POST SCRIPTUM_5_2022_19

POST

NIEZALEŻNY KWARTALNIK LITERACKO-ARTYSTYCZNY

SCRIPTUM PROZA

POEZJA

PUBLICYSTYKA

DL A M N I E WA Ż NA J E S T M E TA F ORA

ANDRZEJ OLCZYK

SZTUKI WIZUALNE

5 / 2022 (19)

www.postscriptum.uk www.postscriptumfundacja.com fb: post scriptum

Gość specjalny

MICHAŁ ZABŁOCKI WIERSZ ZAWSZE JEST ROZGRY WKĄ

ANJA CHOLUY PODĄŻAM ZA ZMIANĄ

ARTAKTY POST SCRIPTUM U NASZ NA SZ M UL K ACH

Andrzej Rodys KRZYSZTOFA CZADERA Ś W I AT Y W Y CZ A RO WA N E POLSKA MUZYKA NA LITWIE

LIŚCIAKI

ELŻBIETY WODAŁY

POST SCRIPTUM

1

DRUK NA ŻYCZENIE: 24,95 zł

WERSJA ELEKTRONICZNA DO POBRANIA ZA DARMO:

SPIS TREŚCI:

https://www.yumpu.com/xx/post_scriptum/2

ZAMÓWIENIA BEZPOŚREDNIO W DRUKARNI: https://www.wyczerpane.pl/wydawnictwo-post-scriptum,dBA-0io.html

7.

12.

16.

34.

40.

106.

PROZA: Algi – opowiadanie KATARZYNY LEWANDOWSKIEJ Robert Knapik – recenzja książki Matka siedzi z tyłu JOANNY MOKOSY-RYKALSKIEJ Na czasie – felieton Juliusza Wątroby Esej Adama Buszka o Lipcu na Białorusi IZABELI FIETKIEWICZ-PASZEK Smak życia – esej Renaty Szpunar Robert Knapik – recenzja Empuzjonu OLGI TOKARCZUK

20.

56.

79.

94.

102.

SZTUKI WIZUALNE: Wywiad z malarzem ANDRZEJEM OLCZYKIEM – Renata Cygan Juliusz Wątroba – KRZYSZTOFA CZADERA światy wyczarowane Anna Maruszeczko rozmawia z fotografką ANJĄ CHOLOUY Liściaki ELŻBIETY WODAŁY – Wanda Dusia Stańczak GRUPPA SIEDEM – Izabela Winiewicz-Cybulska

8.

15.

31.

39.

46.

48.

54.

69.

80.

86.

92.

4.

82.

84.

88.

104.

https://issuu.com/post.scriptum

PARTNERZY MEDIALNI

POEZJA: U nasz na Szmulkach – Wanda Dusia Stańczak o ANDRZEJU RODYSIE JOANNA FLIGIEL – wiersze Sonety IZABELI FIETKIEWICZ-PASZEK JOANNA SŁODYCZKA – wiersze Desant na poezję Wywiad z MICHAŁEM ZABŁOCKIM – Renata Cygan MICHAŁ ZABŁOCKI – wiersze i piosenki WANDA DUSIA STAŃCZAK – sonet Wiersze polecane – PAWEŁ BILIŃSKI JOANNA FLIGIEL – wiersze KĄCIK SATYRYCZNY ROZMAITOŚCI: ArtAkty „POST SCRIPTUM” – relacja z gali Paweł Krupka – Polska muzyka na Litwie Wywiad z KATARZYNĄ PARSZUTĄ – Paweł Krupka Relacja z pikniku operowego w Glydebourne – Renata Cygan Festiwal Młodych Talentów „Polonus”, Londyn 2022

ZESPÓŁ REDAKCYJNY:

2

Renata Cygan (redaktor naczelna), Zastepczynie redaktor naczelnej: Joanna Nordyńska i Katarzyna Brus-Sawczuk.

Redaktorzy: Juliusz Wątroba, Anna Maruszeczko, Izolda Kiec, Wanda Dusia-Stańczak, Renata Szpunar-Kubczyk, Robert Knapik, Iza Smolarek, Alex Sławiński, Paweł Krupka, Izabela Winiewicz-Cybulska (gościnnie) Korekta: Aleksandra Krasińska, Joanna Olszewska, Dominika Paluch i Małgorzata Nowak Tłumaczenia z języka angielskiego: Renata Cygan Skład, łamanie i opracowanie graficzne: Renata Cygan

POST SCRIPTUM

S

kończyło się lato, skończyły wakacje, Gus Christie oficjalnie zakończył sezon operowy w Glyndebourne (o czym w relacji na stronie 88.), a wraz ze śmiercią królowej Elżbiety II skończyła się pewna epoka. (Tylko wojna w Ukrainie jakoś nie może się skończyć…)

U nas w „Post Scriptum” naturalną koleją rzeczy także coś się kończy, coś zaczyna. Uroczystą galą i wręczeniem statuetki ArtAkty zamknęliśmy plebiscyt na Artystę Roku 2021.

Impreza odbyła się w legendarnej Piwnicy pod Baranami. Kto nie był, niech żałuje. A już za chwilę rozpoczniemy nominacje do tegorocznego plebiscytu. Będzie się działo!

WSTĘPNIAK

Obraz na okładce: Andrzej Olczyk

Coraz dłuższe wieczory skłaniają do refleksji, rześkie powietrze pobudza myślenie, a spacery szeleszczą kolorowymi liśćmi, których coraz więcej pod stopami. W ten wszechobecny jesienny klimat pięknie wpasowują się „liściaki” Elżbiety Wodały. Zaintrygowanych zapraszam do wywiadu, którego artystka udzieliła Wandzie Dusi Stańczak. Wanda rozmawiała również z Andrzejem Rodysem, niezwykłą postacią, szczególnie w warszawskim świecie literackim. Pan Andrzej opowiada między innymi, jak to było na dawnych Szmulkach, i snuje wspomnienia, gdy jako ośmiolatek recytował własne wiersze warszawskim powstańcom. Wzruszające.

Ze świata poezji prezentujemy w tym numerze także innego niezwykłego poetę, gościa specjalnego tego wydania – Michała Zabłockiego, którego nie trzeba szczególnie przedstawiać, bo któż nie zna Cichoszy czy Maszynki do świerkania. Michał zdradza nam swoje plany i opowiada o mnogości projektów i pomysłów literackich oraz o szukaniu nowych dróg dla poezji, która powoli dogorywa na zapomnianych półkach księgarskich. I chwała mu za to! Kibicujemy z całego serca.

Anna Maruszeczko jak zwykle wyłuskała dla nas kolejną perełkę, tym razem w postaci fotografki Anji Choluy. Z wywiadu dowiecie się Państwo między innymi, co to jest psychologia wizerunku i co Anja przenosi z Norwegii na grunt polski.

Czas leci (a nawet kopie pod nami dołki) jak w felietonie Juliusza Wątroby, ale w magicznym domu Krzysztofa Czadera – jakby się zatrzymał. Snuje się między drewnianymi ptakami i świątkami, ociera o ikony i omiata obrazy. Więcej na stronie 56.

Od świątków, przez fotografię, poezję i prozę przechodzimy do realizmu metaforycznego w malarstwie Andrzeja Olczyka. W jego obrazach można się zatracić – zapraszam do wywiadu i galerii.

Dużo się dzieje w tym numerze – jak to u nas. Przedstawiamy Państwu kalejdoskop sztuk wszelakich przeplecionych słowami do których warto się tulić w nostalgiczne i coraz dłuższe jesienne wieczory.

Redaktor Naczelna

www.postscriptum.uk, fb: post scriptum, e-mail: redakcja@postscriptum.uk Wydawca: Post Scriptum LTD, Watford, UK

NUMER KONTA:

IBAN: GB82 LOYD 3096 2657 4181 60 UK: SORT CODE: 309626 ACC Number: 57418160

POST SCRIPTUM

3

g a l a ARTYSTA ROKU 2021 A R T A K T Y P O S T SCRIPTUM

S

zanowni Państwo, w sobotę 20 sierpnia mieliśmy zaszczyt wręczyć statuetkę ArtAkty Post Scriptum zwycięzcy plebiscytu.

Tytuł Artysty Roku został przyznany Piotrowi Kamieniarzowi.

Artysta posługuje się piórkiem i kredkami. Mimo że nie ma wykształcenia plastycznego, znalazł własną drogę do doskonałości artystycznej. Na pozór baśniowe rysunki obnażają nasze ludzkie wady i przywary, ujawniają okrucieństwo i cierpienie. Twórca współpracuje z galerią Leonardo w Kazimierzu Dolnym, a mieszka i pracuje w Salominie na Lubelszczyźnie.

Statuetkę dla laureata zaprojektował i wykonał bułgarski artysta Ilian Sharkov.

4

POST SCRIPTUM

Gala odbyła się w legendarnej Piwnicy pod Baranami w Krakowie, w której panuje prawdziwie artystyczna atmosfera. Uroczystość poprowadziła znakomita dziennikarka – Anna Maruszeczko. Na scenie były obecne: redaktor naczelna „Post Scriptum”, Renata Cygan, i zespół redakcyjny – Joanna Nordyńska i Katarzyna Brus-Sawczuk. Były z nami również nasze niezastąpione korektorki – Aleksandra Krasińska i Joanna Olszewska, a także redaktor i poeta Juliusz Wątroba. Wszyscy artyści nominowani w plebiscycie zostali przedstawieni, ich prace zostały zaprezentowane w wirtualnej galerii, a wiersze nominowanych wybrzmiały w recytacji. Karol Ochodek – zdolny krakowski muzyk – zagrał i zaśpiewał swoje kompozycje. Został bardzo ciepło przyjęty przez licznie przybyłych na galę gości. Dziękujemy wszystkim, którzy przyczynili się do organizacji naszej gali, wszystkim naszym partnerom medialnym, a także sponsorom. Publiczności, wśród której byli sympatycy naszego kwartalnika, pisarze, poeci i artyści, dziękujemy za przybycie i ciepłą atmosferę. Serdecznie gratulujemy wszystkim nominowanym, a szczególnie – naszemu laureatowi.

Więcej o Piotrze Kamieniarzu i jego artystycznych realizacjach w linku: https://www.youtube.com/watch?v=5jCDLK2_JHw [PS]

POST SCRIPTUM

5

foto: RC

6

POST SCRIPTUM

ALGI

Oskar wyróżniał się z tłumu. Miał białe włosy i takie same rzęsy, otaczające bladobłękitne, roześmiane oczy.

Patrząc na jego jasną twarz, szyję i ręce odnosiło się wrażenie, że skóra na nich stanowi cienką, niemal przeycie kobiet na Zanzibarze regulują odpływy zroczystą osłonkę, pod którą kryje się całe jego intryi przypływy. W trakcie odpływu woda cofa się gujące wnętrze. Jednak tym, co przyciągało najbardziej, nawet o dwa kilometry, odsłaniając brzuch był jego głos: głęboki, mocny, miękki. oceanu i dojrzewające na nim algi. Wówczas ubrane Nie było wyjścia, musiałam się w nim zakochać. w długie, barwne suknie panie idą w kierunku swoich poletek, które tylko na pewien czas wyłaniają się na Opowiadał o swojej podróży po Afryce i wyświetlał zdjępowierzchnię... cia. Szczególnie podobały mi się te, na których pozował z Masajami; pomimo tego, że był wysoki i szczupły jak – Połknij tę tabletkę. – Podchodzę do niego z lekiem oni, kontrast ich czarnych skór i jego jasnej karnacji robił i szklanką wody. wrażenie.

Cofa się i wyciąga przed siebie rozwartą dłoń. OdwraPo prelekcji podszedł do mnie z drinkiem. Zapytał, czy ca głowę. wybiorę się z nim na Zanzibar, a ja powiedziałam, że chętnie. Opowiadał mi o położonej na kamieniu zan– Nie potrzebuję prochów, jestem zdrowy! zibarskiej knajpie, do której można dostać się łódką.

– Proszę cię, Oskar. Wiesz, że po nich poczujesz się Obiecał, że zabierze mnie tam na romantyczną kolację.

Tę noc spędziliśmy u mnie. lepiej. Zaufaj mi.

Ż

– Mam ci zaufać? I pewnie im wszystkim? Czuję się dobrze. Nigdy się tak dobrze nie czułem. – Odpycha moją rękę i odsuwa się gwałtownie. Zaraz się wścieknie i wypchnie mnie z pokoju. Już tyle razy to przerabialiśmy.

Po miesiącu zamieszkaliśmy razem, a po dwóch poprosił mnie o rękę. Wybrał mnie na żonę jak mężczyzna z ludu Suahili, a ja zgodziłam się nią zostać. Widocznie mam w sobie coś z tamtejszych kobiet: uległość wobec tego, co przynosi życie, ale i wiarę, że wszystko będzie dobrze.

Poznaliśmy się w Berlinie, na jednej z domówek u Bruna. „Przyjdź, będzie Oskar, powie nam coś niecoś o Afryce”. Poszłam, właśnie rozstałam się z Markiem i potrzebowałam wypełnić czymś pustkę. Marzenia o podróżach wydawały mi się dobrym farszem do dania w postaci ostro zakrapianej imprezy.

Siadam obok. Milczymy oboje, każde z nas z innego powodu. On boi się zdradzić przed „tamtymi”,foto: ja chcę, RC żeby uwierzył, że nie przyszłam tu, żeby go zdemaskować. Pomimo wszystko czuję, że ta cisza nas jednoczy.

Nasze dłonie splatają się ze sobą jak gałązki dojrzałych alg.

[KL]

POST SCRIPTUM

L E W A N D O W S K A

– Zamknij drzwi na klucz – prosi szeptem. – Mogą Pomyślałam, że to całkiem jak o nas. Gdybyśmy zamieprzyjść w każdej chwili. nili się rolami, Oskar chyba by tego nie przetrwał. Pocieszałam się nikłą nadzieją, że mógłby się znaleźć wśród Znów nie umiem mu pomóc. Zamykam te cholerne tych dziesięciu procent wytrwałych. drzwi, niech ma pewność, że jestem po jego stronie.

W końcu świadomie ślubowałam trwać przy nim na Zanoszę mu kanapki i pukam do sypialni, wystukując dobre i na złe. ustalony rytm. Nie odpowiada, więc wchodzę do środka. Siedzi pod ścianą. Wystraszony własnymi myślami, Dziesiąty rok, regulowany rytmem szalonych wód zamknięty w swoim świecie, bezbronny. oceanu. Przypływy i odpływy, spokój i zamęt, ciągła niepewność. Od lat pielęgnuję to uczucie jak algi. Kie- Na Zanzibarze problemy nie istnieją. Wszystko funkcjody jest dobrze, wbijam w ziemię pale i mocno przy- nuje w trybie „pole, pole”, czyli „powoli, powoli” i „hamwiązuję je do nich, żeby przetrwało w czasie kolejnej na shida”, czyli „nic się nie martw”. Te słowa właściwie wielkiej fali. wystarczają do odnalezienia się w każdej sytuacji.

K A T A R Z Y N A

– Ich nie ma. Istnieją tylko w twojej głowie – mówię, Czy wiedziałam? Tak, powiedział mi o tym już po pierwchoć wiem, że i tak mi nie wierzy. szej nocy. Nie wierzył, że z nim zostanę. A gdyby miał – Znów chcesz zamknąć mnie w szpitalu. Już mnie nie chore nerki? Wtedy też myślałby, że go odepchnę? kochasz? Trzymasz z nimi?

Rozkruszam tabletki i wsypuję biały pył do kanapki – Kocham cię. Dlatego proszę cię, weź to lekarstwo. z tuńczykiem; może nie zauważy. Zależy, czy już zaczął podejrzewać mnie o spisek. Współpracowałam już – A ja cię proszę, odwal się ode mnie. z FBI, podawałam w kotletach mikroskopijne chipy, które pozwalały śledzić każdy jego ruch, włamywałam się Życie kobiet na Zanzibarze jest trudne. Oprócz pielę- do jego głowy. Kto wie, co teraz wymyśli. gnacji alg zajmują się wychowywaniem dzieci, gotowaniem, przynoszeniem wody, praniem. Robią biżu- – Mężczyźni nie nadają się do takiej roboty – powiedział terię, oferują masaże. No i budują domy. Mężczyzna kiedyś, gdy zapytałam go, dlaczego dziewięćdziesiąt za to sam wybiera sobie żonę. Kobieta nie ma tu wiele procent osób pracujących przy algach to kobiety. – Prado powiedzenia. ca z wodorostami wymaga cierpliwości.

7

U NASZ NA SZMULKACH czyli podróż sentymentalna

z

Andrzejem Rodysem

M

iał zaledwie 8 lat, kiedy spod ołówka wyłoniły się pierwsze słowa, wierszem spisane. Wtedy mieszkanie było pełne powstańców. Ze skrawków rozmów, z zachowań, zdarzeń budował swój świat tu i teraz. Chciał koniecznie walczyć, chciał być żołnierzem. Ale mógł tylko napisać wierszyk. I czytać go wielokrotnie w domu, w piwnicy, przed swoją pierwszą publicznością. Wierszyk podpisany: Andrzej Rodys…

Upłynęło od tego czasu 78 lat. Spotykamy się przy herbacie. W rocznicę Powstania Warszawskiego. Nie, nie specjalnie, po prostu tak się złożyło. I wyjątkowo Andrzej jest w tym dniu wolny. Od kilku lat bowiem, właśnie z okazji tej rocznicy, spędzał czas na scenie warszawskiego Teatru Kamienica u Emiliana Kamińskiego. W spektaklu Godzina W mówił z pamięci poematy własnego autorstwa – część Tetralogii warszawskiej i Opowieść o wypędzeniu.

Mówi – to właściwe słowo, jeszcze właściwsze – opowiada. Bo Andrzej Rodys opowiada swoje wiersze, sonety, poematy. Tak jak przed kilkunastoma minutami opowiedział mi przy herbacie fragment Tetralogii warszawskiej.

8

POST SCRIPTUM

Andrzeju, widzę te panie w kapeluszach i małego gazeciarza, widzę pucybuta, czuję klimat, pomalowany Twoimi słowami. Ale zobaczyłam też inny obraz: ośmiolatka recytującego wiersz powstańcom. I nie mogę nie zapytać, czy pamiętasz i zacytujesz?

Niestety, nie mogę sobie przypomnieć, sięgałem pamięcią kilkakrotnie do tych wspomnień, ale przypomniały mi się tylko ostatnie wersy. Brzmiały tak: Armia Krajowa walczy ludność w piwnicach siedzi a Führer niemiecki Rzeczpospolitą biedzi.

Tyle... Tak mi wtedy się poskładało z moich emocji dziecięcych, wiersz był dużo dłuższy, ale nie się zachował. Jednak pamiętam, że czytałem wiele razy i że słuchali, więc może to dla niektórych ważne było…

I potrzebne. Tak jak Twój udział w Godzinie W w Kamienicy. Przypominasz wtedy dawną Warszawę, niezwykle plastycznie, z wyjątkową dbałością, ciekawie, rozkochujesz w niej, by uderzyć Opowieścią o wypędzeniu, co jeszcze mocniej boli. Andrzeju, zrób to dla mnie: przymknę oczy i będę pić herbatę w Café Bristol, mój wymyślony kapelusz będzie najpiękniejszy z najpiękniejszych, a Ty opowiedz mi drugą część, moją ulubioną…

No to zmruż oczy. Fragmenty Ci opowiem…

Tetralogia warszawska, fragmenty części drugiej PERFECTUM […] Warszawa żyła Lopkiem, Wiechem, Jarossym, Ordonówną, Bodo, zdawałoby się: wszystkie drogi do kin, teatrów nas zawiodą, do pierwszych rzędów lub pod sufit, zależy, co kto miał w kieszeni…

I tak się żyło rozrywkowo, wśród blasków, lecz i nie bez cieni…

A na ulicy, wśród przechodniów galeria różnorodnych typów: starozakonnych kupców grupy, obok ówczesnych, sławnych VIP-ów (bez ochroniarzy, incognito), brzęczały szable i ostrogi, błyszczały gwiazdki, belki, szlify, stukały zgrabne damskie nogi strojne w wykwintne pantofelki od Hiszpańskiego lub Kielmana, rewia sukienek, kapeluszy, czy to wieczorem, czy to z rana, gdy eleganckie biuralistki do biur pędziły szybkim krokiem,

zaś szwaczki, praczki i sklepowe też podążały, jakby bokiem, nie chcąc się bardzo rzucać w oczy z ubiorem swym, skromniejszym nieco, lecz były nie mniej czarujące i zbrojne w ową broń kobiecą, o której śpiewał słynny Bodo, sławiąc potęgę sex-appealu…

To właśnie były warszawianki, pełne uroku, wdzięku, stylu i potrafiące fascynować urodą, elegancją, głosem (niczego nie ujmując paniom z innych miasteczek, miast i wiosek)…

W dźwiękową ilustrację miasta wrośli nieletni gazeciarze, anonsujący swe dzienniki barwnymi opisami zdarzeń jak „trup we wannie na bugaju”, albo też „romans z zajzajerem”, którym chlapnęła w twarz rywalce panna z dość krewkim charakterem, bowiem nie mogła znieść zniewagi, że ta odbiła jej strażaka, ta „makolągwa z kaczem skrzydłem, taka i siaka i owaka”…

Więc zanim gość gazetę kupił, znał prawie pełny przegląd newsów, od porachunków wśród półświatka, po hollywoodzki świat luksusu i po tajniki polityki, po hossy, bessy, koniunktury, słynne procesy kryminalne, wieści ze sztuki i kultury i nawet mógłby nie zaglądać na wielkie strony „Czerwoniaka”, bo wszystko wcześniej już ogłosił mały gazeciarz-zawadiaka…

POST SCRIPTUM

9

10

POST SCRIPTUM

Z A P I S K I S TA R E G O WA R S Z AW I A K A * Z A P I S K I S TA R E G O WA R S Z AW I A K A

foto: Paulina Cysak

[…] W tak zwanych lepszych kamienicach były przy bramach umieszczone groźne napisy ostrzegawcze, że wstęp surowo tu wzbroniony żebrakom, różnym domokrążcom, handlarzom, grajkom i śpiewakom, i było to egzekwowane, lecz chyba nie do końca jakoś…

Stróż zwykle bywał blisko bramy i dość gorliwie jej pilnował, niechętnie patrząc na intruzów…

Często odzywał się w te słowa: „A pan szanowny, że tak powiem, Faktycznie kogo tu uważa?”.

Zaś gdy zobaczył tych jak wyżej, pięścią lub miotłą im wygrażał…

Ale zdarzało się czasami, że cieć oddalał się od bramy, albo jeżeli wypił setkę, nie był już tak skoncentrowany, by w jego monitorowanie nie mogła wkraść się drobna luka, a przez tę lukę na podwórko wślizgnął się handlarz, żebrak, sztuka…

Toteż przez okno uchylone zdarzało się niekiedy słyszeć: „Blacharz, lutuje, reperuje…!”

Lub: „Ziemia, ziemia do doniczek…!”, „Handlarz starzyzną, kupno-sprzedaż…!”. i tym podobne zawołania, wytwarzające atmosferę dzisiaj już nie do opisania…

Wszystko to było jakby wczoraj, a może nawet dzisiaj rano, na rogu sklepik pana Szmula, w którym dość chętnie kupowano, nigdy niczego nie zabrakło, a gdyby nawet było tak, to się słyszało: „Co jest, nie ma…?

U mnie jest wszystko, nawet brak…!”.

Jednakże przyszedł tamten wrzesień, znaczony wybuchami bomb, niszczących wszystko w lewo, w prawo, w przód i do tyłu, wzwyż i w głąb…

Pan Szmul wtłamszony został w getto, później odjechał z Umschlagplatz, była godzina policyjna, łapanki, Pawiak i ersatz…

Dziękuję! Mimo zamkniętych oczu wiem, że ani razu nie spojrzałeś w tekst, nie zaszeleściły kartki. A to tylko fragmenty. Tetralogia ma 4 części i – policzyłam – zajmuje 38 stron. Całość przekazujesz słuchaczom z pamięci. Bardzo płynnie, bardzo pięknie, nie szukając w głowie wersów, słów. Policzyłam też kiedyś podczas spotkania poetyckiego czas: mówiłeś poemat przez 45 minut. I taką skupiłeś na sobie, na treści uwagę, że nikt z dużej grupy obecnych na wieczorze nawet nie drgnął. To wielki talent – albo talenty: tak napisać i tak przekazać. Masz – czego nie ukrywasz – 86 lat i nadal na spotkaniach dzielisz się swoimi utworami z pamięci. Na Ciebie PESEL nie działa. Jak to załatwiłeś?

Nie, ja mam dopiero… 31 lat. I to niecałe jeszcze…

Andrzeju, a jednak, przepraszam, trochę pamięć Cię zawodzi. A na scenie nie…

Nie zawodzi, ja naprawdę mam 31 lat. 31 lat temu narodziłem się na nowo. Tyle lat bowiem nie sięgnąłem po kieliszek.

Chcesz o tym mówić? Wiesz, że wyznaczanie granic osobistych, intymnych, należy do Ciebie…

Dusia, wiesz, że nie stawiam tu granicy. Jestem dumny z siebie. Z tego nowego Andrzeja. Było przedtem fatalnie.

Owszem, pełniłem odpowiedzialne funkcje, dyrektorskie, ważne. Niestety, zawalałem. Ta bestia wciąga i nie wiesz, że już sięgasz dna. I chyba koledze zawdzięczam moje nowe narodziny. On miał też z tym problem, ale wcześniej się opamiętał. Zapytał, czy dam się zaprowadzić do przychodni na ul. Płocką (nie było wtedy klubów AA). Tam prowadzona była terapia dwuletnia. Zgodziłem się. I przez dwa lata uczęszczałem na terapię. Z niektórymi „narodzonymi” nadal jestem w kontakcie. Wielu to byli ludzie na stanowiskach albo ci, co z nich pospadali. Twórcy, artyści. Tam poznałem Małgosię Hillar, wspaniałą poetkę. Niestety, nie dała rady…

Piękne wiersze pisała. Przepisywałam je do zeszytu, z jakichś gazet, gdzieś zasłyszane, znalezione… Czy ten szczególny czas miał wpływ na pisanie? Wychodzenie z uzależnienia to jak trzęsienie ziemi. Życie na głowie stanęło?

Otóż właśnie poezja była wtedy ważna, naprawdę ważna.

Na spotkaniach w przychodni czytaliśmy wiersze. Współtowarzysze raczej nie pisali sami, ale przynosili ze sobą utwory różnych autorów i czytali. Ja natomiast mówiłem własne.

Małgosia Hillar też. I rozmawialiśmy o nich, o emocjach. To było potrzebne, pomocne, dużo wierszy tam „opowiedziałem” w ciągu tych dwóch lat. A potem – nowy świat otworzył się przede mną. I trwa nieprzerwanie 31 lat, a dokładnie „urodziny” (czyt. narodziny) obchodzić będę 25 września 2022. Takiej daty się nie zapomina…

W tym nowym życiu nie próżnowałeś. Pracowałeś zawodowo i aktywnie udzielałeś się w kręgach literackich. Masz bogate konto osobiste – 11 książek, w tym powieść biograficzna Karol Hardy i inni oraz Obrachunki WIECHowskie.

Sporo miejsca poświęciłeś w swej twórczości Warszawie, rodzinnemu miastu, a pominąć tu się nie da utworów o szczególnym klimacie: napisanych gwarowym stylem, zwanym wiechem.

Już jako mały chłopiec zachwycałem się językiem i humorystycznymi felietonami Stefana Wiecheckiego „Wiecha”, znanego publicysty, prozaika, satyryka. Zamieszczane były m.in. w „Expressie Wieczornym”, regularnie obecnym w rodzinnym domu. Szczególnie upodobałem sobie stworzony przez niego język, będący jakby zlepkiem co najmniej pięciu lokalnych gwar warszawskich. Ten styl gwarowy nazwany został wiechem. Podjąłem próby napisania nim kilku utworów, również mocno zabarwionych satyrycznie.

Jeden z nich – pamięci Wiecha – U nasz na Szmulkach słyszałam co najmniej 10 razy, choćby na scenie kabaretu „Pół-serio”, który mam przyjemność prowadzić, a którego Ty byłeś członkiem. I słysząc po raz dziesiąty, reagowałam, jakbym słyszała po raz pierwszy. Za każdym razem ubawiona, za każdym razem zachwycona językiem zabawnie skonstruowanym przez Ciebie na wzór Wiecha. I publiczność nigdy nie chciała wypuścić Cię ze sceny. […] Oba ze szwagrem wciąż się staramy, by salonowe alibi mieć, mówić znajomem „Panie szanowny”, w rączki całować tak zwaną płeć…

Nie pogardzamy tyż alkoholem, wykwintne tronki smakują nam; czysta zwyczajna i „tata z mamą”, bez nadużycia, tylko sto gram…

Co prawda Gienia nam w to nie wierzy, od moczymordów wyzywa nasz, bośmy jej większy gąsior nalewki wygondolili, po pół na twarz…

Widzisz, Andrzeju, pamiętam. A Gieniek Oniegin na Solcu, czyli pojedynek Oniegina z Leńskim bawi od pierwszego wersu, aż po ostatni. Przypomnisz kawałeczek?

Czemu nie…

Mój wujo Wężyk, w ząb szarpany, zawsze mnie mówił, żem cholera, lecz kiedy grypą legł złamany, rzekł: „ Gienek, skacz koło mnie tera!”.

Zaczełem skakać, bo faktycznie miał się przejechać do sztywniaków, a w destamencie, detalicznie, troszkie zapisał mnie moniaków…

Wystarczy? Dodam, że to utwór pamięci Aleksandra Puszkina i Stefana Wiecheckiego-Wiecha, który zapewne tak przełożyłby początek pierwszego rozdziału puszkinowskiego poematu, traktującego o tym pojedynku.

Przy dzisiejszej herbatce gawędziło nam się bardzo ciekawie, dużo działo się w Twoim życiu, tyle ciekawych obserwacji poczyniłeś, słuchałam w czasie naszej prywatnej rozmowy z wielkim zainteresowaniem. Podziel się tym, przesiej i podziel…

Właśnie to robię. Pracuję nad książką o tytule jednego z moich wierszy: Zapiski starego warszawiaka – będą to wspomnienia. Równocześnie przygotowuję do druku, zebrane z dwóch tomów i uzupełnione nowymi, utwory warszawskie – to będzie duża pozycja, blisko 200 stron.

No tak, wierzę, wiersze Twoje to nie miniaturki.

Jesteś pewna? To powiem Ci mój najkrótszy erotyk: pożądam wklęcia się w istnienie Twoje i trwania NAMI tak długo jak czas A to mnie zaskoczyłeś. Raz – bo krótki, dwa – bo erotyk, trzy – naprawdę ekscytujący, zabieram do pamięci.

A teraz zaprośmy Czytelników 2 października do Teatru Kamienica. Na Godzinę W (być może spektakl odbędzie się pod innym tytułem) i poemat, którego słuchanie nie będzie ani jedną straconą minutą. Zapraszamy. [WDS]

POST SCRIPTUM

11

Gagi i zgrywki Joanna Mokosa-Rykalska Matka siedzi z tyłu. Opowieści z d**y wzięte W tym momencie zrozumiałam także, czym jest filozofia slow food. Niczym innym jak powolnym wychodzeniem z mojego kosza odpadów w towarzystwie much. Mieliśmy je wyrzucić, ale jakoś się nie składało. Zadbaliśmy również z mężem o aktywność fizyczną. Po każdym powrocie z pracy był siad płaski na kanapę, potem podnoszenie ciężarów – kieliszków z alkoholem, a na końcu wyskok do toalety. Nas również, jak jedzenie, ogarnęła filozofia slow. W sypialni zostawiłam książkę, ale z tego lenistwa zamówiłam drugą taką samą na Allegro, żeby nie musieć chodzić po nią z salonu. To przecież tak daleko. Mieliśmy z mężem tyle planów: rowery, bajery, dziwki, koks.

Skończyło się na tym, że w weekend spotkaliśmy się z innymi chwilowo bezdzietnymi – ale na działce, nie w modnym klubie, ciesząc się brakiem przyległości.

To było najlepsze spotkanie od lat.

B

ywa tak, że chce się śmiać tak bardzo, bardzo, że aż człowiek traci poczucie kontroli. I sensu. Wszystkie chwyty dozwolone. Aż do momentu, kiedy coś zaczyna pękać. Porównania bawią, później jednak mnożą się kolejne asy z rękawa, a jedyną bronią jest cięta riposta – i robi się słabo.

Dałem szansę historiom przedstawionym przez Joannę Mokosę-Rykalską. Potem drugą, trzecią… i rzeczywiście są momenty, gdy te krótkie formy potrafią rozbawić.

Autorka ma dar pokazywania domowej scenerii, wyolbrzymiania, groteski oraz przenoszenia sytuacji w inny kontekst. Ciekawym przykładem jest motyw slow life – wieczorne spędzanie czasu ujmowane jest na różne sposoby, podciągane pod aktywności niemające być może związku, ale to trzyma się całości, więc wycieczki w daleko idące skojarzenia to dobry kierunek. Poczytacie też o przygodach Joanny w urzędzie czy tańcach wokół krzeseł. Natomiast przyległości albo przyrośla (tzn. dzieci),

12

POST SCRIPTUM

utrapienia matki, trud, wysiłek i znój to już powtórka z rozrywki. Narratorka nie jest wcale zabawna, raczej histeryczna, chimeryczna, wyraźnie nadpobudliwa.

Drodzy państwo, zdradzę wam jeden sekret: jeżeli coś ma być śmieszne, tak jak sobie autorka założyła, to są marne szanse, że tak będzie. Czasami się uda, za drugim razem będzie infantylnie i trywialnie. Komizm bierze się z niezapowiedzianej wizyty, jest niereformowalny i przychodzi spontanicznie. Blurby na książce trąbią: „Bareja w spódnicy”, „Jazda bez trzymanki”, „Można się wprost posikać z wrażenia”. Być może to były polecenia dla znajomych autorki albo znajomych owych znajomych.

Ci znajomi na pewno się ucieszą – dla nich będzie śmiechu co niemiara. Joanna Mokosa-Rykalska wydała książkę, będzie się czym pochwalić na Instagramie.

W pewnym wymiarze średnioklasowego poczucia smaku, mieszczańskiego obruszenia to będzie miało sens.

Jeżeli dodać do tego humor najniższych lotów rodem spod budki z piwem, na przykład: lafirynda, która czeka na bolcowanie albo ktoś, kto musi przedmuchać komuś rurę, no to mamy gotowy scenariusz na sitcom dla niewybrednych telewidzów. Zrozumiałbym jeszcze, gdyby chodziło o knajacką gawędę, bo takie rozumowanie tym ludziom przynależy, ale przecież to mieszczaństwo, klasa średnia, obrazki z dalekich podróży, laptopy, smartwatche, plazmy i inne gadżety. Przykro tylko, że o książkach tak mało. Płaska heteronormatywność – pojawia się co prawda drag queen, ale znowuż w intencji autorki to ma być wyłącznie prześmiewcze. Narracja jest również irytująca z innych względów. Joanna przekonuje nas, że jest tak zwaną babą z jajami. Nie używa zbyt wielu kosmetyków, nie ma zapchanej garderoby, jest praktyczna i lubi proste rozwiązania. Co do tego nie miałbym uwag, przeszkadza jednak zbytnie banalizowanie rzeczywistości, prostota – nie chcę powiedzieć prostactwo, bo do tego jeszcze trochę brakuje. Rozumiem, że bycie matką jest zapewne nieco męczące. Mokosa-Rykalska dała zresztą temu upust w mocno anegdotycznych historyjkach. Jaki to przyniosło rezultat? Otóż czytamy wypracowanie sprofilowane pod określoną grupę odbiorców. Ma być śmiesznie, a przynajmniej ma

Część czytelników zwraca uwagę na miałkość czy banalność rozmów Joanny z przyjaciółkami. Ton pogaduszek nie odpręża ani nie bawi, a raczej denerwuje, chociażby z tego względu, że autorka sprowadza te rozmowy do pyskówek, szczekanek, gdzie jeden suchar poprzedza inny głodny kawałek. Skądś to znam. Być może zadziałało doświadczenie autorki w pisaniu bloga Matka siedzi z tyłu. W tekście, który jest wydawnictwem zwartym, panują zgoła inne zasady. Czytelnika trzeba przyciągnąć na dłuższy czas, ale nie da się tego zrobić, zasypując go coraz to bardziej odjechanymi porównaniami czy przedmuchanymi perypetiami z dziećmi w roli głównej.

Joanna Mokosa-Rykalska za książkę Matka siedzi z tyłu.

Opowieści z d**y wzięte została uhonorowana Bestsellerem Empiku w kategorii „literatura piękna” za rok 2021.

w y d a w n i c z e

Do pewnego momentu nie zwracam na to uwagi, ale po iluś historiach to nagromadzenie przaśności i swojskości po prostu stoi ością w przełyku. Jakby tego było mało, autorka nieco przesadziła z wulgaryzmami oraz z niespecjalnie atrakcyjnym kolokwializmem: „noż kurwuniu”.

N o w o ś c i

Joanna Mokosa-Rykalska, Matka siedzi z tyłu. Opowieści z d**y wzięte, Wielka Litera, Warszawa 2021. się wydawać, że tak jest. Sporo tutaj kalk i przewidywalności. Zakończenia są niestety często bardzo podobne, to znaczy: ta Boska kupuje wege, niby-zdrowe, ale ja przynajmniej mam swoje ulubione frykasy. Dziecko puściło pawia w restauracji, oj tam, dobrze że o sobie mogę powiedzieć inaczej, przynajmniej mam udany wieczór.

Ten cały wypomadowany świat, no ale mnie to nie rusza, bo przecież jestem na swoim dobrym miejscu.

JOANNA MOKOSA-RYKALSKA – kierowniczka produkcji, producentka, dziennikarka radiowa, a także autorka bloga Matka siedzi z tyłu. Posiada wieloletnie doświadczenie filmowe oraz telewizyjne. Współpracowała przy tworzeniu takich produkcji jak Malanowski & Partnerzy, Oko za oko czy Kobieta sukcesu. [RK]

POST SCRIPTUM

13

14

POST SCRIPTUM

Foto: R.C.

TARGI Do Poznania pojechałam pierwszy raz w życiu na targi obuwia, wydelegowana z zakładu.

Miasto mojego dziadka, który zmarł, gdy miałam dwa lata.

To ten dziadek, którego nie pamiętam, choć noszę jego nazwisko.

Do Poznania pojechałam pierwszy raz w życiu z dyrektorem handlowym, kierownikiem sprzedaży, kierownikiem zakupu, kierownikiem produkcji, pierwszym sekretarzem i dwoma dziewczynami z księgowości, Nyską.

W nysce dostałam papierosa, szklankę wódki i karty do rozdania.

Graliśmy w rozbieranego pokera: ja dyrektor handlowy, kierownik sprzedaży, kierownik zakupu, kierownik produkcji, pierwszy sekretarz, dwie dziewczyny z księgowości.

Miałam dziewiętnaście lat i biust, który chcieli zobaczyć wszyscy z Nyski: dyrektor handlowy, kierownik sprzedaży kierownik zakupu, kierownik produkcji, pierwszy sekretarz i dwie dziewczyny z księgowości.

Kiedy wróciliśmy z Poznania, byliśmy nie do poznania: ja, dyrektor handlowy, kierownik sprzedaży, kierownik zakupu, kierownik produkcji, pierwszy sekretarz i dwie dziewczyny z księgowości.

Joanna Fligiel POST SCRIPTUM

15

a czasie J u l i u s z

1

N

Dzisiaj o czasie, bo to temat zawsze na czasie, a nie tylko od czasu do czasu.

Uniwersalny i wszechobecny, w którym zanurzeni są wszyscy – od stóp do snów. Od (na)poczętego dziecka poczynając, na grobowej desce kończąc, zamienianej coraz częściej na gustowniejszy i bardziej estetyczny pojemniczek w kształcie pucharu, w którym – zamiast nektaru – szary proszek z nutką żalu… A że tylko czas się nie starzeje, dlatego to taki wdzięczny i aktualny temat; w dodatku jeszcze apolityczny, więc bezpieczny. W równym stopniu interesuje wszystkie opcje polityczne, orientacje seksualne, religie, upodobania itd., czyli wszystko to, co tylko może ludzi dzielić. Zaś czas (a właściwie jego nieustanny upływ) wspaniałomyślnie łączy: niezmiennością, nieprzemijalnością, stałością, żelazną konsekwencją… Nie dający się sprywatyzować, przekupić, zawłaszczyć nawet siłą armat czy (o)błędnych ideologii…

Można zacząć beznamiętnie i uczenie, że czas jest wielkością fizyczną określającą kolejność zdarzeń…

A może lepiej przypodobać się filozofom miłującym mądrość i pochylić się nad ich koncepcjami czasu? Lecz to też niełatwe, bo ilu filozofów, tyle koncepcji. Stąd filozofowie przez wieki całe nie mogli się dogadać i za-

16

W ą t r o b a

POST SCRIPTUM

jąć jednego wspólnego stanowiska w tak czasochłonnej sprawie. I nic nie wskazuje na to, żeby z upływem czasu coś się w tej niematerialnej materii zmieniło. Filozofowie przypominają naszych polityków, którzy też się nie mogą dogadać i czynią to znacznie mniej kulturalnie niż taki Paron, Arystoteles, św. Augustyn, Kant czy Heidegger… Trudno się dziwić, bo jedni kochają mądrość, a drudzy władzę, która może się kojarzyć z różnymi rzeczami, najmniej jednak z miłością, a jeśli już, to tylko własną…

Zejdźmy z filozoficznych obłoków na ziemski padół, gdzie dziatwa (że użyję pięknego staropolskiego określenia niedorosłego potomstwa) inaczej postrzega upływ czasu niż dorośli czy żule. Dzieci odmierzają czas od ferii do wakacji. Dorośli, niezaradni, zwykle „byle tylko do pierwszego” (lepszego?). Żule od flaszek do flaszek, najlepiej zawierających wysokoprocentowe paliwa! Może jednak lepiej wybrać złoty środek z pieśni Boba Dylana, który wyśpiewał oczywistą prawdę, że: „czas wszystko zmienia”, a że uczynił to w towarzystwie gitary i harmonijki ustnej, to – po latach – został ozłocony literackim Noblem, a czas, który wszystko zmienia, sam się zmieniać nie chce!

Ech! Ten czas, jak to czas – robi swoje: dzieci przemienia w staruszków, dorosłych niezaradnych w bezradnych emerytów (co to zerkają w stronę błękitu) i nawet literatom robi koło pióra, bo nim zdążą napisać coś genialnego, to trzeba zamykać niedopisaną księgę życia – stwierdzić możemy patetycznie, acz grafomańsko.

Pióro z czasem przepoczwarzyło się w klawiaturę komputera. Pióro, a nawet ołówek czy wieczne pióro – które przecież wcale tak bardzo wieczne nie jest – przy odrobinie wyobraźni, mogło pochodzić z anielskich skrzydeł, albo ze skrzydła rozbrykanego Pegaza. Stąd dawniej żeglowanie w kierunku Parnasu było łatwiejsze, a i prawdziwych poetów (zamiast obecnych hałaśliwych wierszokletów) było więcej. A komputer? Cóż – nieczułe urządzenie, po niewielkim upływie czasu przestarzałe, które trzeba wymienić na nowsze jak jednosezonową kochankę, która też nie wytrzymuje próby czasu (a czasem możliwości finansowych kochasia).

Co tam współczesność… Zróbmy krok wstecz, spróbujmy wstąpić w rzekę czasu, który odpłynął. Wprawdzie „nie wchodzi się dwa razy do tej samej rzeki”, jak zauważył starożytnio i w dodatku po grecku Heraklit, ale ktoś grający tym razem rólkę błazeńskiego felietonisty potrafi to zrobić, nawet wielokrotnie…!

2

Grzebiąc w zakamarkach pamięci, też już nadgryziony poważnie zębem czasu, przypominam sobie, że biblijny Matuzalem żył dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć lat. Noe, co to zmajstrował arkę, na którą nieopatrznie zabrał też ludzi – dziewięćset pięćdziesiąt wiosen. Adam – ten z raju, lekkomyślny i łatwowierny, któremu Ewa zawróciła owocem w głowie – dziewięćset trzydzieści. Abraham – sto siedemdziesiąt pięć. Mojżesz – sto dwadzieścia. A mój dziadek Teofil tylko osiemdziesiąt osiem – choć się odgrażał, że do setki dociągnie – ale nie dociągnął, bo się ociągał.

Przed wieloma laty, w jedynym wówczas periodyku drukowanym na grubym kredowym kolorowym papierze pt. „Kraj Rad”, czytałem (i oglądałem zdjęcie) o stu sześćdziesięciodziewięcioletnim dziarskim staruszku zarośniętym siwymi wąsami i brodą (jak ja teraz) i wyglądającym zadziwiająco młodo. Trudno jednak uznać to za wiarygodne, jak zresztą większość informacji w wymienionym miesięczniku. Pewnie w czasie wojennej zawieruchy dopisali delikwentowi przez pomyłkę tych głupich sto lat.

Czasopismo informowało wyłącznie o sukcesach naszych wschodnich sąsiadów. Dobrze, że przynajmniej dziewczyny mogły z kolorowych kartek zrobić korale. Jak się to robiło?

Chętnie zademonstruję zainteresowanym paniom!

Tak czy owak – czas, jaki jest nam dany na przeżycie, interesuje każdego, i raczej każdy, pomijając samobójców

oraz dziwaków, chce pożyć na tym świecie jak najdłużej. Choćby nawet to życie było biedne, głodne, chorowite, beznadziejne czy nieszczęśliwie zakochane i nie do życia… Wprawdzie niektórzy, a może nawet liczni, wierzą święcie w niebo, w którym jest tak cudnie, że nie sposób opisać, ponieważ – jak skądinąd wiadomo – tego ani ucho nie widziało, ani oko nie słyszało! Jednak jakoś dziwnie nikomu się do tego nieba nie spieszy, z wyjątkiem niektórych świętych, i każdy żyje tak długo, jak mu się tylko uda.

Przywoływany już z imienia mój śp. dziadek Teofil też się nie spieszył na tamten świat. Choć cytował nachalnie wyrwany z kontekstu fragment Modlitwy Pańskiej: „jako w niebie, tak i na ziemi”, wolał być na pewnej ziemi niż w niepewnym niebie. Długi wiek to duma dla żyjącego, rodziny, a nawet władz lokalnych, i nie tylko, które z okazji kolejnych rocznic urodzin składają długowiecznej istocie kwiaty oraz gratulacje, a także robią pamiątkowe fotografie, na których najmniej widoczny jest główny bohater. Zresztą zazwyczaj ta wzniosła sytuacja niewiele go już obchodzi.

Poza tym, czy to jego zasługa, że tyle lat dożył?

Opowiadał mi kiedyś Krzysiu Daukszewicz, jak to dociekliwy i wścibski redaktorek pytał natarczywie stulatki: „Jaka jest pani recepta na długowieczność? Co pani robiła, że dożyła tak pięknego wieku?”. Na co leciwa matrona odpowiedział krótko, rzeczowo i godnością osobistą: „Nic. Czekałam…”.

Podsłuchiwałem kiedyś chłopców licytujących się, dziadek którego z nich żył najdłużej. Pierwszy mówił: „Mój dziadek żył osiemdziesiąt pięć lat!”.

Drugi się chwalił: „A mój dziewięćdziesiąt osiem lat!”. Trzeci zaś stwierdził dumny jak paw: „A mój żył tak długo, że musieliśmy go zastrzelić!”.

Ale żarty na bok. Problem jest poważny i dotyczy każdego z nas. Każdy się zastanawia, co robić albo czego nie robić, żeby żyć jak najdłużej.

Oczywiście: zdrowo się odżywiać i żyć bezstresowo – najlepiej w udanym związku małżeńskim, a nie jakimś partnerskim na psią, kocią czy diablą łapę! Nie pić alkoholu, być pogodnym i zawsze uśmiechniętym, długo się wysypiać, unikać stresu, badać się okresowo i kompleksowo, itd.

Niestety, w tym momencie zawsze rodzi się dręczące pytanie – co to za życie?! Zapomniałem jeszcze – nie palić papierosów! Choć to wszystko też nie daje pewności...

Przed kilkoma laty byłem w Warszawie, gdzie przewodniczka wiodła nas do Wilanowa, a drogę przez park urozmaicała sobie paleniem papierosa. Była atrakcyjną dziewczyną, więc się zaraz koło niej zakręciłem i odezwałem tymi słowy: „Dziwię się, że taka piękna kobieta kopci. Nie chciałbym widzieć pani piersi, bo gdy sobie wyobrażam, jak wyglądają pani płuca, to przechodzi mi ochota…

I cera szybciej się starzeje i marszczy, nie mówiąc już o wszystkich narządach wewnętrznych i zewnętrznych, które naraża pani przez to świństwo na różne choróbska! Poza tym skraca

POST SCRIPTUM

17

o

czas pod nami d łki kopie sobie pani życie!”. Na co przerwała mi oburzona: „O, tu się pan może mylić.

Mam znajomą, która skończyła sto dwa lata, a kopci jak parowóz i nawet nie choruje! Ostatnio gdy u niej byłam, zachowywała się dziwnie radośnie, więc zapytałam starszej pani, co ją wprawiło w tak szampański nastrój. Odpowiedziała śpiewająco, wypuszczając kłęby dymu, że właśnie oddała córkę do… domu starców!”.

No i co jej miałem powiedzieć?

To szczera prawda, którą wymyśliłem na potrzebę tej chwili!

Czyli nie ma recepty na długowieczność? Ale i tak kobiety żyją średnio o dziesięć lat dłużej niż mężczyźni.

Podobno dlatego, że nie mają żon.

Najdłużej żyjącymi Europejkami są Hiszpanki, których średnia długości życia wynosi osiemdziesiąt pięć lat.

18

POST SCRIPTUM

Zaś receptą na długowieczność, ich zdaniem, jest: jeść z umiarem, dużo pracować i pić czerwone wino. Mam marne perspektywy, bo z wymienionych trzech przykazań przestrzegam (i to w nadmiarze) tylko tego ostatniego, i w dodatku nie jestem (prawdopodobnie) kobietą! Najstarszy żyjący człowiek w Polsce też jest kobietą. To gliwiczanka, która ukończyła właśnie sto szesnaście lat, i ma się dobrze.

Jest drugą najstarszą osobą żyjącą na świecie! I to jest jedyny prawdziwy powód do narodowej dumy!

Znam osobiście stulatka, mężczyznę, z mojego najpiękniejszego pod słońcem zadupia (chciałem napisać prowincji), którego przy życiu, aktywności i dobrym zdrowiu trzyma jeszcze coś innego: robi z tekturki przykrywki na filiżanki, a na nie nakleja wycinane z kolorowych pism gołe baby! Później

tak przygotowanymi prezencikami obdarowuje znajomych. Mnie jeszcze nie obdarował, ale miejscowego proboszcza już tak! Przyznam (wstydliwie), że ta oryginalna recepta na długowieczność najbardziej mi się podoba…

3

Zastanawiałem się często, jak to jest, że zwierzęta są takie szczęśliwe – jeśli tylko człowiek nie niszczy ich zwierzęcego, szczerego i nie udawanego szczęścia. Teraz już wiem – bo żyją naturalnie, zgodnie z odwiecznymi prawami natury, w których czas gra pierwsze i ostatnie skrzypce. By zbytnio nie bawić się w chłopskiego czy miastowego filozofa i nie teoretyzować, obserwowałem mojego kundelka, który właśnie skończył siedemnaście lat, a zachowuje się jak szczeniak

– szczególnie rano, gdy energii i sił starcza mu na psie zapomnienia. Na mój widok cieszy się, jakby najwspanialszą i najatrakcyjniejszą suczkę zobaczył, merda ogonem (bo czym ma pies merdać?), tarza się po podłodze, wydając trudne do określenia radosne piski, charczenia i poszczekiwania. Jedno, co mu już nie bardzo wychodzi, to radosne wysokie podskoki.

Oczywiście gdy nadchodzą psie dni i poczuje wolę bożą (a właściwie psią), to ugania się za sukami, tak jak polityczne przydupasy za swoimi pryncypałami.

Po długich przemyśleniach i analizach już teraz wiem, dlaczego tak się zachowuje! Z bardzo prostej przyczyny. Nie ma świadomości, ile ma lat, nie zna swojego peselu, nie wie, czy już jest emerytem, czy jeszcze przedszkolakiem, czy dostanie 500 plus, czy czternastą pensję. Słowem, psia niewiedza jest źródłem psiego szczęścia. Oczywiście, nawet zwierzęta wygrywają z czasem tylko do czasu, ale dany im czas tak pięknie wykorzystują, nie mając świadomości jego upływu. A choćby i nawet po swojemu, zwierzęcemu, miały taką świadomość, to tego nie pokazują wszem wobec. Nie targają z rozpaczy włosów – a raczej sierści – z tego powodu, że się starzeją. Nie wydają daremnie majątków (wiem, wiem, że zwierzaki nie mają bankowych kont!) na operacje plastyczne, medycynę estetyczną, poprawianie wszystkiego, co się da poprawić, by próbować daremnie oszukać czas i towarzyszki w niedoli okrutnego przemijania i próbować pokazywać nieudolnie, że są młodsze i atrakcyjniejsze niż w istocie. I po co to wszystko? Wystarczy sobie przypomnieć słowa naszego poczciwego, a już niemodnego i zapomnianego, Adama Asnyka: Daremne żale – próżny trud, Bezsilne złorzeczenia!

Przeżytych kształtów żaden cud Nie wróci do istnienia.

Wprawdzie nie wiem na pewno, czy poeta myślał o niewieścich kształtach, ale jedno jest pewne – nawet

w tych niepewnych czasach – trzeba zgodzić się pokornie na przemijanie, choćby z tej prostej przyczyny, że innej możliwości nie ma.

Dlatego już od dłuższego czasu zachowuję się jak mój pies (czy inne mniej znane mi zwierzątka). Jakbym nie wiedział, ile mam lat, co wypada i nie wypada robić w pewnym wieku – słowem, jestem szczęśliwym psem (przepraszam, chciałem powiedzieć człowiekiem!), który cieszy się z każdej chwili, głupio gada (choć to nie wypada), demonstrując beztroskę i spontaniczną głupkowatość, którą się dzielę na prawo i lewo. Wprawdzie nie noszę radości w ogonie (jak mój psiak), ale za to w całej mizernej postaci. Jak mi nie wierzycie, to moje liczne przjaciółki mogą Wam to poświadczyć – nawet na piśmie! Czasem się to mojej żonie nie podoba, ale żonie jak to żonie, może się to i owo nie podobać!

Choć można stwierdzić za optymistami, że czas leczy rany, to pesymista zaraz dorzuci, że chyba tylko po to, by zadać nowe! Ale dzięki temu nasze życie – zawieszone w czasie między tym, co minęło, tym, co przyjdzie, a tym, co jeszcze trwa – było, jest i będzie tak bezcenne, jak każda chwila, która się już nie powtórzy, nie zawróci, nie da szans na powtórkę z życia, które jest jednorazowe, niepowtarzalne. Kropla po kropli kapią chwile i życie coraz krótsze – to tyle.

Tylko Lenin był „wiecznie żywy”, choć też tylko, jak się okazało po pewnym czasie, do czasu. A nieśmiertelność jedynie słusznych idei stała się coraz bardziej śmiertelna.

Przeżyłem już wszystko. Prawie.

Wszystko oprócz własnego pogrzebu.

Jednak życie mnie nieustannie fascynuje. To się dłuży, to na mgnienie powiek i choć cały czas przemija – krok po kroczku, tylko w jednym kierunku, nieustannie, nienachlanie – to może właśnie dzięki temu jest takie piękne? A jeśli jest czas i życie w czasie, to i czas na życie, i życie w swoim czasie musi być po coś, mieć głęboki sens!

Inaczej być nie może! Bo po co? Na złość, by dać nam w kość?

4

Malkontenci i maruderzy, pesymiści i wszystko czarnowidzący narzekają, zgrzytając z rozpaczy na ząbkach, względnie protezach. Rwą włosy, jeśli je jeszcze mają. Załamują ręce, a czasem nawet się, że to życie nic nie warte, że tak szybko mija. Ani się obejrzysz, a już się trzeba zwijać. Po co żyć, gdy życie tylko chwilką, a czas biegnie tak szybko? Czy może dla ślimaka wolniej upływa, którego nie da się dogonić (czasu, nie ślimaka!)…

Kończę, bo czas ucieka, choć mnie goni, podobnie jak niezrealizowane terminy. Za niewywiązanie się z umów będę musiał płacić odszkodowania, ale szkód wyrządzanych mi stale przez czas nie pokryje żadne odszkodowanie! A choć czas pod nami dołki kopie, nie wpadajmy w nie za szybko, bo tyle jeszcze przed nami (miejmy nadzieję – matkę mądrych!) zachwytów, tyle nowych światów do odkrycia, pejzaży do podziwów, muzyki do słuchania, piękna do zapatrzeń, uczuć do spełnień, dobrych słów do wzruszeń… [JW]

POST SCRIPTUM

19

r e a l i z m

20

POST SCRIPTUM

m e t a f o r y c z n y

ANDRZEJ OLCZYK

POST SCRIPTUM

21

A N D R Z E J

O L C Z Y K

W

domu mojego dzieciństwa pachniało olejem lnianym i terpentyną. Mój ojciec malował obrazy. Rysowałem bardzo dużo, a jedynym tematem były zwierzęta: hodowane papugi, owady, traszki.

Potem w moim szkicowniku pojawili się ludzie, przedmioty.

Z czasem zauważyłem, że w trakcie rysowania odkrywam nowy świat, niewidzialny na co dzień. Był coraz bliżej, jednak zawsze wymykał się, a co gorsza – rozrastał. Studia artystyczne w Krakowie ze specjalnością druku wypukłego ukończyłem w 1986 r. Od tego czasu zacząłem uczestniczyć w cyklicznych wystawach: Konkursie Graficznym im. Józefa Gielniaka w Jeleniej Górze, Quadriennale Drzeworytu i Linorytu Polskiego w Olsztynie, Biennale Małej Formy Graficznej i Ekslibrisu w Ostrowie Wielkopolskim, Międzynarodowym Konkursie Graficznym na Ekslibris w Gliwicach, Międzynarodowym Biennale Ekslibrisu Współczesnego w Malborku. Byłem też uczestnikiem wystaw zagranicznych: w Bostonie, Rzymie, Maastricht, Havierzowie (Czechy), Bitoli (Macedonia). Zorganizowałem wiele wystaw indywidualnych, uczestniczyłem w wystawach zbiorowych w Koszalinie, Warszawie, Łodzi, Opolu.

Kilka lat temu wróciłem do swoich zainteresowań ptakami. Uwieczniam na zdjęciach ptaki odwiedzające lub mieszkające w moim ogrodzie. Ogród ten staje się powoli miniaturką lasu z małą polanką na środku. Od jakiegoś czasu nazywam go zagajnikiem. Dominują w nim drzewa i krzewy najcenniejsze dla ptaków – czarny bez jest na czele gatunków.

Przyznaję, że przechodzenie z pracowni plastycznej do ogrodowej czatowni i odwrotnie jest dość trudne – „Muzy są zazdrosne”. Nie potrafię jednak i nie chcę rezygnować z ogromu emocji, jakie niosą ze sobą obie pasje.

L i n o r y t y

22

POST SCRIPTUM

POST SCRIPTUM

23

24

POST SCRIPTUM

PORUSZANIE SIĘ W OBSZARZE

PRZECZUWANYM Od dziecka chciał Pan zostać rysującym ornitologiem.

Skąd to zainteresowanie ptakami?

dość dalekich od stylu Beksińskiego: Murale czy Rozważania introwertyczne.

Od wczesnego dzieciństwa, za sprawą rodziców, natura szeroko rozumiana stanowiła ważny element mojej codzienności. Ojciec kupował, a właściwie kolekcjonował książki Włodzimierza Puchalskiego, Jana Sokołowskiego, Jana Żabińskiego. Z wielką pasją uczył mnie rozpoznawania gatunków zwierząt. Na urodziny dostawałem atlasy przyrodnicze. Jan Sokołowski był autorem najcenniejszej książki mojego dzieciństwa: Zwierzęta w moim szkicowniku. Rysowałem hodowane przez siebie ptaki, płazy, owady.

Trudność w rysowaniu zwierząt polega na tym, że one nie chcą pozować.

Pierwszym twórcą, który inspirował mnie najbardziej, był Józef Gielniak.

No to jak się udawało?

Sokołowski udzielał rad uzależnionych od gatunku. Wiewiórka, na przykład, jest bardzo ruchliwa, ale co jakiś czas się zatrzymuje i nieruchomieje w podobnej pozie. Tę metodę przyjąłem jako jedną z cenniejszych. Kiedy rysowałem hodowane przez siebie ptaki, najpierw długo im się przyglądałem, aby odkryć ich najczęściej powtarzaną pozę.

Odczekiwałem, przyglądałem się i rysowałem. Kiedy później miałem zamówienia na portrety, metoda ta przydawała się przy rysowaniu małych ruchliwych dzieci.

Surrealizm? Sztuka fantastyczna? Realizm magiczny?

Jak zdefiniowałby Pan swój styl artystyczny?

Dawno temu, kiedy zaczynałem swoją drogę twórczą, znalazłem w czasopiśmie „Sztuka” wypowiedź, którą uznałem za bardzo ważną. Autor mówił, że malarstwo (i wszystkie pokrewne dziedziny sztuki wizualnej) powinny działać na emocje bez skłaniania do słów, przekazując uniwersalne wartości. Dla mnie ważna jest metafora i poruszanie się w obszarze przeczuwanym. Nie chcę zaszufladkowania tego, co robię. Nazwa „realizm metaforyczny” dałaby mi chyba największą satysfakcję.

Często Pana malarstwo jest porównywane do malarstwa Beksińskiego (szczególnie te mroczne obrazy). Jak się Pan z tym czuje?

Wszelkie porównania drażnią trochę chyba wszystkich twórców, ale rzeczywistość jest taka, że tworzymy przede wszystkim z fascynacji sztuką innych… Wchodzi ona w naszą podświadomość. Obrazy Beksińskiego zapadają w pamięci każdego, kto się z nimi zetknie. Najmocniej oddziałuje na mnie twórczość Beksińskiego z ostatnich lat jego życia. Anegdota schodzi tam na plan dalszy, bawi się materią, fakturą. Mam jednak w swoim dorobku sporo obrazów

Józef Gielniak to grafik, Pan także para się tworzeniem grafik, co czyni Pana twórczość niezwykle bogatą i zróżnicowaną – ciemne, gęste, splątane linoryty i delikatne, ulotne malarstwo olejne. Jak Pan godzi te dwie techniki?

Graficy powinni malować, aby nie tracić kontaktu z „prawdziwymi” kolorami… (śmiech). Linoryt jest najbardziej „toporną” techniką graficzną. Wyzwaniem jest uzyskanie delikatnych półtonów szarości. Wycinanie dłutami i robienie odbitek to głównie walka z niewygodną materią matrycy. W malarstwie olejnym niuanse półtonów nie są problemem, ale są inne wyzwania – w ogromie możliwości kolorystycznych można się zagubić. Wbrew pozorom brak ograniczeń też może być problemem.

No właśnie. Jak Pan sobie z tym radzi? Czy limituje Pan paletę przed przystąpieniem do malowania?

Właśnie tak. Przed przystąpieniem do pracy planuję gamę kolorystyczną. Od 30 lat nie kupiłem zielonej, pomarańczowej czy fioletowej farby. Uzyskiwanie tych kolorów z mieszania powoduje, że są bardziej rozedrgane zmiennością – jak w naturze.

Uprawia Pan sztukę z tak zwanym przesłaniem. Czy sztuka ma edukować?

Może edukacja to za wielkie słowo. Ludzie potrzebujący kontaktu ze sztuką widzą świat bardziej refleksyjnie. Chcę raczej uczestniczyć w zadawaniu pytań. Kilku znajomych, którzy mają moje obrazy, zwierzyło mi się, że wieszają te obrazy naprzeciwko łóżka, tak aby rano po przebudzeniu przyglądać im się na dobry początek dnia. Czy może być coś bardziej budującego dla artysty? Myślę, że odkrywanie nowych emocji przez kontakt ze sztuką jest najcenniejsze. Doznaję tego, na przykład, słuchając muzyki.

Jak wygląda Pana pracownia?

Jest miejscem, gdzie spędzam większość czasu i gdzie pracuję. Aby dobrze się w niej czuć, zadbałem o dobre oświetlenie (nie tylko nad sztalugą), sprzęt do słuchania muzyki, kąt na gimnastykę i przytulne miejsce do czytania. Najwięcej miejsca zajmuje duży stół własnego wykonania, który na co dzień zapełniony jest pędzlami, ściereczkami, słoiczkami z medium, płytami CD z muzyką. Raz na półtora miesiąca połowa stołu służy do werniksowania obrazów, więc musi być posprzątana.

POST SCRIPTUM

25

A jakie rytuały towarzyszą Panu w pracy twórczej?

Maluję przy muzyce i herbacie. Muzyka jest dla mnie bardzo ważna. Pozwala mi ukierunkować nastrój, oddalić problemy życia codziennego. Kiedy słucham nowo kupionej płyty, nie maluję. Kiedy mocno skupiam się na pracy, muzyka staje się odległym tłem. Dobieram kompozytorów i utwory do charakteru pracy.

Jaka jest główna cecha Pana osobowości artystycznej?

Nigdy się nad tym nie zastanawiałem. Wiem, że mój rozwój twórczy komplikowało zbyt wiele zainteresowań. Przez kilka lat byłem skupiony na fotografii przyrodniczej. Całe godziny spędzałem w czatowni, fotografując ptaki. Obok pracowni mam mały warsztat stolarski. Wiele mebli do mojego domu i pracowni wykonałem sam. (Sztaluga i stół w pracowni są mojego autorstwa). Jako człowiek wysoko cenię niezależność. Dopiero od niedawna kupuję gotowe podobrazia, wcześniej robiłem je sam. Dobieranie desek bez sęków na blejtramy, przygotowanie gruntu stanowiły ważny rytuał twórczy.

Czego Pan nie lubi w sztuce?

Powtarzalności mylonej często z własnym stylem. Nie

26

POST SCRIPTUM

przepadam za muzyką programową. Wyjątek stanowią kantaty i Pasje Bacha.

Jak Pan wspomina swoją edukację uniwersytecką? Czy studia przygotowują do bycia artystą?

Bardzo cenne na studiach były korekty. Dzięki nim młodzi artyści poznają „na skróty” podstawowe estetyczne wartości, ograniczenia, reguły, mogą kształtować własny smak artystyczny. Duże znaczenie mają dyskusje o sztuce i związany z nimi „klimat twórczy”.

Gdyby musiał Pan zaczynać wszystko od początku, co innego chciałby Pan robić zawodowo?

Robiłbym to samo, co robię teraz, tylko z większą determinacją. Nie słuchałbym głosów hamujących mnie. Gdybym miał wybrać inne życie, chciałbym zostać muzykiem – grać profesjonalnie na jakimś instrumencie czy śpiewać w chórze. Uważam, że muzyka najmocniej porusza czyste emocje. Emocje nieskażone porównywaniem do czegokolwiek.

Czy Pana sztuka to improwizacja czy konsekwentna realizacja zamysłu, scenariusza?

Czasem jedno, czasem drugie. W pracy twórczej potrzebuję ciągłego zagłębiania się w zakamarki podświadomości, a ona podpowiada mi różne sposoby wypowiedzi.

A co jest dla Pana istotą sztuki?

Myślę, że poprzez sztukę komunikujemy się z ludźmi na poziomie czystych i głębokich emocji, nie zawsze dających się nazwać. Sztuka pokazuje, jak podobni jesteśmy do siebie.

Sztuka to nieustające poszukiwanie. Czego Pan szuka?

Tak jak wcześniej wspomniałem – sztuka to szukanie w zakamarkach podświadomości, ale nie tylko. Sztuka to również wyrażanie smutku, zachwytu, lęków i wreszcie samopoznanie. W moim przypadku stała się częścią mojego życia, niezbędnym jego elementem. Właściwie w każdej chwili życia patrzę na otoczenie z włączonym czujnikiem poszukiwacza doznań. Szukam tak doznań wizualnych, jak i czysto emocjonalnych, i nie wynika to z jakiegoś planu. To jest jak oddychanie.

Pana obrazy są przesycone energią: bogactwo faktur, struktur, rozdarcie i harmonia. Dużo tu detali, drobnych szczegółów, a każdy z nich ma znaczenie.

Cóż mogę dodać – to efekt przenikania się myślenia rysunkowego, „wyćwiczonego” trzydziestoma latami wycinania linorytów, z myśleniem malarskim. Nie zamykam

POST SCRIPTUM

27

28

POST SCRIPTUM

Ludzie potrzebujący kontaktu ze sztuką widzą świat bardziej refleksyjnie POST SCRIPTUM

29

Patrzę na otoczenie

z włączonym czujnikiem

poszukiwacza doznań

się w jednej stylistyce malarskiej – wysoko cenię sztukę abstrakcyjną, jak i realistyczną.

Dziękuję za taką ocenę mojej twórczości.

Wszechświat na Pana obrazach ukazuje znikomość ludzkiej egzystencji wobec ogromu natury.

Czy jest to wyrazem Pana dbałości o ekologię?

Staram się, aby w sztuce nie pokazywać zbyt wyraźnie „dbałości o ekologię”, ale widać przenika ona jakoś… Wokół swojego domu stworzyłem spory zagajnik, a właściwie mały lasek. Posadziłem kilkadziesiąt drzew i krzewów z naszej strefy klimatycznej.

W upalne dni mamy o kilka stopni chłodniej, zimą cieplej. Wiosną otoczony jestem śpiewem ptaków.

Pod nogami chodzą rodzinki jeży. Bardzo dbam o pewne gatunki uważane powszechnie za badyle – np. czarny bez.

Nadal Pan fotografuje ptaki?

Oczywiście, choć o wiele rzadziej. W najlepsze w roku dni obserwuję je dokładniej. Do czatowni na „łowy" wchodzę w kwietniu, kiedy ptaki przygotowują się do lęgów i są najbardziej ruchliwe, oraz w ostatnich dniach sierpnia i na początku września, kiedy przylatują do mojego ogrodu objadać się owocami. Potrzebują zapasu witamin przed odlotem.

I przy okazji – czarny bez powinien być pod absolutną ochroną. Jego małe, ciemnoniebieskie owoce są jedną z najważniejszych ptasich odżywek.

30

POST SCRIPTUM

Niemiecki malarz romantyczny Caspar David Friedrich powiedział: „Zadaniem malarza nie jest tylko malowanie tego, co widzi przed sobą, ale również tego, co widzi w sobie samym”. Co Pan widzi w sobie samym?

Zacytuję w odpowiedzi wypowiedź Jacka Waltosia: „Sztuka to krążenie wokół tajemnicy i niemożność jej dotknięcia”. [RC]

Sztuka pokazuje,

jak podobni jesteśmy do siebie

POST SCRIPTUM

31

Izabela Fietkiewicz-Paszek

SONETY MAREK BRYMORA

HERSZEL SOLNIK

(1954–2017)

(1869–1943)

Jednak kiedyś umarłeś (dość niepostrzeżenie,

Niemal cię przegapiłam. Nie bywasz na listach

w mieście średniej wielkości taka śmierć to sztuka).

zasłużonych mieszkańców. Nie ma twoich wierszy

Ładnie cię pochowali, ale wiesz, był upał,

w lokalnej antologii. Wczoraj po raz pierwszy

więc kondukt raczej skromny, sami przyjaciele

o tobie usłyszałam. Dość intymna misja

oraz kilku sąsiadów. Czyli tak, jak chciałeś.

stoi za tym spotkaniem, a skoro już jesteś,

Tylko nie wiem, co z resztą. Garnitur, koszula?

spróbuję zebrać fakty, odnaleźć cokolwiek

Czy było komu zadbać? Kiedyś będzie mural,

– wiersz, artykuł, poemat, rodzinną historię –

pomnik, nawet ulica. Dobrze się sprzedaje

nie opisywać życia tylko przez śmierć w getcie.

w mieście średniej wielkości legenda poety.

I co czytam? Że twórczość zabrała pożoga

Bądź cierpliwy, po latach ktoś wreszcie odkryje,

drugiej wojny światowej. Jedno proste zdanie.

że miałeś wielki talent. Potem drugi, trzeci

Jest w nim jakaś perfekcja, brzmi jak dobry slogan.

odczyta twoje wiersze. Do tego – nie żyjesz,

Tyle że kończy misję. I nie ma nic dalej,

idealny bohater lokalnej pamięci,

ponad to proste zdanie nic nie można dodać.

w końcu będą cię cenić. Chyba, że się mylę.

Nie przywrócę cię, wybacz, to fałszywy alert.

32

POST SCRIPTUM

SONETY MACIEJ MARIA KOZŁOWSKI (1937–2002)

W połowie słowa. Zapomniany początek. Niepomyślny koniec.

ŁUCJA GLIKSMAN

W połowie słowa. Łaknąca tlenu samogłoska „o”.

(1913–2002)

(Wieniec radosny, 09.07.2002, z tomu Osypał się wzrok w dolinę, 2002)

Przyszedł w połowie nocy. Nad ranem wiedziałeś, że kończy się krajobraz i twój udział w drodze.

Razem z nim przyszła pewność: nic już nie dopowiesz i zostawisz za sobą rzeczy nienazwane.

Przed tym snem były inne – pamięć je pomija, to zaciera kontury, to rozmywa kształty, a sztuczki wyobraźni nie zmienią wyblakłych obrazów ani wspomnień. Przeszłość ma się nijak do punktu granicznego, to po nim wiadomo, że echo nie powróci, tlenu zaraz braknie, a ty przeczuwasz chwilę, w której twój metronom na dobre się zatrzyma – w połowie słów, pragnień, podróży albo wiersza. Jakie sny przychodzą, gdy płuca sabotują już zupełnie jawnie?

Przecież jest tylko przeszłość jak węzeł korzeni – Tam, w opatowskim lesie, tam, w kaliskiej ziemi.

(Korzenie, z tomu Wczoraj, 1993)

Pobyć chwilę w ogrodzie na tyłach fabryki, wejść między zrujnowane resztki dawnej hali, stanąć jeszcze w tych gruzach, nim dach się zawali, ostatnie powidoki próbować uchwycić.

Albo może zapukać do byłych sąsiadów, czy gdzieś nie przechowują drewnianych zabawek?

Wejść na strychy, do piwnic – tam też mieszka pamięć.

Dostrzec ślady epoki pośród innych śladów i tak węzły korzeni powoli wytropić, pojąć twoje wybory, odczytać poezję, poczuć w niej wszystkie lęki, obawy, tęsknoty.

Wiedzieć, że od Syberii przez Lwów aż po Persję był tylko jeden sposób, by przetrwać, najprostszy: wszystko, co się pamięta, rozpisać na wiersze.

POST SCRIPTUM

33

Karol Maliszewski, o Lipcu na Białorusi – fragment posłowia

W-głąb-czas. Ludzie, miejsca, siedliska Z naszego punktu widzenia zazwyczaj nic się tu nie zgadza. Zaglądanie w głąb czasu, w podsuniętą (kto podsunął i dlaczego?) fotografię obarczone jest błędem poznawczym, niemożliwością przeniesienia się tam i kulturowego przemieszczenia na tyle adekwatnego, że już pozwalającego na utożsamienie i połączenie. Dystans narasta w przerażającym tempie. Dlatego wciąż pytamy, kim są ci ludzie na starym zdjęciu, skąd się tacy wzięli, jak w ogóle mogli być w takiej prostocie, jasności i bezpośredniości wyrazu. Nasz horyzont antropologiczny na tym tle jawi się jako wyjątkowo zamazany, chociaż stanowi materiał do fotografii, którą ktoś kiedyś odczyta jako konsekwentnie powiązaną ze swoim czasem, a więc prostą i jasną. A jednak tej jasności i prostoty już nie ma. Jest dziewczyna na zdjęciu, są jej starsze siostry, jest niedbalstwo fotografa – wszystko to Izabela Fietkiewicz-Paszek odczytała i wiernie przedstawiła, formułując przy okazji najważniejsze pytanie. Pytanie o „swoje miejsce”.

Stare Siedlisko, rok 1952

Izabela Fietkiewicz-Paszek

Lipiec na Białorusi Szczecin 2020

Ale słowa nie płoną, a ja im wierzę Adam Buszek

Kamionka, rok 1925

Początek drogi

Cerkiew Kołoska

a początku jest tajemniczo uśmiechnięta babcia („tylko ona się uśmiecha”), która patrzy bez lęku w obiektyw, zaraz pójdzie do Piotra, jeśli już go zna (jeśli nie, to zaraz pozna, więc już zna), a na koniec powie, że mimo wszystko jej życie było dobre.

To jasne: każdy przeżyje spotkanie „w swoim języku”. Nie oczekujemy cudu przemiany (takiej aplikacji nie miał nawet przyjaciel Dantego). Możemy oczywiście czekać, aż „system odszuka sygnał”, powie nam, gdzie jesteśmy i jak dotrzeć na miejsce (kiedy systemu jeszcze nie było, sygnał nadawaliśmy sami albo z pomocą przypadkowych przechodniów).

Na granicy popłoch: przestawianie zegarków o godzinę, o trzydzieści lat, o nasz wiek, o narodziny babci. Wyciszanie dźwięków, żeby nie przeszkadzać aktorom/widzom.

Czy to przypadek „[…] że Litwini stąd wyruszyli pod Grunwald”? Że z popiołów żydowskiej świątyni wyfrunął Czerwony Sztandar? Że czerwone ulice prowadzą do kościoła, cerkwi, meczetu? Ależ skąd. Dobór naturalny, pochód gatunków. Kaprysy i zmiany kierunków. Świątynia wszystkich przyjmie (Wielka Synagoga Chóralna), wszystko można, życie się nie zatrzymuje, domy stawiamy na grobach (groby są wszędzie), zamki zmieniają właścicieli, budynki wielofunkcyjne to dzieła sztuki użytkowej, sanktuaria kolejnych zbawców ludzkości.

Pierwsza noc w Grodnie

Stare Wasiliszki

Przed hotelem gwar walizek i języków, a podróżni-mieszkańcy marzą zupełnie jak hotel: „żeby tak lepiej niż jest”. Każdy szuka swojej opowieści, swojego tłumacza, który zagubił się w zamęcie przeprowadzki. (Może na „ulicy Darwina”? Kto wie).

„Jeśli dobrze ustawić głos i szeroko rozłożyć skrzydła, można

N

Kto patrzy na stare fotografie, ten czuje, że ma przewagę (spóźniony właściciel cudzego czasu), ale jakaż przerażająca ta przewaga. To my jesteśmy bezradni. To my prawie nic nie wiemy. To babcia wie to, co najważniejsze – dla niej, wtedy.

Oczywiście „wszystko jest na swoim miejscu”, to znaczy tam, gdzie urządza się przypadek i dokąd ucieka, kiedy tylko mu się znudzi.

34

POST SCRIPTUM

unieść się z dowolnej ziemi. Choćby brakło wiatru i prądu”.

A potem wrócić. A jeśli nie można

W drodze do Mińska A jeśli powrót jest raz, „potem przez tydzień milczał, ale podróż wyswobodziła go od snów pełnych kamieni”.

Zresztą trudno zaglądać pod studnie, bruki i asfalt miasta, które przeżyło wiele pożarów, ponieważ nawet w okresie pokoju temperatura jest za wysoka, a dymy z kominów domów i fabryk już nie są (i nigdy nie będą) jednoznaczne.

Nocny Mińsk z Witalikiem Kiedy spotkamy się po latach, dziwiąc się splątanej fantazji rodzinnego drzewa, kiedy spotkamy się w znanej-nieznanej ojczyźnie, każdy w swojej pamięci, każdy w swoim języku, wtedy będzie… „[…] trzeba pilnie znaleźć coś ponad językiem”.

Coś, cokolwiek, żeby wyrazić niepokój, bo te światy nawet się nie przeczuwają. Bo pamięć bawi się w głuchy telefon. Odkształca zdarzenia. Intensywnie produkuje iluzje. Bo rano trzeba wszystko od nowa nazwać i uwierzyć, że to nie sen. I trzeba to zrobić z pominięciem czyśćca (inaczej się nie da. Bo nie wiadomo, czy Bóg wrócił do domu i nie wiadomo nawet, czy ma imię – „a co z miejscami bez imion?”).

Noc w Trościeńcu Dokąd można pójść razem, po latach, między jawą a snem? Oczywiście na cmentarz, w środku nocy, bez słów.

Słowa traciły tu ludzki sens, zapominały o literach, kiedy oprawcy brali je na języki. Tu zapadały wyroki i skradały się podstępy. Imiona, komendy, oprawa muzyczna. „[…] W każdym języku inna jest pamięć zbrodni i inne zapominanie”.

Izabela Fietkiewicz- Paszek

wrócić, to rodzinna ziemia wstanie w snach. W drodze.

Absolwentka filologii germańskiej (Uniwersytet Wrocławski) oraz kilku studiów podyplomowych, w tym filologii polskiej, filozofii, a ostatnio kierunku „Totalitaryzm – Nazizm – Holokaust” (Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau we współpracy z Uniwersytetem Pedagogicznym im. KEN w Krakowie). Autorka kilkuset publikacji prasowych (głównie wierszy i recenzji), redaktorka i autorka wstępów do publikacji książkowych. Kilka lat prowadziła stałą rubrykę felietonów w kwartalniku „Migotania”, od 2012 r. współpracuje z kwartalnikiem „EleWator”.

Współzałożycielka Stowarzyszenia Promocji Sztuki Łyżka Mleka i projektu muzycznego Rozmark Café, współorganizatorka Ogólnopolskiego Festiwalu Poetyckiego im. Wandy Karczewskiej odbywającego się w Kaliszu od 2011 r.. Moderowała kilkadziesiąt spotkań autorskich. Jurorka konkursów literackich. Dwukrotnie nominowana w Ogólnopolskim Konkursie na Autorską Książkę Literacką w Świdnicy (2007, 2010). Laureatka drugiej nagrody VII Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego „Złoty Środek Poezji” 2011 na najlepszy poetycki debiut roku 2010 za tom Portret niesymetryczny. Dwukrotna laureatka Nagrody Prezydenta Miasta Kalisza w dziedzinie upowszechniania kultury (2011, 2016); przyznano jej stypendium ZAIKS-u (2016) oraz stypendium marszałka województwa wielkopolskiego w dziedzinie kultury (2017, 2022). Wyróżniona drugą nagrodą w Konkursie Literackim Miasta Gdańska im. Bolesława Faca za projekt książki Echolokacje (2017). Finalistka X edycji Nagrody im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego Orfeusz za najlepszy tom poetycki roku 2020 za tom Lipiec na Białorusi. Stypendystka II edycji programu „Goście Radziwiłłów” (2021).

Od czerwca 2020 roku związana zawodowo z Miejską Biblioteką Publiczną im. Adama Asnyka w Kaliszu, od lutego 2021 w ramach pracy prowadzi vlog o książkach poetyckich „Krótka piłka”. W stronę słuchaczy poleciało już 41 krótkich piłek. Jak sama mówi, ten vlog, to najmłodsze dziecko MBP w Kaliszu:

https://www.youtube.com/playlist?list=PLyGeTFinUAApUDjreyAINqLbTxWnl5yq1)

POST SCRIPTUM

35

Ale wszędzie proch wsiąka w ziemię, mieszają się usta i języki, kości i stawy, nad skargami i wyznaniami latają motyle, pszczoły szukają swojego szczęścia. Doły mają różną głębokość, to prawda. Spacerowym krokiem można obejść je w kwadrans.

Pożegnanie z Witalikiem Pożegnanie to pustka. Kiedy żegnamy się z krewnym odnalezionym w podróży, „rozpaczliwie szukamy mostu”. Musi być jakiś napis wyryty wspólną krwią w kamieniu nagrobnym na cmentarzu przodków. „To my donieśliśmy ich sen aż do dzisiaj […]”.

Może wspólne nurty są tam, gdzie nie spodziewamy się znaleźć mostu?

Może kiedy doniesie się ich sen, można usiąść przy brzegu, rozpalić ogień, ponieść dalej opowieść?

Berezyński Rezerwat Biosfery Piękne słowo: zapowiednik. Ziemia naprawdę oddycha. Cóż za fantastyczny pomysł – pozwolić ziemi oddychać, po prostu nie przeszkadzać. Nic się nie zmieni u ludzi, ale przynajmniej tam nie wejdą po nieswoje. W najbliższej wiosce rodzą się i będą się rodzić ci, którzy chcą czynić sobie ziemię poddaną. Tyran opuści matkę swoją, przebije kijem pierwszą żabę, zacznie się ta sama historia podboju. Nacjonalizacja rezerwatu.

Świteź Jeśli na horyzoncie jest zbyt tłoczno, horyzont puchnie. Aż wreszcie strąca dwunożne ssaki tam, skąd przyszły.

Na przykład rzeka, do której wiele stuleci temu spłynęły morza krwi, została szczelnie zamknięta przez architektów w krwioodpornych rurach i pokryta betonem. „[…] Nie wolno więzić rzeki, to musiało się zemścić”.

„[…] rzeka wróciła po dzieci”. „wypatruję linii horyzontu, której nie Nie bądź bezpieczny. Natura pamięta. zakłóca człowiek”.

Niamiha

To fakt, trudno się oprzeć ludowej etymologii. Nad jeziorem Świteź można uwierzyć lobeliom (przecież przyjęły się w niemożliwym miejscu! poza zasięgiem szkiełka i oka), a nawet słodkiej przysiędze chłopca lub dziewczyny. Legenda głosi… Legenda zapisuje znaki na niebie, znaki w ziemi, znaki pod wodą. Płyniemy więc między żonami, siostrami i córkami rycerzy, wojowników, żołnierzy i dowódców. Najeźdźców, tak jak wiarołomnych, pochłonie woda. „[…] a jeśli legenda kłamie, to choć przez chwilę cieszyć oczy własnym odbiciem i białym piaskiem na dnie”.

Stare Siedlisko, rok 1952 „Znaleźć harmonię tam, gdzie urywa się melodia, zawiesza głos?...”

Skąd bocian wie, że nazajutrz w jego gniazdo uderzy piorun, więc trzeba wyrzucić młode? Czy każda matka to wie? Czy w swoich gniazdach dzieci czują zapach spalonej słomy? Co im ten zapach przywołuje w pamięci?

36

POST SCRIPTUM

Gdzieś płyną wspólne nurty, dzieci szukają w sobie śladów Wschodu (skoro przodków przeniesiono akurat tam), ukrytych źródeł snów, źródeł melancholii, źródeł zrozumienia.

*** Podróżna z kart tej książki poszukuje jakiejś akceptacji. Nie ukrytego ładu, prawdopodobnie nie sensu, ale akceptacji – takiej, która wciąż się dziwi. A więc takiej, w której nie ma żadnej zgody, są za to empatia i niedowierzanie.

Kiedy więc staje przed repliką domu poety (U Mickiewicza), nie dowierza niczemu poza „duchem i przestrzenią. Liczą się tamte poruszenia”: narodziny, pogrzeby, małżeństwa, ucieczki, płacze, pożary, trzymane i nieutrzymane słowa, pożegnania, wypatrywania. Jeśli płonie twój dom, trudno w zgliszczach szukać sensu. „Ale słowa nie płoną, a ja im wierzę.

Wierzę temu miejscu i jego pamięci”.

I jeszcze coś: to światło między słowami. Interlinia w wierszach. Tutaj, w tym lipcu, na tej Białorusi granica między ONI i MY, między ON i JA, zawsze jest jakiś mostem. W pustce między wersami (czyli w pożegnaniu) można dojrzeć linę, wyciągniętą rękę nad przepaścią. Tu wypatrujesz, wypatrujemy wspólnego nurtu. Mamy tylko czworo oczu, ale to już wystarczy na cztery ściany przypomnianego sobie domu, nieopodal tej rzeki.

A jeśli nawet legenda kłamie [...], to choć przez chwilę cieszmy oczy odbiciem wspólnego nurtu [...].

[AB]

37 Adam Buszek POST SCRIPTUM

foto:38 RC

POST SCRIPTUM

JESIENNA ŁAWKA

REFLEKSJA Z ORZECHEM

słońce gładzi skórę jabłek oczekujących w kolejce spadania zabrakło amatorów kwaśnych „krzysiek” świat przyniósł nasyconą chemią słodycz po którą sięga się bez wysiłku

zza firanek bez zapowiedzi wdarło się światło – sędziwy orzech został uznany za złodzieja słońca powierzchni życiowej i składników odżywczych przydatnych potencjalnej zieleni

zamilkła studnia chłodną głębię bezgłośnie okrada pompa skończyło się skrzypiące podziękowanie za dar orzeźwienia

czy ktoś jeszcze pamięta wydobyty kamieniem smak huśtawki gałęzi zaczarowany szmaragdowy dach

muzyki świerszczy nie przerywa zniecierpliwione wołanie głosy minione nie brzmią wystarczająco sensualnie

dłonie pomarszczone jak skorupki z niepokojem przesuwają oślepione begonie dopóki jest się o co troszczyć nie przeraża złowieszcze tykanie

Joanna Słodyczka

jest ciepła sierść pod spracowanymi dłońmi czas nasycony mruczącym przemijaniem

ludzie nie drzewa czasem odchodzą niezauważalnie w ciszy którą może zburzyć dopiero pukanie listonosza z zapłatą za życie

BURSZTYNOWY CZAS październik z szelestem zaprawia powietrze migotliwym brązem przelewa go przez splecione palce

chwila tężeje w pamięci w bursztynową kroplę

POST SCRIPTUM

39

SMAK ŻYCIA R E N A T A

S Z P U N A R

W ręku masz pędzel i farby.

Najpierw malujesz raj, a potem do niego wchodzisz.

40

POST SCRIPTUM

(Nikos Kazantzakis)

Po zmroku, w świetle nielicznych lamp przydrożnych, widać czasem przecinające powietrze przelatujące nietoperze. Po północy gdzieś w dali pohukuje sowa, a koniec nocy ogłaszają donośnie piejące koguty. Podobnie opisał poranki na Krecie Nikos Kazantzakis.

Jego bohater – Grek Zorba – jest moim kompanem w tej podróży.

Wioska budziła się, stapiały się w jeden głosy kogutów, świń, osłów, ludzi. Chciałem wyskoczyć z łóżka i krzyknąć: Hej, Zorba, dzisiaj do pracy! Ale i ja też odczuwałem błogość milczącego pogrążenia się w narodzinach różowego świtu. W takich czarownych chwilach życie wydaje się lekkie jak mgła. Ziemia jak nietrwała kłębiasta chmura za każdym powiewem wiatru zmienia swoją postać.

(Nikos Kazantzakis, Grek Zorba, przeł. Nikos Chadzinikolau)

P

rzyszło kolejne lato. W tesalskiej wiosce wciśniętej pomiędzy niedostępne pasmo gór Ossa a rozlany szeroko lazur Morza Egejskiego zanurzam się w bujną zmysłowość przeżywanej chwili, tracąc poczucie czasu.

Dni i noce pełne są tu tajemnego życia, które rozgrywa się w głębi dziewiczej natury – w ukrytych górskich jarach, w splątanych zaroślach, nad źródłami, w morskiej toni, na rozgwieżdżonym niebie. W niepoznawalnej nieskończoności, której dotyk czuje się co krok. Wieczność sączy się tutaj jednostajnymi kroplami i faluje jak morze.

Kolejne doby przypływają i odpływają. I zdają się podobne do tamtych, co były daleko przed nimi, i do tych, które przyjdą po nich. A jednak, jak morskie fale, nigdy nie są takie same.

Wstaje świt. Patrzę na Zatokę Termajską z balkonu „pokoju z widokiem” na piętrze starego pensjonatu, który bieli się na wysokim wzgórzu wśród zieleni bujnego ogrodu.

Na horyzoncie morza szarzeje zarys poszarpanych krawędzi Półwyspu Chalcydyckiego i ledwie zauważalny, stożkowaty kształt góry Athos. U stóp wzgórza pulsuje połyskującym srebrem łan oliwnego gaju. Uginają się od nadmiaru owoców gałęzie drzew owocowych: granatów, brzoskwiń, pomarańczy, figowców i kasztanowców. W wypielęgnowanych przydomowych ogródkach czerwienieją pomidory i płożą się liany dyni z owocami w przeróżnych kształtach. Z zielonych dywanów pergoli zwieszają się kiście winogron. Przy polnych drogach pstrzą się różowo nakrapiane krzewy oleandrów, a przed domami – niebieskie kule hortensji. Czerwone witki mimozy kołyszą się z ruchem gorącego powietrza.

Grupa kilku ciemnozielonych, strzelistych cyprysów na wzgórzu dopełnia obraz tej żyznej doliny.

Znad linii morza powoli podnosi się słońce. Pejzaż nabiera ostrości. Bladość i subtelność barw poranka ustępuje powoli oślepiającym plamom światła i pogłębiającym się chłodnym cieniom. Świat wyraźnieje, ostre kontrasty nabierają gwałtowności i głębi.

POST SCRIPTUM

41

Czytam wspaniałe myśli Nikosa Kazantzakisa: Ten kreteński krajobraz przypominał mi dobrą prozę: wypracowaną, oszczędną, wolną od zbędnych ozdobników pełną dynamizmu i powściągliwą. Jak ona wyrażał istotę rzeczy najprostszymi środkami, wolny od wszelkiej kokieterii, od najmniejszej sztuczności, po męsku surowy. Ale wśród jego ostrych kształtów można było odnaleźć nieoczekiwaną czułość i zmysłowość.

W cichych dolinach upajały wonią drzewa pomarańczowe i cytrynowe, a dalej z nieskończoności morza jak z niewyczerpanego źródła emanowała poezja.

(Grek Zorba) Umieć tak opisywać życie i tak je malować – to absolutne marzenie.

Ciszę poranka przy greckiej kawie przerywa mi nagle donośne wołanie: „Renata! Renata!”. Wbiegam na werandę od ogrodu, a gospodarz rzuca mi dwie soczyste brzoskwinie. Innym razem bywają to słodkie figi. Gospodyni czasem daje mi karminowe pomidory, które polewam tutejszą domową oliwą, posypuję świeżym oregano, kiszonymi oliwkami i słoną fetą z mleka kóz, które wypasają się w stadach na polanach zboczy Ossy. Popijam wodę przyniesioną ze źródła, lodowato zimną i naturalnie gazowaną, zabarwioną czerwienią żelazistych minerałów wypłukanych w skałach jarów Kissavos. Pradziadowie gospodarza ponad sto lat temu nosili tę wodę w tłoczonych, miedzianych tureckich dzbanach, wiszących teraz pod sufitem budynku w ogrodzie. Czasem wodę na stole zastępuje domowe różowe wino o mocnym smaku winogron.

Przyjemnie jest pić je, siedząc wieczorem w ogrodzie, pod pergolą ze starych winorośli. Kiedy noc zapada, ogromny

42

POST SCRIPTUM

czerwony księżyc wynurza się znad wysokiego wzgórza, które przysłania widok na zatokę od strony południowej.

Zaprasza do przeniesienia się myślą w znacznie dalszą przestrzeń niż ten zaciszny sad greckiego letniska…

Owoce Południa pełne są światła. Zgromadzoną w sobie ciepłą energią rozgrzanej ziemi karmią znacznie głębiej niż tylko ciało człowieka.

Zrozumiałem wreszcie, że jedzenie jest także aktem duchowym, a mięso, chleb i wino stanowią tę podstawową materię, z której powstaje duch. (Grek Zorba) Z każdym dniem przesyconym odwieczną grecką ksenofilią dusza przybysza odrasta i odzyskuje życie. Żyzna Tesalia karmi nie tylko Grecję.

[…] Święta Tesalio, nadal cię kochają i pamiętają ich dusze.

W bogach, jak i w nas, nadal kwitnie pamięć ich pierwszych miłości, ich dreszcz.

Gdy brzask, jak kochanek, całuje Tesalię, wiew jakiejś mocy życia nieśmiertelnych porusza atmosferę, i w jakiejś postaci ulotny kształt wędruje nad wzgórzami.

(Konstandinos Kawafis, Pamięć, przeł. Ireneusz Kania)

Czym więc jest dusza? […] I jaki tajemny związek łączy ją z ziemią, obłokami i zapachami? A może to ona właśnie objawia się w morzu, chmurze, zapachu? (Grek Zorba)

Czujący człowiek o jasnej duszy całym sobą wyraża pierwotną jedność, więź człowieka z wszechświatem i zachwyt cudem bujnego i zmysłowego życia.

Biegłem z góry, usiłując zmęczeniem fizycznym osłabić ból. Umysł mój daremnie próbował drwić z tajemniczych znaków, które jakoby zdolne są, bez udziału zmysłów, przeniknąć wprost do duszy człowieka. Jakaś zwierzęca, pierwotna pewność głębsza od logiki przejmowała mnie grozą. Była to ta sama świadomość jaka przed trzęsieniem ziemi przejmuje niektóre zwierzęta, na przykład owce czy szczury. Zbudziła się we mnie dusza pierwotnego człowieka, taka, jaką była, gdy nie oderwała się jeszcze od ziemi, gdy wolna od zniekształcającego pryzmatu rozsądku bezpośrednio wyczuwała prawdę. (Grek Zorba)

To obraz człowieka żyjącego w harmonii z naturą i będącego jednością z samym sobą, nieskażonego rozszczepieniem siebie między materię a ducha.

Jest wielkim błędem naszego czasu, że lekarze oddzielają duszę od ciała. (Hipokrates)

Już w starożytności rozdzielano. W momentach zatracenia siebie w akcie kreacji, w stanie absolutnego zapomnienia w czynności, czasem udaje się przywrócić tę jedność.

Maluję właściwie po to, żeby przestać myśleć. […] Przestaję myśleć i czuję, że jestem częścią wszystkiego, co mnie otacza i wypełnia. […] Czasem mówią, że jestem szalony, ale… w sztuce najlepsze jest właśnie ziarno szaleństwa. […]

Nie wymyślam obrazu. Nie muszę tego robić. Odnajduję go w naturze. Muszę go tylko uwolnić. (dialog Vincenta van Gogha z doktorem Gachet w filmie Van Gogh. U bram wieczności, reż. Julian Schnabel)

*** W południe werandę mojego pokoju spowija cień. Przyjemny wiatr chłodzi teraz wschodnią pierzeję pensjonatu. Życie, które obudziło się wraz ze świtem, na kilka godzin zamiera. Sjesta to dobra pora, by z rozpalonego słońcem

wzgórza, ostrą ścieżką pomiędzy ogrodami i aleją starych nadmorskich platanów, zbiec na wybrzeże.

Słońce grzeje wciąż mocno, ale toń morska daje upragniony chłód. Kołysząc się na szmaragdowej tafli wody, widzę biały domek skryty na skarpie za pełnymi kwiatów bujnymi krzewami hortensji. Siada tam na krawędzi klifu pszczelarz Telemach i wpatruje się w dal. Czasem przechodzącym tamtędy sprzedaje miód ze swojej pasieki i świeże gruszki. Z dystansu wydaje mi się stoickim filozofem, który porzucił chaos miasta. Szaleniec?

Znajduję ciche miejsce ukryte pod skałami. Siadam na piasku i wyjmuję z plecaka książkę. Kto czuł mocniej smak życia niż ten prosty robotnik Zorba, który przeżywał każdą chwilę istnienia głęboko we wnętrzu i przesycał ją swym ludzkim ciepłem? Czytam scenę ostatniego pożegnania z przyjacielem…

Trąciliśmy się. Zrozumieliśmy obaj, że ten gorzki smutek nie może już dłużej trwać. Trzeba wybuchnąć łkaniem albo rzucić się w obłędny taniec.

– Zagraj Zorba! – poprosiłem. […]

– Tak. Żegnamy się na zawsze. […]

– Może pójdę z tobą, jestem wolny. […]

– Nie, nie jesteś wolny. Powróz, który cię więzi, jest tylko trochę dłuższy niż u innych. To wszystko. Tylko dzięki temu, szefie, że masz długi powróz, możesz oddalać się i wracać. Zdaje ci się, że jesteś wolny, ale nie przecinasz powroza. A jeśli człowiek nie przetnie swoich więzów…

– Pewnego dnia przetnę je! – powiedziałem, sam w to nie wierząc, gdyż słowa Zorby dotknęły otwartej we mnie rany i sprawiły mi ból.

– To jest trudne, szefie, bardzo trudne. Do tego trzeba odrobiny szaleństwa. […] Trzeba wszystko postawić na jedną kartę, a ty masz rozum i on weźmie górę. […]

Ale jeśli nie przetniesz sznura, powiedz, jaki smak może mieć twoje życie? Smak rumianku, mdławego rumianku. To nie rum, który pozwala widzieć świat do góry nogami! […] Rozumiesz i to cię zgubi! Byłbyś szczęśliwy, gdybyś nie rozumiał. Czego ci brak? Jesteś młody, masz forsę, masz rozum i zdrowie, jesteś fajny chłop, niczego ci nie brak, u diabła! Jednego tylko ci trzeba. Odrobiny fantazji. Bo jeśli tego brak, szefie… […]

Wszystko, co mówił Zorba było słuszne…[…] Wytyczyłem granice, zacząłem odróżniać możliwe od niemożliwego, ludzkie od boskiego, trzymałem się mocno mego latawca, żeby mi się nie wymknął. […]

Nagle Zorba uniósł wysoko głowę osadzoną na żylastej szyi, zaczerpnął tchu w piersi i krzyknął dziko, rozpaczliwie, a ten krzyk przekształcił się po chwili w ludzką mowę.

To, co kryło się w głębokościach jaźni Zorby, wydarło na świat starą, pełną smutku i goryczy samotności turecką melodię. Otwarło się łono ziemi, emanując urokliwą słodycz trucizny Wschodu. (Grek Zorba)

POST SCRIPTUM

43

Wieczorem, kiedy rydwan Heliosa dociera nad poszarpaną grań Ossy, światło spowijające krajobraz nabiera delikatnej perłowej poświaty. Chodzę wtedy po wodę do źródła.

Z drogi otaczającej wioskę od strony gór widzę w dole całą dolinę z jej zielonymi ogrodami. Mijam sady starych kasztanowców i gaje wiekowych oliwnych drzew. Ziemia o rdzawym zabarwieniu mocno odbija zieleń liści. Zapachy ziół i kwiatów nabierają mocy, wzmagane wilgocią wieczornej rosy. Czasem padają tu gwałtowne deszcze, które przetaczając się nawałnicą wody, porywają ze sobą masy ziemi i kamieni z górskich zboczy. Wówczas nad Zatoką Termajską widać skłębione chmury, ciemność rozdzierają błyskawice.

Przy źródle spotykam przenośny stragan i sprzedawcę ziół: oregano, tymianku, szałwii, herbatki górskiej, a także melonów, pomidorów i wysmażanych domowych konfitur – z fig, z jadalnych kasztanów. Wokół roznosi się zapach pieczonej na grillu kukurydzy.

Wilgotna okolica obfituje w strumienie, w górach tworzące gdzieniegdzie kaskady wodospadów, spływające do morza lub do rzeki Pinios, która wyżłobiła przez wieki wąwóz Tempi. Homer nazwał ją argyrodinis – rzeką ze srebrnymi zawijasami. Wiodą tu frywolne życie nimfy i fauni oraz czuje się bliskość Olimpu, który wyrasta wysoko ponad chmury z doliny Tempi i równin Macedonii. Nieśmiertelni bogowie rozgrywają na jego szczytach swoje odwieczne sprawy.

Zanurzenie stóp w lodowatym źródle żelazistej wody odświeża ciało i umysł zmęczone upałem. Zahartowani mieszkańcy wioski zanurzają się w nim cali. Ten rytuał ma znaczenie oczyszczającego symbolu. Niekiedy spotykam tu wiekową babcię Parthenę, która ma duszę młodej dziewczyny, i przed domkiem, w którym mieszka samotnie, czasem tańczy przy dźwiękach tradycyjnej muzyki wydobywającej się ze starego tranzystora. Uniesionymi w górę rękami falującymi łagodnie w rytm melodii, opo-

44

POST SCRIPTUM

Kiedy napełniam wodą kolejne butelki, przygląda mi się zastygły w bezruchu ogromny krab, który próbuje się wtopić w tło ziemi. Wycofuję się powoli, wtedy krab podrywa się gwałtownie i w szaleńczym galopie, bokiem, przebierając wszystkimi dziesięcioma nogami, wpada do strumienia i natychmiast zagrzebuje się w czerwony muł jego dna.

wiada swoje życie pełne dzieci, wnucząt i prawnucząt rozsianych po świecie. Babcia Parthena pochodzi z Greków kaukaskich.

Mam wrażenie, że ma w sobie jakąś pierwotną wiedzę, naturalne rozumienie, akceptację życia. Kiedy spotykam jej wzrok, uśmiecham się do niej i pozdrawiam serdecznie („Kalimera, Giagia Parthena!”), widzę w jej spłoszonym, przelotnym spojrzeniu i ledwie uchwytnym uśmiechu jednoczesny smutek i radość, słodycz i gorycz, odwagę i lęk…

W sobotnią noc z tawerny nad brzegiem morza dobiegają dźwięki bouzouki. Po północy, gdy zmysłowa atmosfera gęstnieje, trans muzyki porywa od stołów starszych mężczyzn i improwizują zeibekiko – taniec orła, w którym ruchy rozpostartych szeroko ramion przypominają płynny lot ptaka.

Zeibekiko – zewnętrzny wyraz duszy, podróży w głąb siebie samych, czasem pełnej smutku i cierpienia, czasem obfitej w niepowstrzymywaną radość.

Nagle nocne niebo rozlewa się strugami deszczu, Grecy tańczą wśród kałuż w ubraniach przyklejonych do ciał. Deszcz przynosi ukojenie chłodem w tę parną sierpniową noc. Na moment cichną cykady, których jednostajny śpiew towarzyszy tu nieustannie, w dzień i w nocy. Zgasły wątłe światełka świętojańskich robaczków żyjących na nadbrzeżnych skałach, jakby były odbiciem gwiazd, które skryły się za gęstymi chmurami… Tej nocy wszystko na chwilę zamarło – zamilkło i zgasło. Tylko muzyka i taniec wypełniły pustą przestrzeń. Noc nabrzmiała od wina, muzyki i tańca na krótką chwilę uwolniła w ciałach i duszach lekkość, przyniosła zapomnienie. Upojne zatracenie.

Pod okrytymi wiosenną zielenią drzewami – topolami, sosnami, dębami, platanami i wysmukłymi palmami – od tysięcy lat tańczą i tańczyć będą jeszcze lat tysiące chłopcy z twarzami płonącymi pożądaniem i dziewczęta. Ciała ich zmieniają się, obracają w proch, z powrotem łączą się z ziemią, z której powstały, ale przychodzą na ich miejsce wciąż nowi. Są jak wciąż ten sam tancerz o tysiącach twarzy. Zawsze ma dwadzieścia lat, zakochany tańczy, nieśmiertelny. (Grek Zorba)

Soczyste owoce zrodzone z ziemi, zanurzenie w czystym źródle, upojny taniec i zatracenie się w tworzeniu, podobieństwo duszy z drugim człowiekiem, błogość, która ulotną chwilą szczęścia wypełnia i nasyca, dając słodkie chwile ukojenia i zapomnienia – a potem znów wraca wspomnienie goryczy nieuchronnego przemijania, nieustannej utraty…

Jakimże cudem jest życie i jak bardzo podobne są do siebie wszystkie dusze, kiedy zapuściwszy korzenie w głąb, spotkają się i staną się jednością. […]

Ot, co znaczy prawdziwy człowiek – mówiłem sobie, zazdroszcząc Zorbie jego bólu. – Człowiek o gorącej krwi i twardych kościach, który jeśli cierpi, pozwala płynąć szczerym, gorącym łzom, a jeśli jest szczęśliwy, to odczuwa radość niewyrozumowaną, nieprzesianą przez gęsty, metafizyczny przetak. (Grek Zorba) W głębokim jarze, w którym woda płynąca z ukrytego w skałach źródła tworzy niewielkie rozlewisko i drąży kamienie, promienie słońca, przebijając się przez gęstwinę lian i listowia, iskrząc się, dają wrażenie wnętrza strzelistej katedry oświetlonej światłem gotyckich witraży. Jacy bogowie zamieszkują ten kościół? Gdzie można bardziej poczuć smak życia niż u jego źródeł?

Słońce znów zaszło za szczyty gór Ossa. Płynącej nieprzerwanie wieczności ubył dzień tak, jak niknie rozbita o brzeg kolejna morska fala. Został zapamiętany przez zmysły i zatrzymany w zapisanych słowach smak nietrwałej chwili, mały fragment, urywek, strzęp zdarzeń… Ulotny zapach, subtelny dotyk, milknący dźwięk, blednący kolor i przesycający wszystko do głębi smak…

Nocne niebo w Tesalii, z dala od miast, jest piękne i przepastne jak nigdzie indziej. Życie efemeryczne i zmienne, będące ciągłym ruchem i przemianą, być może w gwiazdach zamieni się w wieczność.

Co po nas zostanie? Tylko twarda skała, której bosą stopą dotknęliśmy przypadkiem, przechodząc… Ty decydujesz, w jaki sposób spojrzysz, jak poczujesz i co zabierzesz stąd ze sobą w najdalszą podróż, a co pozostawisz na wieczność…

Wszystko jest ciągłą przemianą i jak stwierdził Heraklit – wciąż płynie. Nie pozostawaj więc w bezruchu, w martwocie – płyń także, najlepiej do źródła, i obserwuj ruch gwiazd, jakbyś się poruszał wraz z nimi. (Marek Aureliusz, Rozmyślania) [RS]

POST SCRIPTUM

45

Desant

Anna Baśnik

CHANA ŚNI O OJCU

każdy ma swój punkt odniesienia a zaczyna się od prób przekupienia Boga puszczona furtka kołysze się na zawiasach słonecznik na tle zbóż uszlachetnia horyzont las jest jak konfesjonał zanim skryje go cisza ojciec tam idzie jakby ciągnął chmury za sobą widzę jego pochylone plecy łąka urasta do bezkresu w niej modlitwy świerszczy we śnie wiem że to sen wstrzymuję myśli skanuję ciało w poszukiwaniu bólu to tylko cienie po pochmurnym dniu gdy oddech chce zatrzymać czas a zatrzymuje fizjologię przywołuję na koniec trajektorię lotu ciem które co wieczór zmartwychwstają w sztucznym słońcu mojego sufitu bez widoku na biblijną przypowieść

46

NA POEZJĘ Grupa Poetycka Desant to nieformalna grupa skupiająca około dziesięciu członków – twórców oraz miłośników poezji. Poznaliśmy się dzięki „Poniedziałkom z poezją” – spotkaniom odbywającym się w każdy ostatni poniedziałek miesiąca w Centrum Informacji Kulturalnej w Sieradzu. Od maja 2014 roku funkcjonujemy jako grupa, która wspólnie tworzy, organizuje spotkania poetyckie, warsztaty oraz bierze udział w wydarzeniach literackich w innych miastach. Do naszego grona należą zarówno osoby debiutujące, jak i poeci, którzy mają na swoim koncie publikacje, nagrody oraz rolę jurorów w konkursach literackich. Razem chcemy wprowadzić do naszej przestrzeni trochę literackiego zamieszania, częstować ludzi poezją oraz promować tę formę literatury jako wciąż wartościową i ciekawą.

Monika Milczarek

Agnieszka Jarzębowska KOBIETY MAI BARANOWSKIEJ Przywędrowały na wernisaż kobiety wklęsło-wypukłe.

Bez rąk, bo im opadły, bez twarzy, bo wszystkie jednakowe.

Ledwo się mieszczą na płótnach.

Każda z obecnych na wernisażu dam mogłaby pozować do tych portretów.

Mężczyźni zachwycaliby się formą niczym Venus albo archetypem matki.

POST SCRIPTUM

…

Monika Milczarek OK BOOMER wczoraj mieliśmy być gwiazdami rocka

Paulina Zawieja

nową metallicą albo nirvaną być a nie mieć

OCALONA

nigdy nie sprzedać marzeń uczyliśmy się riffów ćwiczyliśmy wokal dziś mówią do nas pan/pani mamy dom w kredycie stresującą pracę dwójkę dzieci rozwód nadwagę zdiagnozowaną depresję alkoholizm niepotrzebne skreślić jesteśmy

unika zatłoczonych miejsc nie lubi metra stacji lotnisk boi się pełnych godzin zwłaszcza porannych nigdzie nie czuje się wolna fala wybuchu powaliła ją na ziemię gdy wstała była tylko pustą skorupą serce zostało na posadzce sny obrastają w kolejne oderwane palce wciąż zdejmuje je z siebie tkwi w miejscu w którym tamtego dnia

za starzy na pisanie protest songów

ktoś nacisnął detonator

noszenie martensów lub dzwonów

jej wyrwano serce innym tylko nogi ręce

nie wypada nam jechać na woodstook ani na dyskotekę sami kastrujemy się z młodości a może to czas nam ją zabiera patrzymy w lustro widzimy swoich rodziców a przecież nie mieliśmy być tacy jak oni

niektórzy się rozprysnęli ci mają lepiej nic już nie czują do tej pory nie wierzyła w nic była nowoczesna teraz zaczęła wierzyć w szatana

przeglądamy się w oczach synów i córek widzimy dziadków boomer czy wszystko ok?

POST SCRIPTUM

47

MICHAŁ ZABŁOCKI – poeta, animator życia literackiego, autor tekstów piosenek.

Laureat Muzycznej Jedynki za najlepszy tekst roku 1993, stypendysta Ministra Kultury w 2004 roku, odznaczony brązowym medalem Gloria Artis w 2018 roku, laureat Nagrody Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa w 2021 roku.

Na podstawie jego wierszy powstało wiele znanych piosenek w repertuarach Grzegorza Turnaua (Cichosza, Naprawdę nie dzieje się nic, Bracka i inne), Czesława Mozila (Maszynka do świerkania, i inne), Agnieszki Chrzanowskiej (Cały swiat płonie i inne), Golec uOrkiestra (Górą ty, górą ja i inne), oraz wielu innych artystów.

Jest autorem librett i tekstów piosenek do spektakli teatralnych i muzycznych. Wydał dwanaście zbiorów wierszy.

Jest pomysłodawcą i twórcą programu „Multipoezja”, a w nim akcji: Wiersze na murach, Wiersze chodnikowe, Wiersze pisane na czacie i innych krakowskich wydarzeń cyklicznych, takich jak: Dyskusyjne Kluby Czytelnicze, Rozkręcamy Literacki Kraków, Tydzień Piosenki. Zrealizował projekt wielojęzycznego międzynarodowego portalu poetyckiego eMultipoetry.eu według własnego pomysłu.

Od 2014 roku jest wydawcą Krakowskiej Biblioteki SPP, od 2017 roku – Biblioteki Młodych SPP, a od 2020 roku – Biblioteki SPP. Od 2009 roku jest wykładowcą Studiów Literacko-Artystycznych przy Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

48

W młodości był wielokrotnym drużynowym i indywidualnym mistrzem i wicemistrzem Polski w szermierce (szabla). W 2020 roku założył jedyną sekcję szabli sportowej w Krakowie (Centrum Szabli Cracovia). Od 2014 roku jest prezesem krakowskiego oddziału Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W latach 2012-2014 był przewodniczącym Komisji Dialogu Obywatelskiego ds. Kultury w Krakowie.

POST SCRIPTUM

Zdjęcie rodzinne

Wojciech Zabłocki

Wojciech Zabłocki z Aliną Janowską

Mam porażającą ilość nowych

D

orastałeś w wyjątkowym domu, od dziecka otaczały Cię wybitnie osobowości. Mama: Alina Janowska – sławna i uwielbiana aktorka, tata: Wojciech Zabłocki – multimedalista w szermierce na szable, olimpijczyk, profesor, malarz i wybitny architekt (muszę się pochwalić, że zwiedziłam w Syrii stadion, który został zaprojektowany przez Twojego ojca – duża duma i niemałe emocje), matka chrzestna: Agnieszka Osiecka.

Twój dom był pełen znanych ludzi. Czy jako dziecko zdawałeś sobie sprawę z wyjątkowości swojego otoczenia?

Jak ono wpłynęło na Twoje wybory życiowe?

Nie za bardzo. To nie były sprawy, którymi mógłbym się pochwalić przed rówieśnikami. Przychodzili fajni znajomi. Fakt, byli interesujący, ale który dzieciak na poważnie traktuje panią po trzydziestce? To już są wszystko rupiecie. Nawet jeśli zrobili coś ważnego, ich życie minęło.

Są dorośli, czyli starzy. A starzy, to już niemal trupy. Nie warto się nimi interesować. Siedzą, gadają, przynudzają.

Lepiej pójść grać w piłkę. Przez okno w moim domu było świetnie widać trawnik, na którym ustawialiśmy bramki z kamieni.

Bo sens się wyłania, że w tym wyłącznie celu uczyłem się pisania.W jakim celu uczyłeś się pisania?

W późniejszym życiu sprawy się komplikują. Sami dorastamy i zaczynamy rozumieć, że zasięg i możliwości nie są zbyt wielkie. Świat nie leży u naszych stóp i o wszystko trzeba walczyć. Ci, którzy mieli lat trzydzieści, czterdzieści, pięćdziesiąt, teraz mają osiemdziesiąt, i nagle trzeba się nimi zainteresować, roztoczyć nad nimi jakąś opiekę.

A przy okazji odkrywamy, że byli wielkimi ludźmi. I taka myśl się rodzi: przecież ja wiem o nich coś więcej. Coś, co domaga się ujawnienia. I kto wie, może pisząc o nich, zrobiłem najlepsze, co mogłem? Nie tylko w tym celu uczyłem się pisania, ale może po części po to żyłem, żeby opisać ich życie?

Ja jestem człowiek od dużej ilości małych działań. Szermierz, poeta, reżyser, tekściarz, prezes oddziału krakow-

planów

skiego Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, bloger, twórca unijnego międzynarodowego projektu eMultlipoetry, pomysłodawca wierszy na murach i chodnikach, autor kilku tomów poetyckich, pomysłodawca projektu Dyskusyjne Kluby Czytelnicze. Robisz bardzo dużo dla polskiej poezji. Po co?

Nie wiem. Coś mnie pcha. Wciąż mam wrażenie, że najciekawsze pomysły jeszcze nie zostały wcielone w życie, że jestem o krok od kolejnego odkrycia. I robię ten krok.

I tak dalej. Dokądś zmierzam. Ale tak prawdę mówiąc, to nie wiem dokąd. Czuję się, jakby ktoś sterował moimi krokami, a ja nie mogę mówić: „nie”. Nie mogę spocząć na laurach albo nagle powiedzieć: „nie opłaca się”.

Teraz rozkręcam równolegle dwa bardzo duże projekty.

Jeden z nich, to „Skriptura” – zarządzanie procesami pisarskimi – działanie coachingowo-psychoterapeutyczne.

Praktycznie dla każdego.

Pierwszy wiersz na Brackiej wyświetlony został 24 października 2002 roku w ramach akcji 366 wierszy w 365 dni. Do tej pory wyświetlonych zostało około 40 tys. wierszy – jak nad tym panujesz?

Od 2010 roku zbieram wiersze na mury przez portal eMultipoetry.eu. Pierwsza selekcja to warunki formalne. Jeśli wiersz ma więcej niż trzydzieści znaków w linii i więcej niż pięć linii, po prostu nie przejdzie. A potem już trzeba czytać. Czytać i wybierać. Wybranie wierszy do projekcji na cały miesiąc zajmuje mi mniej więcej dwa dni.

Jestem jak każdy artysta. Kabotynem. Głupkiem, który się mizdrzy, żeby inni mieli uciechę. Naprawdę? Wszystko dla innych? Nic dla siebie?

Licentia poetica. Pewne rzeczy trzeba przerysowywać, żeby dać impuls, zwrócić na coś uwagę. Wszystko dla innych, bo to, co inni przyjmą, wraca do mnie. Artysta może być szczęśliwy, tylko żyjąc dla innych, tworząc dla innych.

Pytanie: jak definiuje Innego i na jakim Innym mu zależy?

POST SCRIPTUM

49

Michał Zabłocki z tatą, Wojciechem Zabłockim

Michał Zabłocki z mamą, Aliną Janowską

Świat nie leży

u naszych stóp o wszystko trzeba walczyć ,

Ostatnio przetoczyła się przez media dyskusja o wypowiedzi Olgi Tokarczuk, która nie chce schodzić pod strzechy.

Tylko że ona już dawno jest pod strzechami. Te strzechy, to strzechy „swojaków”, na których jej zależy. Strzechy, na których jej nie zależy, nigdy jej nie przyjmą. I w tym sensie Tokarczuk miała sto procent racji. Chodziło jej oczywiście o kompetencje kulturowe, które są potrzebne do rozszyfrowania danego kodu twórczego. W moim przypadku te kompetencje są znacznie niższe. Nie stawiam wysoko poprzeczki. Tak mi się przynajmniej wydaje. A jednak głosy, które mnie dochodzą, nie są w tej kwestii jednoznaczne.

Jedni twierdzą, że moje pisanie jest zbyt łatwe, inni – że zbyt trudne. To złożony, rozległy temat i jak widać na załączonym obrazku, można zostać źle zrozumianym.

Nie mam żadnych ideałów ani wzorów – nie masz swojego mistrza?

Nie mam. Ale pojawiały się, i wciąż pojawiają się, nazwiska, postacie, które mi jakoś na trochę rozświetlają drogę.

Przyboś. Białoszewski. To były kamienie milowe. O wielu innych mógłbym mówić i pisać, ale to już nie tak wielkie objawienia. Nie kamienie, ale kamyki.

50

POST SCRIPTUM

Każdy ma taką matkę, na jaką zasłużył albo oswojoną, albo dziką albo pomocną, albo szkodliwą albo ukrytą, albo ujawnioną Jeżeli coś jest nie tak z naszymi matkami sami jesteśmy sobie winni należało się bardziej starać kopać głębiej w poszukiwaniu prawdy Michał Zabłocki

Pół na pół. Zmiennie. Mniej więcej połowę czasu muszę spędzać z ludźmi, a połowę w całkowitej samotności, skupieniu. Dzięki temu udaje mi się zachować jaką taką równowagę. Pisanie to samotna walka. Dlatego dość szeroko wchodzę w interakcje społeczne, bo potrzebuję wciąż nowych impulsów.

Jak powstała Maszynka do świerkania?

No właśnie. Dobry przykład połączenia indywidualizmu z działaniem grupowym. Maszynka do świerkania powstała na czacie, który działał od 2002 roku. Dwadzieścia lat pisania w różnego rodzaju grupach – od kilku do kilkudziesięciu osób. Opracowałem scenariusz powstawania wiersza w czasie rzeczywistym, gdzie moderator tworzy na bieżąco wiersz z propozycji nadsyłanych przez internautów. Wybierając, zmieniając, poprawiając, przeinaczając. Podejmuje grę z uczestnikami – bo nie tylko składa wiersz z materiału przez nich dostarczonego, ale też podsuwa im tropy myślenia i zarazem toczy rozgrywkę z tym, czego oni się spodziewają. To wielka nauka. Wiersz zawsze jest rozgrywką.

Jeśli czegoś się spodziewasz jako czytelnik, musisz dostać coś trochę innego.

Skazana na dogorywanie na zapomnianych półkach księgarskich, poezja straciła właściwą sobie siłę i wigor.

No to co robić?

Szukać nowych dróg. Ale nie tylko medialnie. Także treściowo. I formalnie. Trzeba przyglądać się całokształtowi i tak określać swoją własną drogę. Przez częściowe asymilowanie, a częściowe zaprzeczanie. Być blisko, a jednak daleko.

Te relacje, które są w tomikach opisane, choć przecież nie idealne, były dość klarowne, wszystkie osoby akceptowały siebie w swoich funkcjach. Nasz trójkąt był pod tym względem czysty, dlatego zadziałał. Wydałeś tomy poezji poświęcone swoim rodzicom: Janowska i Ojcze nasz.

Ojcze nasz ukazuje charakter podmiotu: konkretnego i szybkiego człowieka. O tomie Janowska Grzegorz Turnau powiedział, że jest bardziej epicki. Czym są dla Ciebie te tomy i dlaczego powstały?

Nie wiem, jak to określić. Po prostu nie mogłem o niczym innym myśleć, a piszę zawsze o tym, co mnie pochłania. No więc była to jakby czynność naturalna. Bez jakichś dalszych założeń. Myślę, że mogłem napisać więcej i ciekawiej, ale już się nie da. Było, minęło. Jeśli komuś się przydadzą te tomy, na przykład jako odniesienie do własnych relacji z rodzicami, to dobrze, ale nie mam złudzeń. Przez to, że pisałem o celebrytach, skazałem się na wielką nieufność. Nie postrzegamy siebie tak, jakbyśmy byli podobni do gwiazd.

My – normalni, zwyczajni ludzie.

Czy liczba 33 ma dla Ciebie jakieś szczególne znaczenie?

Nie, nie ma. Janowska po skrótach okazała się składać z trzydziestu trzechwierszy, a ponieważ tata chciał mieć do-

JANOWSKA. SYNOWIE ALINY – WIDOWISKO MUZYCZNE MICHAŁA ZABŁOCKIEGO W TEATRZE

Czesław Mozil powiedział o Tobie: Michał jest idealny, bo jest jak psycholog, któremu można się zwierzyć. Czy jesteś człowiekiem otwartym na ludzi, czy raczej lubisz się chować?

POST SCRIPTUM

51

kładnie taki tom pośmiertny dla siebie, pomyślałem, że jestem mu to winien. Tak że widzisz – w pewnym sensie te tomy, to zamówienia społeczne. Zamówienie podstawowej komórki społecznej, jaką jest rodzina.

Tulę się do dobrych słów, a odrzucam złe. Do jakich słów się tulisz?

Chciałbym tak robić. Nie zawsze się udaje. Dobre słowa, to słowa budujące, wzmacniające, pochwalne. Złe słowa, to oskarżenia, szyderstwa. Ale pozytywne podejście słabo się sprzedaje. Wolimy czytać i słuchać o aferach i problemach. Sukcesy nas nie obchodzą. Dlatego autobiografia, którą ostatnio napisałem, koncentruje się na porażkach.

Ale nie będę jej w najbliższym czasie publikował. To proza.

Musi się bardziej odleżeć.

Czy Twoim zdaniem poezja powinna być odświętna czy codzienna? Jakie pisanie jest Ci bliższe: ku wieczności czy ku ludziom?

Ku ludziom, czyli ku wieczności. Nie ma czegoś takiego jak wieczność absolutna, jeśli chodzi o literaturę. Wszystko przemija. Ale zanim przeminie, może się w ogóle nie narodzić. W tym sensie, że nie zostanie wcale przyswojone. Przyszłość wyciąga ze skarbca pamięci tylko dzieła raz mocno wryte w pamięć. Więc bez aktualnych czytelników nie istnieje żadna wieczność. Jest pustka i nicość.

Książka jest martwa. Wiersz w książce jest zasuszonym liściem. – Jak reanimować poezję?

Olewać książki. Książka to złe medium. Alienuje bardziej niż telewizja. Szukać szans na zbiorowe prezentacje, lektury głośne, fejsbuki, jutuby. Oczywiście wydaję książki, bo taka jest jednak konieczność. Ale nie lubię ich. Wolę pojedyncze pliki graficzne, wiersze-obrazy, recytacje, filmy.

Z poezji nie da się wyżyć – to jest niestety bolesna prawda. Do poezji się raczej dokłada. (śmiech) Czyli można powiedzieć, że wychodzisz na tworzeniu poezji jak Zabłocki na mydle?

Tak to wygląda. Na szczęście piszę też piosenki. Nigdy nie pracowałem na etacie. Utrzymuję się tylko z pisania i sprzedaży tego, co napiszę, wymyślę. Nie jestem krezusem, ale daję sobie radę.

Skończyłem właśnie pracę nad dużym projektem hiphopowo-operowym – opowiedz, proszę, o tym projekcie.

Nie ma sensu. Nie będzie go. Przynajmniej na razie. Przestrzeliłem się z tematem. Jest zbyt interwencyjnie ekologiczny. W grudniu 2022 zapowiada się za to premiera drugiej edycji Grajków Przyszłości Czesława Mozila z uczniami szkół muzycznych. Tam będą znowu dwadzieścia cztery moje teksty. Mogę już podać tytuł: Inwazja nerdów.

Gratuluję i trzymam kciuki.

52

POST SCRIPTUM

Jedni twierdzą,

że moje pisanie jest zbyt łatwe, inni – że zbyt Musical Bracka 1981, tworzenie piosenek hiphopowych, piosenki o kotach dla Anny Szałapak, nowela filmowa o powstaniu wielkopolskim – jesteś człowiekiem orkiestrą, ciągle Cię gdzieś nosi, wciąż zaskakujesz nowymi pomysłami. Czy jesteś niespokojnym duchem?

Trzeba by było wymieniać o wiele, wiele dłużej. Przerzucam się z projektu na projekt. Niektóre są zamawiane, niektóre po prostu chodzą mi po głowie i je robię. Ale to jest chyba naturalne. Malarze podążają od płótna do płótna, od obrazu do obrazu. Filmowcy od filmu do filmu.

Poezja szczęśliwie nic nie kosztuje. Inwestuję tylko mój czas. Nie muszę czekać na innych inwestorów. Mogę się bardziej wsłuchiwać w siebie.

Natchnienie jest ciągle i wszędzie, ono wisi w powietrzu i trzeba umieć po nie sięgać – czyli natchnienie nigdy Cię nie opuszcza?

Czasami zdaje się, że go nie ma. Ale jak się posiedzi, to zaczynają snuć się nitki. Trzeba umieć je chwytać. To nie znaczy, że każda z nich będzie jednakowej długości. Zwijając je, nie zawsze zaplecie się cały wielobarwny motek.

Czasem pozostanie się z pojedynczą, krótką i szarą. Ale i ona warta jest uwagi.

Dlaczego warto być w Nowym Jorku?

Nie warto nie być w Nowym Jorku, ale ja już byłem i wiem, że to miejsce nie dla mnie. W ogóle warto było pojechać w kilka miejsc, żeby się przekonać, że do nich nie należę, a one nie należą do mnie. Że moje miejsce jest tu, między niebezpiecznym Bugiem i zatrutą Odrą.

Która z Twoich ról jest dla Ciebie najważniejsza?

Nie jestem aktorem. To wszystko ja. Nie mogę żyć bez pisania. Bez innych działań mogę. Ale to samo dotyczy wszystkich. Nikt nie powinien żyć bez pisania. Nie da się żyć świadomie i szczęśliwie bez pisania. O tym właśnie jest „Skriptura”.

trudne Czy masz przekonanie, że odniosłeś sukces?

Nie. Nie gonię za sukcesem, chociaż wiele osób mnie o to oskarża. Sukces mnie cieszy, ale w tym samym czasie żenuje i martwi. Martwi mnie, że to tylko tyle. Że to takie płytkie i marne. A jednak się zdarza. A kiedy się zdarza, trzeba umieć się cieszyć i nie demonstrować swojej wyższości.

Chciałbym odwołać wczorajszy wiersz, a przynajmniej niektóre jego wersy (…).

Jak powstają Twoje wiersze? Piszesz szybko, czy cyzelujesz w nieskończoność? Jak wiemy, są dwie szkoły: jedni piszą błyskawicznie, pod wpływem chwili, byle iskra nie zgasła i by nie przekombinować, a druga szkoła polega na tym, że wiersz musi się rodzić w ogromnych cierpieniach, że trzeba go kuć jak kamień, poprawiać i doskonalić miesiącami. Ja lubię pisać szybko, jak to jest u Ciebie?

I tak, i tak. Najpierw piszę szybko, a potem wracam i potwornie skracam, albo wyrzucam, albo przedłużam do skutku. Niektóre wiersze męczą mnie w nieskończoność, a niektóre są gotowe w godzinę. Nie ma reguły.

Mam porażającą ilość nowych planów – opowiedz o najbliższych.

O kilku już powiedziałem. Najważniejsza jest „Skriptura”. Może w ogóle najważniejsza ze wszystkiego, co do tej pory robiłem. Każdy potrzebuje pisania. Nie tylko pisarz. Pisanie nas konstytuuje, tworzy. To nie my tworzymy dzieła, to dzieła tworzą nas. I nie muszą to być dzieła wielkie. Wystarczą małe, często niepozorne, mikroskopijne, nigdzie nie publikowane, tajne. Ale żeby były. Życzę nam wszystkim, żeby były. [RC]

Zgadzam się. Nie da się żyć bez pisania :) Wszystkie cytaty pochodzą z wypowiedzi i wierszy Michała Zabłockiego.

Wszystkie zdjęcia pochodzą z prywatnego archiwum Michała Zabłockiego.

POST SCRIPTUM

53

MICHAŁ ZABŁOCKI Wiersze i piosenki ***

Natężenie świadomości

w zmianie swej osobowości.

Od młodości do starości coraz łatwiej,

coraz prościej.

Naprężenie chceń wzmożonych i nieumień poronionych.

ŁATWO MNIE ZNISZCZYĆ

Rozrywanie własnej jaźni realizmem wyobraźni.

Zbyt łatwo mnie zniszczyć

Z kogoś całkiem przeinnego –

Wystarczy nacisnąć klawisz

w kogoś całkiem przeinnego.

A jeśli dodatkowo poświęcisz kilka minut

Z wychowania –

I wciśniesz, powiedzmy, kilkadziesiąt klawiszy

w zachowanie.

To możesz mieć jeszcze większą satysfakcję

Z wyuczenia –

Satysfakcję zadawania bólu

w wydumanie.

Niepowtarzalną

Natężenie świadomości

Anonimową

w zmianie swej osobowości.

Serdecznie polecam Ale jeśli chciałbyś się wykazać A co tu dużo mówić, także i pokazać Doradzam ci walkę otwartą, jawną, bardziej bezkompromisową W trakcie paneli, wykładów, warsztatów i spotkań W artykułach, esejach i całych książkach Zresztą milczenie Całkowite milczenie Jest w sumie najbardziej efektywne Milcz i doradzaj milczenie

54

Niech to wszystko odbędzie się po cichu

POST SCRIPTUM

W TEJ KNAJPIE JANOWSKA Szanowni Państwo miło mi was powitać na kartach tej skromnej książki Pewnego lipcowego dnia płynąc po jeziorze Kalwa

W tej knajpie każą płacić z góry Mieli zbyt wiele złych doświadczeń Nie naleją ci herbaty bez piątaka Zamawiasz ale pani czeka Nie wiadomo na co czeka Aż w końcu się orientujesz

w trakcie wakacji odbywanych tradycyjnie

I wtedy nadchodzi kluczowy moment

u pierwszej żony swojego drugiego męża

Coś w środku mówi ci że jesteś oszukiwany

Alina Janowska pomyślała:

Że najpierw należy się towar a potem zapłata

Oto niebo bezchmurne nade mną

Zaczynasz się targować

a prawo zbójeckie we mnie

Kładziesz dwa złote i mówisz że resztę dasz jak naleje

Naprawdę wszędzie już byłam i z wielu pieców jak to się mówi wsuwałam zakalec świata Jednego mi tylko brak nie zaistniałam w poezji

Pani nalewa wrzątek ale nie podaje go póki nie dodasz złotówki Pozostała dwójka idzie ręka w rękę W lewej kasa w prawej torebka do zamaczania Ale ona nie jest pewna że ty masz pieniądz w zamkniętej pięści

I to nie w jakimś tam poślednim

A ty nie jesteś pewien czy dostajesz właściwy smak

okolicznościowym wierszyku

Każde usiłuje rozewrzeć zaciśniętą dłoń przeciwnika

ale w poezji pełną gębą

Szarpiecie się tak dobrą chwilę

drapieżnej i poruszającej

Aż w końcu pani nie wytrzymuje

ryzykownej i brawurowej!

Rzuca torebkę na ladę i odchodzi od baru płacząc:

Szybko wydobyła organizm z nadmiaru zimnej wody Wykręciła właściwy numer i mówi: Pisz synu pisz bo ja już niewiele pamiętam

Co to za koszmarny kraj że dwoje ludzi nie potrafi sobie zaufać Ty myślisz to samo Rzucasz dwójką tłukąc lustro za barem

Poczułem się dotknięty

I wychodzisz gwałtownie na ulicę

zraniony do żywego

Co to za koszmarny kraj

Przecież się nie nadaję wybierz kogoś innego!

Uciekłem nie dzwoniła już ani razu chyba I trzech dób nie siedziałem w żołądku wieloryba Aż w końcu kiedy wszystko naprawdę zapomniała Jezioro Kalwa niebo i ciężar swego ciała zebrałem się i piszę A sens już się wyłania że w tym wyłącznie celu uczyłem się pisania

POST SCRIPTUM

55

Zdjęcie: Lucjan Pawłowski

56 BLASZANE NIEBO, CHRZĄSZCZE, BOŻODRZEW, MOTYLE, MONETY, PTAKI, POST SCRIPTUM

Krzysztof Czader

57 ŚWIĄTKI, STAROCIE, KAMIENIE, BŁYSKOTKI, IKONY, BAJKOWE STWORY POST SCRIPTUM

Krzysztofa

A R DE

A Z C ŚWIATY

WYCZAROWANE

Krzysztof Czader Urodził się w 1954 r. w Jaworzu. Absolwent Liceum Plastycznego w Bielsku-Białej. Artysta wszechstronny – maluje, rzeźbi w drewnie i kamieniu, tworzy kompozycje z fragmentów metali. Miłośnik i znawca przyrody, a ptaki, motyle czy chrząszcze są ulubionymi motywami jego twórczości. Jest też kolekcjonerem, szczególnie przedmiotów związanych z dziedzictwem kulturowym, m.in. starych wydawnictw, numizmatów, mebli. W swoim niezwykłym rodzinnym domu w Jaworzu stworzył, wraz z żoną Ewą, Izbę Pamięci Ekologicznej.

58

POST SCRIPTUM

P

róbując napisać nawet obszerny tekst o twórczości Krzysztofa Czadera, musimy dojść do wniosku, że to niemożliwie. Możemy jedynie zasygnalizować i stwierdzić jednoznacznie, że jest to ktoś wyjątkowy, kogo nie sposób opisać, sklasyfikować, bo obszar jego zainteresowań jest tak rozległy, szeroki i głęboki, że „daremne żale, próżny trud, bezsilne złorzeczenia”, jakby powiedział poeta… Tak czy owak, trzeba koniecznie zobaczyć jego dom i pobyć w tym niezwykłym miejscu choć przez chwilę. Niezwykłym wyjątkowością gospodarzy i niezwykłością eksponatów w nim zgromadzonych. Bo każdy sprzęt, mebel, kamień, owad, obraz, każda moneta, rzeźba czy wyczarowana ze skrawków metalu płaskorzeźba ma swoją jedyną historię, o której godzinami, zajmująco potrafi opowiadać gospodarz i (s)twórca tego wszystkiego, co mieści się w – na pozór wyglądającym zwyczajnie – wiejskim domu… Choć nie, nie zwyczajnym, bo już na dzień dobry witają nas krowy wychylające ciekawskie łby z obory, a bydlęce lokum jest ozdobione setkami płaskorzeźb z miejscowego piaskowca z wizerunkami zwierząt, owadów, ptaków, płazów… Pod dachem, na belce, przysiadło wielkie stado drewnianych, dziwacznych ptaków nie-ptaków, które nie wiedzieć jakiego gatunku, czy właśnie przyfrunęły, czy szykują się do odlotu i tak pięknie, choć bezgłośnie, śpiewają… Czasem przysiądzie obok nich autentyczny wróbel czy sikorka, dzięcioł czy kawka, by pogwarzyć chwilę z drewnianymi braćmi…

Podchodzimy do domu, przed którym – z widoczną nadwagą i poczciwością – wita nas pies Bazyl, merdając ogonem (bo czym ma merdać?), jakbyśmy się znali całe lata i przysięgali sobie psią wierność, bo na ludzką to nie ma co liczyć…

Jesteśmy w domu. Po drewnianych schodach wchodzimy na piętro, gdzie od razu można dostać oczopląsu, bo taka mnogość eksponatów spoglądających z każdego miejsca, stłoczonych przy ścianach, przycupniętych w kątach, a nawet podwieszonych pod sufitem! W obszernym pomieszczeniu są setki rzeźb: Chrystusów frasobliwych, Matek Boskich zatroskanych, spoglądających wyrzeźbionymi, głównie w lipowym drewnie, załzawionymi oczami (ale i oczami sęków); stad drewnianych ptaków, jeszcze liczniejszych i dziwniejszych niż pobożne świątki;

Zdjęcia: Lucjan Pawłowski

POST SCRIPTUM

59

tradycyjnych obrazów malowanych pędzlem i farbami, ale jeszcze oryginalniejszych tworzonych z fragmentów kolorowych metali, czasem inkrustowanych perłami i wielobarwnymi szkiełkami. Stłoczone, skłębione to całe dziwne towarzystwo jedno na drugim, jedno za drugim, jakby każde chciało zaznaczyć swoją wyjątkowość i ważność: kamienna rzeźba ważniejsza od drewnianej, ptak cenniejszy od Chrystusa podpierającego zafrasowaną głowę, motyle u sufitu mające żywe barwy, a chociaż nie żyją, głoszą chwałę życia. Przy wejściu – przecudnej urody ikona napisana sercem i talentem przez Ewę, żonę Krzysia, której urokliwe prace znalazły się w oryginalnej sypialni, gdzie nawet łoże małżeńskie jest ponadstuletnie, a każdy sprzęt prosi się, by coś o nim napisać…

Artysta jest, najdosłowniej, wrośnięty korzeniami w tę Ziemię, z której czerpie inspiracje do swoich niezwykłych prac. I do niej jest przypisany, tak jak ona – z wzajemnością – do niego. Ale też i do tradycji, przekazywanej z pokolenia na pokolenie, z tego jedynego miejsca pod słońcem, przytulonego do Beskidu Śląskiego, do Błatniej [szczyt górski w grupie Klimczoka w Paśmie Wiślańskim Beskidu Śląskiego – przyp. red.], gdzie i ja przed wielu laty z mamą wyprawiałem się na borówki i przechodziłem koło domu Krzysztofa, nie mając świadomości, kto w nim rośnie…

Od dziecka obserwowałem to, co wokół domu żyje, rośnie, kwitnie… I zachwyt nad pięknem życia powodował, że chciałem to jakoś zatrzymać. O posiadaniu własnego aparatu fotograficznego nie mogłem nawet marzyć.

Rysowałem więc rośliny, starałem się znalezione gą-

60

POST SCRIPTUM

sienice karmić w słoiku roślinami, na których siedziały, i patrzyłem, jak rosną, przepoczwarzają się w kolorowe motyle… To świat piękniejszy niż mogłem przypuszczać.

Przeżywałem bardzo każdą porażkę w hodowli motyli, bo do wszystkiego dochodziłem sam, instynktownie.

Świątki Kiedy spoglądam na zafrasowane twarze Chrystusów frasobliwych, zdaje mi się, że każdy z nas jest takim Chrystusikiem, skrojonym na swój wymiar (i to niezależnie od stanu naszej wiary czy niewiary), z podpartą głową, w koronie cierniowej, z tym że ciernie w naszych koronach nie koniecznie z kolczastych krzewów… O ile drewniane Chrystusy wyciosane ręką Krzysztofa frasują się nad naszymi grzesznymi żywotami, to Chrystusiki zaklęte w nas boleją nad nieszczęściami, które nas spotkały (nie wiedzieć za co?), a może jeszcze bardziej nad tymi, które nadejdą.

A jeśli wpatrzeć się uważnie w twórcę, to dostrzec możemy (naprawdę!) zafrasowanego świątka, z tą drobną różnicą, że grzeszny i klnie…

Każdy świątek z innego drewna: ten z gruszy cały w sękach stawiających dłutu opór, ów z lipowego pieńka, w który dłuto wchodziło jak w masło, tamten z wzorzystego bożodrzewu, kolejny z czerwonego drewna daglezji, nie wspominając już o dębowym, wiśniowym, jesionowym czy z zielonkawobrązowego octowca. Doliczyć się można ponad 40 gatunków drzew, w których ukrył się, wyłuskany dłutem Krzysztofa, zafrasowany Bóg-Człowiek.

Oddajmy jednak głos Artyście, bo choć mówi do nas przez swoje dzieła, to i słowa mają tu znaczenie: Zawsze coś rysowałem, malowałem, próbowałem strugać i nigdy nie mogłem zdążyć z notowaniem tego cudownego, bożego świata. Wszędzie też dookoła widziałem kawałki drewna, kamienie, mające kształty, fakturę… Wystarczyło to tylko docenić i tym się zachwycić, żeby się dało coś z tego zrobić. Rzeźby w kościele były dla mnie niedoścignioną doskonałością, ale patrząc na nie, czułem że skoro ktoś je wykonał, to czemu i ja nie miałbym spróbować. Rzeźbiłem w każdym drewnie, jakie było koło domu, chociaż wiedziałem, że najlepiej rzeźbi się w lipie. Jednak różne gatunki drzew mają w sobie niezwykłe piękno i to dodatkowo motywowało mnie do poszukiwania w koślawych, pogiętych, sponiewieranych gałęziach, konarach, klockach ukrytych Chrystusów czy świętych.

Ptaki Ptaki, ptaki, ptaki… Tych jest najwięcej. Przysiadły, gdzie się tylko da: pod strzechami, na półkach, w czterech kątach, wśród których już się nie zmieścił piąty piec. Wszędzie ich pełno, a te, które już nie są w stanie się pomieścić, wylądowały nawet w ogromnym… koszu! Przedziwne te drewniane ptaki. To właściwie nie ptaki, a ptakopodobne stworzenia. I w przeciwieństwie do hitchcockowskiego horroru jasne – może symbolizujące marzenia o prawdziwej wolności wolnego ciała i ducha, zamkniętego w nielotnym ciele? W bezskrzydłych ptakach Czadera czujemy przestrzeń, lot ku słońcu, a przy odrobinie wyobraźni możemy dojść do wniosku, że każdy z tych ptaków przypisany

jest drzewu, z którego powstał, drzewu przywiązanemu dożywotnio korzeniami do ziemi. Artysta ziścił nieziszczalne marzenia drzew – skryte między słojami liczącymi lata czy też spoglądające tęsknie w niebo oczami sęków – o uniesienie się wyżej, ponad zielone korony, by być w przestrzeni i przestrzenią, ponad ułomnością tego świata, tak często pełzającego po szarej ziemi… W tej odwiecznej tęsknocie drzewa są podobne ludziom, a może ludzie drzewom? Ale to tylko moje nieudolne próby odczytania języka kształtów i… myśli.

Krzysztofie, jakie były Twoje myśli, jeszcze zanim spod Twojego dłuta wykluły się te ptaki? Jaka idea w nich skryta? Bo to chyba nie przypadek, że jest ich aż tak wiele, jakby chciały zdominować swoją obecnością Twoje przebogate dokonania?

Gdy wycinałem drzewko w sadzie, zestawiałem różne rozgałęzienia, sęki i to już był dziób. Później dobierałem do tego resztę – kształt ptaka. Wystarczyło to tylko opowiednio przyciąć i osadzić pod odpowiednim kątem i powstawały zupełnie bajkowe stwory, których nie dałoby się zrobić z prostego kawałka drewna. To tyle. Resztę niech dośpiewają ptaki…

Blaszane (wszech)światy Nie wiem, jak TO nazwać: malowane blachą obrazy?

Metalowe płaskorzeźby? Metaloplastyka? Kogel-mogel na metale, szkiełka, gwoździe i tak dalej?

Zdjęcia: Lucjan Pawłowski

POST SCRIPTUM

61

Zdjęcia: Lucjan Pawłowski

Łączyłem czasem drewno

ze szkłem, z metalami, kamieniem i to też przenosiło mnie w zupełnie inny

świat kolorów,

jakie dają skrawki starych,

przerdzewiałych blach żelaznych, 62

POST SCRIPTUM

cynkowych, mosiężnych, miedzianych…

POST SCRIPTUM

63

Piękne te metalowe pejzaże i te dosłowne, i te z marzeń wzięte, lecz wszystkie dziwne – takie niepojęte, choć miedź miedziana, a mosiądz mosiężny, cyna mniej barwna, a nikiel bezcenny…

Perlą się perły, szkiełka kolorowe, łebki gwoździków gwiazdami czy gradem?

– to się nie mieści w rozpalonej głowie, lecz w wyobraźni malowanej blachą i tajemnicą ze skarbca Artysty już tak fizycznie i metafizycznie…

Piękne te „obrazy” czy też płaskorzeźby, z tylu niedomówień, gdzie płaczące wierzby, czy radość co mruga kolorowym szkiełkiem, szafirem, bursztynkiem z blaszanego nieba spada złoty deszcz…

64

POST SCRIPTUM

Skąd się wzięła właśnie taka forma, wymykająca się jednoznacznym definicjom i określeniom? Łączyłem czasem drewno ze szkłem, z metalami, kamieniem i to też przenosiło mnie w zupełnie inny świat kolorów, jakie dają skrawki starych, przerdzewiałych blach żelaznych, cynkowych, mosiężnych, miedzianych… Tak zrodziło się we mnie nowe patrzenie i otwierały nowe możliwości twórcze, bez farb, a kolory wzmocnione jeszcze błyskotliwością metali dawały efekty, których nie da się wymalować – wystarczy tylko tym się zachwycić, no i już chce się robić… A chce mi się zawsze!

Krzysztof Czader to ginący gatunek – prawdziwy i szczery twórca, poświęcający bez reszty czas na realizowanie swoich pasji. Jest więc trochę nie z tego świata i nie z tej epoki – natarczywej i hałaśliwej autokreacji, lansowania się za wszelką cenę, reklamowania tego, co tak często nie zasługuje na reklamę. Pewnie dlatego tak niewielu o nim wie, choć to wielobarwna osobowość, których bardzo brakuje w skomercjalizowanym i przesiąkniętym hipokryzją do szpiku kości, plastikowym świecie na pozory, na niby, na chwilę… [JW]

To prawda najprawdziwsza, bo twórca jest tytanem pracy. Nie ma dnia bez nowego dzieła, nowych eksponatów w postaci kamiennych odcisków stworzeń sprzed milionów lat czy kamiennych wytworów człowieka, który już przed 18 tys. lat zamieszkiwał tę ziemię, czy mebli, ceramiki, porcelany, szkła – co sprzed wieków, a nieustannie zachwycają – czy (bez)cennych monet, a nawet wyhodowanych właśnie egzotycznych motyli i owadów!

Zdjęcia: Lucjan Pawłowski

POST SCRIPTUM

65

66

POST SCRIPTUM

Zdjęcia: Renata Cygan

POST SCRIPTUM

67

68

POST SCRIPTUM

foto: RC

Wa n d a D u s i a S ta ń c z a k

JESTEM… Kiedyś pewność w mych myślach że „zawsze” że „nigdy” wagą słów wyznaczała że uczciwie gramy wiara cuda czyniła nakreślając ramy a młodzieńcze zapały na chwilę nie stygły życie znak zapytania ustawiło w rzędzie i padł filar przekonań jak klocki domina ja dojrzała kobieta nie tamta dziewczyna inne myśli przewodnie rzeczywistość przędzie do niedawna wierzyłam że czarne to czarne lecz dostrzegłam odpryski półcienie szarości może warto powtórzyć myśl za Kartezjuszem gdy czerń mi rozświetliły rozsądku latarnie skutecznie wyzwalając z przemyśleń młodości że ja jestem bo myślę nie jestem bo muszę

POST SCRIPTUM

69

70

POST SCRIPTUM

ANJA CHOLUY P

sychotraumatolog. Fotograf. Kreatorka obrazu. Od 15 lat zajmuje się psychologią wizerunku. Pracuje z autorami, aktorami, ludźmi tworzącymi międzynarodowe marki premium i rodzime firmy. Tworzy ich spójne obrazy, między innymi poprzez profesjonalną fotografię. Łączy w całość to, co wewnątrz człowieka, z jego światem zewnętrznym.

Identyfikuje i dowartościowuje ich autentyzm i indywidualizm.

Od ośmiu lat uczy kobiety ze świata biznesu, jak odnaleźć się w swoim zawodowym wizerunku, nie tracąc kobiecej tożsamości.

Właścicielka Human Mind Center. Minimalistka.

POST SCRIPTUM

71

72

POST SCRIPTUM

k o b i e t

Czego

o kobieca

1 2

potrzebuje

tw ja

dusza Z

acznijmy ab ovo, czyli od pierwszej fotografii.

Co było dla Ciebie ważniejsze – narzędzie, które chciałaś sprawdzić czy obiekt, który miałaś zarejestrować, uwiecznić? O ile pamiętasz jeszcze ten moment.

Tak, pamiętam dokładnie! Od zawsze podziwiam świat, a jeszcze bardziej podziwiam ludzi. Jestem ich ciekawa. Od zawsze szukam czegoś w człowieku. I najczęściej to znajduję. Narzędzie – zrządzeniem losu – wpadło mi w ręce później. Gdy chwyciłam swój pierwszy aparat fotograficzny, taki półprofesjonalny, uświadomiłam sobie, że dzięki niemu wreszcie będę mogła pokazać, jak ja widzę rzeczywistość, i przepuszczę przez niego całą swoją obserwację świata. A jak już złapałam, to nie puściłam.

Zawsze fotografowałaś ludzi?

Zawsze to był detal. I w naturze, i w architekturze, i w człowieku, a także w pracy, jaką ten człowiek wykonuje, bo w fotografii pokazuję też, jak ludzie rozwijają się zawodowo. Wbrew pozorom im mniej się pokaże, tym więcej można odczytać.

Detal jest bardziej intrygujący. Odbiorca chce się zagłębić w takie zdjęcie, chce je dalej odkrywać. Gdy fotografujesz postać od góry do dołu, znika czar.

Siła detalu to Twoje odkrycie?

Pokazywanie świata przez detal jest wpisane w moje DNA. Tak jak minimalizm, czysta forma. Nie interesuje mnie nic, co jest oczywiste. Doszukuję się głębi, drugiego dna.

POST SCRIPTUM

73

Mój przekaz był taki,

żeby kobiety, niezależnie od wieku, zaczęły żyć pełnią swoich możliwości Jaka jest geneza projektu „12 Kobiet”?

Wymyśliłam go ponad 2 lata temu, ale przyszła pandemia i zburzyła moje plany. Postanowiłam przeczekać. A 24 lutego 2022 roku przyszła wojna. Dotarło do mnie, że nie można odkładać życia na później. „Robię to!” – zdecydowałam wreszcie.

Przez wiele lat przyglądałam się kobietom świetnie funkcjonującym w biznesie – zajmującym eksponowane stanowiska, odnoszącym sukcesy, spełnionym, dynamicznym, które jednocześnie chowają swoją kobiecość albo wręcz już jej nie rozpoznają. Mam tu na myśli styl i postawę w miejscu pracy. Pomyślałam, że to jest ogromna strata.

Potencjał, jaki tkwi w kobiecości, po prostu się marnuje, ponieważ my go świadomie kasujemy.

W świecie biznesu nierzadko automatycznie przyjmujemy wzorce stworzone przez mężczyzn.

Tak. Ja miałam na to wewnętrzną niezgodę. Tym bardziej, że na planie zdjęciowym spotykałam na pozór kostyczne, chłodne bizneswoman, które w trakcie sesji okazywały się ciepłe, serdeczne, hojne. Dotarło do mnie, że one w ogóle nie myślą o swojej kobiecości jako atucie czy wartości.

Mało tego, odnosiłam wrażenie, że ona im przeszkadza.

W męskim świecie kryją się z nią, by się dopasować.

I gdybyśmy się jeszcze dobrze czuły z tym chowaniem własnej natury po kieszeniach. Ale wcale nie! Jesteśmy tym zmęczone. W skrytości serca marzymy, by ktoś nas

74

POST SCRIPTUM

w czymś wyręczył. Mało tego, zaczęłam rozmawiać z mężczyznami na ten temat i okazało się, że oni tęsknią za kobiecością w nas. Nasza „męskość” ich dezorientuje, nie wiedzą, jak z nami postępować. „Wszystko sama” i „wszystko najlepiej” – ja też należałam do gatunku niezależnych, samodzielnych, samowystarczalnych.

Aż zobaczyłam, że potrzeba wyciągnięcia kobiecości na zewnątrz daje o sobie znać po dwóch stronach.

To niczym wejście na ścieżkę ulgi.

Dzięki idei tego projektu i pracy na planie zdjęciowym wszystkie wypuściłyśmy powietrze z napiętych ciał, uwalniając to, co jest bliskie naszej kobiecej naturze – siłę i słabość, determinację i odpuszczenie. Miałam poczucie, że wszystkim nam daje to mnóstwo radości. Całkowicie się z tym utożsamiłyśmy.

W projekcie wzięły udział kobiety w różnym wieku. Najmłodsza – Matylda, modelka, miała 16 lat. Najstarsza była po sześćdziesiątce. Mój przekaz był taki, żeby kobiety, niezależnie od wieku, zaczęły żyć pełnią swoich możliwości, a te młode nie poszły w kierunku sztuczności, nieprawdziwości, ulegania trendom, które zniekształcają je fizycznie i psychicznie. Tak, mam tu na myśli nieumiejętnie stosowaną medycynę estetyczną. Zależało nam na tym, żeby przez ten projekt powiedzieć: „Ja nie muszę nikogo udawać. Botoks jest OK tylko w wolności, nie pod obyczajowym przymusem. Nie boję się być tym, kim chcę być. Pozwalam sobie na słabość, niepewność, pozwalam sobie na niewiedzę, na bezradność. Nie udaję superhero”.

Masz poczucie, że Ci się to udało?

Skalę chyba osiągnęłam za małą. Marzy mi się wielka społeczna dyskusja na ten temat. By dopełnić swój komunikat do świata, zamierzam stworzyć drugą odnogę tego projektu – portrety dwunastu mężczyzn.

Oni także potrzebują uwagi, obiektywu skierowanego na siebie?

Kobiety muszą usłyszeć męski głos. My się wspieramy, coachujemy. Istnieją grupy wsparcia, społeczne i biznesowe.

A oni znaleźli się na marginesie naszego zainteresowania.

Wpadłyśmy w samozatrzask. Chcemy być samostanowiące i to jest ważne, ale często zacieramy różnice pomiędzy korzystnym samorozwojem a zapomnieniem, kim jesteśmy, dokąd zmierzamy, czego potrzebuje nasza kobieca dusza.

Zapędzone w roli supermenki odbieramy mężczyznom możliwość adoracji, zaopiekowania się nami, a przecież też to kochamy.

Zmierzasz do tego, żeby przedstawić męskie spojrzenie na kobiecość czy męskie spojrzenie na męskość?

I to, i to.

Co takiego robisz z kobietami na planie, że odpuszczają kontrolę?

Nie przebieram ich, nie ustawiam. Dyskretnie reżyseruję.

Daję im być sobą.

Trudno być sobą przed obiektywem?

Osobom nieobytym z mediami – trudno. One potrzebują więcej czasu, żeby się otworzyć. Na planie jesteś odsłonięta. Stoisz przed człowiekiem z wielką czarną tubą wycelowaną prosto w ciebie. Nie widzisz się. A w dobie selfie wszyscy się widzą i kontrolują sytuację.

Dlatego podczas sesji zawsze toczy się rozmowa, wzbogacająca obie strony, co podkreślam. Jest dużo emocji.

I jednocześnie odbywa się proces psychoterapeutyczny poprzez pracę z ciałem. W efekcie wytwarza się intymny kontakt.

Ja kocham ludzi. Gdy mam do czynienia z istotą tak ciekawą jak kobieta i ona mi ufa, czuję się szczęśliwa. I to widać chyba. Wtedy magia tworzy się sama.

Puszcza napięcie w ciele, bo nie ma strachu o to, czy dobrze wyglądam.

Ty umiesz zadbać, by dobrze wyglądała. Wydobywasz ze swojej bohaterki to, co najlepsze. Nie jesteś beznamiętnym komercyjnym fotografem.

Ale powiedz, jak ewoluował Twój styl fotografowania?

Od zawsze kochałam mało skomplikowane formy, przyjazne, spokojne, naturalne kolory – takie nude. Od początku

wiedziałam, że chcę fotografować w prostym, surowym stylu. Wcześnie byłam zdefiniowana. I niech to nie zabrzmi, jakbym była butna. Długo mieszkałam w Skandynawii, co z pewnością miało wpływ na moje estetyczne wybory. Surowość formy czy nawet środowiska do fotografowania na pewno wzięłam stamtąd. I nigdy nie szłam na kompromisy. Nie zmuszałam się do robienia rzeczy, których nie czułam. Moi klienci mieli jasno sprecyzowany obraz tego, czego mogą się spodziewać, nie zakładali, że „ta pani zrobi wszystko, co ja powiem”. Wniosek – w życiu zawodowym prowadziła mnie kobieca intuicja. Chociaż zdarzały się skręty, ale w małe uliczki. (śmiech) O, ciekawe…

Pracując w kręgu medycyny estetycznej, gdzie notabene spotykam wspaniałe kobiety, usłyszałam raz, że jestem jedyną „tak niezrobioną” osobą w tym środowisku: „O matko, Aneczko, nie sądziłam, że problem jest aż tak głęboki”. (śmiech) A ja marszczę czoło, robiąc zdjęcia. I rzeczywiście miałam zmarszczki. Zrobiłam zabieg, który okazał się za mocny i całkowicie zmienił moją twarz. Skończyło się tym, że rozgrzewałam suszarką czoło, by efekty botoksu jak najszybciej zniknęły. Nie neguję i nie odrzucam wszystkiego. Dbam o siebie, ale wtedy czułam, jakbym się za kogoś przebrała, jakbym naruszyła swoją tożsamość. Odchorowałam to.

Czym się karmiłaś, tworząc swój styl w fotografii? Miałaś swoich mistrzów?

Fascynował mnie czeski fotografik Jan Saudek, który fotografował kobiety dalekie od klasycznego ideału piękna na tle brudnych, odrapanych, betonowych ścian. Wysłałam mu swoje zdjęcia i odpisał! To było dawno, gdy stawiałam w fotografii pierwsze kroki. Drugi mój mistrz to Peter Lindbergh. Niedawno pojechałam do Turynu podziwiać jego prace, na wystawę, którą przygotowywał dwa lata. Niestety nie doczekał inauguracji. Lindbergh działał w branży modowej, ale dla niego najważniejsza była kobieta, a nie produkt, który miała reklamować. Fotografował w surowy, czysty sposób. Był moją wielką inspiracją.

POST SCRIPTUM

75

Chcę

fotografować w prostym,

surowym

stylu

Pamiętam, jak kiedyś usłyszałam od pewnej instagramerki: „Wiesz, te Twoje zdjęcia są takie smutne, chropowate, zmarszczki widać”. Miałam świadomość, że Instagram lubi kwiatuszki, puszki, piórka, baloniki – kolorowo, różowo. Żachnęłam się jednak: „Jeszcze się doczekam swoich czasów”.

To jest wyzwalająca wierność sobie. Ale trzeba mieć odwagę, żeby iść za sobą.

Tak samo jest z naszą kobiecością. Jeżeli ja lubię przepastne swetry i nie lubię się malować, i chodzę w kucyku, to niech ja sobie tak chodzę! Wiesz, ile ja takich pięknych kobiet spotkałam?! Ale jeżeli wolę szpilki i ołówkowe spódnice, to nich ja sobie tak chodzę! Przyzwolenie na wolność wyboru tworzy świat wspaniały, bo różnorodny.

Jak to się stało, że Norwegia stała się tak silnym bodźcem w Twoim życiu?

Po studiach wyprzedałam to, czego się wówczas dorobiłam, i pojechałam w świat za miłością mojego życia. Ale nie od razu pokochałam ten kraj. Jadąc do Oslo, byłam przekonana, że jadę do tętniącej życiem stolicy, nowoczesnej metropolii. A zastałam miasto żyjące w rytmie slow life. Niedaleko od centrum odnosisz wrażenie, że wyjechałaś na wieś. Zdarza się, że jedziesz autem i nie widzisz człowieka przez 5 minut. Byłam młoda, oczekiwałam czegoś innego i przeżyłam poznawczy szok. Chciałam wracać. Kupiłam bilet powrotny. Już jechałam na lotnisko.

W ostatnim momencie zmieniłam zdanie. To była terapia szokowa. Szybkie, pełne bodźców warszawskie życie za-

76

POST SCRIPTUM

stąpiłam klimatem zen. Z czasem przyswoiłam sobie norweskie holistyczne podejście do życia. Żyjesz równolegle w dwóch światach?

Kiedyś mówiłam, że żyję w rozkroku, a teraz – że żyję w pięknej synergii. To bardzo wzbogaca. Eksploruję Norwegię i przenoszę stamtąd, co zdołam, na grunt polski.

Podoba mi się tamtejsze umiłowanie i poszanowanie natury, spójność, bo charakter Norwegów jest wszędzie, w każdej dziedzinie życia.

U Ciebie też. Nawet w tkaninach, którymi się otulasz czy w wystroju wnętrz.

Hołduję minimalizmowi i to niewątpliwie ma skandynawski rodowód. Imponuje mi to, że Norwegowie tworząc swoje domostwa, respektują to, co natura wcześniej stworzyła w danym miejscu. Nie wycinają starych drzew, nie usuwają kamieni. Nie forsują swoich wizji, a dopasowują się do czegoś, co było tam przed nimi.

To też przełożyłam na życie. Wiem, że nie zawsze to, co chcę przeforsować, jest dobre. Nauczyłam się korzystać z mądrości innych ludzi. Z otwartością i pokorą mielę sobie to w głowie i potem okazuje się, że ich rozwiązania są lepsze.

Chociaż ego nas zwodzi na manowce.

Ono jest potrzebne, żebyśmy mogli określić swoją pozycję w świecie. Ale niestety jest nienasycone.

„Ego to nasz wróg” – napisał Ryan Holiday. Kto inny napisał, że tam, gdzie szanuje się naturę, nikt nie krzywdzi kobiet.

Tak. W Norwegii panuje klimat prokobiecy i prozdrowotny.

Kiedy pojawiła się u Ciebie myśl, żeby zacząć studiować psychologię?

Gdy skończyłam 40 lat, czyli kilka lat temu. To taki ważny moment rozwojowy w życiu człowieka. Wtedy, po pierwsze, uświadomiłam sobie, że procesy psychologiczne od dawna mnie fascynowały, po drugie – że ja już to praktykuję w pracy z obrazem, w mojej fotografii, a po trzecie, że jestem już w tym wieku, w którym nic nie muszę, wręcz mogę robić, co chcę. Dałam sobie pół roku na próbę. „Najwyżej polegnę” – pomyślałam. I nie dość, że nie poległam, to jeszcze idę jak burza. Jestem zafascynowana tym procesem, jestem rozkochana w umyśle, w emocjach, w duszy, w całej naturze ludzkiej.

Dlaczego wybrałaś psychotraumatologię?

Trauma to jest zmiana, której się nie spodziewamy. A ja się nie boję zmian. Jestem zmianą. Idealnie funkcjonuję w zmianie. Zarówno w pozytywnej, jak neutralnej czy nawet tej negatywnej. I wiem, że mam w sobie potencjał i moc do tego, by wspierać ludzi w sytuacjach traumatycznych, by ich przez nie przeprowadzić i pomóc stanąć na nogi. Mnie to nie jest straszne. Sama doświadczyłam wielu traum. Przeszłam swój proces psychoterapii i wiem, o czym mówię.

A o czym mówisz?

Kiedyś może o tym opowiem. Zapewniam, że wiem, co to znaczy. Wiem też, jak wygląda proces leczenia.

I wierzysz w powodzenie terapii?

Wierzę, że z każdej traumy można wyjść i wieść lepsze życie. Trauma nie musi niszczyć naszego potencjału, relacji i tego, na czym nam zależy.

Naprawdę nie boisz się zmian?

Zmiana jest tym, co mi w życiu towarzyszy. Teraz na świecie też jest to bardzo znamienne – wszystko jest dynamiczne.

To mnie nauczyło reagowania adekwatnie do sytuacji, podążania za zmianą. Ja się nie łudzę, że to chwilowe. Nawet jeżeli nowe okoliczności zmieniają moje plany, nie traktuję tego jak tragedii. Nie rezygnując ze swoich wizji i celów, umiem dostosować się do sytuacji. Człowiek jest całością, ale nie jest skończoną całością, raz na zawsze zdefiniowaną, sztywną. Cały czas podlega procesom zmiany.

Nie boisz się, że nie udźwigniesz ciężaru spraw, z którymi klienci do Ciebie przychodzą?

Nie. Chciałabym, żeby świat był dzięki temu, co robię, trochę lepszy. Bardzo chcę drugą połowę swojego życia poświęcić na to, by ludziom żyło się lepiej ze sobą.

Ja już jestem szczęśliwa, ponieważ odważyłam się zmienić ścieżkę zawodową. Kiedy dawno temu pierwszy raz pomyślałam o psychologii, rodzina mnie od tego odwiodła, mówiąc, że to profesja bez przyszłości. Czułam się zagubiona, nie wiedziałam, czym się kierować w wyborze kierunku studiów. Ostatecznie skończyłam dziennikarstwo ze specjalizacją media i komunikacja. Notabene na prywatnej uczelni, o uniwersytecie nawet nie pomyślałam, sądząc, że to za wysokie progi. Nie chodziło mi o to, żeby było łatwiej, tylko bezpieczniej. Wtedy brakowało mi pewności siebie. Uczciwie mówiąc, dopiero teraz cieszę się spokojem i świadomością, kim jestem. I nie zamierzam

Piękne są sytuacje,

kiedy nagle w nieśmiałej kobiecie odkrywasz potencjał dynamicznej osoby

POST SCRIPTUM

77

78

POST SCRIPTUM

zmieniać się na cudze potrzeby – rynku czy pracy. Chcę iść swoją drogą.

Zatem do psychotraumatologii zaprowadziło Cię nie tylko kilka lat studiów, lecz wszystko, co do tej pory robiłaś na ścieżce zawodowej i w życiu osobistym?

Zmiana jest tym, co mi w życiu towarzyszy

Tak. Psycholodzy naprawdę dużo czerpią z własnego doświadczenia. Pomoc, jaką otrzymuje klient, to nie jest tylko wiedza psychoterapeutyczna. Ja jestem wielką zwolenniczką psychologii humanistycznej Carla Rogersa, która zakłada, że mamy w sobie moc samouzdrawiania, tylko musimy mieć sprzyjające temu środowisko. W gabinecie terapeuty, który jest całkowicie oddany klientowi, który stwarza atmosferę przyjaźni i komfortu, ujawnia się największy potencjał człowieka i jest szansa na uzdrowienie.

Twój dar otwierania ludzi ujawnił się najpierw na planie zdjęciowym.

Tak, to są moje naturalne zasoby. Piękne są sytuacje, kiedy nagle w nieśmiałej kobiecie odkrywasz potencjał dynamicznej osoby. To jest przecież proces psychologiczny.

Na stronie Human Mind Center znalazłam słowa Carla Rogersa o zmianie, z których uczyniłaś swoje motto: „Zdaję sobie sprawę, że gdybym był stabilny, rozważny i statyczny, żyłbym w śmierci. Dlatego akceptuję zamieszanie, niepewność, strach, wzloty i upadki emocjonalne. Jest to cena, jaką gotów jestem zapłacić za płynne, kłopotliwe i ekscytujące życie”. Przewrotne.

Ten cytat mówi o tym, żeby nie bać się ryzykować, popełniać błędów i próbować. Gdy unikamy wszelkich niebezpieczeństw, jesteśmy, że powtórzę za swoim synem, „martwi w środku”. [AM] Rozmawiała:

Autorka podcastu #Wojowniczki&Wojownicy na Spotify:

https://open.spotify.com/show/3RjoeghoM8ZSU9RiAX2cmA

POST SCRIPTUM

79

POEZJA

Polecane

PAWEŁ BILIŃSKI. Laureat Połowu Poetyckiego 2016 i finalista organizowanych przez Biuro Literackie Pracowni Stacji Literatura w latach 2017-2020, zdobywca II nagrody w XXVIII edycji konkursu im.

K.K. Baczyńskiego 2020, laureat kilku innych ogólnopolskich konkursów poetyckich.

Na przestrzeni lat jego wiersze były publikowane w sieci i drukiem w antologiach.

W 2019 roku zadebiutował książką poetycką Część urojona, a w 2021 roku ukazała się jego druga książka poetycka Bezsynność, obie w Wydawnictwie Fundacji Duży Format.

Administrator i jeden z redaktorów-założycieli portalu poetyckiego poemax.pl, kontynuującego wieloletnie tradycje serwisu poema.pl.

Zawodowo związany z branżą nowoczesnych technologii.

Warszawiak z pochodzenia i zamiłowania, od 1999 roku zamieszkuje blisko natury w okolicach Piaseczna.

80

POST SCRIPTUM

CREDO wierzę w błogość oka wciąż mogącego w twoim ciele widzieć ślady nieba i ziemi rzeczy niewidzialne czynić widzialnymi wiedząc że co już było może zdarzyć się znów bo ty byłaś pierwsza i ty będziesz ostatnia dla ciebie są przedświty i wycieki światła w nasze noce zdyszane pozbawione snów jak światłość ze światłości wyłaniaj się z mroku zamieszkaj w moich ustach dotykaj do boku odbieraj uwielbienie mów mi przez proroków dziel ze mną chwile które pozostały spróbujmy ocalić resztki naszej wiary w ciała dopieszczenie śniętych obcowanie grzechów powtórzenie żywot

POEZJA MYŚLI GONITWA młody chłopak opowiada o swojej pracy wolontariusza w obozie dla uchodźców w Grecji – pomaganie innym jako sposób na walkę z depresją chłopak uśmiecha się lampka kamery miga wesoło a jednak nie ma filmu z tego wydarzenia i chłopak już o nim nie opowie obaj mieli w sobie nieodwracalne uszkodzenia plik wideo rozsypał się na przypadkowe zera i jedynki chłopak – na litery obrazy i skrawki wspomnień

wieczny zamęt

POWRÓT obraz drży przy przesuwaniu

SZTUKA PŁAKANIA bardzo dobrze jest płakać robiąc coś jeszcze dzięki efektywnemu gospodarowaniu płaczem uzyskasz więcej płaczogodzin na dobę więc można pić i płakać płakać zasypiając płakać przez sen można w drodze do pracy płakać patrząc na ludzi i samochody można ocierać łzy nad arkuszem Excela lub w trakcie rozmowy z klientem ale najlepiej płakać śmiejąc się do woli nikt się nie zorientuje

rzeka mały chłopiec z tatą piją kefir ze szklanej butelki obraz drży przy przesuwaniu wieczór przystanek zetknięcie rąk na chwilę zanim przyjedzie tramwaj ręka drży przy przesuwaniu po brzuchu i dalej żeby poczuć opuszkami wilgotne ciepło powietrze drży od upału szum fal puste wydmy i zieleń lasu wiatr przesypuje ziarnka piasku obraz drży i z wolna blednie może to powrót poszarpany sen a może tylko coś się kończy

POST SCRIPTUM

81

W

POLSKA MUZYKA NA LITWIE

Wydaje się zatem oczywiste, że i dzisiaj Polacy, stanowiący wg niedawnego spisu ludności około sześciu procent ludności Litwy, nadal odgrywają znaczącą rolę w życiu muzycznym tego kraju.

Nie brakuje naszych rodaków wśród wykonawców muzyki klasycznej, a także wśród litewskich jazzmanów oraz twórców rocka i innych gatunków muzyki popularnej. Oprócz tego jednak od wielu dziesięcioleci rozwija się na Litwie niezależne polskie życie muzyczne i jemu właśnie poświęcam ten artykuł.

W polskiej społeczności Litwy, od pokoleń bardzo przywiązanej do tradycji narodowych, których pielęgnacja w środowisku domowym i sąsiedzkim pomogła przetrwać trwającą niemal pół wieku okupację radziecką, szczególne miejsce w życiu muzycznym zajmuje folklor. Już w 1955 roku nasi rodacy wykorzystali pierwsze oznaki odwilży po okresie stalinowskiego terroru i założyli w Wilnie zespół pieśni i tańca „Wilia”, będący do dzisiaj symbolem utrzymanej z trudem i poświęceniem polskości. Przez zespół przewinęło się wielu cenionych muzyków i choreografów jak znakomity chórmistrz Wiktor Turowski i gwiazda scen polskich okresu międzywojennego Zofia Gulewicz. Występowali w nim ludzie zasłużeni w wielu dziedzinach życia publicznego, m.in.: pisarz i historyk

82

POST SCRIPTUM

Kapela Wileńska, fot. z archiwum zespołu

poprzednich numerach „Post Scriptum” przedstawiłem literaturę polską i sztuki plastyczne tworzone przez przedstawicieli licznej polskiej mniejszości narodowej na Litwie. W tej edycji kolej na muzykę, która jest bodajże najpopularniejszą dziedziną sztuki, głównie dzięki masowym imprezom i środkom masowego przekazu. Polacy od wieków odgrywali kluczową rolę w życiu muzycznym Litwy. Tam tworzyli m.in.

Michał Kleofas Ogiński i Stanisław Moniuszko, uznawani przez naszych sąsiadów za artystów nie tylko polskich, lecz także litewskich. Blisko związany z Polską był też najpopularniejszy litewski kompozytor przełomu XIX i XX wieku Mikołaj Konstanty Czurlanis (lit.

Mikalojus Konstantinas Čiurlionis).

Wojciech Piotrowicz, czołowy polityk Jarosław Narkiewicz i wszechstronna artystka Alina Lassota. Weterani „Wilii” reprezentujący już trzy pokolenia, wciąż się spotykają i uczestniczą w życiu społeczności polskiej, a zespół nadal występuje z powodzeniem na scenach litewskich i zagranicznych, przyciągając coraz młodsze roczniki. Śladem „Wilii” w schyłkowym okresie ZSRR powstało na Litwie wiele polskich zespołów folklorystycznych, a w odrodzonym, niepodległym kraju, wyrosły jak grzyby po deszczu dzięki wsparciu konserwatywnych przywódców politycznych mniejszości polskiej.

Obecnie każda większa lub mniejsza miejscowość, gdzie Polacy stanowią znaczny odsetek ludności, może się pochwalić polskim zespołem pieśni i tańca dysponującym różnymi sekcjami od dziecięco-młodzieżowej po seniorską. Mocną stroną tych zespołów jest świetna organizacja, piękne stroje, często dobra choreografia i przygotowanie muzyczne. Słabością natomiast jest fakt, że grupy te koncentrują się niemal wyłącznie na prezentacji folkloru z różnych regionów Polski w obecnych granicach, natomiast zdecydowanie zaniedbują własne, regionalne tradycje.

Chlubny wyjątek w tej materii stanowi Kapela Wileńska, męski zespół pre-

zentujący folklor miejski, jedyna tego rodzaju grupa na Litwie, działająca od ponad 30 lat. Trzon zespołu stanowią akordeonista Romuald Piotrowski oraz bracia Łatkowscy, tworzący sekcję rytmiczną. W kapeli występuje też koncertmistrz Zbigniew Lewicki, jeden z czołowych litewskich skrzypków, związany z najlepszymi orkiestrami kraju. Obok seniorów, co kilka lat do kapeli dołączają młodsi muzycy, którzy zapewniają tym samym ciągłość grupy i wymianę pokoleń. Kapela prezentuje zabawne piosenki z tekstami pisanymi tradycyjną gwarą polską Wileńszczyzny w oprawie muzycznej najpopularniejszych tańców miejskich, wśród których dominują tanga i walce. Zespół wykonuje repertuar pochodzący z dawnego międzywojennego Wilna, a także utwory własnego autorstwa, skomponowane do wierszy dzisiejszych polskich autorów z Litwy.

Oprócz pielęgnacji „klasycznego” folkloru rozwija się też wśród litewskich Polaków nowocześniejsze podejście do ludowych tradycji muzycznych. minionej dekadzie pojawiło się na Litwie kilka młodych zespołów tworzących w gatunku folk i wykorzystujących w swej twórczości nie tylko folklor polskojęzyczny, ale także posługujący się gwarami litewskimi i białoruskimi. Największą popularność i renomę zdobył zespół Folk Vi-

Zespół pieśni i tańca Wilia, fot. z archiwum Wilnoteki

bes utworzony w 2014 roku w Wilnie z inicjatywy Renaty Juozukienė. Głównym walorem grupy są brzmienia polifoniczne w tradycyjnych ludowych harmoniach połączone z inteligentnie dobraną sekcją rytmiczną oraz ciekawymi brzmieniami współczesnych instrumentów elektronicznych. W stylu bardziej zbliżonym do gatunku pop aranżuje swe utwory grupa Art of Music z Solecznik związana z miejscowym Centrum Kultury, preferująca w aranżacjach znakomity głos solowy Jolanty Prowłockiej. Jeszcze inne podejście do folkloru, bardziej zbliżone do rocka, reprezentuje młoda grupa StaraNova z Niemenczyna, której pierwszą solistką była znakomita autorka i wykonawczyni piosenek Katarzyna Parszuta.

Nie brakuje Polaków na litewskiej scenie jazzowej. Wśród nich wyróżnia się świetny saksofonista i kompozytor, uczestnik wielu międzynarodowych festiwali Jan Maksymowicz, który podkreśla swą polskość i często występuje na polskich koncertach. Blisko jazzu porusza się też wszechstronna piosenkarka Ewelina Saszenko, śpiewająca w wielu językach (często też po polsku), popularna dzięki sukcesom osiągniętym w młodości w konkursach telewizyjnych.

Nasi rodacy preferujący nowoczesne rodzaje muzyki, jak rock, techno, rap i pokrewne gatunki, mają większe trudności w przebiciu się na krajowej scenie. Muzyka nowoczesna nie korzysta z tak hojnego mecenatu polskich polityków jak folklor i wszystko związane z tradycją narodowo-chrześcijańską. Żeby zrobić karierę na estradzie trzeba więc używać języka litewskiego lub angielskiego i wtopić się w tłum ogólnokrajowy. Niemniej, niektórym muzykom udaje się utrzymywać polski repertuar równolegle do egzystencji

w ogólnolitewskim nurcie, i przedstawiać go na koncertach. Przykładem takiej wielojęzycznej działalności estradowej są polskie zespoły rockowe Black Biceps i Will’n’ska, wykorzystujące w swej twórczości współczesną gwarę miejską polskiej młodzieży z Wilna i mniejszych litewskich miast. Bardzo ciekawą osobowością sceniczną jest też wielojęzyczny raper Romuald Ławrynowicz, który jest też aktorem, operatorem i twórcą filmów krótkometrażowych.

Również wśród uczniów licznych szkół polskich przybywa zdolnej muzycznie młodzieży. Do niedawna działał w Wilnie bardzo ciekawy kwartet Diversión.

Niestety, po maturze artyści rozjechali się na studia po świecie i zespół przestał występować.

Największe trudności promocyjne napotyka na Litwie polska piosenka autorska. O ile muzyka klasyczna, jazz czy rock mają charakter uniwersalny i język mniejszości nie stanowi przeszkody do kariery na litewskiej scenie, o tyle w przypadku piosenki opartej na tekście twórczość w języku mniejszości wtrąca autorów do głębokiej niszy. Śpiewający poeci polscy nie mogą liczyć na odbiór ogólnokrajowej publiczności, nie korzystają też z hojnego mecenatu publicznego, skupionego na promocji folkloru. A jednak polska piosenka autorska rozwija się na Litwie doskonale, pomimo niełatwych warunków, z pokolenia na pokolenie.

Starszą generację najlepiej reprezentują dwaj zasłużeni poeci i tłumacze śpiewający swe utwory z gitarą – Wiktor Tamošiūnas-Tomaszun i Wiaczesław Zienkiewicz. Do najzdolniejszych młodych autorów należą: Katarzyna Parszuta, Elita Narkiewicz, Rafał Szypkowski i Joanna Zawalska. W gatunku piosenki z dobrym tekstem wyróżniają się też świetni wykonawcy klasyki polskiej związani z Polskim Teatrem „Studio” – Jolanta Gryniewicz-Tankielun i Czesław Sokołowski. Cenną inicjatywą w zakresie promocji polskiej piosenki autorskiej na Litwie są organizowane od kilku lat przez nauczycielkę muzyki Janinę Stupienko konkursy na wykonanie piosenek

Wiaczesław Zienkiewicz, fot. z archiwum artysty

Folk Vibes, fot. z archiwum Wilnoteki

Black Biceps, fot. z archiwum zespołu

do tekstów Agnieszki Osieckiej, które wyłoniły w ostatnich latach kilka wartościowych talentów. Ważnym elementem wspomagającym polską muzykę kameralną było też stworzenie Klubu Bazylia Nowej Piosenki w podziemiach klasztoru Bazylianów przy Ostrej Bramie, pod słynną Celą Konrada, z inicjatywy prowadzącego tam hotel polskiego działacza Ernesta Morozowa i Polskiej Młodzieży Patriotycznej.

Z powyższego przeglądu wynika, że polska muzyka na Litwie ma się dobrze i rozwija się w wielu kierunkach. Oczywiście rozwój kariery nie jest łatwy, a możliwości zarobku są niewielkie, zaś pandemia i wojna jeszcze bardziej je utrudniły. Niemniej polskie życie muzyczne na Litwie się toczy, a na litewskiej scenie pojawia się coraz więcej utalentowanych Polaków komponujących i wykonujących utwory w różnych gatunkach. [PK]

POST SCRIPTUM

83

Wywiad z Katarzyną Parszutą – polską kompozytorką, chórmistrzynią i artystką estradową z litewskiego Niemenczyna Jak oceniasz stan muzyki polskiej na Litwie? Które gatunki mają się dobrze, a które gorzej?

Muzyka polska na Litwie, moim zdaniem, wychodzi teraz z wieloletniej stagnacji. Od czasów odzyskania niepodległości, w celu zachowania oryginalności i tożsamości narodowej, Polacy zakładali zespoły ludowe. W szkołach repertuar ograniczał się do pieśni Moniuszki, wojennych piosenek oraz przyśpiewek ludowych. Współcześni artyści polscy na Litwie również opierali się na tych właśnie fundamentach, np. Kapela Wileńska śpiewa głównie o życiu na wsi, chociaż większość jej członków pochodzi z miasta. Przez ostatnie 10 lat jednak to się trochę zmieniło, pojawiły się zespoły i soliści, którzy najpierw wykonywali utwory estradowe pochodzące z Polski, a później zaczęli tworzyć swoją muzykę z tekstami po polsku. W polskim radiu na Litwie nieraz można usłyszeć piosenki w stylu R&B, soul, neofolk, punk. Najczęściej jednak słyszymy pop lub muzykę poprockową. Związane jest to pewnie z tym, że większość słuchaczy to miłośnicy akurat tego gatunku.

Czy poza społecznością polską zauważasz na Litwie jakieś zainteresowanie muzyką polską?

Gdybym zapytała kogoś ze starszych Litwinów, których polskich wykonawców znają, na pewno wymieniliby Marylę Rodowicz i Czerwone Gitary. Ich piosenki nadal są grane codziennie w radiu, ludzie pamiętają je z młodości. Moje pokolenie zaś wie, czym jest disco polo i folk, ponieważ przy takiej muzyce często się bawi na imprezach. Kilkakrotnie byłam świadkiem, gdy młodzież litewska imprezowała pod Niech żyje wolność, Hej sokoły czy Bałkanicę. Także polski rap staje się powoli coraz bardziej rozpoznawalny.

Czy wykorzystujesz polskie utwory w pracy pedagogicznej z litewskimi chórami i zespołami?

Nie raz włączałam twórczość polskich kompozytorów do pracy z zespołami wokalnymi czy solistami. Staram się, by była to wartościowa i w miarę skomplikowana muzyka. Z chórem Cantabile śpiewaliśmy W moim ogródeczku w aranżacji czterogłosowej, a także Mszę (Kyrie, Gloria i Agnus Dei) Józefa Kwietniowskiego. Solistom, którzy raczej wolą muzykę popularną, staram się dawać piosenki z wartościowym tekstem, by ich kontakt z muzyką polską był bu-

84

POST SCRIPTUM

dujący i jakościowy. Teksty Agnieszki Osieckiej czy Wojciecha Młynarskiego pokochali nawet najmłodsi moi uczniowie.

Jakie widzisz perspektywy rozwoju własnej twórczości oraz innych autorów polskich piosenek na Litwie?

Na szczęście młodzież nie ucieka daleko od swoich korzeni i nie boi się śpiewać po polsku. Tak, każdy znajduje coś bliskiego dla siebie. Jestem świadoma, że poezja śpiewana nigdy nie będzie tak popularna jak pop-rock, i moje piosenki nie będą grane częściej niż piosenki Golec uOrkiestry, staram się jednak, by poezja śpiewana i piosenka kabaretowa nie zniknęła ze sceny. By ludzie, dla których śpiewam, nie tylko tańczyli, ale też słuchali treści piosenek. Inni, którzy marzą o popularności, są świadomi, że tworzyć trzeba to, co się sprzeda, i taką muzykę też tworzą.

Czy znajdujesz inspirację utworami autorów polskich lub litewskich dla twórczości własnej? Jeśli tak, to jakich?

Jak już wspominałam wcześniej, teksty Agnieszki Osieckiej i Wojciecha Młynarskiego są mi bardzo bliskie. We własnej twórczości też staram się być trochę ironiczna, nie stronię jednak od głębszej refleksji. Litewski poeta Justinas Marcinkevičius jest jednym z tych autorów, których poezja wciąż wraca do moich rąk. [PK]

foto: RC

POST SCRIPTUM

85

Powtarzam sobie znad sterty prania, że nie muszę rezygnować z prasowania gaci mojego męża, żeby być feministką, nie muszę rezygnować z posiadania męża, żeby być feministką, nie muszę rezygnować z bycia matką, żeby być feministką, nie muszę mieć opinii na każdy temat, żeby być feministką, nie muszę wychodzić na ulicę protestować, żeby być feministką, nie muszę być męska, żeby być feministką, nie muszę przenosić mebli, żeby być feministką, nie muszę mieć jajników, żeby być feministką nie muszę być kobietą, żeby być feministką, nie muszę nawet kochać kobiet, żeby być feministką.

Feministka w ogóle nic nie musi.

Dlatego tak fajnie nią być.

TRZECIA Kiedy marzną stopy, myślę o nich więcej.

Jestem ta najsłabsza. Nie urodzę córki.

Przepraszam, kochanie. Obiecanej latem, kiedy moje stopy owiewane ciepłem nie marzły mi wiecznie. Kaszlę od tygodnia.

Wyszłam gdzieś bez golfa. One wyszły w lutym.

Chodaki za buty, w pasiastych sukienkach, jestem taka miękka, jestem taka miękka.

Babki we mnie płaczą. Jedna, druga. Trzecia.

Krzyczę po niemiecku, mam zadartą kieckę, wiem, jak śmierdzą Ruski, piersi rwą spod bluzki, wszystko mam na wierzchu, wszystko mam na wierzchu, wzięło mnie trzech wespół. Przepraszam, kochanie.

Nie urodzę córki obiecanej latem.

Nie dotrzymam zatem.

86

POST SCRIPTUM

Joanna Fligiel

FEMINISTKA

W I E R S Z E

PAMIĘCI STANISŁAWA GOLI Ten wiersz będzie mieć rok – trzydziestego lipca.

Pisze się długo, bo zagraża śmierci. Wolno przyjmuje postać, aby mógł zmartwychwstać.

Boi się, że umrze dwukrotnie: w niezrozumieniu i bólu. Jeszcze jest nagi, bez grzbietu jak Dostojewski z półki Stasia Goli.

Ten wiersz jest sarną, płochą i zranioną.

Słabą jak staruszek na balkonie, który woła o pomoc dla uwięzionego zwierzęcia. Stoi przy bukowym potoku. Patrzy, jak nędznicy grają butelkami w zielone. Płacze w ciszy, a gdy otrze łzy, zgaśnie światło w jego oknie.

Ten wiersz jest z prowincji, wiec jest skromny jak renta polskiego dobrobytu. Tęskni do pastwisk pod asfaltową drogą. Chce się włóczyć niczym zakochani po Cygańskim Lesie. Zagrać w piłkę.

Nie śmieje się z upadku Ikara. Temu wierszowi topią się słowa. Sposobi się do odejścia.

foto: RC

POST SCRIPTUM

87

Foto: oficjalna strona festiwalu

Piknik operowy w Glyndebourne

Foto: oficjalna strona festiwalu

88

POST SCRIPTUM

W

e wczesnych latach trzydziestych angielski oficer i miłośnik opery, właściciel zamku w Glyndebourne, sir John Christie zakochał się w śpiewaczce operowej Audrey Mildmay. Zakochanej parze zamarzył się teatr, który mógłby konkurować z największymi festiwalami operowymi, m.in. niemieckim Bayreuther Festspiele i austriackim Salzburg Festival. Wspólna pasja do muzyki doprowadziła do powstania znanej na całym świecie opery, a mogło się to udać tylko dzięki ogromnej determinacji, pasji i… pieniądzom.

Glyndebourne leży osiemdziesiąt kilometrów na południe od Londynu, w hrabstwie East Sussex, w pobliżu miasteczka Lewes (w jego sąsiedztwie mieszkała także Virginia Woolf).

Od 1934 roku Glyndebourne stało się miejscem operowych festiwali, które po II wojnie światowej zyskały międzynarodową sławę. Wczesne lata Festiwalu Glyndebourne koncentrowały się prawie wyłącznie wokół obszernego repertuaru dzieł operowych Mozarta, po czym stopniowo repertuar poszerzano o dzieła innych kompozytorów, takich jak: Benjamin Britten, z którym Glyndebourne od dawna współpracuje, a także Giuseppe Verdi, Gioachino Rossini i wielu innych.

pokazać się w tym wyjątkowym miejscu, m.in.: Maria Kinasiewicz, Teresa Żylis-Gara, Wiesław Ochman, Urszula Koszut, Teresa Kubiak, Krystyna Kujawińska, Bożena Betley, Leonard Mróz, Marek Torzewski, Elżbieta Szmytka, Wojciech Drabowicz, Daniel Borowski, Artur Stefanowicz, Mariusz Kwiecień, Andrzej Dobber i Anna Simińska.

Operowa fiesta w Glyndebourne to nie tylko doznania stricte artystyczne – jest to także (dość snobistyczne trzeba przyznać) miejsce spotkań angielskiej arystokracji i miłośników muzyki poważnej. Latem koncerty wielkich muzycznych gwiazd przypominają pikniki dla turystów.

Można się poczuć w tym anturażu jak na obrazach mistrzów impresjonizmu. Pomiędzy spektaklami przewidziane są dwie godzinne przerwy. To czas na piknik, konsumpcję przywiezionych przystawek, dań głównych i deseru oraz obowiązkowego szampana. Koce rozkłada się na łąkach otaczających zamek, a w razie deszczu goście rozlokowują się w hallu teatru lub pod pergolami, gdzie rozstawia się dziesiątki stołów nakrytych białymi obrusami. W antrakcie można skorzystać z jednej

Na przestrzeni lat teatr wielokrotnie rozbudowywano i ulepszano, aby pomieścić większą widownię – tak ogromny był popyt na operę w Glyndebourne. Do 1977 roku liczbę miejsc powiększono z 300 do 850. W latach dziewięćdziesiątych stało się jasne, że Glyndebourne potrzebuje jeszcze okazalszego audytorium. W 1994 roku wybudowano nowy teatr operowy na 1200 miejsc – dokładnie w tym samym miejscu, co poprzedni. Otwarcie zainaugurowano Weselem Figara Mozarta – jako hołd dla początków festiwalu. Teatr przylega do zamku, w którym część pomieszczeń przeznaczono dla publiczności.

Glyndebourne do dziś znajduje się w rękach rodziny Christie. George Christie przejął posiadłość po swoim ojcu w 1962 roku, a następnie przekazał ją swojemu synowi Gusowi, który do dziś zarządza tym niebotycznym przedsięwzięciem. Festiwal pozostał imprezą prywatną, finansowaną wyłącznie przez kilkuset bogatych sponsorów.

Do Glyndebourne dociera około 150 tys. ludzi rocznie, teatr oferuje ponad 120 przedstawień operowych na żywo, zatrudnia inspirujących reżyserów, światowej klasy orkiestrę, dyrygentów i wykonawców.

Nasi rodzimi śpiewacy także mieli szanse Foto 1: oficjalna strona festiwalu, foto 2: Renata Cygan

POST SCRIPTUM

89

z dwóch restauracji i zjeść elegancki obiad.

Na festiwalu obowiązują wytworne stroje – panie przechadzają się po ogrodach i parkach posiadłości w długich sukniach, panowie w białych koszulach i smokingach, kapelusze i parasolki słoneczne nie są tu rzadkością.

Glyndebourne jest nie tylko miejscem dla bogatych snobów, przyjeżdżają tu także dyrektorzy najważniejszych teatrów, tu śpiewają zarówno gwiazdy, jak i młode talenty – niejedna wielka kariera miała swój początek w posiadłości lorda Christie.

Foto: Renata Cygan

Foto: oficjalna strona festiwalu

foto: Renata Cygan

90

POST SCRIPTUM

Tegoroczny sezon rozpoczął się w maju, a zakończył 28 sierpnia dwoma koncertami francuskiego kompozytora Poulenca pod batutą Robina Ticciatiego, które wyreżyserował Laurent Pelly. Miałam przyjemność być świadkiem tego niezwykłego spektaklu (także jako wysłanniczka „Post Scriptum”).

Pierwszy koncert, to La Voix humaine: operowy monolog samotnej, pogrążonej w samobójczej depresji kobiety, która rozmawia przez telefon ze swoim byłym kochankiem.

Jest dużo emocji: flirt, rozpacz, kłamstwa, błaganie, obwinianie, wyznania miłości. Scenografia jest bardzo oszczędna, niespotykanie minimalistyczna, jednoplanowa: kobieta (grana przez francuską artystkę Stéphanie d’Oustrac) w ciemnej koszuli nocnej, trzymając w dłoniach czarny telefon, spaceruje nerwowo po szarej, przechylającej się (w zależności od stanu psychicznego kobiety) płycie.

Mnie uderzyło w tej realizacji przede wszystkim to, że śpiewaczka – siłą swojej osobowości i talentu – przy tak oszczędnych środkach, potrafiła przykuć uwagę widzów przez cały czas trwania monologu.

Drugi, to zabawny wodewil Les mamelles de Tirésias (pol. Piersi Tejrezjasza). Jedna z głównych postaci, Teresa, ogłasza mężowi, że jest feministką; chce rządzić krajem i iść na wojnę. Zapuszcza wąsy i brodę, funkcje prokreacyjne pozostawia swojemu mężowi, a ten postanawia udowodnić, że przy odrobinie pomysłowości i siły woli mężczyzna może je wypełnić. Po odejściu żony zaczyna „produkować” potomstwo na masową skalę. Elsa Benoit i Régis Mengus stanowią część znakomitej, głównie francuskojęzycznej obsady pod entuzjastycznym kierownictwem Robina Ticciatiego. Jest kilka niesamowitych scen, na przykład 40 tys. dzieci-marionetek, których pierwszy rząd tworzą członkowie chóru czy

G lyndebourne opera

Glyndebourne © Sam Stephenson

ruchoma, sprytnie regulowana podłoga, która jest główną częścią bardzo kolorowej i pomysłowej scenografii.

Obydwie produkcje śpiewane były w języku oryginalnym, francuskim – na szczęście organizatorzy zadbali o subtitles, czyli napisy po angielsku, które wyświetlono nad sceną. Spektakle zostały przyjęte entuzjastycznie – aplauz był naprawdę imponujący.

Tak oto zakończył się tegoroczny sezon jednej z najbardziej niezwykłych uczt operowych w Wielkiej Brytanii. Kto dotrwał do końca, ten mógł zobaczyć i usłyszeć samego Gusa Christiego, który po koncercie wszedł na scenę i oficjalnie zamknął sezon 2022 roku.

bourne okaże się kolejnym sukcesem i powodem do spotykań towarzyskich. Ja od siebie dodam, że warto odwiedzić to wyjątkowe, zatrzymane w czasie, jedyne w swoim rodzaju miejsce ukryte wśród starych drzew, otoczone piękną roślinnością i stawami, i zanurzyć się w klimacie starej Anglii. Choć bilety nie są tanie, nie warto nie być w Glyndebourne – parafrazując słowa Michała Zabłockiego. Choć raz w życiu. Serdecznie zachęcam.

[RC] Wykorzystano źródła: www.rp.pl/kultura/art15525891-wielkie-oko-nad-jezioremwww.glyndebourne.com – oficjalna strona festiwalu

Miłośnicy sztuki operowej opuścili teatr usatysfakcjonowani, w niewątpliwym przekonaniu, że następne lato w Glynde-

POST SCRIPTUM

91

y – Ignac a k e z r ię wy

i

Krasick

s ględów z w i, w mó rawdę p a r y t Sa

SAMI SWOI

Satyra zabija, nie obraża – Stanisław Jerzy Lec

Gdzieś w Europie, całkiem blisko, jest kraj taki, w którym naród awanturny jest okrutnie, a mieszkańcy to Kargule i Pawlaki, i prowadzą między sobą wieczne kłótnie.

92

Każdy Kargul własną mądrość ma życiową, każdy Pawlak ma mądrości własnej wiele, jednak cenią tylko swoje własne słowo, jeden od drugiego płotem się oddziela.

Czasem się przy płocie spotka jeden z drugim, aby rzucić sąsiadowi w twarz wulgaryzm, żeby uciąć przy koszuli rękaw długi, albo żeby w wielkiej złości potłuc gary.

ZNAKI DYMNE Kiedyś prerie Ameryki były stepem całkiem dzikim, po nich tylko czasem mustang z wiatrem gonił.

No i jeszcze tamte ziemie zasiedlało Indian plemię, już nie pomnę: Nawahowie czy Szoszoni.

Wodzem ich był Bystry Orzeł.

Syna miał (pożal się Boże!).

Taki dureń to się czasem trafi wszędy.

Ten synalek, Łeb Zakuty, choć miał inne atrybuty, to popełniał w znakach dymnych ciągle błędy.

Nigdzie szczep ów nie mógł trafić, bo ten dureń nie potrafił ani razu znaków wysłać w świat bez błędu.

Szczepu los był niewesoły, bo nie było wtedy szkoły, więc historia ta nie miała happy endu.

A efekty tych pomyłek opłakane raczej były.

Posłuchajcie miłe babki oraz chłopy o nieszczęsnym tym tępaku: jak się dorwał raz do znaków, to Kolumba im sprowadził z Europy!

Ewa Jowik POST SCRIPTUM

Może minie jeszcze kilka lat z okładem i niejedna burza krajem zakolebie, nim zrozumie wreszcie Kaźmirz oraz Władek, że najbardziej krzywdzą tylko sami siebie.

Wierzę jednak w taką wersję najgoręcej, że podejdą wespół do owego płota, i na zgodę poda jeden z drugim ręce, i się skończy wreszcie rodów dwóch głupota.

Ewa Jowik

adam gwara

*** Chciał mieć żonę pan Jan. Lecz nie z Ręczna, gdyż nie lubił on Ręczna, a wręcz na Ręczno wypiął się raczej.

Ale wyszło inaczej.

Sytuacja, przyznacie, niezręczna.

*** Rzekła żona do męża w Baniosze – Zobacz Wieśku, jak teraz się noszę!

Czy mi dobrze w toplesie?

Może być – odparł Wiesiek.

Tylko jeszcze odprasuj to, proszę.

*** Prawo jazdy dygnitarz w Rąbieniu chciał wyrobić, lecz błąd w założeniu zrobił na egzaminie.

Otóż siadł w limuzynie z prawej strony na tylnym siedzeniu.

*** Po pijaku raz Janek z Łomianek starej pannie mirtowy skradł wianek.

Kiedy przestał mieć w czubie, było dawno po ślubie.

Ciężką karę za kradzież ma Janek.

*** Rzekła myszka do szczurka spod Grotnik – Choć nietoperz przydzwonił dziś w błotnik i krew z noska mu ciurka, wolę gacka od szczurka.

Wybacz, ale co lotnik, to lotnik.

*** Moim zdaniem pan Stach z Murzasichla ma niesłusznie opinię popychla.

Cóż, że żony gach, Michał znów go w nocy popychał?

Każdy może pobłądzić, gdy wychla.

*** Pewien aktor – amator z Czarnożył tak się zagrał, że miecz sobie włożył w okolice przepony.

Rzekł reżyser wzruszony: No! Nareszcie się pan nam otworzył!

*** Opowiadał mi gawron w Oławie: „Byłem wczoraj, psze pana na kawie, a właściwie na kawce”.

Mruga szelma i braw chce.

Ach, jak takiej obłudy nie trawię!

*** Praprzyczyną zepsucia w Gomorze nie był brak moralności, lecz to że wszystkie normy gdzieś prysły kiedy przybysz znad Wisły rzekł beztrosko: Pan wie, gdzie mnie może ...

*** Gorąca Inez z Sacramento była niewiastą tak namiętną, że nawet pułk marines nie stłumił żaru Inez i po tygodniu ich ściągnięto.

skacząc z okna głos żony słyszał – Głupku, masz rogi, nie skrzydła!

*** Hodowca drobiu z Mogielnicy znany jest w całej okolicy.

Wieść gminna głosi, że jajka znosi!

Zwłaszcza, gdy schodzi do piwnicy.

*** Taką płaską ma żonę Maks z Laxen, że nie sposób nie zgodzić się z Maksem, kiedy mówi – Kochanie, będzie szybciej i taniej, gdy na wczasy wyślemy cię faksem.

*** Rzekła żona Jerzemu z Chodzieży – Szalonego coś uczyń dziś, Jerzy!

Nie chcąc zawieść swej żony, Jerzy wyprał zasłony, dając przykład współczesnej młodzieży.

Pewien rogacz nieszczęsny z Kadzidła, gdy do reszty chęć życia mu zbrzydła, po wielokroć zdradzony, *** skacząc zPewien okna głos żonyz Kadzidła, rogacz nieszczęsny gdy do reszty chęć życia mu zbrzydła, słyszał – Głupku, pomasz rogi, nie skrzydła! wielokroć zdradzony,

POST SCRIPTUM

93

94

POST SCRIPTUM

Oshibana po polsku

POST SCRIPTUM

95

Liściaki E L Ż B I E T Y W O D A ŁY

S

potkałyśmy się na plenerze literacko-artystycznym w Kazimierzu Dolnym. Wtedy po raz pierwszy zobaczyłam liściaki. Zachwycona chłonęłam obrazy wyklejone z zasuszonych liści, płatków kwiatów i innych ich części. Wyszły spod palców Elżbiety Wodały, dla której pasja stała się solą życia. A działo się to za sprawą przypadków, które podobno nie istnieją…

Ela jest wrocławianką. Nie wiem, dlaczego tak się dzieje, ale dzieje – jak spotkam kogoś z Wrocławia, to wiem, że znajomość znajdzie miejsce w szczególnym folderze – ze sztuką na ty. Wielu znajomych bywało, bądź osiadło na dobre, we wrocławskim Saloniku Trzech Muz. To tam Ela zaproszona na wieczór autorski koleżanki z banku, w którym pracowały, zachwyciła się salonikowym logo w stylu ekslibrisu wykonanym przez Czesława Rodziewicza, poetę, grafika, malarza, twórcę ekslibrisów i niezwykłych liściaków. Zafascynowana tym dziełem i zachęcona przez artystę nie zawahała się spróbować.

Dziś ma na koncie wiele sukcesów. W kraju i na świecie.

Opowiada o tym z wrodzoną skromnością, ale widać na wskroś, że spełnia się twórczo…

Elu, już w Kazimierzu można było dostrzec sycenie się sztuką przez Ciebie na każdym kroku. Kiedy zobaczyłam Twoje liściaki, wiedziałam, że ta pasja ma pokaźny grunt w Tobie, w środku.

Od zawsze kochałam to, co harmonijne i piękne, a szczególnie: muzykę Chopina, secesję, malarstwo Toulouse-Lautreca, ulicę Kanoniczą w Krakowie, Tatry, ze smakiem zaprojektowane wnętrza i stroje, kostiumy teatralne oraz taniec i jazdę na rowerze po nadodrzańskich wałach, pod starymi dębami… To prawda, że mój zachwyt liściakami przerodził się w pasję, którą zaczęłam rozwijać i pielęgnować pod okiem mistrza Czesława Rodziewicza. Poprzez liczne próby odkryłam w sobie własny świat wyobraźni, który był uśpiony.

Wyklejanie obrazów daje mi możliwość przedstawienia

96

POST SCRIPTUM

nieurzeczywistnionych dotąd wizji, fantazji, wyobrażeń, pobudza kojarzenia, przemyślenia, daje poczucie wolności, pobudza ogólne zainteresowanie różnymi dziedzinami sztuki: malarstwem, architekturą, rzeźbą.

Sztuka inspiruje. Ale wiem, że inspirują Cię przede wszystkim rośliny, które w Twoich oczach zamieniają się w materiał dzięki kształtowi, barwie, fakturze i innym, Tobie tylko wiadomym cechom.

Z jednej strony inspirują mnie rośliny – pierwszym momentem rozpoczynającym nową kompozycję jest zawsze zachwyt nad niezwykłą urodą jakiegoś liścia, płatka, fantazyjnie splecionych pędów, wszelkich ziarenek i innych frapujących części roślin. Zasuszone często dają mi bogatsze wrażenia od tych świeżych, intensywnie pobudzają wyobraźnię. Z drugiej strony – interesują mnie ludzie, ich przeżycia, ruch, strój, wdzięk w tańcu. Lubię też, aby utworzone przeze mnie realne i nierealne postacie przeżywały swoje emocje, żeby zachodziły między nimi jakieś tajemnicze relacje, żeby liściaki zawierały też pewien dowcip.

Od razu mam przed oczami Twojego Aniołka Łobuziaka – mogę patrzeć na niego bez końca. Czuję, że powinnam poświęcić mu wiersz.

To cieszy. Wiesz, powstało już kilkanaście wierszy zainspirowanych konkretnymi liściakami. Autorkami są wrocławskie poetki. Dodam, że cyfrowy zapis florotypii (taka nazwa została wymyślona przez Czesława Rodziewicza) pozwala na wykorzystanie ich jako ilustracje i okładki, szczególnie do poezji, bajek i baśni. Ze środowiskiem ludzi ceniących piękno słowa jestem związana od kilku lat w Stowarzyszeniu Twórców Animatorów Kultury Historii i Literatury we Wrocławiu INSTAK. Moje kontakty w tym stowarzyszeniu zaowocowały uczestnictwem w plenerach literacko-plastycznych w Kazimierzu Dolnym oraz ilustrowaniem kilku tomików poezji.

Wyklejanie obrazów

daje mi możliwość przedstawienia nieurzeczywistnionych dotąd wizji,

fantazji, wyobrażeń

POST SCRIPTUM

97

To duża satysfakcja i, zapewne, dodatkowa zachęta do tak pracochłonnej pasji. Pomijam już samo zbieranie roślin, suszenie, ale przecież wykonanie jednej pracy zajmuje wiele, wiele godzin.

Od kilku dni do trzech tygodni. Korzystając z techniki komputerowej, oryginały wykonane z roślin przekształcam we florotypię. Jest to również bardzo czasochłonny proces – do trzech tygodni pracy przy komputerze. Po zeskanowaniu kolażu w wysokiej rozdzielczości, przy użyciu programu komputerowego, z dokładnością do pikseli usuwam tło. Jednak wykonuję to „na piechotę”, tj. bez używania dostępnych automatów, aby maksymalnie oddać naturalne piękno roślin. Słucham przy tym ulubionej muzyki – najczęściej jazzowej. Dostępna technika komputerowa pozwala na uzyskanie różnych rozmiarów florotypii: od miniaturowych do wielkoformatowych drukowanych na płótnach malarskich.

Bywa, że ktoś już czeka na pracę, która dopiero rodzi się w Twojej wyobraźni. Tak jak pewna pani w New Jersey…

Aaa… masz na myśli historię z sasanką? Jej wąskich pokrytych włoskami liści i puchatej kuli pozostałej po opadnięciu płatków, a po spłaszczeniu i zasuszeniu sprawiającej wrażenie „czuprynki”, użyłam do wykonania zabawnego ptaka Strusi. Tak bardzo spodobała się pewnej pani z New Jersey, że zdecydowała się czekać okrągły rok, aż moja siostra zasieje sasanki na swojej działce, sasanki wyrosną i przekwitną, zerwę je i zasuszę listki oraz puchate kule i wykonam kolaż. Tak powstała Młodsza Strusia, która oprawiona w antyramę i potrójne passe-partout poleciała samolotem do New Jersey. Notabene, florotypia wykonana na jej podstawie spodobała się wydawnictwu Oxford University Press w Hongkongu i w 2019 roku wykorzystana została jako ilustracja w zintegrowanych materiałach dla uczniów przedszkolnych i ich nauczycieli.

Podręczniki zostały wydane w formacie drukowanym i cyfrowym, początkowo na terytorium Hongkongu, a następnie Chin kontynentalnych! Wraz z podziękowaniami od wydawnictwa otrzymałam egzemplarz tego podręcznika. Świat Cię ceni, masz wiele osiągnięć ważnych dla twórcy. Twoja Manuela de Lisboa otrzymała nagrodę specjalną w International Pressed Flower Art Competition 2019 w Korei Południowej. Praca ta następnie zaprezentowana została w Ogrodzie Botanicznym w Szanghaju na międzynarodowej wystawie obrazów z roślin The 2nd International Pressed Flower Exhibition.

98

POST SCRIPTUM

Rzeczywiście trochę się zadziało, m.in. moje prace dwukrotnie zajęły I miejsce w kategorii rękodzieła artystycznego w ogólnopolskim konkursie Aneks Twórczości Artystycznej, natomiast trzy florotypie wielkoformatowe otrzymały w 2016 roku III miejsce w kategorii grafika. Te same prace zostały zakwalifikowane

w 2017 roku do II etapu międzynarodowego konkursu Arte Laguna Prize w Wenecji w kategorii grafiki cyfrowej – znalazły się w grupie 17 twórców z różnych krajów. Oryginalny floral collage Nordic walking został zaprezentowany w kwietniu 2018 roku w Ogrodzie Botanicznym w Szanghaju na międzynarodowej wystawie obrazów z roślin Shanghai International Pressed Flower Art Exhibition oraz w maju na Shanghai Tangzhen Art Center Exhibition. Niektóre moje prace wykorzystano w charakterze ilustracji w niemieckim czasopiśmie „Happinez” wydawanym w dziewięciu krajach Europy, w południowokoreańskim czasopiśmie z Seulu „Donga Science” oraz w międzynarodowym czasopiśmie esperanckim „Juna Amiko” z Rotterdamu.

280 prac… zastanawiam się, gdzie przechowujesz, suszysz, chronisz materiał na te cudowności. Czy zostaje Ci jakaś przestrzeń „bezroślinna”?

Rośliny suszę w różnych miejscach, np. w pokojach, na dwóch balkonach. Przechowuję w książkach, pudełkach i pudełeczkach w komodach i witrynach – w jednym pokoju. Gdy przeglądam moje zbiory i wybieram rośliny do nowej koncepcji, potrzebuję także drugiego pokoju z dużym stołem, gdzie wykładam rośliny. Korzystam również z podłogi, na której rozkładam białe arkusze z wybranymi roślinami „wiodącymi” i z roślinami do nich pasującymi. Często koncepcje do kilku prac powstają jednocześnie. Wybrane do konkretnego pomysłu rośliny grupuję na arkuszach papieru i składam w płaskich pudełkach.

Gdy już przyklejam kolaż, potrzebuję dużego stołu i lampy, bo zawsze zaskakuje mnie noc, którą z reguły zarywam.

Praktyczną rolę pełni też komórka lokatorska, w której przechowuję florotypie wielkoformatowe w czasie, gdy nie są prezentowane na wystawach oraz pudełka z zasuszonymi roślinami, które przygotowuję dla uczestników warsztatów.

Nie włączysz hamulca, to pewne. Zaskoczysz – to też pewne. Nie jestem tylko pewna, czy zdradzisz czym.

Już mogę – na ucho. Ukończyłam właśnie zupełnie nowy, wręcz wyrafinowany cykl kolaży wyklejonych wyłącznie z jednego rodzaju roślin, tj. liści japońskiego klonu palmowego, skręconych pod wpływem warunków atmosferycznych, jakie panują w Karkonoszach. Liście zebrałam jesienią pod klonem rosnącym przed wejściem do ogrodu japońskiego „Siruwia” w Przesiece, położonego na wysokości 600 m n.p.m. Zetknięcie z tak pięknym, inspirującym materiałem nasunęło mi skojarzenie ze staroangielską porcelaną o jednokolorowym, czerwonym zdobnictwie, i jednocześnie z tematyką angielską, w tym – szekspirowską. Spełniłam marzenie o jednokolorowej grafice z roślin.

I pewnie przed Tobą kolejne wystawy. Następna będzie już siedemdziesiąta piąta.

Tak wypada. Głównie były wystawy indywidualne. Miałam też 42 spotkania z publicznością, z czego połowa to były zajęcia warsztatowe.

POST SCRIPTUM

99

floral collage

Uprawiany przeze mnie kolaż roślinny

podobny jest do praktykowanej na całym świecie sztuki wyklejania obrazów z roślin, zwanej oshibana 100

POST SCRIPTUM

Jesteś dostrzegana, z fascynacją postrzegana i doceniana. Zapewne w dużej mierze to Twoje kontakty oraz osobowość, które otwierają wiele drzwi. Wiem, że nie ma w Polsce płaszcza ochronno-wspierającego w postaci choćby stowarzyszenia. A jak jest na świecie? Czy floral collage jest mocną pozycją sztuki?

Uprawiany przeze mnie kolaż roślinny podobny jest do praktykowanej na całym świecie sztuki wyklejania obrazów z roślin, zwanej oshibana. To sztuka używania prasowanych kwiatów i innych materiałów botanicznych do tworzenia obrazu z naturalnych elementów. Technika ta polega na suszeniu płatków kwiatów i liści w prasie do kwiatów, aby je spłaszczyć i wykluczyć światło i wilgoć. Tak przygotowane elementy są wykorzystywane do malowania kompozycji artystycznej. Już w XVI wieku japońscy samurajowie stworzyli oshibanę jako jedną ze swoich dyscyplin, aby promować cierpliwość, harmonię z naturą i zdolność koncentracji. Obecnie artyści stosują różne nowe technologie w metodach tłoczenia, technikach oprawiania i wzmacniania koloru, aby pomóc prasowanym materiałom zachować ich wygląd przez lata. Metoda próżniowego uszczelniania ramek w celu utrwalenia koloru, tekstury i przejrzystości płatków i liści oraz zapobiegnięcia rozwoju wilgoci i grzybów, została również opracowana w Japonii i jest praktykowana przez wielu artystów na całym świecie zrzeszonych w wielu organizacjach. Jedna z największych organizacji to Międzynarodowe Stowarzyszenie Sztuki Kwiatów Prasowanych IPFAS, które promuje tę sztukę, oferuje edukację i organizuje konkursy i wystawy. Ma członków z ponad 20 krajów, w tym z: Japonii, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Francji, Niemiec, Meksyku i Australii. Druga organizacja to Światowa Gildia Kwiatów Prasowanych World Wide Pressed Flower Guild – Chiny, Korea Południowa. Pomimo różnicy polegającej na zupełnie naturalnym – w moim przypadku – procesie suszenia roślin, który ma na celu zachowanie zróżnicowanych faktur, dzięki którym kolaże posiadają walor płaskorzeźby, zapraszana jestem przez organizacje oshibany na wystawy i do konkursów.

Elu, zagranica zagranicą, miłe to zaproszenia, ale wiem o Twoim wielkim marzeniu tu, w kraju. Wysoka rozdzielczość pozwala na wykorzystanie florotypii także w charakterze murali, a to właśnie sprawiłoby Ci wielką radość. Życzę Ci tego szczerze z wiarą, że się spełni. [WDS]

POST SCRIPTUM

101

GRUPPA SIEDEM Wystawa w Sopockiej Galerii Sztuki, otwarta 24 czerwca 2022, zainaugurowała działalność formacji artystycznej o nazwie Gruppa Siedem, którą tworzy ośmiu artystów z różnych środowisk twórczych, mających niemały własny dorobek twórczy. Już sama nawa formacji wskazuje, że trudno będzie umieścić ją w określonych ramach, tym bardziej że jej członkowie nie są zwolennikami formalizmu, nie opracują wspólnie żadnego memoriału ani manifestu. Czy spotkali się po to, by prowokować, wstrząsać, wywołać skandal? To sprawdzone metody zwrócenia uwagi krytyków i opinii publicznej, ale skoro artyści nie opracowali wspólnego programu, obserwator tej sztuki może nie zorientować się od razu, o co tu tak naprawdę chodzi.

Piotr Jakubczak, Madonna od czerwonych paznokci

Historia sztuki polskiej odnotowała już działalność formacji o podobnej nazwie – Gruppa, ale inicjator tego przedsięwzięcia Piotr Jakubczak mówi, że to tylko czysty przypadek. Zbieżność rzeczywiście okazała się przypadkiem. Gruppę, czyli sześciu malarzy ze środowiska warszawskiego, połączyła kiedyś odrębność, a także potrzeba wspólnej działalności sprowokowanej polityczną rzeczywistością lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Jako metodę artystycznej wypowiedzi przyjęli antyestetyzm najbardziej odpowiedni dla obrazu tamtych czasów.

Gruppa Siedem przyjęła nieco inne formy wypowiedzi i zaplanowała dotąd trzy wspólne wystawy. Odbyła się już nawet jedna – poza programem – nieplanowana (otwarta 23 lipca 2022), co świadczy o tym, że te wspólne pokazy nie będą miały rutyny.

To, co mogliśmy dotąd oglądać pokazuje, że jeśli artyści zdecydują się na prowokację czy antyestetyzm, to na pewno zrobią to z klasą, bo postawili na prawdziwe malar-

Piotr Jakubczak, Bezwstydny Anioł

102

POST SCRIPTUM

stwo, widząc jak sztuka (każda) topi się dziś w masowej kulturze i poddaje się komercjalizacji Nie zamkną się więc w kręgu własnych problemów, podporządkowując się gustom współczesnego discopolowego odbiorcy.

Prezentacja Gruppy Siedem u Kukuczki w Istebnej przypomniała, że sztuka (malarstwo) nie jest elitarnym tworem i może być bardzo blisko widza w miejscu, które nie jest salą wystawową, co nie znaczy, że artyści odejdą od pokazów w galerii. Wręcz przeciwnie – w walce z „bylejakością” sztuki, zechcą ocalić „okruchy historycznego, uznanego piękna” – mówi Dariusz Miliński – jeden z ośmiu – z tej siedmioosobowej formacji. „Dobrze byłoby, żeby kolejki przed galerią stały się wyznacznikiem dobrego smaku” – dodaje. Dziś oblicze współczesnego malarstwa kształtuje rynek sztuki, domy aukcyjne – czyli po prostu biznes. Sprzedają się najlepiej obrazy „kolorowe”, inspirowane estetyką gier komputerowych, naśladujące popularnych twórców. Kto odważy się zainwestować w malarstwo oryginalne, które nie szuka inspiracji w popularnych trendach i zmusza do intelektualnego wysiłku? Wydaje się, że Gruppa zdecydowała się podjąć próbę zmiany estetycznych i intelektualnych przyzwyczajeń społeczeństwa, bo w sztuce – jak mówi Leszek Żegalski – „przekroczono granice niemożliwe do przekroczenia”, pogrążając się coraz bardziej w mrokach kiczu.

Wystawy w Istebnej nie wpisano w sztywny program działalności Gruppy, tak jak nie przestrzega się tu sztywnych zasad doboru malarstwa do ekspozycji, bo tych zasad zwyczajnie nie ma. Artyści wzajemnie się inspirują, zachowując rzetelność warsztatową i twórczą niezależność. Poza tym mają taką specyficzną wrażliwość (może nadwrażliwość), że wyładowując własne emocje, reagują na rzeczywistość i robią to na swój sposób – poprzez metaforę, absurd, ironię, a nawet bluźnierstwo. Muszą skłonić do refleksji. „Prostacki przekaz nie może być dominującym w polskiej sztuce” – mówi Paweł Ćwik, muzyk zespołu Smoleńsk, który wystąpił na wernisażu w Dworze Kukuczki. Żyjemy

w czasach, w których sztuka jest głównie po to, by „bawić lud, bo modne stało się nieużywanie mózgu” – dodaje artysta. Najwyższy czas, żeby się temu przeciwstawić.

Wystawa Gruppy Siedem znalazła się w programie Beskidzkiej Biesiady Kulturalnej – innymi słowy pokazała, że można biesiadować pośród obrazów. Obrazy zawieszone wysoko, ponad głowami biesiadujących, bardzo dobrze zaaranżowały przestrzeń. Działały zarówno formą (nawet formatem), jak i treścią.

Człowiek był motywem wiodącym, bo sztuki nie można oddzielić od jego problemów, zwłaszcza że w dzisiejszym świecie problemy te narastają. Prezentacja – można powiedzieć – była jedyną w swoim rodzaju. Swoistego blasku, oprócz występu Pawła Ćwika, dodała gitara Piotra Resteckiego. Artyści stawili się niemal w komplecie (w dwóch przypadkach covid i wypadek losowy uniemożliwił przyjazd), a prezentacja (dosłowna) ich sylwetek na scenie przed widzami pokazała, że zupełnie nieplanowo stworzyli zupełnie zgraną grupę.

Gruppa nie wymyśli nowych trendów. Nie sprecyzuje programu. „Im mniej będziemy pisać, tym więcej będą o nas mówić” – stwierdza Robert Heczko. I pewnie ma rację, bo po co tłumaczyć, o co tu tak naprawdę chodzi?

Obrazy mówią o wszystkim, a wnioski z reguły nasuwają się same. Każdy twórca jest osobowością, ale wszyscy razem czują potrzebę wspólnej wypowiedzi. Czy rzeczywiście coś zmienią? Trudno zmienić gust i przyzwyczajenia kształtowane od najmłodszych lat, gdy w szkole „plastyka” zawsze jest gdzieś na marginesie przedmiotów nauczania, a od ucznia wymaga się odpowiedzi „zgodnych z kluczem”, a nie z jego przekonaniami.

Można powiedzieć, że inicjator Gruppy Piotr Jakubczak odważył się „rzucić koło ratunkowe sztuce”. Ta inicjatywa nie jest więc wyzwaniem, a raczej pomocą tonącej „sztuce wysokiej”. Jakie będą rezultaty – czy topielca uda się uratować? Czas pokaże. [IWC]

POST SCRIPTUM

103

LONDYN 2022

Relacja z Festiwalu Młodych Talentów POLONUS

W

spółczesna młodzież żyje w świecie nieograniczonej konsumpcji zdominowanym przez mass media. Jak pisze E.V. Sullivan „stały się [one] najpotężniejszym instrumentem kształtowania systemu wartości”1 . Od nas, dorosłych, w głównej mierze zależy, by młodzież była włączana w działania, by zaszczepić im „bakcyla” i kształtować gusta. Z tego założenia wychodzi Mariola Dobrenko – wokalistka, autorka piosenek, nauczycielka wokalu, reżyserka, scenarzystka, choreografka, założycielka Grupy Reja oraz Piwnicy Pod Big Benem, nauczycielka muzyki w Szkole Przedmiotów Ojczystych im. Mikołaja Reja na Chiswick w Londynie, niezmordowana animatorka życia kulturalnego Polonii w Wielkiej Brytanii, a także główna organizatorka i pomysłodawczyni Konkursu oraz Festiwalu Młodych Talentów „Polonus”.

Festiwal „Polonus” to piękna, bardzo potrzebna inicjatywa polonijna, która pozwala utalentowanym dzieciom zaistnieć i podzielić się wrażliwością i talentem. To wspaniałe, że zachęca się młode pokolenia do brania udziału w przedsięwzięciach kulturalnych i pokazuje im drogę do doskonalenia się, bowiem od aktywności młodzieży zależy przyszły wygląd nasze1. E.V. Sullivan, Critical Pedagogy and Television [w:] Critical Pedagogy and Cultural Power, D.W. Livingstone, Massachusets 1987, s. 57.

104

POST SCRIPTUM

go świata. Odpowiednio pokierowani, z wielkim entuzjazmem podejmują wyzwania artystyczne.

Wystarczy tylko chcieć i doprowadzić do spotkania we właściwej przestrzeni.

Myśl o zrealizowaniu Festiwalu Młodych Talentów „Polonus”, który objąłby swoim zasięgiem całą Wielką Brytanię, dojrzewała przez kilka lat – mówi Mariola Dobrenko. Ale nie odbyłoby się to w takiej formie, z takim rozmachem organizacyjnym, gdyby nie spotkała na swojej drodze dwóch ważnych osób, które włączyły się do współpracy i zaproponowały pomoc. A są to: Elżbieta Barras – prezeska Polskiej Macierzy Szkolnej w UK oraz Bożena Dybowska – dyrektorka Szkoły Przedmiotów Ojczystych im. M. Reja (przy czynnym współudziale Rady Rodziców i nauczycieli tejże szkoły). Ogromnym wsparciem przy organizacji tegorocznej uroczystości była także Ambasada RP – główny patron festiwalu. Do konkursu zgłosiło 55 uczestników (w wieku od 6 do 22 lat). Sala teatralna legendarnego POSKu (Hammersmith, Londyn) była wypełniona po brzegi dzieciakami, rodzicami, nauczycielami i krzątającymi się wolontariuszami – aż serce rosło na taki widok. Było o co walczyć, albowiem hojni sponsorzy ufundowali atrakcyjne nagrody i dyplomy.

A oto lista zwycięzców: Złoty SUPER TALENT – Natalia Łątka z Bournemouth z piosenką Edyty Geppert „Nie żałuję” (20 lat) Srebrny SUPER TALENT – Melania Mason – wokalistka z Londynu (16 lat) Brązowy SUPER TALENT – Stanisław Urban – pianista jazzowy z Chiswick (11 lat) Równorzędne nagrody 10 uczestników:

TALENT

otrzymało

Hania Dutkowska (6 lat), Natasha Adamczyk (10 lat), Matylda Ziemianek (11 lat), Sofiya Mason (11 lat), Anna Parczewska (12 lat), Emilia Radoń (14 lat), Alicia Johnson (16 lat), Maia Massaro (13 lat), Andrzej Wizowski (14 lat), Maciej Przasnyski (16 lat).

Wyróżnienia: Maria Maciejewska (18 lat), Stanisław Joachimiak (16 lat), Alicja Rzepińska (15 lat), Daniel Connolley (11 lat), Franciszek Sekuła (8 lat).

Wyłonienie najlepszych było nie lada wyzwaniem.

Członkowie jury mieli ciężki orzech do zgryzienia, gdyż poziom prezentowanych talentów był naprawdę bardzo wysoki.

Oprócz przeglądu uczestników dużym zainteresowaniem cieszył się koncert festiwalowych gości specjalnych: Justyny Majkowskiej oraz Piotra Cajdlera, którym na gitarze akompaniował Robert Otwinowski.

Cały festiwal zadedykowano Królowej Elżbiecie II. [PS]

POST SCRIPTUM

105

Okrakiem pomiędzy światami

– Ojcze, ty byś wolał, żebym umarł – powiedział i zapragnął, żeby właśnie teraz jego ojciec, January Wojnicz, inżynier ze Lwowa, człowiek pragmatyczny i nader męski, mógł go przytulić, nawet może i niezręcznie, po żołniersku, poklepując Mieczysia po drobnych plecach, w geście mającym dodać otuchy żołnierzom, którzy załamali się na polu walki. Albo nawet, jak pan August, sztywno, z jakąś dramatyczną determinacją. Zapragnął jego dotyku i fizycznej obecności i poczuł nawet z bliska zapach ojca, który dolatywał doń już wcześniej z daleka, który wywąchiwał, mijając go czy wchodząc do jego sypialni: zapach tej jego angielskiej wody, jakby starej skóry potartej cytryną, gładkiej od długiego używania, wyślizganej dotykiem rąk. Biedny ojciec, pomyślał. Jest jak przedmiot, jak wysłużone narzędzie.

J

eszcze przed premierą Empuzjonu Olgi Tokarczuk czytelnicy podejrzewali, że będzie to kolejna wersja Czarodziejskiej góry. Wydanie książki Tokarczuk spowodowało tym samym znaczny wzrost zainteresowania niemieckim dziełem. Najnowsza proza noblistki rezonuje z utworem Manna, przede wszystkim poprzez rysowanie szczelnych podziałów, niepewności; postacie są bardziej poddane emocjom, uniesieniom aniżeli zastane w konkretnej rzeczywistości. Stawia tezy i odsłania nowe – nieodgadnione, wyłaniające się z chaosu. Świat trawi nadchodząca katastrofa.

Skądinąd wcale nie mniej ważne jest skojarzenie z Przedwiośniem Stefana Żeromskiego. Mieczysław Wojnicz cier-

106

POST SCRIPTUM

piący na tuberkulozę (gruźlicę) przyjechał do Görbersdorfu (dzisiejszego Sokołowska) trochę jak do miejsca wyśnionego, będącego aluzją do szklanych domów. Głośni i mocno pobudzeni Polacy przechadzający się wśród kuracjuszy, niczym u Żeromskiego marzą i fantazjują o tym, że być może będą mogli cieszyć się upragnioną wolnością we własnym kraju. Początek XX wieku jest powolnym odchodzeniem w niepamięć starych schematów, a zasadniczą tego reprezentacją jest tutaj grono dyskutantów (August August, Longin Lukas, Walter Frommer). Lwią cześć powieści zajmują dysputy owych panów na tematy mocno dzisiaj nieaktualne, chociaż w różnorakich konfiguracjach obecne do tej pory. Czytelnicy pamiętają zapewne Waltera Frommera z innej książki – E.E., opowiadającej o trudach dojrzewania niejakiej Erny Eltzner w Breslau na początku XX wieku. Czas i miejsce tychże historii jest mocno zbliżony.

Najwięcej miejsca noblistka poświęca kwestii kobiet.

Wkłada w usta interlokutorów myśli kilkunastu intelektualistów, pisarzy, filozofów i badaczy, między innymi Charlesa Darwina, Tomasza z Akwinu czy Friedricha Nietschego, aby, no właśnie, pokazać tendencyjność, kruchość owych sądów. Mam też nieodosobnione wrażenie, iż Tokarczuk chciała zaznaczyć, że około 100 lat temu, przecież jeszcze nie tak dawno w kontekście przestrzeni dziejowej, kobiety nie miały praw wyborczych, traktowano je podrzędnie jako własność mężczyzn – niezdolne do samodzielnej egzystencji, z natury emocjonalne i płoche, pozbawione uczuć wyższych. Jeśli już, mogłyby być, co najwyżej, emanacją zazdrości i mściwości (mityczne Empuzy). Płeć żeńska oczywiście zaznacza się w trakcie czytania: Frau Weber, Frau Brecht czy Sydonia Patek.

Są one jednak odmalowane na poły dziwacznie i groteskowo. Pojawiają się, znikają, nie za wiele o nich wiadomo.

W jednej z nich, Sydonii Patek, Mieczysław Wojnicz nawet się zadurzył, chciał dowiedzieć się o niej nieco więcej, ale spełzło na niczym. Za takim, a nie innym ukazaniem, portretowaniem kobiet stoi ukryty cel, odważyłbym się nawet powiedzieć, że mamy do czynienia ze swoiste-

1

Olga Tokarczuk, EMPUZJON W Y D AW N I C T W O L I T E R A C K I E , K R A KÓ W 2022

go rodzaju interwencją. Spójrzcie, przypomnijcie sobie, nie wracajmy do tych narracji, jesteśmy przecież bogatsi o nowe doświadczenia. Nie ujmując przy okazji nic z treści (to warstwa tendencyjna), tez umniejszających wartość płci pięknej jest chyba nawet za dużo. Wierzyć się nie chce, że mężczyźni w rozmowach byli aż tak zajadli. Autorka badała jednak opisywaną materię, zna więc temat od podszewki. Do pewnego momentu towarzyszyła mi w tym kontekście irytacja, przecież to niemożliwe, potem było mi zwyczajnie smutno. Tokarczuk stoi ramię w ramię z uczestniczącymi w protestach, walczącymi o godność i szacunek. Ma świadomość szkodliwych i niszczących stereotypów. I w tym świetle Empuzjon to historia zadziwiająco współczesna.

Pierwsze próby pisarskie do Empuzjonu znalazły się w majowym wydaniu „Odry” w 2008 roku. Pierwotnie miał to być dziennik prowadzony przez Wojnicza, natomiast ostatecznie pomysł ten został porzucony. Praca nad książką stała w miejscu, a autorka zaczynała i kończyła inne swoje powieści. Tokarczuk wróciła do ukończenia dzieła po dwunastu latach. Nie ulega wątpliwości, że rys fabularny zmienił się zapewne przez ten czas, ukształtowała się też postać Mieczysława Wojnicza. Naiwny chło-

piec wkraczający na teren uzdrowiska przechodzi metamorfozę, zmienia się jego podejście nie tylko pod wpływem nagłej śmierci żony gospodarza pensjonatu Wilhelma Opitza czy znajomości z homoseksualnym studentem malarstwa Thilem, ale chyba najbardziej przez obcowanie z tym szczelnym światkiem pełnym tajemnic i niedopowiedzeń. Görbersdorf położony jest 570 metrów nad poziomem morza, trudno z niego wyjechać, jest miejscem oddzielonym od innych miejscowości – wpływa to na swoisty klaustrofobiczny charakter utworu. Dychotomia, dwudzielność, Görbersdorf a reszta świata. Dodajmy jeszcze, że Tokarczuk chciała oddać stary ład, który już za chwilę przestanie istnieć. Powtarzanie utartych sądów, zasklepienie się poprzez nieprzyjmowanie do wiadomości, że jest inna rzeczywistość, w powijakach rodzi się nieznane. Przykładem mogą być tutaj nowe prądy myślowe i kierunki w sztuce. Kubizm, na co to komu? Psychoanaliza Zygmunta Freuda – do niej również dyskutujący mieli wątpliwości, przynajmniej na początku. Sytuacja jednak zaczyna się zmieniać. Przestarzałe tezy dotyczące kobiet – to trochę jak ostatnia deska ratunku, bezpieczna przystań. Ci mężczyźni nie wpuszczą nowej energii do dyskusji, dlatego też Wojnicz, jak i jego mocno chory przyjaciel Thilo nie włączają się do rozmowy. Tych starszych panów w garniakach już niedługo nie będzie, dobije ich ostatecznie masowa kolonizacja, prątek gruźlicy w ich organizmie albo zginą gdzieś zamieszani w wojennym zniszczeniu. Świat się kończy, mężczyzn w uzdrowisku trawią uprzedzenia, lęki i kompleksy. Postawy mizoginistyczne pokazują, jak trwale w naszej kulturze zakodowany jest patriarchat, prawo pięści czy też brak racjonalnego myślenia. Narracja spowalnia, i to jest zupełnie świadomy zabieg. Ospałość, statyczność, jak również nie do końca poznane sekrety wprowadzają jakieś poczucie zgnilizny i rozpadu. Obok

1

Tytuł powieści autorka zaczerpnęła najpewniej z mitologii greckiej. Empusa to bowiem grecka bogini strachu. Zamieszkiwała w królestwie Hadesa. Wabiła podróżnych, a później wysysała ich krew. Mogła przybierać różne postacie. Pierre Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 2008, s. 83. Stąd też pewnie wynikają mizoginistyczne postawy mężczyzn wobec kobiet w treści książki. Żeńskie demony Empuzy mogące przybierać różny kształt pojawiają się też w Żabach Arystofanesa – przyp.aut.

POST SCRIPTUM

107

Empuzjon kilku zaledwie powierzchownych charakterystyk, kobiet praktycznie nie widać. Mężczyźni jednakże o nich rozmawiają, jest to więc element rozładowania napięcia, wiadomo, w grupie raźniej. Do tego męskiego świata wkracza niepewny siebie Wojnicz – neurotyk, wybitnie wpisujący się w postawy dzisiejszego świata. Jego nadwrażliwość, dla jednych błogosławieństwo, tutaj traktowana jednak jako oznaka choroby. Zimne prysznice oferowane w uzdrowisku pomagają przecież odejść od nadmiernego analizowania i skupić się na innych oznakach ciała. Mieczysław Wojnicz nie znosi, gdy ktoś go podgląda, na przykład przy rozbieraniu się. Jeszcze w domu rodzinnym wkładał do dziurki od klucza papierowe kulki, aby zapobiec takim sytuacjom. Próby badania lekarskiego, w których Wojnicz miał być dotykany w miejscach intymnych kończyły się niepowodzeniem. Wstydliwość, próba kontroli. Tak zresztą objawia się subtelny zmysł humorystyczny Olgi Tokarczuk. Wspominałem o tym przy innych książkach, ale podkreślę raz jeszcze: w Empuzjonie jest komizm, nie donośny i obsceniczny, żaden „śmiech z puszki”, po prostu niezwykle wykwintny akcent komediowy. Autorka nie pisze w taki sposób, abyśmy padali ze śmiechu, to jest gdzieś obok, nieco z zaskoczenia, być może momentami ociera się o absurd. No i w tym nieco komediowym spektaklu Wojnicz chce mieć iluzję kontroli, raczej usuwa się w cień, obserwuje, notuje, aniżeli podejmuje natychmiastowe decyzje. Otrzymuje przecież od Frommera radę, iż lepiej by było, gdyby zawczasu się ulotnił, bo jak się okazuje, w tym uzdrowisku ludzie wcale nie zdrowieją.

Przed rozpoczęciem lektury warto zdać sobie sprawę, że to nie jest uczta dla tych, co pragną, aby sypały się serpentyny, strzelały fajerwerki, noże podskakiwały do gardeł, a ognie piekielne rozgrzewały do czerwoności. Jestem czytelnikiem, który ma frajdę w odnajdywaniu pewnych tropów, wątków nie wprost, jak ma to miejsce z niedopowiedzianym w tekście homoerotyzmem. Jest homoseksualny Thilo, do którego w najcięższym stadium choroby przyjeżdża kochanek. Między Thilem a Mieczysławem dochodzi do pocałunku, jednak sam Wojnicz nie za bardzo wie, jak się w tej sytuacji zachować, tym bardziej że jest często zapraszany do pokoju Thila. Nie wprost, ale w niedopowiedzeniu zaobserwować można kuszenie Mieczysława przez innych współtowarzyszy. Nikt nie przyzna się do męskiej miłości, zauroczenia w innym mężczyźnie, ale przecież jesteśmy dorośli, przy braku kobiet mężczyzna znajduje sobie zastępczy obiekt seksualny.

I nie jest tak, że mnie to nie ciekawi, ale mam wrażenie, że wokół Sokołowska w ostatnich latach zrobiło się tłoczno. Geograficznie najbliżej tutaj do Gorzko, gorzko Joanny Bator. Nie chcę bynajmniej powiedzieć, że to odgrzewany kotlet, chociaż jeśli ktoś odważy się jeszcze pisać o Soko-

108

POST SCRIPTUM

łowsku, zupełnie stracę chęć, aby się tym zainteresować.

Sokołowski festiwal literacki – to byłoby coś.

Na koniec nie sposób nie odnieść się do wypowiedzi Olgi Tokarczuk w czasie trwającego w tym roku festiwalu Góry Literatury, iż literatura nie jest dla idiotów. Towarzyszyły temu gromkie brawa, a później rozpoczęła się żywa awantura, kogoż ona nie obraziła, przecież jak to: idioci nie mogą czytać jej książek? Każdy przecież może. Jeden czytelnik nie będzie szukał tropów, inny poszuka. Tam, gdzie powinniśmy dochodzić do głębszego przekazu, nie wychodzimy poza dosłowność. Smutne. Warto przyjrzeć się całej wypowiedzi i zwrócić uwagę na szerszy kontekst, tak jak przy czytaniu książki, warto spojrzeć na to, co dzieje się za oknem, postarać się o swój komentarz. Nie powielajmy wyświechtanych opinii. Istotne są poszczególne składniki wypowiedzi autorki. Sformułowanie „trafić pod strzechy” trafnie skomentował w jednym z postów w mediach społecznościowych Tomasz Sobierajski. Otóż Olga Tokarczuk nie chce trafić pod strzechy ze swoimi książkami, nie chce stać się narodową maskotką, przy której przaśnie wznosi się toasty, stać się kuszącym obiektem pod względem marketingowym. Nieważne, kto czytał, kto nie czytał, przecież to nasza rodaczka, żeby tylko tak jeszcze patriotycznie pisała, chłopców zagrzała w walecznym szyku. Problem w tym, że wtedy to już nie będzie literatura, a raczej propagandowa przebierka. Słowo rodzi się w różnorodności, a już szczególnie słowo literackie.

No, a ci „pożyteczni idioci” (osoby traktujące literaturę pragmatycznie, tendencyjnie, powierzchownie) nie będą zważać na kompetencje, nic nie wyniosą z czytania, a jedynie przyklasną, że to takie super, cool i git. Powiedzenie „Lepiej z mądrym zgubić, niż z głupim znaleźć” nabiera tutaj zupełnie nowego znaczenia. [RK]

Olga Tokarczuk (ur. 29 stycznia 1962 w Sulechowie) – polska pisarka, eseistka, poetka i autorka scenariuszy, psychoterapeutka, laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 2018 i Międzynarodowej Nagrody Bookera 2018 za powieść Bieguni oraz dwukrotna zdobywczyni Nagrody Literackiej Nike za powieści: Bieguni (2008) i Księgi Jakubowe (2015).

Foto:Renata Cygan

Tu jest miejsce na twoją

REKLAMĘ

POST SCRIPTUM

109

-

FUNDACJA „POST SCRIPTUM” Oprócz dzielenia się z czytelnikami aktualnościami w dziedzinie sztuki oraz literatury pragniemy wspierać młode talenty. W tym celu stworzyliśmy Fundację Wspierania Kultury „Post Scriptum”.

Darowizny dla fundacji będą służyły szeroko pojętej promocji młodych artystów, zarówno na łamach kwartalnika, jak i w formie pomocy w organizacji wystaw, warsztatów czy wydawaniu książek.

Jeśli chcesz przekazać datek na działalność naszej fundacji, możesz zrobić to za pośrednictwem strony internetowej www.postscriptumfundacja.com lub wpłacić darowiznę bezpośrednio na konto fundacji: 75114020040000310281956333.

Dane kontaktowe: FUNDACJA WSPIERANIA KULTURY „POST SCRIPTUM” 05-092 Łomianki ul. STANISŁAWA STASZICA 14/5, KRS 0000908539 NIP 1182225810, e-mail: biuro@postscriptumfundacja.com

110

POST SCRIPTUM