Antony Hermus DYRYGENT
Martin Fröst KLARNET
Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia
fot. Mats Bäcker
Niegasnące opowieści 29.10.2026 SALA KONCERTOWA
19.30
Niegasnące opowieści
Edvard Grieg (1843–1907) Suita liryczna op. 54 Pasterz (Gjætergut) Marsz norweski (Gangar) Nokturn (Notturno) Pochód trolli (Trolltog) Anders Hillborg (ur. 1954) Koncert klarnetowy „Peacock Tales” (Millennium) *** Carl Nielsen (1865–1931) IV Symfonia op. 29 I. Allegro II. Poco allegretto III. Poco adagio quasi andante IV. Allegro
Czas trwania (łącznie z przerwą): ok. 100 min Prosimy o niefotografowanie i wyłączenie telefonów komórkowych.
Prosimy o powstrzymanie się od oklasków między częściami utworów.
Nie w dźwiękowych symbolach i metaforach, lecz w czystej materii muzycznej poszukiwał Carl Nielsen siły i istoty swej IV Symfonii. W liście do żony objaśniał zamysł stworzenia dzieła pozbawionego jednoznacznego programu, a zarazem afirmującego życie w każdym jego przejawie. Jak pisał: „to, co rozumiemy pod pojęciem »impulsu życia« lub »wyrazu życia« – to znaczy wszystko, co się porusza, co ma wolę życia […]. Muszę znaleźć słowo lub krótki tytuł, który to wyrazi; to wystarczy. Nie potrafię właściwie wyjaśnić, czego chcę, ale to, czego pragnę, jest dobre. Czuję, jak to wszystko przeze mnie przepływa, ale słowa naprawdę na nic się tu zdadzą”. Obrany przez kompozytora kierunek był więc wyrazisty i zarazem nieustannie nieostry, konsekwentnie wymykał się próbom zamknięcia go w koncepcyjnych ramach. Dokuczliwe rozdarcie niekiedy brało górę nad szczerą chęcią pisania. Powodowało, że prace nad Symfonią nie zawsze układały się po myśli twórcy, z czego zwierzał się bliskim w listach. Według notatek kompozytora utwór był gotowy 14 stycznia 1916 roku, choć inne źródła podają, że ostatecznie ukończył go dopiero 27 stycznia, zaledwie pięć dni przed planowanym prawykonaniem. IV Symfonia op. 29 po raz pierwszy zabrzmiała w wielkiej sali kopenhaskiego Odd Fellow Palæet, a za pulpitem dyrygenckim stanął sam Nielsen, prowadząc ten i pozostałe utwory duńskich kompozytorów ujęte w programie koncertu. Tytuł symfonii – Nieugaszalna – przywołuje nieposkromioną żywotność substancji muzycznej, zorganizowanej w czterech częściach, które zgodnie z kompozytorską sugestią należy wykonywać attacca, bez przerw. Harmoniczne napięcia potęgują niestabilność początkowego Allegra, w którym kompozytor zdaje się oddawać pierwotną moc życia, konfrontując motoryczne kaskady, fajerwerkowe wybuchy i płynące frazy z fragmentami o tryumfalnym charakterze. Wytchnienie przynosi łagodna, fakturalnie ażurowa część druga, snuta przez jasno brzmiące instrumenty dęte. Sielankę niespodziewanie przerywają
skrzypcowe unisona części trzeciej, sygnalizujące zmianę nastroju, po których następuje linearny rozwój dramaturgii, doprowadzający do słynnego pojedynku kotłów w finale. Źródeł sukcesu Pawich opowieści, słynnego koncertu klarnetowego Andersa Hillborga, należy szukać na wcześniejszych kartach biografii kompozytora, kiedy podejmował kolejne próby służące poznawaniu i testowaniu możliwości instrumentu, który z czasem stał się emblematyczny dla jego muzyki. Na pewnym etapie tej drogi dołączył do niego Martin Fröst, któremu jeszcze przed powstaniem spektakularnego koncertu Hillborg dedykował również szereg drobniejszych utworów. Każdy kolejny stwarzał okazję do eksperymentowania, badania rozmaitych właściwości klarnetu, a także – jak się okazało – wychodzenia poza paletę środków historycznie przypisywanych temu instrumentowi, szczególnie w ramach konwencji koncertu instrumentalnego. Kompozytor podkreśla, że Fröst miał kluczowy wpływ na koncepcję Peacock Tales i jako współtwórca dzieła stał się niezastąpiony w roli jego solisty – niczym kameleon przyjmując kolejne kolory, kształty i wcielenia. Pierwotna, około 35-minutowa wersja utworu z 1998 roku przeznaczona jest na klarnet i wielką orkiestrę. Z czasem kompozytor przygotował kilka wariantów dzieła, w tym krótszą wersję Peacock Tales (Millennium), a nawet na duet klarnetu i taśmy. Kameralizacja obsady nie odbiera jednak tej muzyce teatralnego rozmachu. Nieoczywistych bohaterów ma również Suita liryczna op. 54. Wypada jednak zacząć od jej genezy, czyli zorkiestrowanej wersji czterech spośród sześciu Utworów lirycznych op. 54 na fortepian, napisanych w roku 1891. Utwory te, czarujące i lekkie, odzwierciedlają pogodę ducha twórcy, który spędzał letni wypoczynek w górach w gronie przyjaciół. Doświadczenia siły natury ukształtowały programowy charakter dzieła. By odmalować głęboko refleksyjne pejzaże w pierwszej części (Pasterz), Edvard Grieg wykorzystał między innymi
prostą melodię, przywodzącą na myśl pasterską piosenkę. Zdecydowaną zmianę nastroju przynosi Gangar, norweski taniec tradycyjny o silnym, wyrazistym rytmie. Rozgwieżdżone noce w górach mogły z kolei zainspirować kompozytora do napisania Nokturnu – ilustracji prawdziwie romantycznej, wyrafinowanej barwowo, przynoszącej narracji wyraźny oddech. Przełamuje go dziarski Pochód trolli, utrzymany w Allegro moderato, i to one są prawdziwymi gwiazdami finałowego epizodu baśni Griega.
PIOTR MIKA („RUCH MUZYCZNY”)
Laureatka Konkursu Chopinowskiego z 2025 roku Recital chopinowski Zitong Wang FORTEPIAN
Róża Światczyńska
(PROGRAM 2 POLSKIEGO RADIA) – PROWADZENIE
13.11.2026 SALA KONCERTOWA
19.30