11.06 / 19.30
SALA KONCERTOWA
VALER SABADUS KONTRATENOR
JACEK KASPSZYK DYRYGENT
NARODOWA ORKIESTRA
SYMFONICZNA POLSKIEGO RADIA {OH!} ESSENCE:
MARTYNA PASTUSZKA, KATARINA ALEKSIĆ SKRZYPCE
NATALIA REICHERT ALTÓWKA
PIOTR WACŁAWIK, MIREIA PEÑALVER VIOLA DA GAMBA
Czas trwania (łącznie z przerwą): ok. 90 min Prosimy o niefotografowanie i wyłączenie telefonów komórkowych. Prosimy o powstrzymanie się od oklasków między częściami utworów.
MICHAŁ BĄK KONTRABAS
ANNA FIRLUS KLAWESYN
PEDRO CASTRO, MICHAELA KOUDELKOVÁ, ANEŽKA WACŁAWIK
FLETY PROSTE
Joanna Wnuk-Nazarowa (ur. 1949)
Zwiastowanie (sł. R.M. Rilke) na kontratenor, wielką orkiestrę symfoniczną i dawne instrumenty (premiera światowa)
Richard Strauss (1864–1949)
Symfonia alpejska op. 64
Między górami i niebem
Komponowanie wymaga czasu, skupienia, spokoju i… dobrego światła. Nic dziwnego, że prowadzący intensywne życie zawodowe Gustav Mahler tę część swojej aktywności artystycznej pozostawiał na czas wakacyjny. Twórczość Joanny Wnuk-Nazarowej – kompozytorki i dyrygentki, ale przecież przez prawie trzy dekady przede wszystkim oddającej się pracy menedżerskiej – rozkwita w ostatnich latach. Od 2018 roku jej kompozytorska teka wzbogaciła się o osiemnaście dzieł, w tym operę Wanda na podstawie dramatu Norwida (2021). Najnowsza kompozycja Wnuk-Nazarowej – Zwiastowanie na kontratenor, zespół instrumentów historycznych i wielką orkiestrę symfoniczną – to plon ostatnich pięciu miesięcy: powstawała od grudnia 2025 do 14 maja 2026 roku. Splata się ten czas, szczególnie początek pracy nad Zwiastowaniem, z datą urodzin jednego z najciekawszych poetów Europy Środkowej – Rainera Marii Rilkego. Niezwykle wrażliwy przedstawiciel liryki symbolicznej (jak zwykło się go przedstawiać) przyszedł na świat 4 grudnia 1875 roku w Pradze, jeszcze w czasach Austro-Węgier, a setna rocznica jego śmierci przypadnie 29 grudnia tego roku. Wiersz Zwiastowanie Słowa Anioła (Verkündigung) napisał w lipcu 1899 roku, miał więc zaledwie
24 lata. Poruszający to obraz, pełen delikatności, jakoś bardzo bliski ludzkiej codzienności – lecący z daleka posłaniec (mówi o sobie, że jest „tylko wiatru tchnieniem”) wyczerpany podróżą zapomniał dosłownej treści posłania, ale zachwyca się skromnością błogosławionej kobiety. Dwa nieprzystające do siebie światy – kosmicznej, niebiańskiej tajemnicy i ludzkiej realności – jakoś się tu na krótką chwilę stykają, ale nic nie dzieje się wprost, dosłownie. Utwór ma dwie części, następujące po sobie bez żadnej pauzy. Pierwsza oddaje długi lot Anioła, druga dzieje się w skromnej izdebce Marii – to już sama chwila zwiastowania. Wielka orkiestra symfoniczna z potrójną obsadą instrumentów dętych i rozbudowaną perkusją oddaje nieskończone uniwersum i towarzyszy podróży archanioła Gabriela, dziesięcioosobowy zespół instrumentów historycznych (trzy flety proste, dwoje skrzypiec, altówka, dwie gamby, kontrabas i klawesyn) maluje dźwiękami przestrzeń i aurę „izdebki skromnej”. Ciekawe, że towarzyszy im czelesta – perkusyjny idiofon o specyficznym kolorycie. Skojarzenie nazwy z niebiańskością ma tu zdaje się ważne metaforyczne znaczenie. Trudno jest opisywać muzykę, która dopiero zabrzmi, ale partytura Joanny Wnuk-Nazarowej świadomie podpowiada tropy delikatności, brzmieniowych i rytmicznych subtelności, harmonicznej niejednoznaczności. Może z wyjątkiem zakończenia, w którym symbolicznie pojawia się akord C-dur.
„Chciałem raz komponować tak, jak krowa daje mleko” – słowa Richarda Straussa wypowiedziane przed berlińską premierą Symfonii alpejskiej (prawykonanie odbyło się 28 października 1915 roku) są najlepszym kontrargumentem na utyskiwania niektórych komentatorów na „prostotę diatoniczną” czy „banalność niektórych zwrotów melodycznych”. Doprawdy, trudno dziś zrozumieć, jak można było nie dostrzec zamierzonej przejrzystości tego wielkiego poematu symfonicznego, który nie rości sobie praw do jakiejś
głębszej, filozoficzno-etycznej refleksji, który miał być po prostu zachwytem nad pięknem natury, monumentalnością górskich krajobrazów, wyrazem uwielbienia dla tej krainy, która swoim niepowtarzalnym urokiem wręcz oszałamia. Kto raz wędrował w górach – nie może mieć wątpliwości. Być może nieporozumienia, które narosły wokół tego spektakularnego dzieła, wiążą się z samym tytułem. To przecież programowy poemat symfoniczny, więc skojarzenia z cyklicznością formy symfonicznej mogły prowadzić na manowce; chociaż ten ponad pięćdziesięciominutowy fresk, wielki dramaturgiczny łuk, który przebiega niemal na jednym oddechu, ukształtowany został na wzór cyklicznej formy. Mamy tutaj wstęp, ekspozycję, rozbudowane przetworzenie z zaszytym rodzajem scherza, epizod powolny i repryzę z kodą.
Pierwsze szkice poematu rzucił Strauss na papier jeszcze w roku 1911, ale potem pracę przerwał, by ukończyć całość podobno „dokładnie w 100 dni” zimą przełomu 1914/1915. Do wykonania Symfonii alpejskiej niezbędna jest gigantyczna, ponad stuosobowa orkiestra, z pokaźną bandą dodatkowej blachy (16 instrumentów) grającą spoza estrady, oraz organy, dzwonki pasterskie i maszyna do wiatru. Siły imponujące, jednak poza kilkoma momentami kulminacyjnymi nie odnosi się wrażenia, że utwór jest ciężki albo przeładowany. Różnorodność faktur i orkiestracyjnych niuansów powoduje, że materia muzyczna odznacza się wyrafinowaniem, soczystą barwnością, oszałamia kontrastami. Ponoć pozwolił sobie Strauss podczas prób na autoironiczną refleksję, że „w końcu nauczył się orkiestrować”.
Muzyka opisuje jednodniową forsowną wycieczkę po górach. Rozpoczyna się ona jeszcze w nocy, przed wschodem słońca i kończy o zmierzchu. Ernst Krause, monografista Straussa, podkreśla, że całość „zaczyna się tajemniczym dreszczem Nocy: z uroczystych akordów wyłania się opancerzony blachą motyw gór. W pełnym blasku A-dur obserwujemy Wschód słońca; to już dzień”. A potem wędrujemy przez równinę, las, wzdłuż brzegu strumienia i do wodospadu, przez łąki w stronę hali. Dotrzemy do lodowca (trąbki będą tu symbolizować skrzące się promienie słońca). Jeszcze niebezpieczna ścieżka przed samym celem i wreszcie szczyt! Wzruszenie wędrowca oddaje kapryśna linia melodyczna oboju. Chwila zadumy nad wzniosłym pięknem natury, kiedy uniosą się mgły, i oto nagle żywioł daje znać o sobie. Pogoda w górach potrafi zmieniać się gwałtownie, więc chmury i chwila ciszy zwiastują burzę i ostre porywy wiatru. Ta nawałnica oddana jest w orkiestrowym tutti niezwykle wyraziście. Pora wracać – niby tym samym szlakiem, ale muzycznie odmienionym. Wycieczka kończy się o zmierzchu (zachód słońca oddany został z wielkim przepychem), cały poemat domyka jeszcze jedna wizja Nocy. Trudno nie odnieść wrażenia, że jednak Symfonia alpejska obojętnym słuchacza nie pozostawia. Inny kompozytor i miłośnik górskich wędrówek Wojciech Kilar uważał, że góry to miejsce wyjątkowe, w którym można czuć się wolnym. Mawiał: „Im wędrujemy wyżej – stajemy się lepsi”. Wielka to mądrość.
Marcin Majchrowski (Polskie Radio) Partner
19.06 / 19.30
