rebel cities - chapter 3

Επαναστατημένες πόλεις: από το δικαίωμα στην πόλη στην αστική επανάσταση Τίτλος πρωτοτύπου: Rebel Cities: From the Right to the City to the

Urban Revolution Συγγραφέας:

David Harvey

Μετάφραση από τα Αγγλικά: Madalena_ici (@ex_pokkeherrie_) Επιμέλεια: the hole icon (@iconpoetry) Εξώφυλλο: αποσπάσματα από λιθογραφία με τίτλο THE NAKED CITY – Illustration de l’hypothèse des plaques tournantes en psychogeographique, αποτέλεσμα συνεργασίας του Guy Debord και του Asger Jorn Σεπτέμβριος 2021

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ Η δημιουργία των αστικών κοινών

Η πόλη είναι ο τόπος όπου άνθρωποι κάθε είδους και τάξης αναμειγνύονται, έστω και απρόθυμα και αγωνιστικά, για να παράγουν μια κοινή, αν και διαρκώς μεταβαλλόμενη και παροδική ζωή. Το κοινό αυτής της ζωής αποτελεί εδώ και πολύ καιρό αντικείμενο σχολιασμού από τους αστικολόγους όλων των ειδών και το συναρπαστικό αντικείμενο ενός ευρέος φάσματος υποβλητικών γραπτών και αναπαραστάσεων (σε μυθιστορήματα, ταινίες, ζωγραφική, βίντεο και άλλα παρόμοια) που προσπαθούν να προσδιορίσουν τον χαρακτήρα αυτής της ζωής (ή τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της ζωής σε μια συγκεκριμένη πόλη σε έναν συγκεκριμένο τόπο και χρόνο) και τα βαθύτερα νοήματά της. Και στη μακρά ιστορία του αστικού ουτοπισμού, έχουμε μια καταγραφή των κάθε είδους ανθρώπινων φιλοδοξιών να φτιάξουμε την πόλη με μια διαφορετική εικόνα, περισσότερο "σύμφωνα με την επιθυμία της καρδιάς μας", όπως θα το έθετε ο Παρκ. Η πρόσφατη αναζωπύρωση της έμφασης στην υποτιθέμενη απώλεια των αστικών κοινοτήτων αντανακλά τις φαινομενικά βαθιές επιπτώσεις του πρόσφατου κύματος ιδιωτικοποιήσεων, περιφράξεων, χωροταξικών ελέγχων, αστυνόμευσης και επιτήρησης στις ιδιότητες της αστικής ζωής γενικά, και ειδικότερα στη δυνατότητα να οικοδομηθούν ή να ανασταλούν νέες μορφές κοινωνικών σχέσεων (ένα νέο κοινό αγαθό) στο πλαίσιο μιας αστικής διαδικασίας που επηρεάζεται αν όχι κυριαρχείται από τα καπιταλιστικά ταξικά συμφέροντα. Όταν οι Hardt και Negri, για παράδειγμα, υποστηρίζουν ότι πρέπει να δούμε "τη μητρόπολη ως εργοστάσιο παραγωγής του κοινού", το προτείνουν αυτό ως σημείο εισόδου για αντικαπιταλιστική κριτική και πολιτικό ακτιβισμό. Όπως και το δικαίωμα στην πόλη, η ιδέα ακούγεται πιασάρικη και ενδιαφέρουσα, αλλά τι θα μπορούσε ενδεχομένως να σημαίνει; Και πώς σχετίζεται με τη μακρά ιστορία των επιχειρημάτων και των συζητήσεων σχετικά με τη δημιουργία και τη χρήση των πόρων κοινής ιδιοκτησίας; Έχω χάσει το μέτρημα του αριθμού των φορών που έχω δει το κλασικό άρθρο του Garrett Hardin για την "Τραγωδία των κοινών" να αναφέρεται ως αδιάσειστο επιχείρημα για την ανώτερη αποτελεσματικότητα των δικαιωμάτων ατομικής ιδιοκτησίας όσον αφορά τη γη και τις χρήσεις των πόρων, και επομένως ως αδιάσειστη δικαιολογία για την ιδιωτικοποίηση.

Αυτή η λανθασμένη ανάγνωση προέρχεται εν μέρει από την επίκληση του Hardin στη μεταφορά των βοοειδών, υπό την ατομική ιδιοκτησία πολλών ατόμων που ενδιαφέρονται να μεγιστοποιήσουν την ατομική τους χρησιμότητα, τα οποία βόσκουν σε ένα κομμάτι κοινής γης. Οι ιδιοκτήτες κερδίζουν ατομικά από την προσθήκη βοοειδών, ενώ οι όποιες απώλειες στη γονιμότητα από την προσθήκη αυτή κατανέμονται σε όλους τους χρήστες. Έτσι, όλοι οι κτηνοτρόφοι συνεχίζουν να προσθέτουν βοοειδή έως ότου η κοινή γη χάσει κάθε παραγωγικότητα. Αν τα βοοειδή ήταν κοινά, φυσικά, η μεταφορά δεν θα λειτουργούσε. Αυτό δείχνει ότι η ατομική ιδιοκτησία των βοοειδών και η ατομική συμπεριφορά που μεγιστοποιεί τη χρησιμότητα βρίσκονται στην καρδιά του προβλήματος και όχι ο χαρακτήρας της κοινής ιδιοκτησίας του πόρου. Αλλά τίποτα από όλα αυτά δεν ήταν το βασικό μέλημα του Hardin. Η ανησυχία του ήταν η αύξηση του πληθυσμού. Η προσωπική απόφαση για την απόκτηση παιδιών θα οδηγούσε, φοβόταν, τελικά στην καταστροφή των παγκόσμιων κοινών αγαθών και στην εξάντληση όλων των πόρων (όπως υποστήριζε και ο Malthus). Η μόνη λύση, κατά την άποψή του, είναι ο αυταρχικός ρυθμιστικός πληθυσμιακός έλεγχος. Αναφέρω αυτό το παράδειγμα για να τονίσω τον τρόπο με τον οποίο η σκέψη για τα κοινά έχει πολύ συχνά περιχαρακωθεί μέσα σε ένα πολύ στενό σύνολο υποθέσεων, σε μεγάλο βαθμό καθοδηγούμενη από το παράδειγμα των περιφράξεων γης που συνέβησαν στη Βρετανία από την ύστερη μεσαιωνική περίοδο και μετά. Ως αποτέλεσμα, η σκέψη έχει συχνά πολωθεί μεταξύ λύσεων ατομικής ιδιοκτησίας και αυταρχικής κρατικής παρέμβασης. Από πολιτική σκοπιά, το όλο θέμα έχει θολώσει από μια ενστικτώδη αντίδραση (που συνοδεύεται από ισχυρές δόσεις νοσταλγίας για μια κάποτε υποτιθέμενη ηθική οικονομία της κοινής δράσης) είτε υπέρ είτε συνηθέστερα στην αριστερά- κατά των περιφράξεων. Η Elinor Ostrom προσπαθεί να διαταράξει ορισμένα από τα τεκμήρια στο βιβλίο της, Governing the Commons. Συστηματοποιεί τα ανθρωπολογικά, κοινωνιολογικά και ιστορικά στοιχεία που από καιρό έδειχναν ότι αν οι κτηνοτρόφοι μιλούσαν μεταξύ τους (ή είχαν πολιτισμικούς κανόνες διαμοιρασμού), τότε θα μπορούσαν εύκολα να λύσουν οποιοδήποτε ζήτημα των κοινών. Η Ostrom δείχνει από αναρίθμητα παραδείγματα ότι τα άτομα μπορούν και συχνά επινοούν έξυπνους και εξαιρετικά λογικούς συλλογικούς τρόπους για τη διαχείριση των πόρων κοινής ιδιοκτησίας προς ατομικό και συλλογικό όφελος.

Το μέλημά της ήταν να διαπιστώσει γιατί σε ορισμένες περιπτώσεις πετυχαίνουν κάτι τέτοιο και υπό ποιες συνθήκες μπορεί να μην το καταφέρουν. Οι περιπτωσιολογικές μελέτες της "καταρρίπτουν τις πεποιθήσεις πολλών αναλυτών πολιτικής ότι ο μόνος τρόπος επίλυσης των προβλημάτων της ΚΥΑ είναι να επιβάλουν οι εξωτερικές αρχές πλήρη δικαιώματα ατομικής ιδιοκτησίας ή συγκεντρωτική ρύθμιση". Αντ' αυτού, καταδεικνύουν "πλούσια μίγματα δημόσιων και ιδιωτικών μέσων". Οπλισμένη με αυτό το συμπέρασμα, θα μπορούσε να δώσει τη μάχη με εκείνη την οικονομική ορθοδοξία που απλώς βλέπει την πολιτική με όρους διχοτομικής επιλογής μεταξύ κράτους και αγοράς. Αλλά τα περισσότερα παραδείγματά της αφορούσαν μόλις εκατό περίπου οικειοποιητές. Οτιδήποτε πολύ μεγαλύτερο (το μεγαλύτερο παράδειγμά της ήταν 15.000 άτομα), διαπίστωσε ότι απαιτούσε μια "φωλιασμένη" δομή λήψης αποφάσεων, επειδή η άμεση διαπραγμάτευση μεταξύ όλων των ατόμων ήταν αδύνατη. Αυτό υποδηλώνει ότι απαιτούνται φωλιασμένες, και επομένως κατά κάποιο τρόπο "ιεραρχικές" μορφές οργάνωσης για την αντιμετώπιση προβλημάτων μεγάλης κλίμακας, όπως η υπερθέρμανση του πλανήτη. Δυστυχώς, ο όρος "ιεραρχία" είναι ανάθεμα στη συμβατική σκέψη (η Ostrom τον αποφεύγει), και σφοδρά αντιπαθής σε μεγάλο μέρος της αριστεράς στις μέρες μας. Η μόνη πολιτικά ορθή μορφή οργάνωσης σε πολλούς ριζοσπαστικούς κύκλους είναι η μη κρατική, η μη ιεραρχική και η οριζόντια. Για να αποφευχθεί ο υπαινιγμός ότι κάποια είδη ένθετων ιεραρχικών ρυθμίσεων μπορεί να είναι απαραίτητα, το ζήτημα του τρόπου διαχείρισης των κοινών σε μεγάλη κλίμακα σε αντίθεση με τις μικρές και τοπικές κλίμακες (για παράδειγμα, το παγκόσμιο πρόβλημα του πληθυσμού που ήταν το μέλημα του Hardin) τείνει να αποφεύγεται. Εδώ υπάρχει, σαφώς, ένα αναλυτικά δύσκολο "πρόβλημα κλίμακας" που χρειάζεται (αλλά δεν λαμβάνει) προσεκτική αξιολόγηση. Οι δυνατότητες για λογική διαχείριση των πόρων κοινής ιδιοκτησίας που υπάρχουν σε μια κλίμακα (όπως τα κοινά δικαιώματα νερού μεταξύ εκατό αγροτών σε μια μικρή λεκάνη απορροής ποταμού) δεν μεταφέρονται και δεν μπορούν να μεταφερθούν σε προβλήματα όπως η υπερθέρμανση του πλανήτη, ή ακόμη και στην περιφερειακή διάχυση της όξινης απόθεσης από σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής. Καθώς "μεταπηδούμε σε άλλες κλίμακες" (όπως αρέσκονται να το θέτουν οι γεωγράφοι), η όλη φύση του προβλήματος των κοινών και οι προοπτικές εξεύρεσης λύσης αλλάζουν δραματικά. Αυτό που φαίνεται ως ένας καλός τρόπος επίλυσης των προβλημάτων σε μια κλίμακα δεν ισχύει σε μια άλλη κλίμακα.

Ακόμα χειρότερα, οι προφανώς καλές λύσεις σε μια κλίμακα (την "τοπική", ας πούμε) δεν αθροίζονται απαραίτητα (ή καταιγιστικά προς τα κάτω) για να αποτελέσουν καλές λύσεις σε μια άλλη κλίμακα (την παγκόσμια, για παράδειγμα). Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η μεταφορά του Hardin είναι τόσο παραπλανητική: χρησιμοποιεί ένα παράδειγμα ιδιωτικού κεφαλαίου σε μικρή κλίμακα που λειτουργεί σε ένα κοινό βοσκότοπο για να εξηγήσει ένα παγκόσμιο πρόβλημα, σαν να μην υπάρχει κανένα πρόβλημα στην αλλαγή κλίμακας. Αυτός είναι επίσης, παρεμπιπτόντως, ο λόγος για τον οποίο τα πολύτιμα διδάγματα που αποκομίστηκαν από τη συλλογική οργάνωση μικρής κλίμακας αλληλέγγυων οικονομιών κατά μήκος των γραμμών της κοινής ιδιοκτησίας δεν μπορούν να μεταφραστούν σε παγκόσμιες λύσεις χωρίς την προσφυγή σε "φωλιασμένες" και, επομένως, ιεραρχικές μορφές οργάνωσης. Δυστυχώς, όπως έχει ήδη σημειωθεί, η ιδέα της ιεραρχίας είναι ανάθεμα για πολλά τμήματα της αντιπολιτευόμενης αριστεράς στις μέρες μας. Ένας φετιχισμός της οργανωτικής προτίμησης (καθαρή οριζοντιότητα, για παράδειγμα) στέκεται πολύ συχνά εμπόδιο στη διερεύνηση κατάλληλων και αποτελεσματικών λύσεων. Απλά για να είμαι σαφής, δεν λέω ότι η οριζοντιότητα είναι κακή - πράγματι, τη θεωρώ εξαιρετικό στόχο - αλλά ότι θα πρέπει να αναγνωρίσουμε τα όριά της ως ηγεμονική οργανωτική αρχή και να είμαστε έτοιμοι να την υπερβούμε κατά πολύ όταν είναι απαραίτητο. Υπάρχει επίσης μεγάλη σύγχυση σχετικά με τη σχέση μεταξύ των κοινών αγαθών και των υποτιθέμενων δεινών της περίφραξης. Στο ευρύτερο σχήμα των πραγμάτων (και ιδιαίτερα σε παγκόσμιο επίπεδο), κάποιο είδος περίφραξης είναι συχνά ο καλύτερος τρόπος για να διατηρηθούν ορισμένα είδη πολύτιμων κοινών αγαθών. Αυτό ακούγεται σαν μια αντιφατική δήλωση και είναι μια αντιφατική δήλωση, αλλά αντανακλά μια πραγματικά αντιφατική κατάσταση. Θα χρειαστεί μια δρακόντεια πράξη περίφραξης στην Αμαζονία, για παράδειγμα, για την προστασία τόσο της βιοποικιλότητας όσο και των πολιτισμών των αυτόχθονων πληθυσμών ως μέρος των παγκόσμιων φυσικών και πολιτιστικών κοινών αγαθών μας. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα απαιτηθεί κρατική εξουσία για να προστατευθούν αυτά τα κοινά από τη φιλελεύθερη δημοκρατία των βραχυπρόθεσμων χρηματικών συμφερόντων που ρημάζουν τη γη με φυτείες σόγιας και κτηνοτροφία. Έτσι, δεν μπορούν να απορριφθούν όλες οι μορφές περίφραξης ως κακές εξ ορισμού.

Η παραγωγή και η περίφραξη μη εμπορευματοποιημένων χώρων σε έναν αδίστακτα εμπορευματοποιημένο κόσμο είναι σίγουρα κάτι καλό. Αλλά σε αυτή την περίπτωση μπορεί να υπάρχει ένα άλλο πρόβλημα: η εκδίωξη των ιθαγενών πληθυσμών από τα δασικά τους εδάφη (όπως συχνά υποστηρίζει το Παγκόσμιο Ταμείο για τη Φύση) μπορεί να θεωρείται απαραίτητη για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας. Ένα κοινό μπορεί να προστατεύεται εις βάρος ενός άλλου. Όταν ένα φυσικό καταφύγιο περιφράσσεται, η πρόσβαση του κοινού απαγορεύεται. Είναι επικίνδυνο, ωστόσο, να υποθέσουμε ότι ο καλύτερος τρόπος για να διατηρηθεί ένα είδος κοινών είναι η άρνηση ενός άλλου. Για παράδειγμα, υπάρχουν πολλές αποδείξεις από συστήματα κοινής διαχείρισης δασών, ότι ο διπλός στόχος της βελτίωσης των οικοτόπων και της ανάπτυξης των δασών με παράλληλη διατήρηση της πρόσβασης των παραδοσιακών χρηστών στους δασικούς πόρους συχνά καταλήγει να ωφελεί και τους δύο. Ωστόσο, η ιδέα της προστασίας των κοινών αγαθών μέσω περιφράξεων δεν τίθεται πάντα εύκολα στο τραπέζι, όταν πρέπει να διερευνηθεί ενεργά ως αντικαπιταλιστική στρατηγική. Στην πραγματικότητα, ένα συνηθισμένο αίτημα της αριστεράς για "τοπική αυτονομία" είναι στην πραγματικότητα ένα αίτημα για κάποιου είδους περίφραξη. Τα ζητήματα των κοινών, πρέπει να συμπεράνουμε, είναι αντιφατικά και επομένως πάντα αμφισβητούμενα. Πίσω από αυτές τις αμφισβητήσεις κρύβονται αντικρουόμενα κοινωνικά και πολιτικά συμφέροντα. Πράγματι, "η πολιτική", έχει παρατηρήσει ο Jacques Rancière, "είναι η σφαίρα δραστηριότητας ενός κοινού που δεν μπορεί παρά να είναι πάντα αμφισβητήσιμη." Στο τέλος όλων αυτών, ο αναλυτής μένει συχνά με μια απλή απόφαση: Με ποιανού το μέρος είσαι, ποιανού τα κοινά συμφέροντα επιδιώκεις να προστατεύσεις και με ποια μέσα; Οι πλούσιοι στις μέρες μας έχουν τη συνήθεια, για παράδειγμα, να κλείνονται σε περιφραγμένες κοινότητες, μέσα στις οποίες ορίζεται ένα αποκλειστικό κοινόβιο. Αυτό δεν διαφέρει κατ' αρχήν από πενήντα χρήστες που μοιράζονται τους κοινούς υδάτινους πόρους μεταξύ τους χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους κανέναν άλλον. Οι πλούσιοι έχουν ακόμη και το θράσος να προωθούν τους αποκλειστικούς αστικούς χώρους τους ως παραδοσιακά κοινά χωριά, όπως στην περίπτωση του Kierland Commons στο Φοίνιξ της Αριζόνα, το οποίο περιγράφεται ως "αστικό χωριό με χώρο για λιανικό εμπόριο, εστιατόρια, γραφεία" κ.ο.κ. Οι ριζοσπαστικές ομάδες μπορούν επίσης να εξασφαλίσουν χώρους (μερικές φορές μέσω της άσκησης των δικαιωμάτων της ατομικής ιδιοκτησίας, όπως

όταν αγοράζουν συλλογικά ένα κτίριο για να χρησιμοποιηθεί για κάποιο προοδευτικό σκοπό) από τους οποίους μπορούν να προσεγγίσουν για να προωθήσουν μια πολιτική κοινής δράσης. Ή μπορούν να ιδρύσουν μια κομμούνα ή ένα σοβιέτ μέσα σε κάποιο προστατευμένο χώρο. Τα πολιτικά ενεργά "σπίτια του λαού" που η Margaret Kohn περιγράφει ως κεντρικά για την πολιτική δράση στην Ιταλία των αρχών του εικοστού αιώνα ήταν ακριβώς αυτού του είδους. Δεν συνεπάγονται όλες οι μορφές του κοινού ανοικτή πρόσβαση. Ορισμένες (όπως ο αέρας που αναπνέουμε) είναι, ενώ άλλες (όπως οι δρόμοι των πόλεών μας) είναι κατ' αρχήν ανοικτές, αλλά ρυθμίζονται, αστυνομεύονται και ακόμη και διαχειρίζονται ιδιωτικά με τη μορφή περιοχών επιχειρηματικής βελτίωσης. Άλλες πάλι (όπως ένας κοινός υδάτινος πόρος που ελέγχεται από πενήντα αγρότες) είναι εξαρχής αποκλειστικές για μια συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα. Τα περισσότερα παραδείγματα της Ostrom στο πρώτο της βιβλίο ήταν του τελευταίου είδους. Επιπλέον, στις αρχικές της μελέτες περιόρισε την έρευνά της στους λεγόμενους "φυσικούς" πόρους, όπως η γη, τα δάση, το νερό, η αλιεία και άλλα παρόμοια. (Λέω "λεγόμενοι" επειδή όλοι οι πόροι είναι τεχνολογικές, οικονομικές και πολιτισμικές εκτιμήσεις και επομένως κοινωνικά καθορισμένοι). Η Ostrom, μαζί με πολλούς συναδέλφους και συνεργάτες, συνέχισε αργότερα να εξετάζει άλλες μορφές των κοινών, όπως το γενετικό υλικό, η γνώση, τα πολιτιστικά αγαθά και άλλα παρόμοια. Αυτά τα κοινά δέχονται επίσης μεγάλη επίθεση στις μέρες μας μέσω της εμπορευματοποίησης και της περίφραξης. Τα πολιτιστικά κοινά γίνονται εμπορεύματα (και συχνά υποβαθμίζονται) από μια βιομηχανία πολιτιστικής κληρονομιάς που επιδιώκει την Disneyfication, για παράδειγμα. Η πνευματική ιδιοκτησία και τα δικαιώματα κατοχύρωσης με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας επί του γενετικού υλικού και της επιστημονικής γνώσης γενικότερα αποτελούν ένα από τα πιο καυτά θέματα της εποχής μας. Όταν οι εκδοτικές εταιρείες χρεώνουν για την πρόσβαση στα άρθρα των επιστημονικών και τεχνικών περιοδικών που εκδίδουν, το πρόβλημα της πρόσβασης σε αυτό που θα έπρεπε να είναι κοινή γνώση ανοιχτή σε όλους είναι ευδιάκριτο. Τα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια έχει σημειωθεί έκρηξη μελετών και πρακτικών προτάσεων, καθώς και σφοδρές νομικές διαμάχες για τη δημιουργία ενός κοινού αγαθού της γνώσης ανοικτής πρόσβασης.

Τα πολιτιστικά και πνευματικά κοινά αυτού του τελευταίου είδους συχνά δεν υπόκεινται στη λογική της σπανιότητας ή σε αποκλειστικές χρήσεις του είδους που ισχύει για τους περισσότερους φυσικούς πόρους. Μπορούμε όλοι να ακούμε την ίδια ραδιοφωνική εκπομπή ή τηλεοπτική εκπομπή την ίδια στιγμή χωρίς να την υποβαθμίζουμε. Τα πολιτιστικά κοινά, γράφουν οι Hardt και Negri, "είναι δυναμικά, περιλαμβάνοντας τόσο το προϊόν της εργασίας όσο και τα μέσα μελλοντικής παραγωγής. Αυτό το κοινό δεν είναι μόνο η γη που μοιραζόμαστε, αλλά και οι γλώσσες που δημιουργούμε, οι κοινωνικές πρακτικές που εγκαθιδρύουμε, οι τρόποι κοινωνικότητας που καθορίζουν τις σχέσεις μας κ.ο.κ.". Αυτά τα κοινά δημιουργούνται με την πάροδο του χρόνου και είναι κατ' αρχήν ανοιχτά σε όλους. Οι ανθρώπινες ιδιότητες της πόλης αναδύονται από τις πρακτικές μας στους ποικίλους χώρους της πόλης, ακόμη και όταν οι χώροι αυτοί υπόκεινται σε περίφραξη, κοινωνικό έλεγχο και οικειοποίηση τόσο από ιδιωτικά όσο και από δημόσια/κρατικά συμφέροντα. Εδώ υπάρχει μια σημαντική διάκριση μεταξύ των δημόσιων χώρων και των δημόσιων αγαθών, αφενός, και των κοινών αγαθών, αφετέρου. Οι δημόσιοι χώροι και τα δημόσια αγαθά στην πόλη ήταν πάντα θέμα κρατικής εξουσίας και δημόσιας διοίκησης, και αυτοί οι χώροι και τα αγαθά δεν αποτελούν κατ' ανάγκη κοινά. Σε όλη την ιστορία της αστικοποίησης, η παροχή δημόσιων χώρων και δημόσιων αγαθών (όπως η αποχέτευση, η δημόσια υγεία, η εκπαίδευση και τα παρόμοια) είτε με δημόσια είτε με ιδιωτικά μέσα ήταν ζωτικής σημασίας για την καπιταλιστική ανάπτυξη. Στο βαθμό που οι πόλεις υπήρξαν τόποι σφοδρών ταξικών συγκρούσεων και αγώνων, έτσι οι αστικές διοικήσεις συχνά αναγκάστηκαν να παρέχουν δημόσια αγαθά (όπως προσιτή δημόσια στέγαση, υγειονομική περίθαλψη, εκπαίδευση, ασφαλτοστρωμένους δρόμους, αποχέτευση και νερό) σε μια αστικοποιημένη εργατική τάξη. Ενώ αυτοί οι δημόσιοι χώροι και τα δημόσια αγαθά συμβάλλουν σημαντικά στις ιδιότητες των κοινών, χρειάζεται πολιτική δράση εκ μέρους των πολιτών και του λαού για να τα οικειοποιηθούν ή να τα καταστήσουν έτσι. Η δημόσια εκπαίδευση γίνεται κοινό αγαθό όταν οι κοινωνικές δυνάμεις το οικειοποιούνται, το προστατεύουν και το ενισχύουν προς αμοιβαίο όφελος. Η πλατεία Συντάγματος στην Αθήνα, η πλατεία Ταχρίρ στο Κάιρο και η Plaza de Catalunya στη Βαρκελώνη ήταν δημόσιοι χώροι που έγιναν αστικά κοινά, καθώς οι άνθρωποι συγκεντρώθηκαν εκεί για να εκφράσουν τις πολιτικές τους απόψεις και να προβάλουν αιτήματα.

Ο δρόμος είναι ένας δημόσιος χώρος που ιστορικά έχει συχνά μετατραπεί από την κοινωνική δράση σε κοινό τόπο επαναστατικού κινήματος, καθώς και σε τόπο αιματηρής καταστολής. Υπάρχει πάντα ένας αγώνας για το πώς θα ρυθμίζεται η παραγωγή του δημόσιου χώρου και των δημόσιων αγαθών και η πρόσβαση σε αυτά, από ποιον και προς το συμφέρον ποιου. Ο αγώνας για την οικειοποίηση των δημόσιων χώρων και των δημόσιων αγαθών στην πόλη για έναν κοινό σκοπό είναι συνεχής. Αλλά για να προστατευθεί το κοινό είναι συχνά ζωτικής σημασίας να προστατευθεί η ροή των δημόσιων αγαθών που στηρίζουν τις ιδιότητες του κοινού. Καθώς η νεοφιλελεύθερη πολιτική μειώνει τη χρηματοδότηση των δημόσιων αγαθών, μειώνει και τα διαθέσιμα κοινά, αναγκάζοντας τις κοινωνικές ομάδες να βρουν άλλους τρόπους για να στηρίξουν τα κοινά (για παράδειγμα, την εκπαίδευση). Τα κοινά δεν πρέπει, επομένως, να εκλαμβάνονται ως ένα συγκεκριμένο είδος πράγματος, περιουσιακού στοιχείου ή ακόμη και κοινωνικής διαδικασίας, αλλά ως μια ασταθής και εύπλαστη κοινωνική σχέση μεταξύ μιας συγκεκριμένης αυτοπροσδιοριζόμενης κοινωνικής ομάδας και εκείνων των πτυχών του πραγματικά υπάρχοντος ή ακόμη δημιουργούμενου κοινωνικού ή/και φυσικού περιβάλλοντος που θεωρούνται κρίσιμες για τη ζωή και τον βιοπορισμό της. Υπάρχει, στην πραγματικότητα, μια κοινωνική πρακτική της κοινοκτημοσύνης. Η πρακτική αυτή παράγει ή εγκαθιδρύει μια κοινωνική σχέση με ένα κοινό, του οποίου οι χρήσεις είναι είτε αποκλειστικές για μια κοινωνική ομάδα είτε μερικώς ή πλήρως ανοικτές σε όλους και όλες. Στο επίκεντρο της πρακτικής της κοινοχρησίας βρίσκεται η αρχή ότι η σχέση μεταξύ της κοινωνικής ομάδας και της πτυχής του περιβάλλοντος που αντιμετωπίζεται ως κοινό πρέπει να είναι τόσο συλλογική όσο και μη εμπορεύσιμη, εκτός ορίων στη λογική της αγοραίας ανταλλαγής και των αγοραίων αποτιμήσεων. Αυτό το τελευταίο σημείο είναι ζωτικής σημασίας, διότι συμβάλλει στη διάκριση μεταξύ των δημόσιων αγαθών που ερμηνεύονται ως παραγωγικές κρατικές δαπάνες και ενός κοινού που δημιουργείται ή χρησιμοποιείται με εντελώς διαφορετικό τρόπο και για εντελώς διαφορετικό σκοπό, ακόμη και όταν καταλήγει να ενισχύει έμμεσα τον πλούτο και το εισόδημα της κοινωνικής ομάδας που το διεκδικεί. Ένας κοινοτικός κήπος μπορεί έτσι να θεωρηθεί ως ένα καλό πράγμα από μόνο του, ανεξάρτητα από το τι τρόφιμα μπορεί να παράγονται εκεί. Αυτό δεν εμποδίζει την πώληση ορισμένων από τα τρόφιμα.

Είναι προφανές ότι πολλές διαφορετικές κοινωνικές ομάδες μπορούν να συμμετέχουν στην πρακτική της κοινοκτημοσύνης για πολλούς διαφορετικούς λόγους. Αυτό μας οδηγεί πίσω στο θεμελιώδες ερώτημα ποιες κοινωνικές ομάδες πρέπει να υποστηρίζονται και ποιες όχι κατά τη διάρκεια των αγώνων κοινοκτημοσύνης. Οι υπερπλούσιοι, άλλωστε, προστατεύουν εξίσου έντονα τα κοινά των κατοικιών τους με οποιονδήποτε άλλον και έχουν πολύ μεγαλύτερη δύναμη πυρός και επιρροή στη δημιουργία και προστασία τους. Το κοινό, ακόμη-και ιδιαίτερα- όταν δεν μπορεί να περιφραχθεί, μπορεί πάντα να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης, ακόμη και αν δεν είναι από μόνο του εμπόρευμα. Η ατμόσφαιρα και η ελκυστικότητα μιας πόλης, για παράδειγμα, είναι ένα συλλογικό προϊόν των πολιτών της, αλλά είναι το τουριστικό εμπόριο που εκμεταλλεύεται εμπορικά αυτό το κοινό για να αποκομίσει μονοπωλιακά ενοίκια (βλ. Κεφάλαιο 4). Μέσα από τις καθημερινές τους δραστηριότητες και τους αγώνες τους, τα άτομα και οι κοινωνικές ομάδες δημιουργούν τον κοινωνικό κόσμο της πόλης και έτσι δημιουργούν κάτι κοινό ως πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν όλοι να κατοικήσουν. Ενώ αυτό το πολιτισμικά δημιουργικό κοινό δεν μπορεί να καταστραφεί μέσω της χρήσης, μπορεί να υποβαθμιστεί και να γίνει κοινότυπο μέσω της υπερβολικής κατάχρησης. Οι δρόμοι που φράζουν από την κυκλοφορία καθιστούν τον συγκεκριμένο δημόσιο χώρο σχεδόν άχρηστο ακόμη και για τους οδηγούς (πόσο μάλλον για τους πεζούς και τους διαδηλωτές), οδηγώντας κάποια στιγμή στην επιβολή τελών κυκλοφοριακής συμφόρησης και πρόσβασης σε μια προσπάθεια να περιοριστεί η χρήση ώστε να μπορεί να λειτουργήσει πιο αποτελεσματικά. Αυτού του είδους οι δρόμοι δεν είναι συνηθισμένοι. Πριν εμφανιστεί το αυτοκίνητο, ωστόσο, οι δρόμοι ήταν συχνά ένας κοινόςτόπος λαϊκής κοινωνικότητας, ένας χώρος παιχνιδιού για τα παιδιά (είμαι αρκετά μεγάλος για να θυμάμαι ότι εκεί παίζαμε συνέχεια). Αλλά αυτό το είδος κοινού καταστράφηκε και μετατράπηκε σε δημόσιο χώρο που κυριαρχείται από την έλευση του αυτοκινήτου (γεγονός που προκάλεσε τις προσπάθειες των διοικήσεων των πόλεων να ανακτήσουν κάποιες πτυχές ενός "πιο πολιτισμένου" κοινού παρελθόντος, οργανώνοντας περιβόλους πεζών, καφετέριες πεζοδρομίων, ποδηλατοδρόμους, πάρκα τσέπης ως χώρους παιχνιδιού και άλλα παρόμοια). Αλλά τέτοιες προσπάθειες για τη δημιουργία νέων ειδών αστικών κοινών μπορούν πολύ εύκολα να κεφαλαιοποιηθούν. Στην πραγματικότητα μπορεί να σχεδιαστούν ακριβώς με αυτό το σκοπό. Τα αστικά πάρκα αυξάνουν σχεδόν πάντα τις τιμές των κοντινών κατοικιών στις γύρω περιοχές (με την

προϋπόθεση, φυσικά, ότι ο δημόσιος χώρος του πάρκου ρυθμίζεται και περιφρουρείται για να κρατάει έξω το λαμόγιο και τους εμπόρους ναρκωτικών). Το νεοσύστατο High Line στη Νέα Υόρκη είχε τεράστιο αντίκτυπο στις τιμές των κοντινών οικιστικών ακινήτων, στερώντας έτσι την πρόσβαση σε προσιτές κατοικίες στην περιοχή για τους περισσότερους πολίτες της Νέας Υόρκης λόγω της ραγδαίας αύξησης των ενοικίων. Η δημιουργία αυτού του είδους του δημόσιου χώρου μειώνει ριζικά τη δυνατότητα κοινοχρησίας για όλους, εκτός από τους πολύ πλούσιους, αντί να την ενισχύει. Το πραγματικό πρόβλημα εδώ, όπως και στο αρχικό ηθικό παραμύθι του Χάρντιν, δεν είναι τα κοινά καθαυτά, αλλά η αποτυχία των εξατομικευμένων δικαιωμάτων ατομικής ιδιοκτησίας να εκπληρώσουν τα κοινά συμφέροντα με τον τρόπο που υποτίθεται ότι πρέπει να κάνουν. Γιατί, επομένως, δεν εστιάζουμε στην ατομική ιδιοκτησία των βοοειδών και στην ατομική συμπεριφορά που μεγιστοποιεί τη χρησιμότητα, παρά στο κοινό βοσκότοπο, ως το βασικό πρόβλημα που πρέπει να αντιμετωπιστεί; Η αιτιολόγηση των δικαιωμάτων ατομικής ιδιοκτησίας στη φιλελεύθερη θεωρία, άλλωστε, είναι ότι αυτά θα πρέπει να χρησιμεύουν για τη μεγιστοποίηση του κοινού καλού, όταν ενσωματώνονται κοινωνικά μέσω των θεσμών της δίκαιης και ελεύθερης ανταλλαγής στην αγορά. Μια κοινοπολιτεία (είπε ο Χομπς) παράγεται μέσω της ιδιωτικοποίησης των ανταγωνιστικών συμφερόντων μέσα σε ένα πλαίσιο ισχυρής κρατικής εξουσίας. Η άποψη αυτή, που διατυπώθηκε από φιλελεύθερους θεωρητικούς όπως ο Τζον Λοκ και ο Άνταμ Σμιθ, εξακολουθεί να κηρύσσεται. Στις μέρες μας, το τέχνασμα, βέβαια, είναι να υποβαθμίζεται η ανάγκη για ισχυρή κρατική εξουσία, ενώ στην πραγματικότητα την αναπτύσσουν -μερικές φορές βάναυσα. Η λύση στα προβλήματα της παγκόσμιας φτώχειας, συνεχίζει να μας διαβεβαιώνει η Παγκόσμια Τράπεζα (στηριζόμενη σε μεγάλο βαθμό στις θεωρίες του Ντε Σότο), είναι τα δικαιώματα ατομικής ιδιοκτησίας για όλους τους κατοίκους των φτωχογειτονιών και η πρόσβαση σε μικροχρηματοδοτήσεις (οι οποίες τυχαίνει να αποφέρουν στους παγκόσμιους χρηματοδότες υψηλά ποσοστά απόδοσης, ενώ δεν είναι λίγοι εκείνοι που οδηγούνται στην αυτοκτονία μπροστά στην υποδούλωση του χρέους). Ωστόσο, ο μύθος επικρατεί: μόλις απελευθερωθούν τα έμφυτα επιχειρηματικά ένστικτα των φτωχών ως δύναμη της φύσης, λέγεται, τότε όλα θα πάνε καλά και το πρόβλημα της χρόνιας φτώχειας θα λυθεί και ο κοινός πλούτος θα ενισχυθεί. Αυτό ήταν πράγματι το επιχείρημα που προβλήθηκε για την υποστήριξη του αρχικού κινήματος των περιφράξεων στη Βρετανία

από την ύστερη μεσαιωνική περίοδο και μετά. Και δεν ήταν εντελώς λάθος. Για τον Locke, η ατομική ιδιοκτησία είναι ένα φυσικό δικαίωμα που προκύπτει όταν τα άτομα δημιουργούν αξία αναμειγνύοντας την εργασία τους με τη γη. Οι καρποί της εργασίας τους ανήκουν σ' αυτούς και μόνο σ' αυτούς. Αυτή ήταν η ουσία της εκδοχής της εργασιακής θεωρίας της αξίας του Locke. Η ανταλλαγή στην αγορά κοινωνικοποιεί αυτό το δικαίωμα, όταν κάθε άτομο παίρνει πίσω την αξία που έχει δημιουργήσει ανταλλάσσοντάς την με μια ισοδύναμη αξία που δημιουργήθηκε από άλλου. Στην πραγματικότητα, τα άτομα διατηρούν, επεκτείνουν και κοινωνικοποιούν το ατομικό δικαίωμα ιδιοκτησίας τους μέσω της δημιουργίας αξίας και της υποτιθέμενης ελεύθερης και δίκαιης ανταλλαγής στην αγορά. Με αυτόν τον τρόπο, λέει ο Άνταμ Σμιθ, δημιουργείται ευκολότερα ο πλούτος των εθνών και εξυπηρετείται καλύτερα το κοινό καλό. Δεν είχε εντελώς άδικο. Η υπόθεση είναι, ωστόσο, ότι οι αγορές μπορούν να είναι δίκαιες και ελεύθερες, και στην κλασική πολιτική οικονομία υποτίθεται ότι το κράτος θα παρενέβαινε για να τις καταστήσει τέτοιες (τουλάχιστον αυτό συμβουλεύει ο Άνταμ Σμιθ τους πολιτικούς να κάνουν). Υπάρχει όμως ένα άσχημο επακόλουθο της θεωρίας του Locke. Τα άτομα που αποτυγχάνουν να παράγουν αξία δεν έχουν καμία αξίωση ιδιοκτησίας. Η απαλλοτρίωση των αυτόχθονων πληθυσμών στη Βόρεια Αμερική από τους "παραγωγικούς" αποίκους δικαιολογήθηκε επειδή οι αυτόχθονες πληθυσμοί δεν παρήγαγαν αξία. Πώς αντιμετωπίζει λοιπόν ο Μαρξ όλα αυτά; Ο Μαρξ αποδέχεται τη μυθοπλασία του Lockean στα πρώτα κεφάλαια του Κεφαλαίου (αν και το επιχείρημα είναι σίγουρα γεμάτο ειρωνεία όταν, για παράδειγμα, αναλαμβάνει τον παράξενο ρόλο του μύθου του Ροβινσώνα Κρούσου στην πολιτική οικονομική σκέψη, όπου κάποιος που ρίχνεται σε μια κατάσταση φύσης συμπεριφέρεται σαν ένας γνήσιος επιχειρηματίας Βρετανός). Αλλά όταν ο Μαρξ αναλαμβάνει το πώς η εργατική δύναμη γίνεται ένα εξατομικευμένο εμπόρευμα που αγοράζεται και πωλείται σε δίκαιες και ελεύθερες αγορές, βλέπουμε τη μυθοπλασία του Λοκ να αποκαλύπτεται ως αυτό που πραγματικά είναι: ένα σύστημα που βασίζεται στην ισότητα στην αξία-ανταλλαγή παράγει υπεραξία για τον καπιταλιστή ιδιοκτήτη των μέσων παραγωγής μέσω της εκμετάλλευσης της ζωντανής εργασίας στην παραγωγή (όχι στην αγορά, όπου μπορούν να επικρατήσουν τα αστικά δικαιώματα και οι

συνταγματικές αρχές). Η λοκεϊνή διατύπωση υπονομεύεται ακόμη πιο δραματικά όταν ο Μαρξ εξετάζει το ζήτημα της συλλογικής εργασίας. Σε έναν κόσμο όπου οι μεμονωμένοι βιοτέχνες παραγωγοί που ελέγχουν τα δικά τους μέσα παραγωγής θα μπορούσαν να συμμετέχουν σε ελεύθερες ανταλλαγές σε σχετικά ελεύθερες αγορές, η μυθοπλασία του Λοκ θα μπορούσε να έχει κάποια αξία. Αλλά η άνοδος του εργοστασιακού συστήματος από τα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα και μετά, υποστήριξε ο Μαρξ, κατέστησε τις θεωρητικές διατυπώσεις του Λοκ περιττές (ακόμη και αν δεν ήταν περιττές εξαρχής). Στο εργοστάσιο, η εργασία είναι συλλογικά οργανωμένη. Αν υπάρχει κάποιο δικαίωμα ιδιοκτησίας που μπορεί να προκύψει από αυτή τη μορφή εργασίας, αυτό θα πρέπει σίγουρα να είναι ένα συλλογικό ή συνδεδεμένο και όχι ατομικό δικαίωμα ιδιοκτησίας. Ο ορισμός της εργασίας που παράγει αξία, ο οποίος θεμελιώνει τη θεωρία του Locke για την ατομική ιδιοκτησία, δεν ισχύει πλέον για το άτομο, αλλά μετατοπίζεται στον συλλογικό εργάτη. Ο κομμουνισμός θα πρέπει τότε να προκύψει στη βάση "μιας ένωσης ελεύθερων ανθρώπων, που εργάζονται με τα μέσα παραγωγής που κατέχουν από κοινού και που ξοδεύουν τις πολλές διαφορετικές μορφές της εργατικής τους δύναμης με πλήρη αυτογνωσία ως μια ενιαία εργατική δύναμη." Ο Μαρξ δεν υποστηρίζει την κρατική ιδιοκτησία, αλλά κάποια μορφή ιδιοκτησίας που περιέρχεται στον συλλογικό εργάτη που παράγει για το κοινό καλό. Ο τρόπος με τον οποίο θα μπορούσε να προκύψει αυτή η μορφή ιδιοκτησίας καθορίζεται στρέφοντας το επιχείρημα του Locke σχετικά με την παραγωγή αξίας εναντίον του εαυτού του. Ας υποθέσουμε, λέει ο Μαρξ, ότι ένας καπιταλιστής ξεκινά την παραγωγή με κεφάλαιο 1.000 δολαρίων και τον πρώτο χρόνο καταφέρνει να κερδίσει 200 δολάρια υπεραξία από τους εργάτες που αναμειγνύουν την εργασία τους με τη γη, και στη συνέχεια χρησιμοποιεί αυτό το πλεόνασμα στην προσωπική του κατανάλωση. Τότε, μετά από πέντε χρόνια, τα 1.000 δολάρια θα πρέπει να ανήκουν στους συλλογικούς εργάτες, αφού αυτοί είναι που ανακάτεψαν την εργασία τους με τη γη. Ο καπιταλιστής έχει καταναλώσει όλο τον αρχικό του πλούτο. Όπως οι αυτόχθονες πληθυσμοί της Βόρειας Αμερικής, έτσι και οι καπιταλιστές αξίζουν να χάσουν τα δικαιώματά τους, σύμφωνα με αυτή τη λογική, αφού οι ίδιοι δεν έχουν παράγει καμία αξία. Αν και η ιδέα αυτή ακούγεται εξωφρενική, βρισκόταν πίσω από το σουηδικό σχέδιο Meidner που προτάθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Τα έσοδα

από έναν φόρο επί των εταιρικών κερδών, με αντάλλαγμα τον περιορισμό των μισθών από τα συνδικάτα, θα τοποθετούνταν σε ένα ταμείο που θα ελεγχόταν από τους εργαζόμενους και το οποίο θα επένδυε και τελικά θα εξαγόραζε την επιχείρηση, θέτοντάς την έτσι υπό τον κοινό έλεγχο των συνεργαζόμενων εργατών. Το κεφάλαιο αντιστάθηκε σε αυτή την ιδέα με όλη του τη δύναμη και δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Αλλά η ιδέα θα έπρεπε να επανεξεταστεί. Το κεντρικό συμπέρασμα είναι ότι η συλλογική εργασία που παράγει πλέον αξία πρέπει να θεμελιώσει συλλογικά και όχι ατομικά δικαιώματα ιδιοκτησίας. Η αξία - ο κοινωνικά αναγκαίος χρόνος εργασίας είναι το καπιταλιστικό κοινό, και αντιπροσωπεύεται από το χρήμα, το καθολικό ισοδύναμο στο οποίο μετριέται ο κοινός πλούτος. Το κοινό δεν είναι, επομένως, κάτι που υπήρχε κάποτε και έχει χαθεί, αλλά κάτι που, όπως τα αστικά κοινά, παράγεται συνεχώς. Το πρόβλημα είναι ότι εξίσου συνεχώς περικλείεται και ιδιοποιείται από το κεφάλαιο στην εμπορευματοποιημένη και νομισματοποιημένη μορφή του, ακόμη και αν παράγεται συνεχώς από τη συλλογική εργασία. Το κύριο μέσο με το οποίο ιδιοποιείται σε αστικά περιβάλλοντα είναι, φυσικά, μέσω της απόσπασης των ενοικίων γης και ακινήτων. Μια ομάδα της κοινότητας που αγωνίζεται να διατηρήσει την εθνοτική ποικιλομορφία στη γειτονιά της και να προστατευτεί από τον εξευγενισμό μπορεί ξαφνικά να δει τις τιμές των ακινήτων της (και τους φόρους) να αυξάνονται καθώς οι κτηματομεσίτες προωθούν τον "χαρακτήρα" της γειτονιάς τους στους πλούσιους ως πολυπολιτισμικό, ζωντανό και ποικιλόμορφο. Όταν η αγορά έχει κάνει το καταστροφικό της έργο, όχι μόνο οι αρχικοί κάτοικοι έχουν στερηθεί το κοινό που είχαν δημιουργήσει (συχνά αναγκάζονται να φύγουν από την περιοχή λόγω της αύξησης των ενοικίων και των φόρων ιδιοκτησίας), αλλά και το ίδιο το κοινό έχει υποβαθμιστεί τόσο πολύ ώστε να είναι αγνώριστο. Η αναζωογόνηση της γειτονιάς μέσω του εξευγενισμού στη Νότια Βαλτιμόρη εκτόπισε μια ζωντανή ζωή στους δρόμους, όπου οι άνθρωποι κάθονταν στα σκαλιά τους τις ζεστές καλοκαιρινές νύχτες και συνομιλούσαν με τους γείτονες, με κλιματιζόμενα και διαρρηκτικά σπίτια με μια BMW παρκαρισμένη μπροστά και μια βεράντα στην ταράτσα, αλλά με κανέναν που να φαίνεται στο δρόμο. Η αναζωογόνηση σήμαινε αποβλάκωση, σύμφωνα με την τοπική άποψη. Αυτή είναι η μοίρα που απειλεί ξανά και ξανά μέρη όπως η Christiania στην Κοπεγχάγη, οι συνοικίες St. Pauli του Αμβούργου ή το Willamsburg και το DUMBO στη Νέα Υόρκη, και ήταν επίσης αυτό που κατέστρεψε τη συνοικία SoHo της πόλης αυτής.

Αυτή είναι, σίγουρα, μια πολύ καλύτερη ιστορία για να εξηγήσουμε την πραγματική τραγωδία των αστικών κοινών στην εποχή μας. Όσοι δημιουργούν μια ενδιαφέρουσα και τονωτική καθημερινή ζωή στη γειτονιά την χάνουν από τις ληστρικές πρακτικές των επιχειρηματιών του real estate, των χρηματιστών και των καταναλωτών της ανώτερης τάξης που στερούνται κάθε αστικής κοινωνικής φαντασίας. Όσο καλύτερες είναι οι κοινές ιδιότητες που δημιουργεί μια κοινωνική ομάδα, τόσο πιο πιθανό είναι να λεηλατηθεί και ιδιοποιηθεί από ιδιωτικά συμφέροντα που μεγιστοποιούν το κέρδος. Υπάρχει όμως ένα επιπλέον αναλυτικό σημείο εδώ που πρέπει να σημειωθεί. Η συλλογική εργασία που οραματίστηκε ο Μαρξ περιορίστηκε ως επί το πλείστον στο εργοστάσιο. Τι θα γινόταν αν διευρύνουμε αυτή την αντίληψη για να σκεφτούμε, όπως προτείνουν οι Hardt και Negri, ότι είναι η μητρόπολη που αποτελεί πλέον ένα τεράστιο κοινό που παράγεται από τη συλλογική εργασία που δαπανάται πάνω και μέσα στην πόλη; Το δικαίωμα χρήσης αυτού του κοινού πρέπει τότε σίγουρα να παραχωρηθεί σε όλους εκείνους που συμμετείχαν στην παραγωγή του. Αυτή είναι, φυσικά, η βάση για τη διεκδίκηση του δικαιώματος επί της πόλης εκ μέρους των συλλογικών εργατών που την δημιούργησαν. Ο αγώνας για το δικαίωμα στην πόλη είναι ενάντια στις δυνάμεις του κεφαλαίου που τρέφονται αδίστακτα και απομυζούν ενοίκια από την κοινή ζωή που άλλοι έχουν παράγει. Αυτό μας θυμίζει ότι το πραγματικό πρόβλημα έγκειται στον ιδιωτικό χαρακτήρα των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας και στην εξουσία που αυτά τα δικαιώματα παρέχουν για την ιδιοποίηση όχι μόνο της εργασίας αλλά και των συλλογικών προϊόντων των άλλων. Με άλλα λόγια, το πρόβλημα δεν είναι το κοινό καθεαυτό, αλλά οι σχέσεις μεταξύ εκείνων που το παράγουν ή το καταλαμβάνουν σε διάφορες κλίμακες και εκείνων που το ιδιοποιούνται για ιδιωτικό όφελος. Μεγάλο μέρος της διαφθοράς που συνδέεται με την αστική πολιτική σχετίζεται με τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται οι δημόσιες επενδύσεις για να παραχθεί κάτι που μοιάζει με κοινόχρηστο, αλλά που προωθεί κέρδη στην αξία των ιδιωτικών περιουσιακών στοιχείων για τους προνομιούχους ιδιοκτήτες ακινήτων. Η διάκριση μεταξύ αστικών δημόσιων αγαθών και αστικών κοινών είναι τόσο ρευστή όσο και επικίνδυνα πορώδης. Πόσο συχνά τα αναπτυξιακά έργα επιδοτούνται από το κράτος στο όνομα του κοινού συμφέροντος, όταν οι πραγματικοί δικαιούχοι είναι λίγοι γαιοκτήμονες, χρηματοδότες και εργολάβοι;

Πώς, λοιπόν, παράγονται, οργανώνονται, χρησιμοποιούνται και οικειοποιούνται τα αστικά κοινά σε μια ολόκληρη μητροπολιτική περιοχή; Ο τρόπος με τον οποίο η κοινοχρησία μπορεί να λειτουργήσει σε επίπεδο τοπικής γειτονιάς είναι σχετικά σαφής. Περιλαμβάνει κάποιο μείγμα ατομικής και ιδιωτικής πρωτοβουλίας για την οργάνωση και τη σύλληψη των εξωτερικών επιδράσεων, θέτοντας παράλληλα κάποια πτυχή του περιβάλλοντος εκτός αγοράς. Το τοπικό κράτος εμπλέκεται μέσω κανονισμών, κωδίκων, προτύπων και δημόσιων επενδύσεων, μαζί με την άτυπη και επίσημη οργάνωση της γειτονιάς (για παράδειγμα, μια κοινοτική ένωση η οποία μπορεί να είναι ή να μην είναι πολιτικά ενεργή και μαχητική, ανάλογα με τις περιστάσεις). Υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στις οποίες οι εδαφικές στρατηγικές και οι περιφράξεις μέσα στο αστικό περιβάλλον μπορούν να γίνουν ένα όχημα για την πολιτική αριστερά για να προωθήσει την υπόθεσή της. Οι διοργανωτές της χαμηλού εισοδήματος και της επισφαλούς εργασίας στη Βαλτιμόρη ανακήρυξαν ολόκληρη την περιοχή του Inner Harbor σε μια "ζώνη ανθρωπίνων δικαιωμάτων" -ένα είδος κοινού- όπου κάθε εργαζόμενος θα πρέπει να λαμβάνει ένα μισθό που να εξασφαλίζει τα προς το ζην. Η συνδεδεμένη με τον τόπο Ομοσπονδία Συλλόγων Γειτονιάς στο El Alto έγινε μια από τις βασικές βάσεις των εξεγέρσεων του El Alto το 2003 και το 2005, κατά τις οποίες ολόκληρη η πόλη κινητοποιήθηκε συλλογικά ενάντια στις κυρίαρχες μορφές πολιτικής εξουσίας. Η περίφραξη είναι ένα προσωρινό πολιτικό μέσο για την επιδίωξη ενός κοινού πολιτικού σκοπού. Ωστόσο, το γενικό αποτέλεσμα που περιγράφει ο Μαρξ εξακολουθεί να ισχύει: το κεφάλαιο, ωθούμενο από τους καταναγκαστικούς νόμους του ανταγωνισμού για τη μεγιστοποίηση της χρησιμότητας (κερδοφορίας) -όπως κάνουν οι ιδιοκτήτες βοοειδών στην ιστορία του Χάρντιν- παράγει πρόοδο στην τέχνη, όχι μόνο της ληστείας του εργάτη, αλλά και της ληστείας του εδάφους- κάθε πρόοδος στην αύξηση της γονιμότητας του εδάφους για ένα δεδομένο χρονικό διάστημα είναι μια πρόοδος προς την καταστροφή των πιο μακροχρόνιων πηγών αυτής της γονιμότητας. Όσο περισσότερο μια χώρα προχωρεί από τη βιομηχανία μεγάλης κλίμακας ως υπόβαθρο της ανάπτυξής της, όπως στην περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών, τόσο πιο γρήγορα γίνεται αυτή η διαδικασία καταστροφής. Η καπιταλιστική παραγωγή, επομένως, αναπτύσσει μόνο τις τεχνικές και τον βαθμό συνδυασμού της κοινωνικής διαδικασίας παραγωγής υπονομεύοντας ταυτόχρονα τις αρχικές πηγές κάθε πλούτου - το έδαφος και τον εργάτη.

Η καπιταλιστική αστικοποίηση τείνει διαρκώς να καταστρέφει την πόλη ως κοινωνικό, πολιτικό και βιώσιμο κοινό αγαθό. Αυτή η "τραγωδία" είναι παρόμοια με εκείνη που περιγράφει ο Χάρντιν, αλλά η λογική από την οποία προκύπτει είναι εντελώς διαφορετική. Αν αφεθεί ανεξέλεγκτη, η εξατομικευμένη συσσώρευση κεφαλαίου απειλεί διαρκώς να καταστρέψει τους δύο βασικούς πόρους κοινής ιδιοκτησίας που στηρίζουν όλες τις μορφές παραγωγής: τον εργάτη και τη γη. Αλλά η γη στην οποία κατοικούμε σήμερα είναι προϊόν συλλογικής ανθρώπινης εργασίας. Η αστικοποίηση αφορά τη διαρκή παραγωγή ενός αστικού κοινού (ή της σκιώδους μορφής των δημόσιων χώρων και των δημόσιων αγαθών) και τη διαρκή ιδιοποίηση και καταστροφή του από ιδιωτικά συμφέροντα. Και με τη συσσώρευση του κεφαλαίου να συμβαίνει με σύνθετο ρυθμό ανάπτυξης (συνήθως στο ελάχιστο ικανοποιητικό επίπεδο του 3%), έτσι αυτές οι διπλές απειλές για το περιβάλλον (τόσο το "φυσικό" όσο και το δομημένο) και την εργασία κλιμακώνονται σε κλίμακα και ένταση με την πάροδο του χρόνου. Κοιτάξτε τα αστικά συντρίμμια στο Ντιτρόιτ για να πάρετε μια ιδέα του πόσο καταστροφική μπορεί να είναι αυτή η διαδικασία. Αλλά αυτό που είναι τόσο ενδιαφέρον στην έννοια των αστικών κοινών είναι ότι θέτει όλες τις πολιτικές αντιφάσεις των κοινών σε εξαιρετικά συμπυκνωμένη μορφή. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, το ζήτημα της κλίμακας μέσα στην οποία μετακινούμαστε από το ζήτημα των τοπικών γειτονιών και της πολιτικής οργάνωσης στη μητροπολιτική περιοχή στο σύνολό της. Παραδοσιακά, τα ζητήματα των κοινών σε μητροπολιτικό επίπεδο αντιμετωπίζονται μέσω μηχανισμών κρατικού περιφερειακού και πολεοδομικού σχεδιασμού, αναγνωρίζοντας το γεγονός ότι οι κοινοί πόροι που απαιτούνται για την αποτελεσματική λειτουργία των αστικών πληθυσμών, όπως η παροχή νερού, οι μεταφορές, η αποχέτευση και οι ελεύθεροι χώροι αναψυχής, πρέπει να παρέχονται σε μητροπολιτική, περιφερειακή κλίμακα. Αλλά όταν πρόκειται για την ομαδοποίηση ζητημάτων αυτού του είδους, η αριστερή ανάλυση γίνεται συνήθως ασαφής, χειρονομώντας με ελπίδα προς κάποια μαγική συμφωνία τοπικών δράσεων που θα είναι αποτελεσματικές σε περιφερειακό ή παγκόσμιο επίπεδο, ή απλά σημειώνοντας αυτό ως ένα σημαντικό πρόβλημα πριν επιστρέψουν σε εκείνη την κλίμακα -συνήθως τη μικρο- και την τοπική- στην οποία αισθάνονται πιο άνετα.

Μπορούμε εδώ να μάθουμε κάτι από την πρόσφατη ιστορία της σκέψης για τα κοινά σε πιο συμβατικούς κύκλους. H Elinor Ostrom, για παράδειγμα, ενώ στη διάλεξή της για το βραβείο Νόμπελ αναφέρεται σε περιπτώσεις μικρής κλίμακας, καταφεύγει στον υπότιτλό της "Πολυκεντρική διακυβέρνηση πολύπλοκων οικονομικών συστημάτων" για να υποδηλώσει ότι έχει κάποια λύση για τα ζητήματα των κοινών σε διάφορες κλίμακες. Στην πραγματικότητα, το μόνο που κάνει είναι να υποδηλώνει με ελπίδα την ιδέα ότι "όταν ένας πόρος κοινής χρήσης συνδέεται στενά με ένα ευρύτερο κοινωνικο-οικολογικό σύστημα, οι δραστηριότητες διακυβέρνησης οργανώνονται σε πολλαπλά ένθετα επίπεδα", χωρίς όμως να καταφεύγει, όπως επιμένει, σε οποιαδήποτε μονοκεντρική ιεραρχική δομή. Το κρίσιμο πρόβλημα εδώ είναι να καταλάβουμε πώς ένα πολυκεντρικό σύστημα διακυβέρνησης (ή κάτι ανάλογο, όπως η συνομοσπονδία ελευθεριακών δήμων του Murray Bookchin) θα μπορούσε πραγματικά να λειτουργήσει, και να βεβαιωθούμε ότι δεν κρύβει κάτι πολύ διαφορετικό. Αυτό το ερώτημα είναι ένα από τα ζητήματα που ταλανίζουν όχι μόνο τα επιχειρήματα της Ostrom, αλλά και ένα πολύ ευρύ φάσμα ριζοσπαστικών αριστερών κοινοτιστικών προτάσεων για την αντιμετώπιση του προβλήματος των κοινών. Για το λόγο αυτό, είναι πολύ σημαντικό να γίνει σωστή η κριτική. Σε ένα έγγραφο που ετοιμάστηκε για ένα συνέδριο για την Παγκόσμια Κλιματική Αλλαγή, η Ostrom ανέπτυξε περαιτέρω τη φύση του επιχειρήματος, το οποίο στηρίζεται, βολικά για εμάς, στα αποτελέσματα μιας μακροχρόνιας μελέτης για την παροχή δημόσιων αγαθών σε δημοτικές περιοχές. Η υπόθεση ήταν από καιρό ότι η ενοποίηση της παροχής δημόσιων υπηρεσιών σε μεγάλης κλίμακας μητροπολιτικές μορφές διακυβέρνησης, σε αντίθεση με την οργάνωσή τους σε πολυάριθμες φαινομενικά χαοτικές τοπικές διοικήσεις, θα βελτίωνε την αποδοτικότητα και την αποτελεσματικότητα. Όμως οι μελέτες έδειξαν πειστικά ότι αυτό δεν ίσχυε. Όλοι οι λόγοι κατέληγαν στο πόσο πιο εύκολο ήταν να οργανωθεί και να επιβληθεί η συλλογική και συνεργατική δράση με ισχυρή συμμετοχή των κατοίκων σε μικρότερες δικαιοδοσίες, καθώς και στο γεγονός ότι η ικανότητα συμμετοχής μειωνόταν ραγδαία με τα μεγαλύτερα μεγέθη διοικητικών μονάδων. Η Ostrom καταλήγει αναφέροντας τον Andrew Sancton για να δηλώσει ότι: "οι δήμοι είναι κάτι περισσότερο από απλοί πάροχοι υπηρεσιών. Είναι δημοκρατικοί μηχανισμοί μέσω των οποίων οι εδαφικές κοινότητες των ανθρώπων αυτοδιοικούνται σε τοπικό επίπεδο ..." "εκείνοι που θα ανάγκαζαν τους δήμους να συγχωνευθούν μεταξύ τους ισχυρίζονται πάντοτε ότι το κίνητρό τους είναι να κάνουν τους δήμους ισχυρότερους. "

Μια τέτοια προσέγγιση -όσο καλοπροαίρετη και αν είναι- διαβρώνει τα θεμέλια των φιλελεύθερων δημοκρατιών μας, επειδή υπονομεύει την ιδέα ότι μπορούν να υπάρξουν μορφές αυτοδιοίκησης που υπάρχουν έξω από τους θεσμούς της κεντρικής κυβέρνησης. Πέρα από την αποδοτικότητα και την αποτελεσματικότητα της αγοράς, υπάρχει και ένας μη εμπορεύσιμος λόγος για τη μετάβαση σε μικρότερη κλίμακα. "Ενώ οι μονάδες μεγάλης κλίμακας αποτελούσαν μέρος της αποτελεσματικής διακυβέρνησης των μητροπολιτικών περιοχών", καταλήγει η Elinor Ostrom, "οι μονάδες μικρής και μεσαίας κλίμακας ήταν επίσης απαραίτητα στοιχεία". Ο εποικοδομητικός ρόλος αυτών των μικρότερων μονάδων, υποστήριξε, "πρέπει να επανεξεταστεί σοβαρά". Τότε τίθεται το ερώτημα πώς θα μπορούσαν να δομηθούν οι σχέσεις μεταξύ των μικρότερων μονάδων. Η απάντηση, λέει ο Vincent Ostrom, είναι ως μια "πολυκεντρική τάξη" στην οποία "πολλά στοιχεία είναι ικανά να κάνουν αμοιβαίες προσαρμογές διατάσσοντας τις σχέσεις τους μεταξύ τους μέσα σε ένα γενικό σύστημα κανόνων όπου κάθε στοιχείο ενεργεί με ανεξαρτησία από άλλα στοιχεία. Ποιο είναι λοιπόν το πρόβλημα με αυτή την εικόνα; Όλο αυτό το επιχείρημα έχει τις ρίζες του στη λεγόμενη "υπόθεση Tiebout". Αυτό που πρότεινε ο Tiebout ήταν μια κατακερματισμένη μητρόπολη στην οποία πολλές δικαιοδοσίες θα προσέφεραν η καθεμία ένα συγκεκριμένο τοπικό φορολογικό καθεστώς και μια συγκεκριμένη δέσμη δημόσιων αγαθών στους υποψήφιους κατοίκους, οι οποίοι θα "ψήφιζαν με τα πόδια" και θα επέλεγαν αυτό το συγκεκριμένο μείγμα φόρων και υπηρεσιών που ταίριαζε στις δικές τους ανάγκες και προτιμήσεις. Με την πρώτη ματιά η πρόταση φαίνεται πολύ ελκυστική. Το πρόβλημα είναι ότι όσο πιο πλούσιος είσαι τόσο πιο εύκολα μπορείς να ψηφίσεις με τα πόδια σου και να πληρώσεις την τιμή εισόδου του κόστους ιδιοκτησίας και γης. Η ανώτερη δημόσια εκπαίδευση μπορεί να παρέχεται με το κόστος των υψηλών τιμών ακινήτων και φόρων, αλλά οι φτωχοί στερούνται την πρόσβαση στην ανώτερη δημόσια εκπαίδευση και είναι καταδικασμένοι να ζουν σε μια φτωχή νομολογία με φτωχή δημόσια εκπαίδευση. Η προκύπτουσα αναπαραγωγή των ταξικών προνομίων και της εξουσίας μέσω της πολυκεντρικής διακυβέρνησης ταιριάζει απόλυτα στις νεοφιλελεύθερες ταξικές στρατηγικές κοινωνικής αναπαραγωγής. Μαζί με πολλές πιο ριζοσπαστικές προτάσεις για αποκεντρωμένη αυτονομία,

η πρόταση της Ostrom κινδυνεύει να πέσει σε αυτήν ακριβώς την παγίδα. Η νεοφιλελεύθερη πολιτική στην πραγματικότητα ευνοεί τόσο τη διοικητική αποκέντρωση όσο και τη μεγιστοποίηση της τοπικής αυτονομίας. Ενώ από τη μία πλευρά αυτό ανοίγει έναν χώρο μέσα στον οποίο οι ριζοσπαστικές δυνάμεις μπορούν πιο εύκολα να φυτέψουν τους σπόρους μιας πιο επαναστατικής ατζέντας, η αντεπαναστατική κατάληψη της Κοτσαμπάμπα στο όνομα της αυτονομίας από τις δυνάμεις της αντίδρασης το 2007 (μέχρι που εκδιώχθηκαν από τη λαϊκή εξέγερση) υποδηλώνει ότι ο εναγκαλισμός του τοπικισμού και της αυτονομίας από μεγάλο μέρος της αριστεράς ως καθαρή στρατηγική είναι προβληματικός. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η ηγεσία της πρωτοβουλίας του Κλίβελαντ, η οποία εξυμνήθηκε ως παράδειγμα αυτόνομου κοινοτισμού στην πράξη, υποστήριξε την εκλογή ενός ριζοσπαστικά δεξιού και αντι-συνδικαλιστικού ρεπουμπλικάνου για κυβερνήτη. Η αποκέντρωση και η αυτονομία αποτελούν πρωταρχικά μέσα για την παραγωγή μεγαλύτερης ανισότητας μέσω της νεοφιλελευθεροποίησης. Έτσι, στην πολιτεία της Νέας Υόρκης, η άνιση παροχή υπηρεσιών δημόσιας εκπαίδευσης σε διάφορες δικαιοδοσίες με ριζικά διαφορετικούς οικονομικούς πόρους έχει κριθεί από τα δικαστήρια ως αντισυνταγματική και η πολιτεία τελεί υπό δικαστική εντολή να προχωρήσει σε μεγαλύτερη εξίσωση της εκπαιδευτικής παροχής. Απέτυχε να το πράξει και τώρα χρησιμοποιεί τη δημοσιονομική κατάσταση έκτακτης ανάγκης ως περαιτέρω δικαιολογία για την καθυστέρηση της ανάληψης δράσης. Αλλά σημειώστε καλά, είναι η υψηλότερης τάξης και ιεραρχικά καθορισμένη εντολή των κρατικών δικαστηρίων που είναι καθοριστική για την εντολή μεγαλύτερης ισότητας της μεταχείρισης ως συνταγματικό δικαίωμα. Η Elinor Ostrom δεν αποκλείει μια τέτοια ανώτερης τάξης κανονιστική ρύθμιση. Οι σχέσεις μεταξύ ανεξάρτητων και αυτόνομα δρώντων κοινοτήτων πρέπει να καθιερωθούν και να ρυθμιστούν με κάποιον τρόπο (εξ ου και η αναφορά του Vincent Ostrom σε "καθιερωμένους κανόνες"). Αλλά μένουμε στο σκοτάδι ως προς το πώς αυτοί οι κανόνες ανώτερης τάξης θα μπορούσαν να συγκροτηθούν, από ποιον και πώς θα μπορούσαν να είναι ανοικτοί στον δημοκρατικό έλεγχο. Για ολόκληρη τη μητροπολιτική περιοχή κάποιοι τέτοιοι κανόνες (ή συνήθεις πρακτικές) είναι τόσο αναγκαίοι όσο και κρίσιμοι. Επιπλέον, οι κανόνες αυτοί δεν πρέπει μόνο να καθιερωθούν και να διεκδικηθούν. Πρέπει επίσης να επιβάλλονται και να αστυνομεύονται ενεργά (όπως συμβαίνει με κάθε κοινό).

Δεν χρειάζεται να κοιτάξουμε περισσότερο από την "πολυκεντρική" Ευρωζώνη για ένα καταστροφικό παράδειγμα του τι μπορεί να πάει στραβά: όλα τα μέλη υποτίθεται ότι έπρεπε να τηρούν κανόνες που περιόριζαν τα δημοσιονομικά τους ελλείμματα, και όταν τα περισσότερα από αυτά παραβίασαν τους κανόνες δεν υπήρχε τρόπος να επιβληθεί η συμμόρφωση ή να αντιμετωπιστούν οι δημοσιονομικές ανισορροπίες που προέκυψαν στη συνέχεια μεταξύ των κρατών. Το να συμμορφωθούν τα κράτη με τους στόχους για τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα φαίνεται εξίσου απελπιστικό εγχείρημα. Ενώ η ιστορική απάντηση στο ερώτημα "Ποιος βάζει το "κοινό" στην Κοινή Αγορά;" μπορεί σωστά να απεικονιστεί ως ενσάρκωση όλων όσων είναι λάθος στις ιεραρχικές μορφές διακυβέρνησης, το εναλλακτικό φαντασιακό των χιλιάδων και χιλιάδων αυτόνομων δήμων που υπερασπίζονται σθεναρά την αυτονομία τους και τα εδάφη τους, ενώ διαπραγματεύονται ακατάπαυστα (και αναμφίβολα πικρά) τη θέση τους στο πλαίσιο του πανευρωπαϊκού καταμερισμού εργασίας δεν είναι καθόλου ελκυστικό. Πώς μπορεί να λειτουργήσει η ριζική αποκέντρωση -που σίγουρα είναι ένας αξιόλογος στόχος- χωρίς να αποτελεί κάποια ιεραρχική αρχή ανώτερης τάξης; Είναι απλώς αφελές να πιστεύουμε ότι ο πολυκεντρισμός ή οποιαδήποτε άλλη μορφή αποκέντρωσης μπορεί να λειτουργήσει χωρίς ισχυρούς ιεραρχικούς περιορισμούς και ενεργή επιβολή. Μεγάλο μέρος της ριζοσπαστικής αριστεράς -ιδιαίτερα των αναρχικών και αυτόνομων πεποιθήσεων- δεν έχει καμία απάντηση σε αυτό το πρόβλημα. Οι κρατικές παρεμβάσεις (για να μην πούμε τίποτα για την κρατική επιβολή και αστυνόμευση) είναι απαράδεκτες και η νομιμότητα της αστικής συνταγματικότητας γενικά αρνείται. Αντ' αυτού υπάρχει η αόριστη και αφελής ελπίδα ότι οι κοινωνικές ομάδες που έχουν οργανώσει ικανοποιητικά τις σχέσεις τους με τα τοπικά τους κοινά θα κάνουν το σωστό ή θα συγκλίνουν σε κάποιες ικανοποιητικές πρακτικές μεταξύ των ομάδων μέσω διαπραγματεύσεων και αλληλεπίδρασης. Για να συμβεί αυτό, οι τοπικές ομάδες θα πρέπει να μην ενοχλούνται από τις όποιες εξωτερικές επιδράσεις που μπορεί να έχουν οι ενέργειές τους στον υπόλοιπο κόσμο και να παραιτούνται από συσσωρευμένα πλεονεκτήματα, δημοκρατικά κατανεμημένα εντός της κοινωνικής ομάδας, προκειμένου να σώσουν ή να συμπληρώσουν την ευημερία των κοντινών (πόσο μάλλον των μακρινών) άλλων, οι οποίοι είτε λόγω κακών αποφάσεων είτε λόγω ατυχίας έχουν

περιέλθει σε κατάσταση πείνας και δυστυχίας. Η ιστορία μάς παρέχει πολύ λίγες αποδείξεις ότι τέτοιες ανακατανομές μπορούν να λειτουργήσουν παρά μόνο περιστασιακά ή μεμονωμένα. Επομένως, δεν υπάρχει τίποτα απολύτως που να εμποδίζει την κλιμάκωση των κοινωνικών ανισοτήτων μεταξύ των κοινοτήτων. Αυτό συμφωνεί πάρα πολύ καλά με το νεοφιλελεύθερο σχέδιο όχι μόνο της προστασίας αλλά και της περαιτέρω προτίμησης των δομών της ταξικής εξουσίας (του είδους που είναι τόσο ξεκάθαρα εμφανές στο φιάσκο της χρηματοδότησης των σχολείων στην Πολιτεία της Νέας Υόρκης). Ο Murray Bookchin έχει πλήρη επίγνωση αυτών των κινδύνων - "η ατζέντα ενός ελευθεριακού δημοτικισμού μπορεί εύκολα να γίνει στην καλύτερη περίπτωση κενή ή στη χειρότερη να χρησιμοποιηθεί για άκρως περιορισμένους σκοπούς", γράφει. Η απάντησή του είναι ο "συνομοσπονδισμός". Ενώ οι δημοτικές συνελεύσεις που λειτουργούν μέσω της άμεσης δημοκρατίας αποτελούν τη βάση χάραξης πολιτικής, το κράτος αντικαθίσταται "από ένα συνομοσπονδιακό δίκτυο δημοτικών συνελεύσεων- η εταιρική οικονομία μειώνεται σε μια πραγματικά πολιτική οικονομία στην οποία οι δήμοι, που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους οικονομικά αλλά και πολιτικά, θα επιλύουν τα υλικά τους προβλήματα ως σώματα πολιτών σε ανοιχτές συνελεύσεις". Αυτές οι συνομοσπονδιακές συνελεύσεις θα αναλάβουν τη διοίκηση και τη διακυβέρνηση των πολιτικών που αποφασίζονται στις δημοτικές συνελεύσεις, και οι αντιπρόσωποι θα είναι ανακλητοί και υπόλογοι ανά πάσα στιγμή στη βούληση των δημοτικών συνελεύσεων. Τα συνομοσπονδιακά συμβούλια γίνονται το μέσο για τη διασύνδεση χωριών, κωμοπόλεων, γειτονιών και πόλεων σε συνομοσπονδιακά δίκτυα. Η εξουσία ρέει έτσι από κάτω προς τα πάνω αντί από πάνω προς τα κάτω, και στις συνομοσπονδίες, η ροή της εξουσίας από κάτω προς τα πάνω μειώνεται με την εμβέλεια του ομοσπονδιακού συμβουλίου να κυμαίνεται εδαφικά από τους τόπους και τις περιφέρειες και από τις περιφέρειες σε όλο και ευρύτερες εδαφικές περιοχές. Η πρόταση του Bookchin είναι μακράν η πιο εξελιγμένη ριζοσπαστική πρόταση για την αντιμετώπιση της δημιουργίας και της συλλογικής χρήσης των κοινών σε διάφορες κλίμακες, και αξίζει να αναπτυχθεί ως μέρος της ριζοσπαστικής αντικαπιταλιστικής ατζέντας.

Το ζήτημα αυτό είναι ακόμη πιο πιεστικό λόγω της βίαιης νεοφιλελεύθερης επίθεσης κατά της δημόσιας παροχής κοινωνικών δημόσιων αγαθών τα τελευταία τριάντα και πλέον χρόνια. Αυτή αντιστοιχούσε στη ριζική επίθεση κατά των δικαιωμάτων και της δύναμης της οργανωμένης εργασίας που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970 (από τη Χιλή μέχρι τη Βρετανία), αλλά επικεντρώθηκε άμεσα στο κόστος της κοινωνικής αναπαραγωγής της εργασίας. Το κεφάλαιο προτιμούσε επί μακρόν να αντιμετωπίζει το κόστος της κοινωνικής αναπαραγωγής ως εξωτερικό στοιχείο -ένα κόστος για το οποίο δεν φέρει καμία ευθύνη στην αγορά- αλλά το σοσιαλδημοκρατικό κίνημα και η ενεργός απειλή μιας κομμουνιστικής εναλλακτικής λύσης ανάγκασαν το κεφάλαιο να εσωτερικεύσει ορισμένα από αυτά τα κόστη, μαζί με ορισμένα από τα εξωτερικά κόστη που οφείλονται στην περιβαλλοντική υποβάθμιση, μέχρι τη δεκαετία του 1970 στον προηγμένο καπιταλιστικό κόσμο. Ο στόχος των νεοφιλελεύθερων πολιτικών από το 1980 περίπου ήταν να ρίξουν αυτό το κόστος στα παγκόσμια κοινά της κοινωνικής αναπαραγωγής και του περιβάλλοντος, δημιουργώντας, όπως ήταν, ένα αρνητικό κοινό, στο οποίο ολόκληροι πληθυσμοί αναγκάζονται τώρα να κατοικούν. Τα ζητήματα της κοινωνικής αναπαραγωγής, του φύλου και των κοινών αγαθών είναι αλληλένδετα. Η απάντηση του κεφαλαίου στις συνθήκες της παγκόσμιας κρίσης μετά το 2007 ήταν η εφαρμογή ενός δρακόντειου παγκόσμιου σχεδίου λιτότητας που μειώνει την προσφορά δημόσιων αγαθών για τη στήριξη τόσο της κοινωνικής αναπαραγωγής όσο και της περιβαλλοντικής βελτίωσης, μειώνοντας έτσι τις ιδιότητες των κοινών και στις δύο περιπτώσεις. Χρησιμοποίησε επίσης την κρίση για να διευκολύνει ακόμη περισσότερο τη ληστρική δραστηριότητα στην ατομική ιδιοποίηση των κοινών αγαθών ως απαραίτητη προϋπόθεση για την αναζωογόνηση της ανάπτυξης. Η χρήση της απαλλοτρίωσης, για παράδειγμα, για την ιδιοποίηση χώρων για ιδιωτικούς σκοπούς (σε αντίθεση με τη "δημόσια ωφέλεια" για την οποία προορίζονταν αρχικά οι νόμοι αυτοί) είναι μια κλασική περίπτωση επαναπροσδιορισμού του δημόσιου σκοπού ως κρατική χορηγία της ιδιωτικής ανάπτυξης. Από την Καλιφόρνια μέχρι την Ελλάδα, η κρίση προκάλεσε απώλειες στις αξίες των αστικών περιουσιακών στοιχείων, των δικαιωμάτων και των δικαιωμάτων για τη μάζα του πληθυσμού, σε συνδυασμό με την επέκταση της ληστρικής καπιταλιστικής εξουσίας πάνω σε πληθυσμούς με χαμηλό εισόδημα και περιθωριοποιημένους μέχρι τώρα πληθυσμούς. Ήταν, εν

ολίγοις, μια μαζική επίθεση στα αναπαραγωγικά και περιβαλλοντικά κοινά. Ζώντας με λιγότερα από 2 δολάρια την ημέρα, ένας παγκόσμιος πληθυσμός άνω των 2 δισεκατομμυρίων περίπου, έχει πλέον απορροφηθεί από τη μικροχρηματοδότηση ως "την υποβαθμισμένη όλων των υποβαθμισμένων μορφών δανεισμού", έτσι ώστε να αποσπάσουν πλούτο από αυτούς (όπως συνέβη στις αγορές ακινήτων των ΗΠΑ μέσω του υποβαθμισμένου ληστρικού δανεισμού που ακολουθήθηκε από τις κατασχέσεις) για να χρυσωθούν τα MacMansions των πλουσίων. Τα περιβαλλοντικά κοινά δεν απειλούνται λιγότερο, ενώ οι προτεινόμενες απαντήσεις (όπως η εμπορία άνθρακα και οι νέες περιβαλλοντικές τεχνολογίες) προτείνουν απλώς να προσπαθήσουμε να βγούμε από το αδιέξοδο χρησιμοποιώντας τα ίδια εργαλεία συσσώρευσης κεφαλαίου και κερδοσκοπικής ανταλλαγής στην αγορά που μας έφεραν εξαρχής στις δυσκολίες. Δεν αποτελεί έκπληξη, επομένως, όχι μόνο το γεγονός ότι οι φτωχοί εξακολουθούν να είναι μαζί μας, αλλά και το γεγονός ότι ο αριθμός τους αυξάνεται αντί να μειώνεται με την πάροδο του χρόνου. Ενώ η Ινδία έχει καταγράψει ένα αξιοσέβαστο ρεκόρ ανάπτυξης καθ' όλη τη διάρκεια αυτής της κρίσης, για παράδειγμα, ο αριθμός των δισεκατομμυριούχων έχει εκτοξευθεί από 26 σε 69 τα τελευταία τρία χρόνια, ενώ ο αριθμός των κατοίκων των παραγκουπόλεων έχει σχεδόν διπλασιαστεί την τελευταία δεκαετία. Οι αστικές επιπτώσεις είναι αρκετά εντυπωσιακές, καθώς πολυτελείς κλιματιζόμενες κατοικίες αναδύονται εν μέσω της ανυπόληπτης αστικής αθλιότητας, μέσα από την οποία οι εξαθλιωμένοι άνθρωποι παλεύουν με κόπο για να δημιουργήσουν ένα είδος αποδεκτής ύπαρξης για τους εαυτούς τους. Η διάλυση των ρυθμιστικών πλαισίων και των ελέγχων που προσπαθούσαν, έστω και ανεπαρκώς, να περιορίσουν την τάση για ληστρικές πρακτικές συσσώρευσης, απελευθέρωσε τη λογική apres moi le deluge (μετά από μένα ο κατακλυσμός) της αχαλίνωτης συσσώρευσης και της χρηματοπιστωτικής κερδοσκοπίας, η οποία έχει πλέον μετατραπεί σε μια πραγματική πλημμύρα δημιουργικής καταστροφής, συμπεριλαμβανομένης αυτής που προκλήθηκε μέσω της καπιταλιστικής αστικοποίησης. Αυτή η καταστροφή μπορεί να περιοριστεί και να αντιστραφεί μόνο με την κοινωνικοποίηση της παραγωγής και της διανομής του πλεονάσματος και τη δημιουργία ενός νέου κοινού πλούτου ανοιχτού σε όλους. Σε αυτό το πλαίσιο, η αναβίωση μιας ρητορικής και θεωρίας των κοινών αποκτά πρόσθετη σημασία. Αν τα δημόσια αγαθά που παρέχονται από το

κράτος είτε υποβαθμίζονται είτε μετατρέπονται σε απλό μέσο ιδιωτικής συσσώρευσης (όπως συμβαίνει με την εκπαίδευση), και αν το κράτος αποσυρθεί από την παροχή τους, τότε υπάρχει μόνο μια πιθανή απάντηση, η οποία είναι να αυτοοργανωθούν οι πληθυσμοί για να παρέχουν τα δικά τους κοινά (όπως συνέβη στη Βολιβία, όπως θα δούμε στο Κεφάλαιο 5). Η πολιτική αναγνώριση ότι τα κοινά μπορούν να παραχθούν, να προστατευθούν και να χρησιμοποιηθούν για κοινωνικό όφελος γίνεται ένα πλαίσιο για την αντίσταση στην καπιταλιστική εξουσία και την επανεξέταση της πολιτικής μιας αντικαπιταλιστικής μετάβασης. Αλλά αυτό που έχει σημασία εδώ δεν είναι το συγκεκριμένο μείγμα θεσμικών ρυθμίσεων - οι περιφράξεις εδώ, οι επεκτάσεις μιας ποικιλίας συλλογικών και κοινών ιδιοκτησιακών ρυθμίσεων εκεί - αλλά ότι το ενιαίο αποτέλεσμα της πολιτικής δράσης θα αντιμετωπίσει τη σπειροειδή υποβάθμιση των εργασιακών και εδαφικών πόρων (συμπεριλαμβανομένων των πόρων που ενσωματώνονται στη "δεύτερη φύση" του δομημένου περιβάλλοντος) στα χέρια του κεφαλαίου. Σε αυτή την προσπάθεια, το "πλούσιο μείγμα εργαλείων" που αρχίζει να εντοπίζει η Elinor Ostrom -όχι μόνο δημόσιο και ιδιωτικό, αλλά συλλογικό και συνεταιριστικό, φωλιασμένο, ιεραρχικό και οριζόντιο, αποκλειστικό και ανοιχτό- όλα θα έχουν να διαδραματίσουν βασικό ρόλο στην εξεύρεση τρόπων οργάνωσης της παραγωγής, της διανομής, της ανταλλαγής και της κατανάλωσης προκειμένου να ικανοποιηθούν οι ανθρώπινες επιθυμίες και ανάγκες σε αντικαπιταλιστική βάση. Αυτό το πλούσιο μείγμα δεν είναι δεδομένο, αλλά πρέπει να κατασκευαστεί. Το θέμα δεν είναι να εκπληρώσει η τάξη που ιδιοποιείται τον κοινό πλούτο από την τάξη που τον παράγει τις απαιτήσεις της συσσώρευσης για τη συσσώρευση. Η επιστροφή των κοινών αγαθών ως πολιτικό ζήτημα πρέπει να ενσωματωθεί εξ ολοκλήρου στον αντικαπιταλιστικό αγώνα με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο. Δυστυχώς, η ιδέα των κοινών (όπως και το δικαίωμα στην πόλη) ιδιοποιείται εξίσου εύκολα από την υπάρχουσα πολιτική εξουσία, όπως και η αξία που μπορεί να εξαχθεί από ένα πραγματικό αστικό κοινό από τα συμφέροντα των ακινήτων. Το ζητούμενο, επομένως, είναι να τα αλλάξουμε όλα αυτά και να βρούμε δημιουργικούς τρόπους να χρησιμοποιήσουμε τις δυνάμεις της συλλογικής εργασίας για το κοινό καλό και να διατηρήσουμε την παραγόμενη αξία υπό τον έλεγχο των εργατών που την παρήγαγαν. Αυτό απαιτεί μια διπλή πολιτική επίθεση, μέσω της οποίας το κράτος

αναγκάζεται να παρέχει όλο και περισσότερα δημόσια αγαθά για δημόσιους σκοπούς, μαζί με την αυτοοργάνωση ολόκληρων πληθυσμών για να οικειοποιηθούν, να χρησιμοποιήσουν και να συμπληρώσουν αυτά τα αγαθά με τρόπους που επεκτείνουν και βελτιώνουν τις ιδιότητες των μη εμπορευματοποιημένων αναπαραγωγικών και περιβαλλοντικών κοινών αγαθών. Η παραγωγή, η προστασία και η χρήση των δημόσιων αγαθών και των αστικών κοινών σε πόλεις όπως η Βομβάη, το Σάο Πάολο, το Γιοχάνεσμπουργκ, το Λος Άντζελες, η Σαγκάη και το Τόκιο καθίσταται κεντρικό ζήτημα που πρέπει να αντιμετωπίσουν τα δημοκρατικά κοινωνικά κινήματα. Και αυτό θα απαιτήσει πολύ περισσότερη φαντασία και πολυπλοκότητα από ό,τι επιδεικνύουν σήμερα οι ηγεμονικές ριζοσπαστικές θεωρίες για τα κοινά που κυκλοφορούν σήμερα, ιδίως καθώς αυτά τα κοινά δημιουργούνται και ιδιοποιούνται συνεχώς μέσω της καπιταλιστικής μορφής αστικοποίησης. Ο ρόλος των κοινών στη διαμόρφωση της πόλης και στην αστική πολιτική μόλις τώρα αναγνωρίζεται και επεξεργάζεται με σαφήνεια, τόσο θεωρητικά όσο και στον κόσμο της ριζοσπαστικής πρακτικής. Υπάρχει πολλή δουλειά που πρέπει να γίνει, αλλά υπάρχουν άφθονες ενδείξεις στα αστικά κοινωνικά κινήματα που λαμβάνουν χώρα σε όλο τον κόσμο ότι υπάρχουν πολλοί άνθρωποι και μια κρίσιμη μάζα πολιτικής ενέργειας που είναι διαθέσιμη για να το κάνει.