● Trafodaeth - Pa materion dylai’r Senedd fod yn dadlau? Pam?
DEALL Y SENEDD
Beth yw’r Senedd?
BETH YDY GWLEIDYDDION YN GWNEUD?
Mewn parau, rhestrwch popeth mae
gwleidyddion yn gyfrifol amdano.
Beth mae eu penderfyniadau nhw’n
effeithio?
BETH YDYN NHW’N GWNEUD?
GWAHANOL LEFELAU’R LLYWODRAETH
Llywodraeth leol
Yn gwneud penderfyniad ar faterion sy’n effeithio ar yr ardal lleol.
Llywodraeth Cymru a’r
Senedd
Yn gwneud penderfyniadau dros Gymru, ar faterion ble mae
Senedd y Deyrnas Unedig wedi rhannu’r pŵer i wneud penderfyniadau.
Llywodraeth y DU
Yn gwneud penderfyniadau sy’n effeithio ar bobl ar draws y DU
Wrth edrych ar eich rhestr o bopeth mae gwleidyddion yn gwneud, pa lefel o’r llywodraeth ydych chi’n meddwl sy’n gyfrifol am yr hyn rydych chi wedi ysgrifennu?
LEFELAU’R LLYWODRAETH - BETH YDYN NHW’N GWNEUD?
Llywodraeth leol
● Casglu sbwriel ac ailgylchu
● Llyfrgelloedd
● Gofal cymdeithasol a gwasanaethau plant
● Parciau a gwasanaethau ieuenctid
Llywodraeth Cymru a’r
Senedd
● Addysg
● Iechyd / y GIG
● Yr Amgylchedd
● Diwylliant a’r Iaith Gymraeg
● Tai
● Trafnidiaeth
Oes rhywbeth yn synnu chi yma?
Llywodraeth y DU
● Amddiffyniaeth
● Polisi dramor
● Mewnfudiad
● Heddlu, llysoedd, y carchardai
LEFELAU’R LLYWODRAETH
Llywodraeth Leol
Llywodraeth y DU Llywodraeth Cymru a’r Senedd
BETH YDYCH CHI’N GWYBOD AM Y SENEDD?
Gwyliwch y fideo yma am y
Senedd - beth yw e a beth yw ei hanes?
LLYWODRAETH CYMRU A’R SENEDD
Beth ydy’r gwahaniaeth rhwng y Senedd a Llywodraeth Cymru?
Mae’r Senedd yn grwp o gynrychiolwyr sydd wedi’u hethol er mwyn gwneud penderfyniadau dros bobl Cymru
Mewn refferendwm yn 1997, pleidleisiodd pobl Cymru o blaid rhannu pwerau o Senedd y DU yn San Steffan i Senedd Cymru ym Mae Caerdydd. Gelwir y rhannu yma yn ‘ddatganoli’. Mae Aelodau Seneddol yn creu cyfreithiadu, trafod materion sydd yn effeithio ar ein bywydau pob dydd, ac yn cadw golwg ar waith Llywodraeth Cymru.
Senedd: Corff deddfwriaethol cenedlaethol. Mae Senedd yn DU yn cynnwys Tŷ’r
Cyffredin a Tŷ’r Arglwyddi.
Datganoli: Rhannu pŵerau o lywodraeth ganolog i lywodraethau rhanbarthol neu lleol.
LLYWODRAETH CYMRU A’R SENEDD
Mae Llywodraeth Cymru wedi ffurfio o’r plaid (neu pleidiau)
gwleidyddol sydd gyda’r mwyaf o seddi yn y Senedd.
Mae’r llywodraeth yn gwneud penderfyniad mawr sy’n effeithio ar Gymru i gyd
Y Prif Weinidog sy’n arwain y llywodraeth, gyda chymorth gwenidogion eraill sydd yn arwain adrannau gwahanol, megis iechyd neu addysg.
Llywodraeth: Corff sydd â’r pŵer i wneud penderfyniadau mawr dros newidiadau i’r gyfraith a gwariant cyhoeddus.
Y Blaid Lafur yw’r plaid mwyaf yn y Senedd ar hyn o’r bryd, felly nhw sy’n ffurfio’r Llywodraeth.
Eluned Morgan, Arweinydd Y Blaid Lafur Gymraeg, yw’r Prif Weinidog
NEWIDIADAU I’R SENEDD
Mae’r Senedd yn newid
Mae deddf newydd, Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024, yn cynyddu’r nifer
o Aelodau Seneddol ac yn newid y ffordd maent yn cael eu hethol.
O ganlyniad i’r deddf yma, bydd Etholiad Seneddol 2026 yn defnyddio system newydd i ethol Aelodau Seneddol, o’r enw ‘System Rhestr Gyfrannol Caeedig’.
Hefyd, o Etholiad 2026 ymlaen, mi fydd y nifer o Aelodau Seneddol yn cynyddu o 60 i 96.
96 aelod yn lle 60
SUT YDYCH CHI’N CAEL EICH CYNRYCHIOLI YN Y SENEDD?
Pan rydych chi’n pleidleisio mewn etholiad seneddol, rydych chi’n ethol Aelod Seneddol (AS)
Bydd pob Aelod
Seneddol yn cynrychioli etholaeth, - ardal o Gymru. Mae Cymru wedi’i rhannu’n 16 etholaeth.
Mae gan bob etholaeth 6 ASaufelly mae gan bawb 6 cynrychiolydd
Mae etholiadau i’r
Senedd bob 4 bynedd.
Ydych chi’n gwybod pwy yw eich Aelodau Seneddol?
Gallwch chi ddargfanfod pwy sy’n eich cynrychioli yma: senedd.wales
ETHOLAETHAU
DEALLTWRIAETH
EILIAD I FEDDWL
Plygwch darn o bapur dwywaith, i greu bedwar adran.
Ysgrifennwch bedward
peth rydych chi wedi dysgu yn y wers yma am lefelau pŵer.
SUT MAE AELODAU SENEDDOL YN CAEL EU HETHOL
Gelwir y ffordd rydych chi’n pleidleisio mewn etholiad yn ‘system pleidleisio’.
Yng Nghymru, mae gwahanol systemau pleidleisio ar gyfer gwahanol etholiadau.
Mae Etholiadau y Senedd 2026 yn defnyddio system ‘Rhestr Gyfrannol Caeedig’ Gwyliwch y fideo yma i ddysgu mwy am y system.
GWAHANOL SYSTEMAU PLEIDLEISIO
Efallai eich bod chi wedi sylwi bod ein ffordd o ethol
Aelodau o’r Senedd yn wahanol i sut rydym ni’n ethol
Aelodau o Senedd y DU.
Mae etholiadau’r DU yn defnyddio system ‘Y Cyntaf i’r
Felin’. Yn y system yma, mae pob etholaeth wedi’i chynrychioli gan un AS yn unig.
Yn y system yma, rydych chi hefyd yn pleidleisio ar gyfer ymgeisydd penodol, yn hytrach na phlaid (er bod y mwyafrif o ymgeiswyr yn aelodau o bleidiau).
Yr enillydd yw’r ymgeisydd sydd yn derbyn y mwyaf o bleidleisiau.
DARGANFOD
TASG YMESTYN: RHESTR GYFRANNOL CAEEDIG VS Y CYNTAF I’R FELIN
Mae gan bob system pleidleisio ei manteision a’i hanfanteision. Dyma rhai o fanteision ac anfanteision system Rhestr Gyfrannol Caeedig
Manteision
Fel arfer yn arwain at amrediad ehangach o bleidiau gwleidyddol yn cael eu cynrychioli a felly hefyd amrediad ehangach o farnau.
Yn annog pleidiau i ddod i gonsensws ar faterion gan fod pleidiau’n aml ddim yn derbyn digon o bleidleisiau i ffurfio llywodraeth ar ei ben ei hun - mae rhaid iddynt ffurfio ‘clymbleidiau’
Mae nifer yr ASau sydd gan blaid yn adewyrchu’n well y nifer o bleidleisiau ennillon nhw.
Anfanteision
Weithiau’n drysu pobl sy’n gyfarwydd gyda systemau eraill
Mae rhai’n dadlau ei bod e’n gallu rhoi platfform i farnau eithafol
Pan mae rhaid i bleidiau cydweithio, mae eu clymbleidiau’n gallu bod yn fregus, yn chwalu pan fydd anghytuno yn dod i’r amlwg.
TASG YMESTYN: RHESTR GYFRANNOL CAEEDIG VS Y CYNTAF I’R FELIN
Manteision ac anfanteision o system Y Cyntaf i’r Felin
Manteision
Yn galluogi pleidleiswyr i ddewis ymgeiswyr yn hytrach na phleidiau
Yn aml yn arwain at lywodraethau ‘cryf’, gydag un plaid yn unig mewn pŵer - felly maen nhw’n gallu gwirioneddu ar addewidion heb orfod cyfaddawdu gyda phleidiau eraill.
Anfanteision
Yn ffafrio’r pleidiau mwyaf ac yn aml yn meddwl eu bod nhw wedi’u gorgynrychioli
Pleidiau neu ymgeiswyr yn gallu ennill gyda chanran cymharol isel o’r bleidlais. Er enghraifft, yn Etholiad
Cyffredinol 2024, ennillodd y Blaid Lafur 63% o’r seddi gydag ond 33.7% o’r bleidiais.
Rhai’n dweud bod en haws i ddeall na systemau eraill Yn fwy tebygol o greu ‘seddi diogel’ ble mae un plaid yn dominyddu a’n ennill mwy neu lai pob etholiad. Mae rhai’n dadlau bod hwn yn lleihau’r pwysau ar wleidyddion i wneud eu swyddi.
YMESTYN
TRAFODAETH
Pa system sydd orau gennych chi?
Beth sy’n gweithio orau? Pam?
Ar ôl i chi gorffen gyda’ch trafodaeth, pleidleiswch i weld pa system sydd well gyda’r dosbarth.
TASG YMESTYN: SUT MAE SYSTEM RHESTR GYFRANNOL CAEEDIG YN GWEITHIO
I ddangos i chi sut mae System Rhestr Gyfrannol
Caeedig yn gweithio, rydym ni mynd i bleidleisio fel dosbarth.
Yn lle pleidiau gwleidyddol, rydym ni mynd i bleidleisio am fisgedi…
Dychmygwch mae rhaid i chi dewis chwech paced o fisgedi i brynnu i’ch grwp neu dosbarth.
Rydych chi mynd i redeg pleidlais yn defnyddio system Rhestr
Gyfrannol Caeedig i’w dewis.
DEALLTWRIAETH
TASG YMESTYN: SUT MAE SYSTEM RHESTR GYFRANNOL CAEEDIG YN GWEITHIO?
Penderfynwch ar chwe math gwahanol o fisged. Rhain fydd eich ‘ymgeiswyr’ yn y bleidlais.
Bisged
Nifer y bleidleisiau
Mae pob person yn derbyn un pleidlais ar ba fisged sy’n cael ei phrynu. Nawr pleidleiswch!
DEALLTWRIAETH
TASG YMESTYN: SUT MAE SYSTEM RHESTR GYFRANNOL CAEEDIG YN GWEITHIO
Ar gyfer etholiadau seneddol, mae’r
ymgeiswyr buddugol yn cael eu penderfynu
trwy rywbeth o’r enw’r fformiwla D’Hondt.
Rydym ni mynd i ddefnyddio’r fformiwla yma i weithio allan y chwe phecyn o fisgedi mae eich
dosbarth wedi dewis.
TASG YMESTYN: SUT MAE SYSTEM RHESTR
GYFRANNOL CAEEDIG YN GWEITHIO
Mewn etholiadau i’r Senedd, mae’r fformiwla D’Hondt yn
rhannu pleidleisau’r pleidiau gan nifer y seddi maen nhw
wedi ennill, plws un.
Ar ôl ennill sedd, mae nifer y pleidleisau sydd gan blaid yn
cael ei rannu gyda dau; ar ôl ennill dau sedd, mae ei bleidlais
nhw yn cael ei rhannu gyda tri, ayyb.
Mae cyfrifiadau pleidleisio yn digwydd mewn rowndiau, gyda’r plaid sydd gyda’r nifer mwyaf o bleidleisiau ym mhob
rownd yn ennill y sedd.
DEALLTWRIAETH
TASG YMESTYN: SUT MAE SYSTEMAU RHESTR GYFRANNOL
CAEEDIG YN GWEITHIO
I helpu chi ddeall sut mae’r system yn gweithio, dyma esiampl.
Dyma canlyniadau etholiad: Plaid A Plaid B Plaid C Plaid D Plaid E Annibynnol
YMESTYN: SUT MAE SYSTEM RHESTR GYFRANNOL CAEEDIG YN GWEITHIO
Rownd 1
Fel y plaid gyda’r nifer mwyaf o bleidleisiau, bydd Plaid A yn cymryd y sedd cyntaf. Bydd yr ymgeisydd cyntaf ar ei rhestr yn cael ei ethol.
Wedyn, bydd nifer y pleidleisiau sydd gan Plaid A yn cael ei rhannu gyda 2 yn y rownd nesaf. Plaid A: 600/(1+1 sedd ) = 300
DEALLTWRIAETH
TASG YMESTYN: SUT MAE SYSTEM RHESTR GYFRANNOL CAEEDIG YN GWEITHIO
Rownd 2
Yn rownd 2, Plaid B sydd nawr gyda’r nifer mwyaf o bleidlesiau, felly maen nhw’n
ennill sedd a bydd yr ymgeisydd cyntaf ar eu rhestr nhw yn cael ei hethol.
Party B’s votes would then be divided by two for the next round.
Party B: 570/(1+1 seat ) = 285
TASG YMESTYN: SUT MAE SYSTEM RHESTR GYFRANNOL
CAEEDIG YN GWEITHIO
Rownd 3
Yn rown 3, yr ymgeisydd annibynnol sydd nawr gyda’r nifer mwyaf o bleidleisiau, felly maen nhw’n ennill sedd. Gan nad ei bod nhw’n rhan o blaid, dydyn nhw ddim ar restr, felly does dim rhaid i ni rhannu ei pleidleisiau nhw wrth symud ymlaen.
DEALLTWRIAETH
TASG YMESTYN: SUT MAE SYSTEM RHESTR GYFRANNOL
CAEEDIG YN GWEITHIO
Rownd 4
Yn Rownd 4, mae gan Blaid A y nifer mwyaf o bleidleisiau unwaith eto a felly maen nhw’n ennill sedd arall. Bydd yr ail berson ar eu rhestr nhw nawr yn cael ei ethol.
Plaid
DEALLTWRIAETH
TASG YMESTYN: SUT MAE SYSTEM RHESTR GYFRANNOL CAEEDIG YN GWEITHIO
Mae nifer y pleidleisiau gwreiddiol Plaid A (600) nawr yn cael ei rhannu gyda 3 (1 + y 2 sedd maen
nhw wedi ennill yn barod).
Plaid A: 600/(1+2 sedd) = 200
Mae hwn yn parhau nes bod y seddi i gyd wedi’u llenwi Yn yr esiampl yma:: Ennillodd Plaid A 3 sedd
Ennillodd Plaid
B 2 sedd
Ennillodd yr ymgeisydd annibynnol 1 sedd
DEALLTWRIAETH
TASG YMESTYN: SUT MAE SYSTEM RHESTR GYFRANNOL CAEEDIG YN GWEITHIO
Dyma’r canlyniadau. Gallwch weld bod y seddi ennillodd y bleidiau mwy neu lai’n gryfannol i
ganran y pleidlais derbynon nhw.
DEALLTWRIAETH
TASG YMESTYN: SUT MAE SYSTEM RHESTR GYFRANNOL CAEEDIG YN GWEITHIO
Nawr defnyddiwch y tabl isod i weithio allan pa phecynau o bisgedi bydd eich grwp/dosbarth yn dewis.
Bisged
Pwy sy’n ennill y rownd?
2
3
4
DADLAU YN Y SENEDD: Y SIAMBR
Y Siambr yw’r enw ar y siambr gron fawr yng nghanol y Senedd ble mae
Aelodau Seneddol yn dadlau a thrafod materion yn ystod Cyfarfodydd Llawn.
Mae’r Llywydd, cadeirydd y cyfarfodydd, yn eistedd ym mhlaen
yn Y Siambr, yn gwynebu’r gwleidyddion.
Mae’r Cabinet yn eistedd yn res cynta’r seddi, yn gwynebu’r Llywydd
Y Cabinet: gweinidogion uchaf y Llywodraeth, sydd wedi’u dewis gan
y Prif Weinidog i arwain meysydd polisi penodol.
Oeddech chi’n gwybod? Gallwch chi wylio Cyfarfodydd
Llawn ar-alw ar wefan
Senedd TV, neu o’r galeri cyhoeddus sydd uwchben Y Siambr.
Mae’r Prif Weinidog yn eistedd yng nghanol rhes y Cabinet
Mae’r Aelodau eraill i gyd yn
eistedd y tu ôl i’r Cabinet, yn grwpiau eu pleidiau gwleidyddol.
Cenedlaethau’r Dyfodol. Cymru yw’r unig le yn y byd gyda deddf i warchod cenedlaethau’r dyfodol.
Mae rhaid i 44 corff cyhoeddus yng Nhymgru - yn
cynnwys y llywodraeth, ysgolion, a’r GIG - meddwl
am genedlaethau’r dyfodol a gweithio tuag at 7 nôd llesiant ym mhopeth maen nhw’n ei gwneud.
Ydych chi’n meddwl bod hwn yn syniad da i Gymru?
TRAFODAETH
Pa materion dylai’r Senedd fod yn eu
trafod? Pam?
GEIRFA ALLWEDDOL
Pwyswch ar y geiriau allweddol i ddarganfod mwy o wybodaeth amdanynt.
Y Cyntaf i'r Felin: System pleidleisio etholiadau seneddol y DU. Mae’r plaid gyda’r nifer mwyaf o bleidleisau mewn etholaeth yn ennill y sedd.
Rhestr Gyfrannol Caeedig: System pleidleisio etholiadau seneddol Cymru. Rydych chi’n pleidleisio i blaid gwleidyddol a’u rhestr cysylltiol, neu i ymgeisydd annibynnol. Etholwyd ymgeiswyr, mewn trefn, o’r rhestr.
Etholwyd ymgeiswyr annibynnol os fydd ganddyn nhw digon o bleidleisiau.
Etholaeth: Ardal penodol o wlad
sydd wedi’i gynrychioli gan wleidydd. Gelwir y pobl sy’n byw o fewn etholaeth yn etholwyr. Yn ystod etholaeth, mae etholwyr yn ethol gwleidydd i gynrychiol eu hetholaeth.
Senedd: Corff deddfwriaethol cenedlaethol. Y Senedd yw senedd Cymru.
Dadleoli: Rhannu pwerau o’r llywodraeth ganolog i lywodraethau rhanbarthol/lleol
Llywodraeth: Corff sydd â’r pŵer i wneud penderfyniadau mawr dros newidiadau i’r gyfraith a gwariant cyhoeddus.
