rebel cities - intro

Επαναστατημένες πόλεις: από το δικαίωμα στην πόλη στην αστική επανάσταση Τίτλος πρωτοτύπου: Rebel Cities: From the Right to the City to the

Urban Revolution Συγγραφέας:

David Harvey

Μετάφραση από τα Αγγλικά: Madalena_ici (@ex_pokkeherrie_) Επιμέλεια: the hole icon (@iconpoetry) Εξώφυλλο: αποσπάσματα από λιθογραφία με τίτλο THE NAKED CITY – Illustration de l’hypothèse des plaques tournantes en psychogeographique, αποτέλεσμα συνεργασίας του Guy Debord και του Asger Jorn Σεπτέμβριος 2021

Επαναστατημένες πόλεις: από το δικαίωμα στην πόλη στην αστική επανάσταση Από τον David Harvey Μανιφέστο για τα αστικά κοινά από τον αναγνωρισμένο θεωρητικό.

Πολύ πριν από το κίνημα Occupy, οι σύγχρονες πόλεις είχαν ηδη γίνει οι κεντρικοί τόποι επαναστατικής πολιτικής, όπου τα βαθύτερα ρεύματα της κοινωνικής και πολιτικής αλλαγής βγαίνουν στην επιφάνεια. Κατά συνέπεια, οι πόλεις αποτέλεσαν αντικείμενο πολλών ουτοπικών σκέψεων. Ταυτόχρονα, όμως, αποτελούν επίσης τα κέντρα συσσώρευσης του κεφαλαίου και την πρώτη γραμμή των αγώνων για το ποιος ελέγχει την πρόσβαση στους αστικούς πόρους και ποιος υπαγορεύει την ποιότητα και την οργάνωση της καθημερινής ζωής. Είναι οι χρηματοδότες και οι εργολάβοι ή οι άνθρωποι; Το βιβλίο Rebel Cities τοποθετεί την πόλη στο επίκεντρο τόσο του κεφαλαίου όσο και των ταξικών αγώνων, εξετάζοντας τοποθεσίες που κυμαίνονται από το Γιοχάνεσμπουργκ έως τη Βομβάη και από τη Νέα Υόρκη έως το Σάο Πάολο. Αντλώντας στοιχεία από την Παρισινή Κομμούνα, καθώς και από το Occupy Wall Street και τις ταραχές του Λονδίνου, ο Harvey διερωτάται πώς οι πόλεις μπορούν να αναδιοργανωθούν με πιο κοινωνικά δίκαιους και οικολογικά υγιείς τρόπους - και πώς μπορούν να γίνουν το επίκεντρο της αντικαπιταλιστικής αντίστασης.

Το όραμα του Henri Lefebvre Κάποια στιγμή στα μέσα της δεκαετίας του 1970 στο Παρίσι έπεσα πάνω σε μια αφίσα που είχαν βγάλει οι Ecologistes, ένα ριζοσπαστικό κίνημα δράσης στη γειτονιά που ήταν αφιερωμένο στη δημιουργία ενός πιο οικολογικά ευαίσθητου τρόπου ζωής στην πόλη, και απεικόνιζε ένα εναλλακτικό όραμα για την πόλη.

Ήταν ένα θαυμάσιο λούμπεν πορτρέτο του παλιού Παρισιού που αναζωογονείτο από μια ζωή στη γειτονιά, με λουλούδια στα μπαλκόνια, πλατείες γεμάτες κόσμο και παιδιά, μικρά καταστήματα και εργαστήρια ανοιχτά στον κόσμο, καφετέριες σε αφθονία, σιντριβάνια να ρέουν, ανθρώπους να απολαμβάνουν την όχθη του ποταμού, κοινοτικούς κήπους εδώ και εκεί (ίσως το έχω εφεύρει αυτό στη μνήμη μου), προφανή χρόνο για να απολαύσει κανείς τις συζητήσεις ή να καπνίσει μια πίπα (μια συνήθεια που εκείνη την εποχή δεν ήταν δαιμονοποιημένη, όπως διαπίστωσα με κόστος όταν πήγα σε μια συνάντηση γειτονιάς των Ecologiste σε μια αίθουσα πυκνά γεμάτη καπνό). Αγαπούσα εκείνη την αφίσα, αλλά με τα χρόνια έγινε τόσο κουρελιασμένη και σκισμένη που αναγκάστηκα, προς μεγάλη μου λύπη, να την πετάξω. Μακάρι να την είχα πίσω! Κάποιος πρέπει να την ανατυπώσει. Η αντίθεση με το νέο Παρίσι που αναδυόταν και απειλούσε να καταπιεί το παλιό ήταν δραματική. Οι ψηλοί κτιριακοί "γίγαντες" γύρω από την Place d'Italie απειλούσαν να εισβάλουν στην παλιά πόλη και να σφίξουν το χέρι αυτού του απαίσιου Tour Montparnasse. Ο προτεινόμενος αυτοκινητόδρομος ταχείας κυκλοφορίας στην Αριστερή Όχθη, οι άψυχες πολυώροφες δημόσιες κατοικίες (HLMs) έξω στο 13ο διαμέρισμα και στα προάστια, η μονοπωλιακή εμπορευματοποίηση στους δρόμους, η απλή αποσύνθεση αυτού που κάποτε ήταν μια έντονη ζωή στις γειτονιές, χτισμένη γύρω από τη χειροτεχνική εργασία σε μικρά εργαστήρια στο Marais, τα ετοιμόρροπα κτίρια της Belleville, η φανταστική αρχιτεκτονική της Place des Vosges που έπεφτε στους δρόμους. Βρήκα μια άλλη γελοιογραφία (του Batellier). Έδειχνε μια θεριζοαλωνιστική μηχανή να συνθλίβει και να καταβροχθίζει όλες τις παλιές γειτονιές του Παρισιού, αφήνοντας στο πέρασμά της πολυώροφα HLMs όλα σε μια τακτοποιημένη σειρά. Το χρησιμοποίησα ως βασική εικονογράφηση στο βιβλίο "The Condition of Postmodernity" (Η κατάσταση της μετανεωτερικότητας).Το Παρίσι από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 και μετά βρισκόταν ξεκάθαρα στη μέση μιας υπαρξιακής κρίσης. Το παλιό δεν μπορούσε να διαρκέσει, αλλά το νέο φαινόταν απλά πολύ απαίσιο, άψυχο και άδειο για να το σκεφτεί κανείς. Η ταινία του Jean-Luc Godard, "Deux ou trois choses que je sais d'elle", του 1967, αποτυπώνει υπέροχα την ευαισθησία της στιγμής. Παρουσιάζει παντρεμένες μητέρες να επιδίδονται σε μια καθημερινή ρουτίνα πορνείας, τόσο από πλήξη όσο και από οικονομική ανάγκη, με φόντο

την εισβολή του αμερικανικού εταιρικού κεφαλαίου στο Παρίσι, τον πόλεμο στο Βιετνάμ (που κάποτε ήταν μια πολύ γαλλική υπόθεση, αλλά μέχρι τότε τον είχαν αναλάβει οι Αμερικανοί), την έκρηξη της κατασκευής αυτοκινητοδρόμων και πολυκατοικιών και την άφιξη ενός άσκοπου καταναλωτισμού στους δρόμους και τα καταστήματα της πόλης. Ωστόσο, η φιλοσοφική άποψη του Γκοντάρ -ένα είδος ερωτηματικού, νοσταλγικού, βίτγκενσταϊνικού προδρόμου του μεταμοντερνισμού, στον οποίο τίποτα στο κέντρο είτε του εαυτού είτε της κοινωνίας δεν θα μπορούσε ενδεχομένως να κρατήσει- δεν ήταν για μένα. Ήταν επίσης την ίδια ακριβώς χρονιά, το 1967, που ο Henri Lefebvre έγραψε το θεμελιώδες δοκίμιό του για το Δικαίωμα στην πόλη. Αυτό το δικαίωμα, υποστήριξε, ήταν ταυτόχρονα μια κραυγή και μια απαίτηση. Η κραυγή ήταν μια απάντηση στον υπαρξιακό πόνο μιας εξαντλητικής κρίσης της καθημερινής ζωής στην πόλη. Η απαίτηση ήταν στην πραγματικότητα μια εντολή να κοιτάξουμε αυτή την κρίση καθαρά στα μάτια και να δημιουργήσουμε μια εναλλακτική αστική ζωή που θα είναι λιγότερο αποξενωμένη, πιο ουσιαστική και παιχνιδιάρικη αλλά, όπως πάντα με τον Lefebvre, συγκρουσιακή και διαλεκτική, ανοιχτή στο γίγνεσθαι, στις συναντήσεις (τόσο φοβισμένες όσο και ευχάριστες) και στη διαρκή αναζήτηση του άγνωστου καινούργιου. Εμείς οι ακαδημαϊκοί είμαστε αρκετά ειδικοί στην ανακατασκευή της γενεαλογίας των ιδεών. Έτσι μπορούμε να πάρουμε τα γραπτά του Lefebvre αυτής της περιόδου και να ανασύρουμε λίγο από τον Χάιντεγκερ εδώ, τον Νίτσε εκεί, τον Φουριέ κάπου αλλού, σιωπηλές κριτικές του Αλτουσέρ και του Φουκώ και, φυσικά, την αναπόφευκτη πλαισίωση που δίνει ο Μαρξ. Το γεγονός ότι το δοκίμιο αυτό γράφτηκε για τους εορτασμούς των εκατό χρόνων από την έκδοση του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου αξίζει να αναφερθεί, διότι έχει κάποια πολιτική σημασία, όπως θα δούμε. Αλλά αυτό που εμείς οι ακαδημαϊκοί ξεχνάμε τόσο συχνά είναι ο ρόλος που παίζει η ευαισθησία που αναδύεται από τους δρόμους γύρω μας, τα αναπόφευκτα συναισθήματα απώλειας που προκαλούν οι κατεδαφίσεις, το τι συμβαίνει όταν ολόκληρες συνοικίες (όπως η Les Halles) επανασχεδιάζονται ή ξεσπούν grands ensembles (μεγάλα συναισθήματα) φαινομενικά από το πουθενά, σε

συνδυασμό με την ευθυμία ή την ενόχληση των διαδηλώσεων στους δρόμους για το ένα ή το άλλο, τις ελπίδες που ελλοχεύουν όταν ομάδες μεταναστών επαναφέρουν τη ζωή σε μια γειτονιά (εκείνα τα σπουδαία βιετναμέζικα εστιατόρια στη 13η περιοχή εν μέσω των HLMs), ή την απόγνωση που απορρέει από την κακόγουστη απελπισία της περιθωριοποίησης, των αστυνομικών καταστολών και της άεργης νεολαίας που χάνεται στην απόλυτη πλήξη της αυξανόμενης ανεργίας και της εγκατάλειψης στα άψυχα προάστια που τελικά γίνονται τόποι ταραχών που αναστατώνουν. Ο Lefebvre ήταν, είμαι βέβαιος, βαθιά ευαίσθητος σε όλα αυτά -και όχι μόνο λόγω της εμφανούς προηγούμενης γοητείας του με τους Καταστασιακούς και τις θεωρητικές τους προσκολλήσεις στην ιδέα μιας ψυχογεωγραφίας της πόλης, την εμπειρία της αστικής derive μέσω του Παρισιού και την έκθεση στο θέαμα. Και μόνο που έβγαινε από την πόρτα του διαμερίσματός του στην Rue Rambuteau ήταν σίγουρα αρκετό για να του προκαλέσουν ανατριχίλα όλες του οι αισθήσεις. Γι' αυτόν τον λόγο θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό το γεγονός ότι το Δικαίωμα στην πόλη γράφτηκε πριν από την Εξέγερση (όπως την αποκάλεσε αργότερα ο Lefebvre) του Μάη του 1968. Το δοκίμιό του απεικονίζει μια κατάσταση στην οποία μια τέτοια εισβολή ήταν όχι μόνο δυνατή αλλά και σχεδόν αναπόφευκτη (και ο Lefebvre έπαιξε το δικό του μικρό ρόλο στη Nanterre για να γίνει αυτό). Ωστόσο, οι αστικές ρίζες αυτού του κινήματος του '68 παραμένουν ένα πολύ παραμελημένο θέμα στις μεταγενέστερες αναφορές αυτού του γεγονότος. Υποψιάζομαι ότι τα αστικά κοινωνικά κινήματα που υπήρχαν τότε - οι Ecologistes για παράδειγμα συγχωνεύτηκαν σε αυτή την εξέγερση και βοήθησαν στη διαμόρφωση των πολιτικών και πολιτιστικών αιτημάτων της με περίπλοκους αν και υπόγειους τρόπους. Και υποψιάζομαι επίσης, αν και δεν έχω καμία απολύτως απόδειξη, ότι οι πολιτιστικοί μετασχηματισμοί στην αστική ζωή που συνέβησαν στη συνέχεια, καθώς το γυμνό κεφάλαιο μεταμφιέστηκε σε φετιχισμό εμπορευμάτων, εξειδικευμένο μάρκετινγκ και αστικό πολιτιστικό καταναλωτισμό, έπαιξαν έναν καθόλου αθώο ρόλο στη μετά το '68 ειρήνευση (για παράδειγμα, η εφημερίδα Libération, η οποία ιδρύθηκε από τον JeanPaul Sartre και άλλους, μεταβλήθηκε σταδιακά από τα μέσα της δεκαετίας του '70 για να γίνει πολιτισμικά ριζοσπαστική και ατομικιστική αλλά πολιτικά χλιαρή, αν όχι ανταγωνιστική προς σοβαρές αριστερές και κολεκτιβιστικές

πολιτικές). Κάνω αυτές τις επισημάνσεις επειδή, αν, όπως συνέβη την τελευταία δεκαετία, η ιδέα του δικαιώματος στην πόλη έχει υποστεί μια ορισμένη αναβίωση, τότε δεν είναι η πνευματική κληρονομιά του Lefebvre στην οποία πρέπει να στραφούμε για μια εξήγηση (όσο σημαντική και αν είναι αυτή η κληρονομιά). Αυτό που συνέβη στους δρόμους, στα κοινωνικά κινήματα των πόλεων, είναι πολύ πιο σημαντικό. Και ως ένας μεγάλος διαλεκτικός και εμμενής κριτικός της αστικής καθημερινότητας, ο Lefebvre σίγουρα θα συμφωνούσε. Το γεγονός, για παράδειγμα, ότι η παράξενη σύγκρουση μεταξύ νεοφιλελευθεροποίησης και εκδημοκρατισμού στη Βραζιλία τη δεκαετία του 1990 παρήγαγε ρήτρες στο Σύνταγμα της Βραζιλίας του 2001 που εγγυώνται το δικαίωμα στην πόλη πρέπει να αποδοθεί στη δύναμη και τη σημασία των αστικών κοινωνικών κινημάτων, ιδίως γύρω από τη στέγαση, για την προώθηση του εκδημοκρατισμού. Το γεγονός ότι αυτή η συνταγματική στιγμή συνέβαλε στην εδραίωση και προώθηση μιας ενεργού αίσθησης της "εξεγερμένης ιδιότητας του πολίτη" (όπως την αποκαλεί ο James Holston) δεν έχει να κάνει με την κληρονομιά του Lefebvre, αλλά έχει να κάνει με τους συνεχιζόμενους αγώνες για το ποιος θα διαμορφώσει τις ιδιότητες της καθημερινής αστικής ζωής. Και το γεγονός ότι, κάτι όπως ο "συμμετοχικός προϋπολογισμός", στον οποίο οι απλοί κάτοικοι των πόλεων συμμετέχουν άμεσα στην κατανομή τμημάτων του δημοτικού προϋπολογισμού μέσω μιας δημοκρατικής διαδικασίας λήψης αποφάσεων, έχει να κάνει με το ότι πολλοί άνθρωποι αναζητούν κάποιου είδους απάντηση σε έναν βάναυσα νεοφιλελεύθερο διεθνή καπιταλισμό που εντείνει την επίθεσή του στις ποιότητες της καθημερινής ζωής από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Δεν αποτελεί επίσης έκπληξη το γεγονός ότι το μοντέλο αυτό αναπτύχθηκε στο Πόρτο Αλέγκρε της Βραζιλίας -τον κεντρικό τόπο διεξαγωγής του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ. Όταν κάθε είδους κοινωνικά κινήματα συγκεντρώθηκαν στο Κοινωνικό Φόρουμ των ΗΠΑ στην Ατλάντα τον Ιούνιο του 2007, για να πάρουμε ένα άλλο παράδειγμα, και αποφάσισαν να σχηματίσουν μια εθνική Συμμαχία για το Δικαίωμα στην Πόλη (με ενεργά τμήματα σε πόλεις όπως η Νέα Υόρκη και το Λος Άντζελες), εν μέρει εμπνευσμένα από όσα είχαν επιτύχει τα αστικά

κοινωνικά κινήματα στη Βραζιλία, το έκαναν χωρίς να γνωρίζουν ως επί το πλείστον το όνομα του Λεφέβρ. Ο καθένας τους ξεχωριστά είχε καταλήξει στο συμπέρασμα μετά από χρόνια αγώνα για τα δικά του ιδιαίτερα ζητήματα (άστεγοι, εξευγενισμός και εκτοπισμός, ποινικοποίηση των φτωχών και των διαφορετικών κ.ο.κ.) ότι ο αγώνας για την πόλη στο σύνολό της πλαισίωνε τους δικούς τους ιδιαίτερους αγώνες. Μαζί πίστευαν ότι θα μπορούσαν να κάνουν ευκολότερα τη διαφορά. Και αν διάφορα κινήματα ανάλογου είδους μπορούν να βρεθούν και αλλού, αυτό δεν είναι απλώς από κάποια πίστη στις ιδέες του Lefebvre, αλλά ακριβώς επειδή οι ιδέες του Lefebvre, όπως και οι δικές τους, προέκυψαν πρωτίστως από τους δρόμους και τις γειτονιές των προβληματικών πόλεων. Έτσι, σε μια πρόσφατη συλλογή, τα κινήματα για το δικαίωμα στην πόλη (αν και διαφορετικού προσανατολισμού) αναφέρονται ως ενεργά σε δεκάδες πόλεις σε όλο τον κόσμο. Ας συμφωνήσουμε λοιπόν: η ιδέα του δικαιώματος στην πόλη δεν προκύπτει πρωτίστως από διάφορες διανοητικές γοητείες και μόδες (αν και υπάρχουν πολλές από αυτές, όπως γνωρίζουμε). Αναδύεται πρωτίστως από τους δρόμους, από τις γειτονιές, ως κραυγή για βοήθεια και συντήρηση από καταπιεσμένους λαούς σε απελπισμένους καιρούς. Πώς, λοιπόν, ανταποκρίνονται οι ακαδημαϊκοί και οι διανοούμενοι (τόσο οι οργανικοί όσο και οι παραδοσιακοί, όπως θα το έθετε ο Γκράμσι) σε αυτή την κραυγή και σε αυτό το αίτημα; Εδώ είναι που η μελέτη του τρόπου με τον οποίο ανταποκρίθηκε ο Lefebvre είναι χρήσιμη - όχι επειδή οι απαντήσεις του παρέχουν σχέδια (η κατάστασή μας είναι πολύ διαφορετική από εκείνη της δεκαετίας του 1960, και οι δρόμοι της Βομβάης, του Λος Άντζελες, του Σάο Πάολο και του Γιοχάνεσμπουργκ είναι πολύ διαφορετικοί από εκείνους του Παρισιού), αλλά επειδή η διαλεκτική μέθοδος της ενυπάρχουσας κριτικής έρευνας που εφάρμοσε μπορεί να αποτελέσει ένα εμπνευσμένο μοντέλο για το πώς θα μπορούσαμε να ανταποκριθούμε σε αυτή την κραυγή και το αίτημα. Ο Lefebvre κατάλαβε πολύ καλά, ιδιαίτερα μετά τη μελέτη του για την Παρισινή Κομμούνα, που δημοσιεύτηκε το 1965 (ένα έργο εμπνευσμένο σε κάποιο βαθμό από τις θέσεις των Καταστασιακών για το θέμα), ότι τα επαναστατικά κινήματα συχνά, αν όχι πάντα, παίρνουν μια αστική διάσταση.

Αυτό τον έφερε αμέσως σε αντίθεση με το Κομμουνιστικό Κόμμα, το οποίο θεωρούσε ότι το εργοστασιακό προλεταριάτο ήταν η πρωτοποριακή δύναμη της επαναστατικής αλλαγής. Με τον εορτασμό της εκατονταετηρίδας από την έκδοση του Κεφαλαίου του Μαρξ με ένα σύγγραμμα για το Δικαίωμα στην πόλη, ο Lefebvre σίγουρα σκόπευε να προκαλέσει τη συμβατική μαρξιστική σκέψη, η οποία δεν είχε ποτέ αποδώσει στην πόλη μεγάλη σημασία στην επαναστατική στρατηγική, παρόλο που μυθοποιούσε την Παρισινή Κομμούνα ως κεντρικό γεγονός στην ιστορία της. Επικαλούμενος την "εργατική τάξη" ως τον παράγοντα της επαναστατικής αλλαγής σε όλο το κείμενό του, ο Lefebvre υπονοούσε σιωπηρά ότι η επαναστατική εργατική τάξη συγκροτούνταν από εργάτες των πόλεων και όχι αποκλειστικά από εργάτες εργοστασίων. Αυτό, παρατήρησε αργότερα, είναι ένα πολύ διαφορετικό είδος ταξικού σχηματισμού - κατακερματισμένος και διαιρεμένος, πολλαπλός στους στόχους και τις ανάγκες του, πιο συχνά περιπλανώμενος, ανοργάνωτος και ρευστός παρά σταθερά εμπεδωμένος. Αυτή είναι μια θέση με την οποία συμφωνούσα πάντα (ακόμη και πριν διαβάσω τον Lefebvre), και το μεταγενέστερο έργο στην αστική κοινωνιολογία (κυρίως από έναν από τους πρώην αλλά παραστρατημένους μαθητές του Lefebvre, τον Manuel Castells) ενίσχυσε αυτή την ιδέα. Αλλά εξακολουθεί να ισχύει ότι μεγάλο μέρος της παραδοσιακής αριστεράς είχε πρόβλημα να αντιμετωπίσει το επαναστατικό δυναμικό των κοινωνικών κινημάτων των πόλεων. Συχνά απορρίπτονται ως απλές ρεφορμιστικές απόπειρες αντιμετώπισης συγκεκριμένων (και όχι συστημικών) ζητημάτων, και επομένως ούτε ως επαναστατικά ούτε ως αυθεντικά ταξικά κινήματα. Υπάρχει, επομένως, μια κάποια συνέχεια μεταξύ της καταστασιακής πολεμικής του Lefebvre και της δουλειάς όσων από εμάς προσπαθούμε τώρα να αντιμετωπίσουμε το δικαίωμα στην πόλη από μια επαναστατική και όχι ρεφορμιστική προοπτική. Αν μη τι άλλο, η λογική πίσω από τη θέση του Lefebvre έχει ενταθεί στην εποχή μας. Σε μεγάλο μέρος του ανεπτυγμένου καπιταλιστικού κόσμου τα εργοστάσια είτε έχουν εξαφανιστεί είτε έχουν μειωθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να αποδεκατίζουν την κλασική βιομηχανική εργατική τάξη. Η σημαντική και διαρκώς διευρυνόμενη εργασία της δημιουργίας και διατήρησης της αστικής ζωής γίνεται όλο και περισσότερο

από ανασφαλή, συχνά μερικής απασχόλησης και ανοργάνωτη χαμηλά αμειβόμενη εργασία. Το λεγόμενο "πρεκαριάτο" έχει εκτοπίσει το παραδοσιακό "προλεταριάτο". Αν πρόκειται να υπάρξει οποιοδήποτε επαναστατικό κίνημα στην εποχή μας, τουλάχιστον στο δικό μας μέρος του κόσμου (σε αντίθεση με την εκβιομηχανισμένη Κίνα), πρέπει να υπολογίσουμε το προβληματικό και ανοργάνωτο "πρεκαριάτο". Το πώς αυτές οι ανομοιογενείς ομάδες μπορούν να αυτοοργανωθούν σε μια επαναστατική δύναμη είναι το μεγάλο πολιτικό πρόβλημα. Και μέρος του καθήκοντος είναι να κατανοήσουμε την προέλευση και τη φύση των κραυγών και των αιτημάτων τους. Δεν είμαι σίγουρος για το πώς θα απαντούσε ο Lefebvre στο όραμα της αφίσας των Ecologistes. Όπως κι εγώ, πιθανώς θα χαμογελούσε με το γελοίο όραμά τους, αλλά οι θέσεις του για την πόλη, από το Δικαίωμα στην πόλη μέχρι το βιβλίο του για την La Révolution Urbaine (1970), υποδηλώνουν ότι θα ασκούσε κριτική στη νοσταλγία της για μια πολεοδομία που δεν υπήρξε ποτέ. Διότι ήταν το κεντρικό συμπέρασμα του Lefebvre ότι η πόλη που κάποτε γνωρίζαμε και φανταζόμασταν εξαφανιζόταν γρήγορα και ότι δεν μπορούσε να αναδημιουργηθεί. Θα συμφωνούσα με αυτό, αλλά θα το υποστήριζα ακόμη πιο εμφατικά, επειδή ο Lefebvre δεν φροντίζει ιδιαίτερα να απεικονίσει τις θλιβερές συνθήκες ζωής των μαζών σε ορισμένες από τις αγαπημένες του πόλεις του παρελθόντος (αυτές της ιταλικής Αναγέννησης στην Τοσκάνη). Ούτε στέκεται στο γεγονός ότι το 1945 οι περισσότεροι Παριζιάνοι ζούσαν χωρίς εσωτερικά υδραυλικά σε άθλιες συνθήκες στέγασης (όπου πάγωναν το χειμώνα και ψήνονταν το καλοκαίρι) σε ετοιμόρροπες γειτονιές και ότι κάτι έπρεπε να γίνει και -τουλάχιστον κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960- γινόταν για να διορθωθεί αυτό. Το πρόβλημα ήταν ότι ήταν γραφειοκρατικά οργανωμένο και εφαρμόστηκε από ένα γαλλικό παρεμβατικό κράτος, χωρίς ίχνος δημοκρατικής συμβολής ή ίχνος παιγνιώδους φαντασίας, και ότι απλώς χάραξε σχέσεις ταξικών προνομίων και κυριαρχίας στο ίδιο το φυσικό τοπίο της πόλης. Ο Lefebvre έβλεπε επίσης ότι η σχέση ανάμεσα στην πόλη και την ύπαιθρο -ή όπως αρέσκονται να το λένε οι Βρετανοί, ανάμεσα στην ύπαιθρο και την πόλη- μετασχηματιζόταν ριζικά, ότι η παραδοσιακή αγροτιά εξαφανιζόταν και

ότι η ύπαιθρος αστικοποιούνταν, αν και με τρόπο που προσέφερε μια νέα καταναλωτική προσέγγιση στη σχέση με τη φύση (από τα Σαββατοκύριακα και τον ελεύθερο χρόνο στην ύπαιθρο στα καταπράσινα, εκτεταμένα προάστια) και μια καπιταλιστική, παραγωγιστική προσέγγιση στην προμήθεια αγροτικών προϊόντων στις αστικές αγορές, σε αντίθεση με την αυτοσυντηρούμενη αγροτική γεωργία. Επιπλέον, είδε με προνοητικότητα ότι αυτή η διαδικασία "γινόταν παγκόσμια" και ότι υπό αυτές τις συνθήκες το ζήτημα του δικαιώματος στην πόλη (που ερμηνεύεται ως ένα διακριτό πράγμα ή προσδιορίσιμο αντικείμενο) έπρεπε να δώσει τη θέση του σε κάποιο πιο αόριστο ζήτημα του δικαιώματος στην αστική ζωή, το οποίο αργότερα μετατράπηκε στη σκέψη του στο γενικότερο ζήτημα του δικαιώματος στην "Η παραγωγή του χώρου" (1974). Η εξάλειψη του χάσματος μεταξύ πόλης και υπαίθρου έχει προχωρήσει με διαφορετικό ρυθμό σε όλο τον κόσμο, αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι έχει πάρει την κατεύθυνση που προέβλεψε ο Lefebvre. Η πρόσφατη ολοσχερής αστικοποίηση της Κίνας είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, με το ποσοστό του πληθυσμού που κατοικεί σε αγροτικές περιοχές να μειώνεται από 74% το 1990 σε περίπου 50% το 2010 και τον πληθυσμό της Chongqing να αυξάνεται κατά 30 εκατομμύρια τον τελευταίο μισό αιώνα. Αν και υπάρχουν πολλοί εναπομείναντες χώροι στην παγκόσμια οικονομία όπου η διαδικασία απέχει πολύ από το να ολοκληρωθεί, η μάζα της ανθρωπότητας απορροφάται έτσι όλο και περισσότερο μέσα στις ζυμώσεις και τα διασταυρούμενα ρεύματα της αστικοποιημένης ζωής. Αυτό δημιουργεί ένα πρόβλημα: η διεκδίκηση του δικαιώματος στην πόλη είναι, στην πραγματικότητα, η διεκδίκηση ενός δικαιώματος σε κάτι που δεν υπάρχει πλέον (αν υπήρξε ποτέ πραγματικά). Επιπλέον, το δικαίωμα στην πόλη είναι ένα κενό σημαίνον. Τα πάντα εξαρτώνται από το ποιος θα το γεμίσει με νόημα. Οι χρηματοδότες και οι εργολάβοι μπορούν να το διεκδικήσουν, και έχουν κάθε δικαίωμα να το κάνουν. Αλλά το ίδιο μπορούν να κάνουν και οι άστεγοι και οι sans-papiers* (χωρίς χαρτια, διαπιστευτήρια). Αναπόφευκτα πρέπει να αντιμετωπίσουμε το ερώτημα ποιανού τα δικαιώματα προσδιορίζονται, αναγνωρίζοντας παράλληλα, όπως το θέτει ο Μαρξ στο Κεφάλαιο, ότι

"μεταξύ ίσων δικαιωμάτων αποφασίζει η δύναμη". Ο ορισμός του δικαιώματος είναι από μόνος του αντικείμενο πάλης, και αυτή η πάλη πρέπει να προχωρήσει ταυτόχρονα με την πάλη για την υλοποίησή του. Η παραδοσιακή πόλη έχει σκοτωθεί από την αχαλίνωτη καπιταλιστική ανάπτυξη, θύμα της ατέρμονης ανάγκης να διατεθεί το υπερσυσσωρευμένο κεφάλαιο που οδηγεί στην ατελείωτη και εκτεταμένη αστική ανάπτυξη, ανεξάρτητα από τις κοινωνικές, περιβαλλοντικές ή πολιτικές συνέπειες. Το πολιτικό μας καθήκον, προτείνει ο Lefebvre, είναι να φανταστούμε και να αναδημιουργήσουμε ένα εντελώς διαφορετικό είδος πόλης μέσα από το αηδιαστικό χάος ενός παγκοσμιοποιημένου, αστικοποιημένου κεφαλαίου που βρίσκεται σε κατάσταση αμόκ. Αλλά αυτό δεν μπορεί να συμβεί χωρίς τη δημιουργία ενός σθεναρού αντικαπιταλιστικού κινήματος που θα εστιάζει στο μετασχηματισμό της καθημερινής αστικής ζωής ως στόχο του. Όπως γνώριζε πολύ καλά ο Lefebvre από την ιστορία της Παρισινής Κομμούνας, ο σοσιαλισμός, ο κομμουνισμός, ή για την ακρίβεια ο αναρχισμός σε μια πόλη είναι μια αδύνατη πρόταση. Είναι απλά πολύ εύκολο για τις δυνάμεις της αστικής αντίδρασης να περικυκλώσουν την πόλη, να κόψουν τις γραμμές ανεφοδιασμού της και να την λιμοκτονήσουν, αν όχι να εισβάλουν σε αυτήν και να σφάξουν όλους όσοι αντιστέκονται (όπως συνέβη στο Παρίσι το 1871). Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να γυρίσουμε την πλάτη στην πόλη ως εκκολαπτήριο επαναστατικών ιδεών, ιδανικών και κινημάτων. Μόνο όταν η πολιτική εστιάζει στην παραγωγή και την αναπαραγωγή της αστικής ζωής ως την κεντρική εργασιακή διαδικασία από την οποία προκύπτουν επαναστατικές ορμές, θα είναι δυνατόν να κινητοποιηθούν αντικαπιταλιστικοί αγώνες ικανοί να μετασχηματίσουν ριζικά την καθημερινή ζωή. Μόνο όταν γίνει κατανοητό ότι όσοι χτίζουν και συντηρούν την αστική ζωή έχουν πρωταρχική διεκδίκηση σε αυτό που παρήγαγαν, και ότι μια από τις διεκδικήσεις τους είναι το αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα να κάνουν μια πόλη περισσότερο σύμφωνα με την επιθυμία της καρδιάς τους, θα φτάσουμε σε μια πολιτική της πόλης που θα έχει νόημα. "Η πόλη μπορεί να είναι νεκρή", φαίνεται να λέει ο Lefebvre, αλλά "ζήτω η πόλη!".

Είναι λοιπόν η επιδίωξη του δικαιώματος στην πόλη η επιδίωξη μιας χίμαιρας; Με καθαρά φυσικούς όρους, αυτό είναι σίγουρα έτσι. Όμως οι πολιτικοί αγώνες εμφορούνται από οράματα όσο και από πρακτικά ζητήματα. Οι ομάδες-μέλη της Συμμαχίας για το Δικαίωμα στην Πόλη αποτελούνται από ένοικους με χαμηλό εισόδημα σε έγχρωμες κοινότητες που αγωνίζονται για το είδος της ανάπτυξης που ανταποκρίνεται στις επιθυμίες και τις ανάγκες τουςάστεγους που οργανώνονται για το δικαίωμά τους στη στέγαση και τις βασικές υπηρεσίες- και έγχρωμους ΛΟΑΤΚΙ νέους που εργάζονται για το δικαίωμά τους σε ασφαλείς δημόσιους χώρους. Στη συλλογική πολιτική πλατφόρμα που σχεδίασαν για τη Νέα Υόρκη, ο συνασπισμός επιδίωξε έναν σαφέστερο και ευρύτερο ορισμό αυτού του κοινού που όχι μόνο μπορεί να έχει πραγματική πρόσβαση στον λεγόμενο δημόσιο χώρο, αλλά μπορεί επίσης να ενδυναμωθεί για να δημιουργήσει νέους κοινούς χώρους κοινωνικοποίησης και πολιτικής δράσης. Ο όρος "πόλη" έχει μια εικονική και συμβολική ιστορία που είναι βαθιά ενσωματωμένη στην αναζήτηση πολιτικών νοημάτων. Η πόλη του Θεού, η πόλη πάνω σε έναν λόφο, η σχέση μεταξύ πόλης και πολίτη -η πόλη ως αντικείμενο ουτοπικής επιθυμίας, ως διακριτικός τόπος του ανήκειν μέσα σε μια διαρκώς μεταβαλλόμενη χωροχρονική τάξη- όλα αυτά του προσδίδουν ένα πολιτικό νόημα που κινητοποιεί ένα κρίσιμο πολιτικό φαντασιακό. Όμως, η άποψη του Lefebvre, και εδώ σίγουρα συμμαχεί με τους Καταστασιακούς, αν δεν χρωστάει σε αυτούς, είναι ότι υπάρχουν ήδη πολλαπλές πρακτικές μέσα στην πόλη που οι ίδιες ξεχειλίζουν από εναλλακτικές δυνατότητες. Η έννοια της ετεροτοπίας του Lefebvre (που διαφέρει ριζικά από εκείνη του Foucault) περιγράφει οριακούς κοινωνικούς χώρους δυνατοτήτων όπου "κάτι διαφορετικό" είναι όχι μόνο δυνατό, αλλά και θεμελιώδες για τον καθορισμό επαναστατικών τροχιών. Αυτό το "κάτι διαφορετικό" δεν προκύπτει αναγκαστικά από ένα συνειδητό σχέδιο, αλλά πιο απλά από αυτό που οι άνθρωποι κάνουν, αισθάνονται, νιώθουν και αρθρώνουν καθώς αναζητούν νόημα στην καθημερινή τους ζωή. Τέτοιες πρακτικές δημιουργούν ετεροτοπικούς χώρους παντού. Δεν χρειάζεται να περιμένουμε τη μεγάλη επανάσταση για να συγκροτήσουμε τέτοιους χώρους. Η θεωρία του Lefebvre για ένα επαναστατικό κίνημα είναι η αντίστροφη: η

αυθόρμητη συνάντηση σε μια στιγμή "εισβολής", όταν ετερόκλητες ετεροτοπικές ομάδες βλέπουν ξαφνικά, έστω και για μια φευγαλέα στιγμή, τις δυνατότητες της συλλογικής δράσης για να δημιουργήσουν κάτι ριζικά διαφορετικό. Αυτή η συνάντηση συμβολίζεται από τον Lefebvre στην αναζήτηση της κεντρικότητας. Η παραδοσιακή κεντρικότητα της πόλης έχει καταστραφεί. Αλλά υπάρχει μια ώθηση και μια λαχτάρα για την αποκατάστασή της, η οποία αναδύεται ξανά και ξανά για να παράγει εκτεταμένα πολιτικά αποτελέσματα, όπως είδαμε πρόσφατα στις κεντρικές πλατείες του Καΐρου, της Μαδρίτης, της Αθήνας, της Βαρκελώνης, ακόμη και στο Μάντισον του Ουισκόνσιν και τώρα στο πάρκο Zuccotti της Νέας Υόρκης. Πώς αλλιώς και πού αλλού μπορούμε να συγκεντρωθούμε για να αρθρώσουμε τις συλλογικές μας κραυγές και αιτήματα; Είναι σε αυτό το σημείο, ωστόσο, που ο αστικός επαναστατικός ρομαντισμός που τόσοι πολλοί τώρα αποδίδουν και αγαπούν στον Lefebvre συγκρούεται με τον βράχο της κατανόησης της καπιταλιστικής πραγματικότητας και της εξουσίας του κεφαλαίου. Κάθε αυθόρμητη εναλλακτική οραματική στιγμή είναι φευγαλέα- αν δεν την αρπάξουμε από την πλημμυρίδα, σίγουρα θα περάσει (όπως ο Λεφέβρ είδε από πρώτο χέρι στους δρόμους του Παρισιού το '68). Το ίδιο ισχύει και για τους ετεροτοπικούς χώρους της διαφοράς που παρέχουν το σπέρμα για το επαναστατικό κίνημα. Στην Αστική Επανάσταση διατήρησε την ιδέα της ετεροτοπίας (αστικές πρακτικές) σε ένταση με την ισοτοπία (την τετελεσμένη και εκλογικευμένη χωρική τάξη του καπιταλισμού και του κράτους) (και όχι ως εναλλακτική της), καθώς και με την ουτοπία ως εκφραστική επιθυμία. "Η διαφορά ισοτοπίας-ετεροτοπίας", υποστήριξε, "μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο δυναμικά ... Οι ανομικές ομάδες κατασκευάζουν ετεροτοπικούς χώρους, οι οποίοι τελικά διεκδικούνται από την κυρίαρχη πρακτική". Ο Lefebvre γνώριζε πάρα πολύ καλά την ισχύ και τη δύναμη των κυρίαρχων πρακτικών για να μην αναγνωρίσει ότι το απώτερο καθήκον είναι η εξάλειψη αυτών των πρακτικών μέσω ενός πολύ ευρύτερου επαναστατικού κινήματος. Ολόκληρο το καπιταλιστικό σύστημα της αέναης συσσώρευσης, μαζί με τις συναφείς δομές της εκμεταλλευτικής ταξικής και κρατικής εξουσίας, πρέπει

να ανατραπεί και να αντικατασταθεί. Η διεκδίκηση του δικαιώματος στην πόλη είναι ένας ενδιάμεσος σταθμός στο δρόμο προς αυτό το στόχο. Δεν μπορεί ποτέ να είναι αυτοσκοπός, ακόμη και αν φαίνεται όλο και περισσότερο να είναι ένας από τους πιο ευνοϊκούς δρόμους που μπορεί να ακολουθηθεί.