jara x’qed isir minn kul˙add. Kultant g˙andu jag˙ti daqqa t’g˙ajn u jara li kul˙add qieg˙ed hemm u jiççekkja jekk xi ˙add ma jkunx qed iΩomm fil-qrib. Edukazzjoni Matul il-˙in ta’ mistrie˙ ˙dejn il-ba˙ar, huwa xieraq li nirrispettaw lin-nies li jkunu fil-viçin tag˙na. Storbju Ωejjed, g˙ajjat jew log˙ob goff ma jag˙mlux unur lill-gruppi tag˙na. A˙na mmorru ˙dejn il-ba˙ar biex nistrie˙u u nie˙du gost ming˙ajr ma ndejqu lil dawk ta’ madwarna. G˙alhekk wie˙ed g˙andu jara li l-im©iba tal-grupp ma ttellef xejn mis-sbu˙ija tal-ambjent li nkunu fih. B˙ala grupp ta’ formazzjoni Nisranija, tajjeb li qabel ma ninΩlu ng˙umu, ni©bru lill-grupp kollu u ng˙idu talba flimkien. Xieraq ukoll li tintlibes il-Midalja MirakoluΩa, kemm b˙ala devozzjoni lejn Marija (u nag˙mlu emfasi li tkun is-sena kollha) u wkoll b˙ala fiduçja fil-protezzjoni materna tag˙ha.

Sorveljanza Filwaqt li dejjem g˙andu jkollna sorveljanza kbira waqt il-passi©©ati, meta nkunu ˙dejn il-ba˙ar g˙andna nkunu mo˙˙na hemm aktar mis-soltu. Wie˙ed g˙andu jie˙u gost flimkien mal-grupp tieg˙u, imma g˙andu jiftakar ukoll fir-responsabbiltà kbira li g˙andu. Min imexxi g˙andu jie˙u gost hu filwaqt li g˙ajnejh ikunu fuq il-grupp kollu. IlpoΩizzjoni li jkun fiha, kemm fil-ba˙ar u Lulju/Awwissu 2010

Temi Diffiçli

G˙aliex Alla j˙alli tant ˙aΩen u tbatija fid-dinja? Din il-mistoqsija minn dejjem kienet sfida kbira g˙ar-reli©jonijiet kollha, inkluΩ ilKristjaneΩmu. Fit-Testment il-Qadim, il-ktieb ta’ Ìob jipprova jag˙ti twe©iba g˙al din ilproblema. Ìob kien ra©el tajjeb li tilef ilpropjetà kollha tieg˙u, lil uliedu u marad b’mod serju. Minkejja dawn it-tbatijiet, hu baqa’ jafda u jemmen f’Alla. It-tbatija ta’ Ìob tag˙ti parti mit-twe©iba g˙allproblema tat-tbatija: it-tajjeb jista’ jo˙ro© mit-tbatija. Ìob sar bniedem iktar qaddis u jafda iktar f’Alla min˙abba t-tbatija

Simon Camilleri

It-Tbatija u l-˙aΩen fid-dinja tieg˙u. L-istorja ta’ ÌuΩeppi li nsibu filÌenesi (Kapitli 37 – 45) ukoll turina dan. It-tbatija li g˙adda minnha ÌuΩeppi wasslet biex hu jsir l-assistent tal-Farg˙un fl-E©ittu, bir-responsabbiltà li jqassam l-ikel fi Ωmien ta’ g˙aks. F’din il-poΩizzjoni seta’ jsalva lill-familja tieg˙u.

“

Iva, jien tkellimt bla g˙aqal fuq g˙e©ubijiet kbar li ma nifhimhomx. B’widnejja jien kont smajt bik, imma issa rawk g˙ajnejja. G˙alhekk nin˙all u nindem, fuq it-trab u r-rmied.

”

(Ìob 42: 3, 5 – 6)

Lulju/Awwissu 2010

Temi Diffiçli Ìob jammetti li t-toroq ta’ Alla huma misterjuΩi u ma nifhmuhomx. Je˙tie© li nkunu umli u nammettu li qatt ma nistg˙u naslu biex nifhmu g˙al kollox g˙aliex fiddinja jeΩistu l-˙aΩen u t-tbatija talinnoçenti. IΩda hemm xi affarijiet li nistg˙u nifhmuhom xi ftit:

Id-dinja ma˙luqa minn Alla qieg˙da fi vja©© g˙all-perfezzjoni. Id-dinja mhix perfetta, iΩda qieg˙da fi proçess. Ilqawwiet tal-qerda u tal-kreazzjoni jeΩistu ˙dejn xulxin fid-dinja. Dak li hu l-iktar perfett jeΩisti ma’ dak li hu inqas perfett: “Flimkien mal-©id fiΩiku hemm ukoll, g˙alhekk, id-deni fiΩiku g˙al Ωmien twil sakemm il-˙olqien ma jil˙aqx il-perfezzjoni tieg˙u.” (KKK, 310) B˙alma atleta jrid jg˙addi mit-tbatija biex jipperfezzjona lilu nnifsu, hekk ukoll iddinja tg˙addi mit-tbatija sakemm til˙aq ilperfezzjoni li qieg˙da fil-pjan ta’ Alla. Issa ma nistg˙ux napprezzaw it-tbatija f’dan il-proçess g˙aliex nies innoçenti qed ibatu.

dnub i©ib ˙afna tbatija u ˙aΩen. Il-˙aΩen tal-bniedem ©ab konsegwenzi koroh fiddinja, b˙alma huma gwerer, abort, droga, pre©udizzji u razziΩmu, ir-reg˙ba li ©©ib ilqerda tal-ambjent… Il-bniedem, g˙ax juΩa l-libertà tieg˙u ˙aΩin, jasal g˙al dan kollu. IΩda Alla jippermetti l-˙aΩen, g˙ax Alla j˙obb u jirrispetta lill-bniedem ˙ieles li hu stess ˙alaq. U b’mod li Alla biss jaf kif, hu kapaçi jo˙ro© il-©id mid-deni. Il-fidi nisranija xxandar il-bxara t-tajba ta’ Ìesù, li reba˙ il-qawwiet tal-˙aΩen. Ûgur li l-ag˙ar forma ta’ ˙aΩen se˙˙et fiddinja bil-qtil tal-Iben t’Alla. B˙al kull bniedem normali, Ìesù kien jobg˙od ittbatija u talab lil Alla biex ine˙˙iha. IΩda Ìesù ˙addan is-salib bit-tbatija li ©ab mieg˙u minkejja li kien innoçenti. Ittbatija, il-mewt u l-qawmien tieg˙u reb˙u l-ag˙ar g˙adu: il-mewt u l-firda minn Alla. Jekk a˙na n˙obbu b˙alma g˙allimna u g˙amel Ìesù u ng˙aqqdu t-tbatija tag˙na mieg˙u, a˙na naslu biex flimkien mieg˙u ngawdu l-˙ajja ta’ dejjem.

L-uΩu ˙aΩin tal-libertà huwa l-kawΩa ta’ ˙afna mit-tbatija u l-˙aΩen. G˙ax Alla hu tajjeb, huwa ˙alaq lill-bnedmin kapaçi li ja˙sbu u liberi, mhux pupazzi f’idejh. IΩda dawn iΩ-Ωew© doni je˙tie©u responsabbiltà. Irridu nag˙Ωlu b’mod ˙ieles li n˙obbu lil Alla u lill-o˙rajn fil-vja©© tag˙na lejn l-eternità. Meta nirrifjutaw li n˙obbu, inkunu qed nidinbu. IdLulju/Awwissu 2010

Aaron Aquilina

DVD

Flywheel Età Su©©erita: 12-il sena ’l fuq Temi: Onestà, Familja Dan il-film g˙andu direzzjoni ta’ Alex Kendrick. ‘Flywheel’ huwa film li jag˙ti ˙arsa tajba lejn il-prinçipji tal-bniedem u d-diffikultà li wie˙ed isib meta jrid jg˙addi minn bidla. Jay Austin, salesman talkarozzi uΩati, jag˙mel minn kollox biex ibieg˙ il-karozzi li jkollu ta˙t idejh, u ˙afna drabi jispiçça jisraq lill-klijenti tieg˙u, anke jekk ikun il-qassis talbelt tieg˙u stess. Bernie, l-apprentista ta’ Jay, ji©i mg˙allem kif jag˙mel l-istess sabiex jakkwistaw iktar flus. Min˙abba li Jay mhux bniedem ta’ min jafdah ir-relazzjonijiet tieg˙u ma’ martu u ma’ ibnu jbatu u jsib li Ω-Ωwie© tieg˙u sejjer lura wkoll. Waqt li jibda jinduna kemm qed jag˙mel deni bilmanipulazzjoni tieg˙u, huwa u jirran©a karozza antika, Jay jintebah kif Alla wkoll qed ja˙dem biex ‘jirran©ah’ u jg˙inu jinbidel. Kif ji©i quddiem din irrealtà, b˙al Ûakkew, irodd lura l-flus li seraq ming˙and il-klijenti, u jipprova jsewwi r-relazzjonijiet tieg˙u mal-komunità lokali, speçjalment ma’ familtu. G˙alkemm isib ru˙u f’˙afna djun, il-fidi ta’ Jay ma tonqosx u, ladarba jkun wettaq dmiru, jafda f’idejn Alla.

Lulju/Awwissu 2010