Christian Arming DYRYGENT
Magdalena Lucjan SOPRAN
Justyna Rapacz ALT
Tadeusz Szlenkier TENOR
Łukasz Konieczny BAS
Praski Chór Filharmoniczny Lukáš Vasilek
PRZYGOTOWANIE CHÓRU
Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia
Muzyka w czasach opowieści 5.11.2026 6.11.2026
SALA KONCERTOWA
19.30
Rozszczepienia rzeczywistości Jacob Druckman (1928–1996) Prism I. after Marc-Antoine Charpentier II. after Francesco Cavalli III. after Luigi Cherubini *** Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791) Requiem d-moll KV 626 I. Introitus – Requiem aeternam II. Kyrie III. Sequenz Dies irae Tuba mirum Rex tremendae Recordare Confutatis Lacrimosa IV. Offertorium Domine Jesu Hostias V. Sanctus VI. Benedictus VII. Agnus Dei VIII. Communio
Czas trwania (łącznie z przerwą): ok. 100 min Prosimy o niefotografowanie i wyłączenie telefonów komórkowych.
Prosimy o powstrzymanie się od oklasków między częściami utworów.
Sale koncertowe, siedziby orkiestr symfonicznych, są przestrzenią ciągłego ścierania się kultury XIX wieku, z której wyrosły, ze współcześnie zmieniającymi się gustami i potrzebami. Europejska muzyka klasyczna wciąż rozszerza się na świat, absorbuje elementy innych tradycji, odkładając jak drzewo słoje kolejnych lat i dzieł. O tym opowiadał Luciano Berio w swojej ikonicznej Sinfonii, napisanym w 1968 roku manifeście postmodernizmu. Jedną z części dzieła osnuł na kanwie Scherza z II Symfonii Gustava Mahlera, wplatając w nią niezliczone fragmenty i aluzje do dzieł muzyki klasycznej, od Bacha po Bouleza. Do tej taktyki nawiązał dwanaście lat później amerykański kompozytor Jacob Druckman, komponując utwór Prism oparty na cytatach z oper Marca-Antoine’a Charpentiera (Médée; 1693), Francesca Cavallego (Il Giasone; 1649) oraz Luigiego Cherubiniego (Médée; 1792–1797). W Sinfonii Beria zafascynowało Druckmana połączenie wiedzy o przeszłości ze spojrzeniem w przyszłość – jej reinterpretacja. Opery barokowe (na początku lat 80. XX wieku znane tylko nielicznym) są w dziele amerykańskiego twórcy tytułowym „pryzmatem”, przez który patrzymy na krwawy mit Medei. Ale też przekazem, dzięki któremu ów mit odtwarza się w kreowanej przez niego muzycznej rzeczywistości. Pytanie, czy to idzie dalej – czy ten pełen efektownych barw utwór ma związek z tym, co nas dziś dotyka, czy wskazuje miejsce mitu w niemuzycznej współczesności – stawiano od premiery Prism i pozostaje ono wciąż otwarte. Do decyzji słuchacza. Requiem Mozarta samo w sobie jest mitem, opowieścią o kulturze, dziełem poruszającym delikatne struny smutku i lęku przed śmiercią. Jest też po prostu kolejną muzyczną wersją katolickiej mszy żałobnej, dla wielu jedynym requiem, jakie znają. Kiedy ktoś wpisuje to słowo w wyszukiwarkę platformy streamingowej, prawdopodobnie szuka właśnie Mozarta. Legenda dzieła odgrywa tu ważną rolę – na pewno większą niż potwierdzone fakty.
W XX wieku utrwaliły ją dramat Petera Shaffera i oparty na nim film Amadeusz Miloša Formana, kreujące na czarny charakter (w ślad za napisaną w 1830 roku sztuką Aleksandra Puszkina) włoskiego kompozytora Antonia Salieriego. To on miał doprowadzić do przedwczesnej śmierci geniusza, inicjując wcześniej ciąg wydarzeń, które wzmagały u twórcy Requiem poczucie osaczenia. Według relacji żony Konstancji ciężko chory Mozart, komponując swoje ostatnie dzieło, zaczynał wierzyć, że pisze mszę żałobną dla samego siebie. Swoją rolę odegrały w tym okoliczności zamówienia utworu. Latem 1791 roku zgłosił się do niego posłaniec z anonimowym zamówieniem mszy żałobnej i poleceniem, aby pod żadnym pozorem nie próbować odkryć tożsamości zamawiającego. Ta dziwna sytuacja, jak również nawał bieżącej pracy (wciąż niegotowa pozostawała opera Czarodziejski flet, której premiera miała odbyć się 30 września) nie powstrzymały cierpiącego na brak pieniędzy kompozytora przed przyjęciem zlecenia. Mozart liczył na umocnienie swojej pozycji jako twórcy muzyki kościelnej, może nawet posadę przy wiedeńskiej Katedrze św. Szczepana. Kiedy wreszcie zasiadł do pracy nad Requiem, czuł się już źle. Opadał z sił, miał nieznanego pochodzenia obrzęki i nawracające ataki gorączki. Pracował w każdym momencie lepszego samopoczucia. Pod koniec listopada jego stan jeszcze się pogorszył; 4 grudnia Mozart zaprosił do domu przyjaciół, by wspólnie z nimi wykonać fragmenty dzieła. W tym momencie w pełni ukończony był tylko Introitus, w dużej mierze Kyrie i spora część Offertorium oraz większość specyficznych dla mszy żałobnej sekwencji (Dies irae, Tuba mirum, Rex tremendae, Recordare, Confutatis). Z Lacrimosy istniało zaledwie kilka taktów, a Sanctus, Benedictus i Agnus Dei nie były jeszcze napisane. Dzień później Wolfgang Amadeus zmarł. Konstancji zależało na dokończeniu dzieła i wywiązaniu się z zamówienia, na które kompozytor dostał wcześniej zaliczkę. Najpierw
zwróciła się do ucznia Mozarta Josepha Eyblera, który uznał wyzwanie za zbyt trudne. Ostatecznie zadania podjął się inny uczeń i współpracownik kompozytora Franz Xaver Süssmayr. Tu rzeczywistość zaczyna być ciekawsza od legendy, bowiem umiał on doskonale imitować styl swojego nauczyciela, zresztą rozmawiał z nim sporo o Requiem. Kiedy skończył pracę, podpisał dzieło nazwiskiem Mozarta, imitując jego podpis. Chodziło o to, by tajemniczy zamawiający był przekonany o pełnej oryginalności utworu. Dziś wiemy, że posłańca, który miał stać się w umyśle Mozarta figurą zwiastującą śmierć, wysłał hrabia Franz von Walsegg. Requiem miało uczcić pamięć jego młodo zmarłej żony. Hrabia słynął z zamawiania utworów u znanych kompozytorów i przedstawiania ich jako swoich własnych dzieł – dlatego zależało mu na tajemnicy. Konstancja nie chciała do tego dopuścić i szybko zorganizowała publiczne prawykonanie. Zrodziła się legenda. Do 1839 roku wdowa po Mozarcie ukrywała udział Süssmayra w dokończeniu Requiem. Później przez lata muzykolodzy głowili się nad oddzieleniem jego dopisków od oryginału. Badacze szukali też dowodów na rzekome otrucie kompozytora przez Salieriego. Nie znaleźli. Nadal nie wiedzą, jaka choroba była przyczyną śmierci Mozarta – wskazują na gorączkę reumatyczną lub chorobę zakaźną. Nie wiemy też, czy relacja Konstancji o obsesji śmierci nawiedzającej jej męża nie została nieco wyolbrzymiona w późniejszych przekazach. Wobec faktów, bodaj ciekawszych od legendy, jedna rzecz jest niezmienna: los sprawił, że Mozart naprawdę napisał requiem dla samego siebie. ADAM SUPRYNOWICZ (PROGRAM 2 POLSKIEGO RADIA)
Celtycka energia Wieczór z muzyką irlandzką
AUKSO × SHANNON Marek Moś DYRYGENT
21.11.2026 SALA KONCERTOWA
19.30