Plaastoe! Edition 24 - Winter

2 REDAKSIE 3 BROKKIES

INHOUD

6

BOERBOK SÓ 1, 2, 3 Ilse Lombard was so gaaf om haar boerbokbestuursprogram met ons te deel. Ons kyk na die program en vind uit wanneer en wat toegedien moet word vir watter doeleindes om jou bokke spekvet en produktief te hou.

12

HOE LÊ DIE LAND IN DIE VRYSTAAT? Baie word geskryf en bespiegel oor wat aangaan met grondgrype, plaasverkope, boere wat op pad uit die land uit is... Ons gesels met ’n paar mense wat op die grond werk en weet wat werklik aan die gang is.

18

STRUKTURE VIR EIENDOMSBESKERMING ’n Spesiale korttermyn gestruktureerde versekeringspolis deur ’n bekende versekeraar, is vir grondeienaars ontwikkel om geld te voorsien vir klasaksies in die hof teen grondvergrype en teen konfiskering van bates sonder vergoeding. Lees meer oor die besonderhede in die artikel.

22

BELEGGING IN AFTREE-OORDE Verspreiding van risiko is iets wat mens deesdae baie van hoor. In dié artikel kyk ons na eiendom en hoe dit jou risiko kan versprei.

26

FOOD SECURITY & SUSTAINABLE PACKAGING Food security has become one of the most important and complex global issues where an ever-increasing population wants a sustainable and secure supply of safe, nutritious, affordable high-quality food. But how do we make it safe and sustainable?

30

HOW PEOPLE & THE PLANET CAN THRIVE – CLIMATE SMART AGRICULTURE A global race is underway to develop and entrench viable and sustainable agricultural models that will prepare the sector for the impacts of climate change. Agriculture is both a contributor and vulnerable to climate change. We look at some solutions.

38

VET – RIFT VALLEY FEVER MUST BE STOPPED NOW The recent warning issued by authorities in Kenia of a possible Rift Valley Fever epidemic sounds a clarion call for vaccination here in South Africa, says animal health company, Afrivet. We look at precautions you can take now to avoid a breakout in the coming summer months.

40

SUSTAINABLE LIVING – CRICKETS, FUTURE FOODS? Melissa Baird finds out what lies beneath the wrapper of a seemingly innocent chocolate bar. Is cricket flour the future of food?

42

OP REIS – ALLE PAAIE LEI NA PLETTENBERGBAAI Hein Eksteen gaan maak ’n draai in Plettenbergbaai en gesels oor die Forever Resort daar, die omgewing en ook al die aantreklikhede wat besoekers na kan uitsien tydens ’n besoek aan die area.

48

GARDENING – IT’S GOOD TO GARDEN Dale Barber talks about the multiple benefits of gardening. That’s over and above the produce you can use.

50

LEKKERBEKKIG – SUIKERBOSSIE EK WIL JOU HÊ As jy ’n soettand het, is die sitrus kolom vir jou.

55

DIE JABU KOFFIE STORIE Kom geniet ’n koppie koffie saam met ons terwyl ons kuier op die plaas Sifikile tussen Hazyview en Witrivier. Plaastoe! Edition 24 1

D

Redakteur ie winter het nou al sy koue draaie gemaak Marlene Bramley: 083 600 5110 en dinge lyk goed in die Wes-Kaap waar marlene@plaastoe.co.za dit ordentlik gereën het dié seisoen. Daar Skrywers is egter dele van die Karoo waar boere nog Dale Barber in haglike omstandighede probeer boer. Indien daar Laural Cadle Barber enige manier is om hulle te help, doen dit asseblief. Dr Jan H Du Preez Die mense is desperaat. Hein Eksteen Sedert Desember se ANC-nasionale kongres, en die LekkerBekkig verkiesing van ons nuwe President, is daar gemengde Ontwerp gevoelens oor hoe die toekoms daarna uitsien vir Tania Bester in Suid Afrika. Talle mense, en politieke partye, REDAKSIE boere Taalversorger jaag spoke op vir eie gewin, en ander bespiegel op Izelle Roux sosiale en gewone media oor hoeveel boere hul plase Advertensieverkope summier gaan verbrand om in ander lande te gaan Marlene Bramley: 083 600 5110 boer. Dis tyd dat mens na die regte syfers begin kyk. Mei-Li Coetzee: 072 396 5846 Hoeveel plase is te koop, reeds verkoop, wie koop dit, Letche-Ann Dewing: 079 519 7925 wat staan boere te doen ens. Dit is slegs ’n paar vrae Kantoor wat ons van nader beskou en probeer beantwoord Mei-Li Coetzee: 072 396 5846 in drie artikels wat handel oor die stand van sake, spesifiek in die Vrystaat. Ons kyk ook na hoe boere hul Teken in op Plaastoe! tekenin@plaastoe.co.za risiko kan versprei en verskans. Die planeet is onder geweldige druk. Oorbevolking en vele ander Plaastoe! Digitaal uitdagings staar ons in die nabye toekoms in die gesig. Landbou dra by www.plaastoe.co.za/skryf-in tot waterskaarste, koolstofuitlaatgasse en verpakking wat vir kos gebruik Klets saam word. Ons kyk na hoe boere klimaatslim kan boer in die artikel Climate www.facebook.com/Plaastoe Smart Agriculture. Verpakking kom verder onder die loep, veral wanneer www.facebook.com/LekkerBekkig dit by voedselsekuriteit kom. Webtuiste Ek en ’n vriendin gesels nou die dag oor die dinge wat ons sal en onder www.plaastoe.co.za geen omstandighede nie sal eet nie. Die nuutste gediertes waarna Foto-kompetisie mense kyk wat as bron van protiëne kan dien is krieke. Kriekmeel is fotos@plaastoe.co.za onlangs geloots in Europa, met die oog om Afrika en ander lande, se voedselsekuriteit te verseker. Plaastoe was daar! Geniet die artikel wat oor distribusie@plaastoe.co.za Skryf ook vir ons indien Plaastoe! nie beskikbaar is wanneer jy dit kriekmeel en al die voordele daarvan handel. soek nie, met die bogenoemde inligting. Van goggas gepraat. Dis wel winter, maar muskiete gaan hierdie jaar Uitgewers groot marakkas maak indien boere nie nou teen Slenkdalkoors inent nie en dan gaan die poppe in die somer dans. Daar is alreeds gevalle aangemeld in Uitgewers Plaastoe (Edms) Bpk www.plaastoe.co.za, Tel: 083 600 5110 beide die Vrystaat en Noord-Kaap. Lees meer oor dié siekte en hoe jy teen Kopiereg dit in die winter kan inent in die artikel deur Afrivet. Plaastoe (Edms) Bpk 2017 Alle paaie lei na Plettenbergbaai waar Hein Eksteen die storieboer gaan kamp by die Forever Resort daar teen die see. Hy en sy Liefde vertel van hul Alle artikels, foto’s en inligting hierin bevat, behoort aan Plaastoe (Edms) Bpk en mag nie sonder toestemming herdruk wedervaringe. LekkerBekkig soek ietsie soets vir die winter en besluit om of gebruik word nie. Die opinies wat uitgespreek word in hierdie met sitrus te woeker in die koskolom. publikasie is die van die skrywer en is in geen verband die Met al die druk van die moderne samelewing, en verdere ‘stres’ wat almal amptelike opinie van Plaastoe (Edms) Bpk nie. in Suid Afrika ondervind, moet mens maar soek vir ’n bietjie uitkomkans. Om in die grond te grawe en iets te groei is nie net goed vir die grond nie, maar ook vir jou eie gemoedstoestand. Laastens kyk ons na die voordele van tuinmaak in Dale Barber se tuinkolom. Wederom. Tot volgende keer. Kry jou Plaastoe! nou

u unte:

s, einer moet r ons ’n ting jy am van namon hoeveel rkoop.

nie e, met

by die volgende afsetpunte: Kry jou Plaastoe! nou Spar,volgende Woolworths, petrolstasies, by die afsetpunte: teken ... koöperasies landswyd, apteke en kleiner seker te maakin Plaastoe! handelaars. Indien jypetrolstasies, wil hê ons moet Kry Plaastoe! nou word elke maand by jou Indien jy wil inteken om Spar,jou Woolworths, Plaastoe! in joulandswyd, area versprei skryf vir ons ’n huis of indien koöperasies apteke en kleiner sekerafgelewer, te maak Plaastoe! by e-pos die volgende afsetpunte: Krywaarin jouIndien Plaastoe! nou jy& die jy volgende inligting verspreiding datums in ...van handelaars. wil hê ons moet jyteken vorige word elke uitgawes maand by jou verskaf: jou naam, area waarin jyons ’n Plaastoe! in jou area versprei skryf vir die tydskrif wil bekom, by die volgende afsetpunte: huis afgelewer, of indien Indien jy wil inteken om Woolworths, petrolstasies, E-pos — redaksie@plaastoe.co.za Na vele herwaarts enteken derwaartsin hierdie ons Spar, op die volgende besluit virnaam die van wil hê, bv. Wes-Kaap, ... jaar hetverspreiding

e teken in ... arlen Mskryf aan ons jy...wil inteken om ey Braml Indien skryf ’nuitgawes e-pos aanvan jy vorige

e-pos waarin jy die volgende inligting

jy vorige uitgawes van

Square, Gordonsbaai, Wes-Kaap, en hoeveel

koöperasies landswyd, apteke en kleiner seker te maak Plaastoe! Posjaar: — Plaastoe! dorp, naam van Spar, Cinnamon res van die Jy Tekenin@plaastoe.co.za kan jou Plaastoe koop by al die winkels waar jy ditbv. in die verlede verskaf: jouwinkel naam, area waarin jy Indien jy wil inteken om die tydskrif wil bekom, Spar, Woolworths, handelaars. IndienWes-Kaap, jypetrolstasies, wil hê ons moet word elke maand by jou Square, Gordonsbaai, en hoeveel verspreiding wil hê, bv. Wes-Kaap, naam gekry het, en dit ook gratis aanlyn lees op Issuu.com. Tik net die naam Plaastoe in, envan met die besonderhede. koöperasies apteke enverkoop. kleiner seker te maak Plaastoe! skryf ’n e-pos Plaastoe! in jou area in versprei skryf vir ons ’n eksemplare jylandswyd, dink die area sal huis afgelewer, ofaan indien dorp, naam van winkeljy bv. Spar, Cinnamon al die uitgawes salTekenin@plaastoe.co.za daar verskyn. handelaars. Indien wil hê ons moet Kostes van vorige e-pos waarin jy die volgende inligting word elke maand by jou Stuur die e-pos aan

Plaastoe! in jou area versprei skryf vir verskaf: jou naam, area waarin jyons ’n uitgawes isaanbring R35 plus is dat ons huis afgelewer, ofbekom, indien met diewel besonderhede. distribusie@plaastoe.co.za Een verandering wat ons nou slegs twee die tydskrif wil eksemplare jyelke dink in volgende diemaande area sal verkoop. e-pos waarin jy die inligting verspreiding wil hê, bv. Wes-Kaap, naam posgeld, per eksemplaar. Skryf ook vir ons indien Plaastoe! nie van jy vorige uitgawes van Kostes van vorige Stuur die aan skryf e-pos aan publiseer. So jy kan nou die’nWinter uitgawe geniet en uitsien na diee-pos volgende verskaf: jou naam, area waarin jy dorp, naam van winkel bv. Spar, Cinnamon beskikbaar is wanneer jy dit soek nie, met die tydskrif bekom, uitgawes iswil R35 plus distribusie@plaastoe.co.za Lente uitgawe watTekenin@plaastoe.co.za einde September op die rakke sal wees. Weereens dankie vir verspreiding wil hê, bv.Wes-Kaap, Wes-Kaap, naam van Square, Gordonsbaai, en hoeveel https://www.facebook.com/plaastoe/ die bogenoemde inligting. skryf ’n e-pos aan posgeld, per eksemplaar. Skryf ookvan vir winkel ons indien Plaastoe! nie dorp, naam bv.area Spar, Cinnamon jul ondersteuning. met die besonderhede. eksemplare jy dink in die sal verkoop.

Tekenin@plaastoe.co.za Kostes van vorige met die besonderhede. uitgawes is R35 plus Kostes van vorige 2 Plaastoe! Uitgawe 24 posgeld, per eksemplaar. uitgawes is R35 plus posgeld, per eksemplaar.

beskikbaar is wanneer jy dit soekennie, met Square, Gordonsbaai, hoeveel Stuur die Wes-Kaap, e-pos aan die bogenoemde inligting. eksemplare jy dink in die area sal verkoop. distribusie@plaastoe.co.za dieindien e-posPlaastoe! aan Skryf ookStuur vir ons nie distribusie@plaastoe.co.za beskikbaar is wanneer jy dit soek nie, met Skryfdie ookbogenoemde vir ons indien Plaastoe! nie inligting.

skryf aan ons ... skryf aan ons ... skryf aan ons ... skryf aan ons ...

E-pos — redaksie@plaastoe.co.za Pos — Plaastoe! E-pos — redaksie@plaastoe.co.za Pos — Plaastoe! E-pos — redaksie@plaastoe.co.za Pos — Plaastoe! E-pos — redaksie@plaastoe.co.za https://www.facebook.com/plaastoe/ Pos — Plaastoe! https://www.facebook.com/plaastoe/

https://www.facebook.com/plaastoe/ https://www.facebook.com/plaastoe/

Future Global is an Australian asset management firm who specialise in internationalising, protecting and insuring South African assets against expropriation.

BROKKIES

T

ASSET PROTECTION & INVESTMENT ROAD SHOW, 2018

heir professional services include strategic restructuring of local assets, secure business and investment solutions, offshore Political Risk Insurance and other effective asset internationalisation strategies. Headed by ex-South Africans including CEO Gary Scallan, they have a deep understanding of the requirements of South African land owners and is able to offer a unique range of asset protection and financial solutions. With a diverse group of expert guest speakers, the road show provides delegates an opportunity to explore every available avenue in their search for a secure and practical solution to the challenges they currently face. You are invited to join us at a seminar venue in your area or schedule a private consultation. The national road show is scheduled to take place in July and August in venues around the country.

Migration solutions by registered, independent migration agents

Education, property & recruitment

Asset protection against expropriation

Focal points of the seminar include

Secure international investment

Offshore political risk insurance

Kindly contact: Michele on 083 443 6449 | michele@wildlifesolutions.co.za or Sharon on 083 395 8117 | sharon@wildlifesolutions.co.za for more information or to confirm attendance. Plaastoe! Edition 24 3

PANNAR RUGBYWEEK VIR LANDBOUKOLLEGES Gerco Nortjé, losskakel en kaptein van Elsenburg ontvang die trofee as beste agterspeler van die toernooi. Hy is ook die speler wat die meeste punte aangeteken het en word as losskakel van die gekose SALK-span gekies. Gerco is deel van ’n groter familie wat ook aan Elsenburg gestudeer het en almal het ook deelgeneem aan die PANNAR Rugbytoernooi en was ook vir die SALK-span gekies naamlik Nortjé Cloete (vader) Japie Nortjé, Nick Nortjé (broers) asook Nico Nortjé, SJ Nortjé, JH Visser en Jaques Geldenhuis (neefs).

W

illie van Zijl van Elsenburg is sedert 1981 betrokke by die SA Landboukolleges rugby toernooi. Willie was vanaf 1983 tot 2015 sekretaris van die SALKkomitee, daarna was hy verteenwoordiger op die komitee waarna hy gedurende 2017 as ondervoorsitter van die komitee verkies is. Willie het diep spore in Elsenburg en die kollege rugby getrap. Dit was sy passie en het hy gelewe vir die studente en vir rugby. Willie was in 1987 deel van die gesprek met Chris Odendaal en Gus Köhne van PANNAR SAAD (wat op daardie stadium nog as Pioneer bekend gestaan het) om die borgskap te bekom wat die toernooi vir 32 jaar borg. Volgens Willie is dit die langste borgskap van ’n sporttoernooi waarvan hy bewus is. Willie tree vroeg in 2019 af en het dus vanjaar uit die SALK-komitee getree.

Niel Schoeman is al 20 jaar betrokke by Grootfontein en die toernooi. Hy is sedert 2005 die voorsitter van die PANNAR SALK-komitee en het op sy beskeie manier die leiding geneem en daarin geslaag om die komitee doelgerig en effektief te laat funksioneer. Sy visie en insig is ten alle tye ingestel op die spelers en die spel rugby. Alhoewel hy as voorsitter ten alle tye onpartydig optree, is hy baie trots op Grootfontein Kollege se spelers. Niel, of beter bekend onder ons manne as Seep, is ’n baie gewilde persoon en voorsitter. Niel en Willie, in samewerking met die ander SALKkomiteelede en onderskeie kolleges se personeel, het gesorg dat PANNAR as ’n baie trotse borg van die Landboukolleges Rugbyweek bekend gestaan het waar studente jaarliks deel kon wees van ’n baie verrykkende ondervinding.

Willie van Zijl (Elsenburg), Gerco Nortjé (Elsenburg) en Niel Schoeman (Grootfontein).

4 Plaastoe! Uitgawe 24

RCL FOODS VEEVOER: VERKRYGING VAN DRIEHOEK VOERE Twee sterk handelsname word deel van die Veevoerafdeling RCL FOODS, een van die grootste voedselvervaardigers in Suid-Afrika en tuiste vir talle bekende en geliefde Suid-Afrikaanse handelsmerke, insluitende twee vooraanstaande vee­voerhandelsmerke, Epol en Molatek, kondig met genoeë die verkryging van Driehoek Voere, met ingang van 2 Julie 2018, aan. Met hierdie jongste verwikkelinge word die Veevoerhandelsmerkportefeulje uitgebrei om Driehoek en Equus in te sluit. Driehoek is ’n gevestigde voerhandelsmerk in die wild- en herkouerindustrieë, terwyl Equus stewig in die perdemark gevestig is. Die Driehoek-fasiliteit in Vaalwater (Limpopo) is naby die wildmark, beesplase en informele braaikuikenmarkte van Limpopo en Mpumalanga geleë en voorsien RCL FOODS Veevoer ook met groter kapasiteit om ruvoer te verwerk. Die nodige grondstowwe is geredelik in die omgewing beskikbaar. Wouter de Wet, BE Direkteur: Veevoerbesigheid, sê: “Alhoewel ons nou druk besig is met die oordrag- en integrasiefase van die transaksie, sal dit nie ’n impak hê op die dienslewering waaraan ons kliënte gewoond is nie. Ek glo die belangrikste voordeel wat die verkryging van Driehoek vir ons kliënte inhou, is die toegang tot ’n meer uitgebreide reeks hoë- en lae-ruvoerprodukte vir alle spesies en ’n groter prysspeling.”

RURAL LIMPOPO FARMERS supplying Gauteng markets with fresh produce Vhembe District (Limpopo)- Elliot, Enos and Wilfred are farmers from rural Limpopo. These three farmers are making a comfortable living in their rural communities, selling their fresh produce to Gauteng markets. Elliot Ramafhidza is a 35-year-old farmer from Tshipise village in Limpopo, he grew up on a farm and in 2005 started his own farming business. Elliot produces

cabbage and okra on 10 hectares of land. Making a living out of farming was an easy decision for Elliot, he loves farming. He is trading under the name, Elliot farming and trading. Enos Netshipale, a 34-yearold farmer, started farming in 2014 and established his own business named Netshipale Enos farming and trading. He started farming with Timbali in 2016 and produces tomatoes, watermelon, butternut and green pepper. Enos is a member of the tomato growers association and is supplying his fresh produce to his local Spar and Shoprite. 51-year-old farmer, Wilfred Nemakonde, farms on 7 hectares of land in Tshipise village. He mainly produces habanero, serrano and okra. He is a registered business owner and is trading under the name, Nemakonde general trading. They are sole proprietors, proud owners of their very own farming businesses. Farming as individual farmers brought forth many challenges for them. Market access, transport to the market and price negotiations are some of the challenges these farmers had to face in the past. It was very difficult for them to sell their produce outside their local communities and markets due to the lack of transport. This is no longer the case. Elliot, Enos and Wilfred joined Timbali Technology Incubator between 2015 and 2016. Timbali provides them with the route to markets and negotiates prices with large buyers, to whom collective products from the cluster are sent. All three these farmers are now supplying their high-quality fresh produce to the Johannesburg and Tshwane markets. The financial and business management skills gained through training provided by Timbali enabled them to keep accurate financial records of their businesses, resulting in them qualifying for production loans from financial institutions. Timbali Technology Incubator manages a support and service centre at Nwanedi, this centre provides the farmers in the area with extension services. Regular training and skills transfer sessions are facilitated at the centre and Extension Officers do regular site visits to the farmers. The Timbali model embraces individuals, no matter their skills or background, and provides them with a farming business format that enables ordinary people to deliver a repetitive, predictable high-quality product for niche markets 365 days a year. Plaastoe! Edition 24 5

LANDBOU

Boerbok sรณ

1, 2, 3 Deur MARLENE BRAMLEY en ILSE LOMBARD

6 Plaastoe! Uitgawe 24

Daar is net iets omtrent bokke, veral boerbokke. Elke keer as ek naby hulle kom, of enigsins ’n video oor hierdie diere sien, word my hart sommer sag. Die bok, bokspring, die stoute gekyk na watter moeilikheid om nou weer aan te jaag, die sak van die kop en met die horings alles aanval. Man, ek is mal oor ’n bok.

Plaastoe! Edition 24 7

Só voel Ilse Lombard, ’n bokboer in die Noordoos-Vrystaat naby Vrede. Haar boerbokke is haar liefde en passie. Sy het op sesjarige ouderdom haar eerste bok gekry. Dit was ’n angorabokkie. Vir jare lank het sy met hulle geboer en só vir haar studies en eerste motor betaal. Einde 2006 het die begin gesien van haar eerste boerbok stoet. Sy vertel dat sy ure lange genot uit die bokke put. “Hulle verskaf my elke dag vreugde en plesier. Elke bok het ’n persoonlikheid en gesels met my.”

ontsettend skade ly weens ’n gebrek aan kennis met die bestuur van hul bokke. Na aanleiding daarvan het sy begin met ’n boerbokbestuursprogram wat as riglyn dien om te help om verliese te verminder, produktiwiteit te verhoog en ’n sukses van bokboerdery te maak. Die program dien as ’n riglyn vir boere en moet van streek tot streek aangepas word. Volgens haar is die beste raad om die diere goed dop te hou sodat jy die program by hulle kan aanpas.

lse is touwys gemaak deur Kobus Lötter van Willowmore, die hoofteler van Doornpoort Genetics. “Huidiglik is daar 4 000 plus teelooie in die groep. Ons doel is om uniforme funksioneel doeltreffende bokke te teel met dieselfde karaktereienskappe wat gehard en aanpasbaar is onder ekstensiewe en intensiewe omstandighede. Ons teel veral mooi vroulike ooie wat baie vleis dra.” Tydens haar werk wat by Nampo in die bokstalletjie gedoen is, het Ilse besef dat baie bokeienaars

PROGRAM

I

8 Plaastoe! Uitgawe 24

Omdat bokke blaarvreters is, is hulle nie eintlik vatbaar vir parasiete nie. Ilse se bokke loop op grasveld en sy doseer hulle dus net so dikwels as skape.

Wanneer? Twee weke na die eerste lentereën, daarna elke ses weke tot en met twee weke na die eerste ryp. Nota: Lees die etiket van jou middel vir dosering.

Hou jou bokke dop, wanneer dit baie reën, is daar meer parasiete en moet daar meer dikwels gedoseer word. Dr. Faffa Malan beveel aan dat mens moet waak teen oordosering omdat die parasiete weerstand opbou. Hy wil hê ons moet diere teel wat weerstandig is teen parasiete. Sy raad is dat bokke wat nie bleek is nie, nie gedoseer moet word nie. Slegs die bleek bokke moet dosering ontvang, merk hulle met spuitverf en indien dit dieselfde bokke is wat bleek word, moet hulle uitgeskot word. Sodoende bou jy ’n kudde op wat weerstandig is teen parasiete of ten minste minder vatbaar is daarvoor. Oor die lang termyn sal jy met ’n meer gesonde kudde opeindig wat jy minimaal of glad nie hoef te doseer nie.

Wat? Dit is baie goed om mismonsters te neem en te laat toets om te sien wat die parasietbelading is. Ripercol, Prodose Red, Levamintiek of Tramisol plus is almal ‘koeldrankmiddels’. Dit is goed om daarmee te doseer as die diere reeds baie parasiete het. Dit werk vinnig maar is nie langwerkend nie. Die langwerkende doseermiddels word in die dier se bloed opgeneem. Wanneer die bokke baie besmet is, is hulle bleek. In so geval neem dit langer vir die doseermiddel om te werk. Doseer dan eers met een van die bogenoemde ‘koeldrankmiddels’ en dan ’n paar dae daarna met ’n langwerkende middel soos byvoorbeeld Prodose Orange. Hou die volgende drie dinge ingedagte wanneer jy doseer sodat parasiete nie weerstand opbou nie: 1. Wissel aktief af Kyk altyd wat die aktiewe middel is, dit staan op die kan bv. klosantel, levamisole, prasikwantel ens. Wissel dan die middels af volgens wat aktief is daarin sodat die parasiete nie weerstand daarteen opbou nie. Die volgende aktiewe middels werk goed vir die volgende parasiete: Prasikwantel – Lintwurm Triklabendasool – Lewerslak Moksiedektien – Haarwurm Levamintiek is vinnig werkend en word in die ‘koeldrankmiddels’gebruik. Dit werk uit voordat die diere weerstand daarteen kan opbou.

2. Doses Doseer eerder bietjie te veel as te min per dier. Wanneer te min, volgens gewig, gedoseer word kan weerstand opgebou word teen die middel. Pas net op vir sekere middels soos Unidose wat dodelik kan wees indien jy te veel per dier doseer. 3. Afwisseling van kampe Hou bokke eers vir ’n ekstra dag of twee nadat jy die middels toedien in dieselfde kamp voordat

jy hulle na ’n nuwe kamp skuif. Anders word die weerstandige parasiete uitgemis op die nuwe kamp. Die diere kry dan weer die weerstandige parasiete in en bou sodoende weer weerstand op. Dectomax en Ivomac Super en Cydecton beheer inen uitwendige parasiete.

Hou jou diere dop en behandel volgens wat jy opmerk 20% van diere se produksie is reeds verlore wanneer jy simptome sien dat daar te veel parasiete voorkom. Wanneer ’n kwak keel sigbaar is, is daar al lankal te veel haarwurm wat op die dier teer en het die water uit die bloedblasies gedreineer. In uiterste gevalle waar die diere doodgaan, sien jy water in die buik. Dieselfde het hier gebeur, die water dreineer uit die are omdat die parasietlading te hoog is. In uiterste gevalle moet die dier met ’n Vitamiene B Booster, asook die ‘koeldrankmiddel’ behandel word. Byvoorbeeld Vitamiene B kompleks of B Co Bolic of Kyroligo. Dit help om die bloed te herstel en stimuleer ook eetlus.

Dis baie belangrik dat diere se immuniteitstelsel opgebou word. Dit hou diere nie vry van parasiete nie, maar sorg dat die parasietlading laag bly. Gee die diere genoeg organiese middels in byvoorbeeld EM (Effektiewe Mikro-organismes.) Bel gerus vir Willem Spannenberg i.v.m. hierdie wonderlike natuurlike produk. Selenium Methionine wat saam met Vitamiene A en E toegedien word, help ook die dier om die vitamienes makliker op te neem. Dis ’n Cipla produk. Byboost is ’n ander produk wat taamlik duur is, maar die moeite werd is vir vitamien- en mineraalaanvullings. Ander middels wat baie goed is om te gebruik is Elektroguard en Ovimin. Gee vitamiene en minerale ses weke voor paring, ’n maand voor lamtyd en ses weke na lamtyd.

Ilse beveel aan dat ramme ook ses weke voor paring minerale en vitamienes moet inkry. Sy gee ook haar ramme elke maand die volgende vitamiene en minerale: Kyroligo, afgewissel met Byboost, Ovimin en Elektro Guard. “Dit help hulle nie net met vrugbaarheid nie, maar help ook dat hulle kondisie behou.” Plaastoe! Edition 24 9

LAMMERS Lammers moet van ses weke ouderdom vir lintwurm gedoseer word. Gebruik Lintex vir die eerste toediening. Doseer dan elke maand tot op ses maande vir lintwurm. Brutel, First Drench en Endo + Lint maak lintwurm en rondewurms dood en kan vanaf twee maande vir lammers gegee word. Hou aan om speenlammers te doseer met ’n lintwurmmiddel tot op ses maande en vir rondewurms in die somermaande. Lammers kan vanaf ’n maand ouderdom met EM (Effektiewe Mikro-organismes) gedoseer word, 5ml/10kg elke maand. Op speen ouderdom doseer Ilse hulle met ’n vitamien- en mineraalaanvulling.

ENTINGS Bokke moet gedurende die herfs, Aprilmaand, geênt word met Multivax-P. Dit voorkom pastaurella, bloednier, bloedpens, klostridiale baarmoederonsteking, infeksies a.g.v. clostridium novi tipe B, klem-in-die-kaak, sponssiekte en bloedderm. Dit kan duur raak, maar dit word net een keer per jaar toegedien en voorkom baie siektes, soos hierbo uitgewys. Ent 2ml per bok. Ooie kan ’n maand voor lam geênt word sodat die lammetjie ook bietjie immuniteit kry.

10 Plaastoe! Uitgawe 24

As daar vuilbek op jou plaas voorkom, moét jy die ooie ’n maand voordat hul lam ent. Krap so twee skrape met ’n skerp naald aan die onderkant van die stert en smeer met ’n oorstokkie daarop sodat die entstof in die bloedstroom opgeneem word. Dit is net makliker onder die stert waar daar geen hare is nie, en dis meer gemaklik vir die ooi as sy staan, terwyl sy so swaar dragtig is, as wat jy haar in die lies probeer ent. Jong ooie wat vir die eerste keer na die ram toe gaan word geênt met Clamysure, vir ensoötiese aborsie, minstens ses weke voor paring. Volgens Ilse ent sy haar jong ooitjies op ses maande met bogenoemde. Sy weet dan dat hulle reg is wanneer hulle later ram toe gaan. Dis eenmalig en verseker dat die ooitjies reg is, so dus die moeite werd.

Lammers Koksidiose kom dikwels voor by lammers en daarom is dit goed om hulle op twee weke ouderdom Baycox/ Vicoxcin te gee om dit te verhoed. Jy kan ook jou lammers van twee weke ouderdom af vir pasteurella ent, veral in koue en nat toestande aangesien hulle baie maklik longontsteking kry en vinnig daaraan kan doodgaan. Omdat lammers byvoeding kry vanaf twee weke ouderdom, ent ek hulle op twee maande ouderdom

met Multivax P Plus om bloednier te vermy. Ent hulle dan weer ’n maand later met Multivax P Plus wat dan as skraag dosis dien, so ’n week voor speen. Moet nooit gelyk ent en speen nie. Die speenskok is reeds ’n groot skok vir die dier en as dit saam met ent val sit dit hulle terug. Gee altyd ’n vitamien- en mineraalaanvulling wanneer lammers gespeen word. Indien jy ’n stoetboer is, is dit belangrik om jou ramlammers, wat jy vir teeldoeleindes wil hou, Rev 1 te ent tussen die ouderdom van twee en vier maande. Dit voorkom bybal-ontsteking. Moet dit nie later as vier maande ouderdom toedien nie, dit is dan juis wanneer hul bybal-ontsteking kry en onvrugbaar word.

Dip Bokke kry maklik luise en moet dus gereeld gedip word. Dompeldip is die beste in die somer, maar kan ook met

dipstof nat gespuit of gewas word. Ilse gebruik Dazzel wat sy soms afwissel met ander dipstowwe. Ami Pour kan in die wintermaande gebruik word, maar nie vir lammers jonger as twee maande nie. Eliminate beheer inwendige sowel as uitwendige parasiete en kan ook op lammers gebruik word. Ter afsluiting sê Ilse: “Die beste raad wat ek vir lesers kan gee is om met die kundiges, soos ’n veearts of veemedisyne agent in jou streek te praat. Hulle besoek jou plaas, sien jou diere en weet watse siektes in jou area voorkom. Laat hulle dan vir jou ’n bestuursprogram uitwerk, maar gebruik dit net as ’n riglyn. My oupa het altyd gesê mens kan nie uit ’n boek uit boer nie. Jy moet jou diere môre en naand seg. Jy moet jou diere mooi dophou en daarvolgens bestuur.” Ilse verwelkom vrae en sê sy sal help waar sy kan. Bel haar gerus op 072 078 4336. Geniet julle bokke en lekker boer. Plaastoe! Edition 24 11

LANDBOU

Hoe lê die land Deur MARLENE BRAMLEY

12 Plaastoe! Uitgawe 24

in die

Vrystaat?

Ek het tydens ’n onlangse gesprek met ’n eiendomsagent in die Vrystaat begin dink oor hoe dinge daarna uitsien in die provinsie. Vir een of ander rede is dit wat met die boere daar gebeur, ’n aanduiding van wat in die res van die land gebeur. Terwyl ek dink aan die eindelose horison waar jy die son myle ver sien sak, en die vroeë, koue wintersoggende van my kleintyd, wonder ek hoe lank die Vrystaat nog so ‘vry’ gaan wees. Dit is deesdae glad nie die toonbeeld van vryheid of onbelemmerde horisonne nie.

Plaastoe! Edition 24 13

Ek besluit om meer uit te vind van wat presies aangaan in die eiendomsbedryf in die provinsie. Hoeveel plase word verkoop, gekoop, trek boere die land uit, hou hulle op boer en waarmee is hulle besig?

S

tefan Botha, Direkteur van Agri SS, ’n eiendomsmaatskappy wat op die landboumark fokus, is die regte man om mee te gesels. “Weens die ekonomiese en politieke klimaat is ’n groot aantal Vrystaat plase tans in die mark, hierdie is ook die tendens in verskeie ander provinsies. Dit is voorwaar ’n kopersmark, alhoewel meeste kopers versigtig is het ons ook ’n groot aantal boere wat ’n geleentheid sien om plaaslik uit te brei. Volgens ons statistiek is daar tans ’n hoë aanvraag vir grond om te huur vir beide weidingsdoeleindes sowel as saaigronde in die Vrystaat. Daar is geweldige goeie navrae omtrent Oos-Vrystaatse plase wat te koop is. Ons ondervind ook dat heelwat Mpumalanga, Limpopo, KZN en Noordwes boere Vrystaat grond soek vir uitbreiding. Ons het ook ’n groot aantal Vrystaatse boere wat die warm sonskyn verruil vir ’n effense kouer Kanada. ’n Boer in die Vrystaat met 1 000 hektaar gemiddelde saaigrond kan dit omtrent gelykop ruil vir 1 000 hektaar saaigrond in Kanada, hierdie hektare verskil natuurlik van area tot area maar is ’n goeie duimreël om te volg. In Amerika is die syfer egter omgekeerd en ’n boer met 1 000 hektaar grond in die Vrystaat kan dit verruil vir ongeveer 100 hektaar in Amerika. Ons ondervind egter dat boere verrassend maklik aanpas in Amerika. Die boere in Kanada vind dit effens moeiliker om aan te pas. Dis baie belangrik vir hulle om ’n goeie ondersteuningsnetwerk te vestig om hulle te help aanpas.” Hoeveel plase wat sedert die begin van die jaar, in die mark is, is gekoop of verkoop? “Die totale plaasverkope

14 Plaastoe! Uitgawe 24

vir die 2018 finansiële jaar is 4 272 waarvan die oorheersende meerderheid plaasgevind het in die Mpumalanga provinsie. Sowat 16 % van hierdie plase wat verkoop is, is in die Vrystaat provinsie met ’n totale syfer van 676 plase wat verkoop is in die provinsie. Op die oomblik is daar ongeveer 23 000 plase reg oor Suid Afrika te koop. “Die tendens is beslis dat die meeste suksesvolle en kommersiële boere uitbrei en konstant op soek is na nuwe geleenthede, ons moet egter deeglik verstaan dat hierdie uitbreiding nie net plaaslik gebeur nie maar al hoe meer in die buiteland waar daar ongelooflike geleenthede is in onder andere Amerika, Kanada en Australië. Die kleiner boere is wel onder druk en is versigtig, daarom verkoop hulle hoofsaaklik a.g.v. ekonomiese druk en die politieke klimaat.” “Kopers koop meestal landbougrond vir landbou doeleindes en ekonomiese vooruitgang, daar is wel toenemende gevalle waar landbougrond gekoop - en hersoneer word vir kommersiële en residensiële projekte. Die meerderheid van transaksies word gedoen met die oogmerk op ekonomiese groei en uitbreiding of regstellende aksies. Ons kopers wissel vanaf privaat individue en konsortiums asook finansiële instellings wat gunstige transakieterme bied met die oog op transformasie,” sê Stefan. Alhoewel daar baie in die media berig word oor plaasaanvalle, grondgrype en dies meer wonder mens of boere tans besig is om uit te brei, hul plase verkoop en landuit vlug. Dis egter nie waar nie. Volgens Stefan sien hulle duidelik dat die meerderheid boere steeds uitbrei ten spyte van die politieke risiko en ander inherente onsekerhede. Wat wel duidelik geword het oor die afgelope ses maande is dat sakemanne en boere hul risiko’s versprei.

Hulle span saam en belê in buitelandse projekte. Stefan brei verder hieroor uit: “Daar is ’n pekanneut­ projek in Texas waar ongeveer 10 boere elkeen ’n relatiewe klein bedrag belê en hulle saam hierdie projek aanpak, AGRI SS hanteer hierdie projek in totaliteit en is verantwoordelik vir die daaglikse bestuur en verseker sodoende die sukses van so ’n projek, ons het verskeie sulke projekte wat binne die volgende ses maande geloots word, boere is welkom om ons te kom sien en die moontlikhede in meer detail te bespreek. Hierdie boere is dan tipies betrokke by so ’n projek vir ’n paar jaar waarna hulle dan verder uitbrei in die buiteland, hierdie is ’n goeie manier om klein te begin in die buiteland sonder om ’n groot kapitale uitleg te maak en jouself as boer onder druk te sit. “Ons sien ook dat verskeie boere in ander gewasse en bedrywe plaaslik belê om weereens risiko ten opsigte van markte te versprei, alhoewel meeste boere herbelê in gewasse en bedrywe waarmee hulle familiêr is. “Verkopers wissel van bejaarde boere wat na die volgende seisoen van hul lewe moet aanskuif. Veiligheidsredes dwing voorwaar senior boere om te verkoop en na veiliger omstandighede te skuif. Hierdie boere verhuis na aftree-oorde so na as moontlik aan hul geliefdes of alternatiewelik verhuis die hele gesin na ’n ander land en herbelê hulle fondse in kommersiële geboue, residensiële huise of besighede. “Ten spyte van die bogenoemde bly ’n boer ’n boer en ons sien slegs enkele gevalle waar boere wel die industrie verlaat maar hierdie is die uitsondering en die meerderheid herbelê al is dit ook in die buiteland.” Die vraag watter tipes boerderye en gewasse het ’n blink toekoms in Suid Afrika kom ook by my op. Burger

Langenhoven, ’n agent by Agri SS het ’n paar gedagtes hieroor wat hy met my deel. Burger praat veral oor die pekanneutbedryf: “As jy belê in die pekanneutbedryf lyk die toekoms vir jou blink in Suid Afrika, veral in die Oos-Vrystaat. As jy dit vandag koop het jy ’n baie goeie terugbetaalvermoë, teen huidige pekanneutpryse asook grondpryse betaal hy homself binne vyf jaar terug. Ons verwag dat die Rand swakker gaan vertoon soos wat die jaar aanstap, wat dan ook die opbrengs van pekanneute sal verbeter. Hoe swakker die Rand, hoe hoër is die opbrengs uit pekanuitvoere. Dit beteken jy kan jou lenings vinniger terugbetaal, wat die hele som oor die kort- en mediumtermyn baie meer aantreklik en winsgewend maak. Verder is pekanboerdery se insetkoste baie laag, en die prys van die produk baie stabiel. Dis die ideale produk om na te kyk as ’n boer sy risiko wil versprei.”

Ons sien ’n verskuiwing na hoë potensiaal produksie praktyke soos besproeiing en meer intensiewe boerdery wat meer kommersieel gefokus is. Die vorming van Trusts om herverdeling te hanteer kom volgende op. “In die verlede het mense Trusts gestig en daaruit plase gekoop, met meer as een aandeelhouer. Deesdae vind ons dat dit ’n moeilike model is om te volg, veral as dit by bemagtiging kom. Ons stig eerder ’n maatskappy vir die werkers waarin hul 51% aandeelhouding het in die eiendom wat hulle aankoop. Boere wat na hierdie oplossing kyk moet daaraan dink om grond, wat laer in produksie van gewasse is, aan hul werkers só te verkoop,

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:South_African_Farm.jpg | By Ryanj93 [CC BY-SA 4.0 | (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0)], from Wikimedia Commons

Plaastoe! Edition 24 15

omdat werkers gewoonlik meer daarin belangstel om met vee of lewende hawe te boer. Hierdie stelsel is baie goed om in plek te sit sodat, wanneer die regering begin kyk na grondgrype, transformasie reeds op jou boeke in plek is.”

Mens wonder wat die grootste struikelblok is vir bemagtiging en waarop dit so opdraande stryd is vir boere. Is dit ’n gebrek aan kundigheid, hulpbronne, kontantvloei, politieke strukture of ’n kombinasie van bogenoemde? Stefan is weer aan die woord: “Daar is weinig opkomende boere wat suksesvol boer, maar hulle bestaan wel. Absolute verantwoordelikheidsin, passie en deursettingsvermoë kelder van hierdie projekte en ’n tekort aan kapitaal. Wanindrukke oor die realiteite van boerdery maak dit ook nie in die praktyk volhoubaar nie.” Stefan vertel van projekte wat boere en opkomende boere saamdoen. Die grond word aangekoop en kan binne 90 dae afgehandel word. “AGRI SS is tans besig met verskeie van hierdie suksesvolle projekte waar ons boere bystaan met die hele proses, vanaf ’n in diepte besigheidsplan sowel as die komplekse proses en aard van hierdie transaksies, ons hanteer die hele proses met finansiële instellings sowel as die verkryging van geskikte opkomende boere en verseker so ons boere sowel as ons land trek oor die langer termyn voordeel.

Ons stap die pad saam met so ’n opkomende boer, wat soms tot en met 15 jaar kan neem, en verseker hiermee dat hy/sy sukses behaal en ons voedselsekerheid beveilig. “Ons kan binne ’n kwessie van 10 dae voorlopige goedkeuring verkry vanaf ’n finansiële instelling en maak hierdie proses eenvoudig en sorgvry vir ons boere omdat ons die proses verstaan en daagliks hierdie tipe transaksies hanteer.” Hoe befonds mens deesdae die aankoop van ’n plaas? Volgens Stefan is daar verskillende modelle, sommige tradisioneel, ander meer modern. “Die meeste finansiële instellings finansier landbougrond, die voorvereistes verskil van instansie tot instansie 16 Plaastoe! Uitgawe 24

maar in die meeste gevalle het ’n boer ongeveer 50 % deposito nodig, die res van die kapitaal sal gefinansier word oor ’n termyn van 20 tot 30 jaar met ’n rentekoers bereken rondom elke aansoeker se kredietwaardigheid. Ons het egter ander finansieringsmodelle waar tot en met Prima-3 toegestaan kan word met ’n 90 % verbandlening, hierdie is tans ’n uiters gewilde manier.” Dis een manier om geld in die hande te kry, dis egter iets heeltemal anders om geld te hê en dit so te belê dat jou kort-, medium-, en langtermyndoelwitte bereik word, veral in die huidige finansiële omgewing, plaaslik sowel as die buiteland. Stefan deel ’n paar maniere hoe jy jou risiko kan versprei en jou beleggings verskans: “Ons het verskeie beleggings- en verskansingsmetodes wat wissel van ’n studente woonstel in Amsterdam waar ’n belegger geld kan leen teen 1.5 % rentekoers tot en met sakepersele in Australië met huurkontrakte van 15 jaar of saaiplase in Kanada. Belegging begin by so min as R 500 000.00 en elke belegging word aangepas om die belegger se behoeftes te akkommodeer. Ons beveel teen sterkste aan dat indien enige boer in die buiteland belê hy/sy dit oor ’n tydperk van drie tot sewe jaar moet doen, begin klein en maak seker jy verstaan presies die dinamika om in ’n ander land te boer of te belê en dat jy sowel as jou hele familie gemaklik is en goed aanpas sou jy besluit om permanent te immigreer.” Ten slotte bespiegel ons oor hoe ons ’n bydrae kan maak om die toekoms van landbou, en helaas ons geliefde land, te verbeter en verseker. “Alhoewel die huidige situasie buite ons beheer is, moet mense aanhou boer net soos wat ons Suid Afrikaanse boere kan. Ons is wêreldwyd bekend vir ons vaardighede om ekonomies vooruit te boer. Behandel jou werkers en medemens met respek en neem al die rolspelers in ag. Wees proaktief en maak die regte besigheidsbesluite terwyl jy as boer nog ’n keuse het, dit help nie ons wil wag totdat dit te laat is nie. “Neem ’n klein deel van jou portefeulje en herbelê dit in die buiteland, onthou jou vaardighede en kennis word wêreldwyd benodig en erken.” Ons skud blad op die toekoms en ek sê in my kop ’n sagte gebedjie op.

Maak jou eie blokke en bou vir so min as R140m2.

Skakel Andre vir meer inligting

083 228 8036

Besoek

ASSET PROTECTION & INVESTMENT ROAD SHOW 23 July – 5 August | Presented by:

Asset Protection Against Expropriation Secure Investment | Offshore Political Risk Insurance Business Solutions | Property | Recruitment Migration and Visa Solutions (through registered migration agents)

Private appointments available michele@wildlifesolutions.co.za | 083 443 6449 • sharon@wildlifesolutions.co.za | 083 395 8117 www.futureglobal.co.za Plaastoe! Edition 24 17

LANDBOU

18 Plaastoe! Uitgawe 24

’n Spesiale korttermyn gestruktureerde versekeringspolis deur ’n bekende versekeraar, is vir grondeienaars ontwikkel om geld te voorsien vir klasaksies in die hof teen grondvergrype en teen konfiskering van bates sonder vergoeding. ’n Bekostigbare skema om onder andere, boerderyondernemings so te struktureer dat aandele gehou word deur ’n buitelandse entiteit om die nakoming van internasionale handelsverdrae af te dwing, is nog ’n manier om boere teen grondonteiening sonder vergoeding te beskerm.

STRUKTURE VIR

Eiendomsbeskerming

Plaastoe! Edition 24 19

Hierdie struktuur is onlangs bekend gestel tydens ’n byeenkoms by Castle de Wildt digby Modimolle wat deur Efficient in samewerking met Jacques Classen Prokureurs en Afri-Sake gereël is.

D

ie struktuur het ten doel om kolektiewe befondsing daar te stel om die struktuur ter beskerming van eiendomsregte by wyse van internasionale verdrae daar te stel aangesien ’n lang uitgerekte hofsaak oor grondvergrype normaalweg net te duur is vir ’n enkele boer of deur Landbou unies om te beveg. Daarom is die struktuur ontwikkel om genoeg geld beskikbaar te kry om so ’n saak as ’n klasaksie namens ’n boer of verskeie boere in die hof teen te staan. Die struktuur het nie net beskerming van eiendomsreg ten doel nie maar kan ook nuttig gebruik word vir boedelbeplanning. Volgens Mnr. Piet le Roux van Afri-Sake is dit die Staat se plig om landsburgers en hul eiendom te beskerm. Die Staat is ook daarvoor verantwoordelik om ’n gunstige sake-klimaat te skep waarin ondernemings kan floreer. Wanneer dit nie gebeur nie, moet alternatiewe oorweeg word . Sakelui is die entrepreneurs wat in sulke onseker toestande kapitaal moet uitlê en dit wil voorkom asof die verantwoordelikheid daarvan nie altyd erken word nie. Dit is ’n groot uitdaging vir die sakesektor. Volgens Mnr. Le Roux is dit ’n akute probleem dat daar ’n gebrek aan orde en doeltreffende wetgewing is en dat die toepassing van bestaande wette deur gebrekkige uitvoering daarvan gekniehalter word. Die feit dat die Regering skynbaar traag is om iets daaraan te doen, beteken nie dat almal nou handdoek moet ingooi nie. Groepe sakelui met gedeelde kodes en behoeftes kan saamwerk en ’n gesamentlike strategie ontwikkel om hulle bestand te maak teen regeringsoptrede, goeie inligting te versamel om te kan onderskei tussen wat reg en verkeerd is, bestaande regulasies te erken en wat stremmend is te probeer verander deur beïnvloeding en selfregulerend te raak om dispuutoplossingsmeganismes te vestig. Dit is die elemente waaraan nou gewerk word, maar enkelinge kan dit nie alleen vermag nie. Samewerking is noodsaaklik. Dawie Roodt, hoofekonoom van die Efficient-groep, het die algemene ekonomiese klimaat bespreek en gesê die persepsie dat dit net landbou-eiendom is wat in die spervuur is, is verkeerd. Die invloed daarvan op die breër ekonomie sal verwoestend wees. Is daar oplossings vir dié kommerwekkende bedreiging? Ja, sê Jacques Classen, ’n prokureur. Hy sê onteiening is ’n Romeinsregtelike regsfiguur afgelei van die Latynse woord ex-propriare, wat beteken

20 Plaastoe! Uitgawe 24

om eiendom weg te neem. Die regsfiguur is goed ontwikkel in die Suid-Afrikaanse reg.

Ten einde te kan onteien moet die instansie wat onteien oor die nodige statutêre bevoegdheid beskik. Die Wet op Grondhervorming verleen byvoorbeeld sekere bevoegdhede aan die Grondeise Kommissaris. ’n Eienaar onteien staan te word, word ingevolge die Onteieningswet in kennis gestel by wyse van ’n onteieningskennisgewing van sodanige onteiening en moet hy gevolglik ’n vergoedingseis binne ’n sekere tyd daarna indien. Daarna volg, normaalweg, onderhandelinge aangaande vergoeding en indien daar nie ooreengekom kan word nie, kan ’n hooggeregshof dit bepaal. Die vereistes wat daargestel word ten einde te kan onteien is, ingevolge dié Wet, dat die onteiening in die openbare belang moet wees. In die saak van “White Rocks Farm (Pty) Ltd & andere vs Minister Gemeenskapsontwikkeling 1984 (3) SA 785 (N)” het die Regter verduidelik wat “openbare belang” is. Hy het gesê: “When the present Expropriation Act 63 of 1975 was drafted, it must be assumed that the established interpretation of “public purpose” through the numerous decisions, including Fourie’s case, was present in the minds of the Legislator and that the concept of “public purposes” in the present Expropriation Act bears that established meaning. It follows that the terms “public purpose” bears the extended meaning, namely matters which pertain to, or affect the people of a country or a local community and not the restricted meaning of matters pertaining only to the State or the Government.” Met bogemelde in ag genome is dit belangrik om daarop te let dat Suid-Afrika bestaande handelsverdrae het met ander lande wat die regering verbind om met hierdie land se burgers en regsubjekte op ’n sekere manier om te gaan. Sulke handelsverdrae maak voorsiening daarvoor dat “beleggings” beskerm word deurdat dit nie genasiona­ liseer of onteien mag word nie, tensy dit vir openbare doeleindes is soos deur wetgewing beskryf en dat voldoende prosesse gevolg en doeltreffende vergoeding betaal moet word. Dié handelsverdrae kan nie eensydig deur die aanpassing van die eiendomsbepalings in die Grondwet verander word nie. Sou ’n natuurlike persoon, alternatiewelik ’n regspersoon, ’n buitelander wees of ’n sogenaamde “peregrinus” wat eiendom in Suid-Afrika besit of ’n belang het

in eien­dom in Suid-Afrika, sal so ’n persoon of regspersoon beskerming hê onder die handelsverdrag. Ingevolge Artikel 25 van die Grondwet word restitusie en transformasie spesifiek genoem as gronde vir onteiening en kan dit dan dus in die openbare belang wees om te onteien vir doeleindes van restitusie en transformasie onder sekere spesifieke omstandighede deur wetlike prosesse te volg. Classen sê die vraag wat dan ontstaan is of dit in die openbare internasionale belang kan wees om te onteien sonder vergoeding as dit teenstrydig met handelsverdrae is? In ’n geval waar boere van Zimbabwe die SADCtribunaal genader het nadat hulle plase sonder vergoeding onteien is, het Suid-Afrika se howe al op ’n grondwetlike vlak in die saak van “Government of the Republic of Zimbabwe vs Louis Karel Fick & 4 others” hul hieroor uitgespreek. In dié saak, spesifiek rondom SADC-verdrae en met onder andere verwysing na Artikel 231 van die SA Grondwet, soos bevestig in die saak van “Glenister vs President of the Republic of SA & Others”, het die regters bevind dat daar sekere verpligtinge ingevolge hierdie verdrae is wat bindend op die Republiek van SA is en onderhewig is aan besluite van die SADCtribunaal, en is bevele van internasionale tribunale afdwingbaar in ons howe. Die implikasie hiervan is dat indien eiendom van buitelanders of buitelandse maatskappye onteien word sonder vergoeding, kan dit nooit in die publieke belang wees nie en sal dit internasionale verdrae wat afdwingbaar is deur tribunale verbreek word staande bly, selfs al word die Grondwet gewysig. Die Gauteng Hoë hof te Pretoria het ook bevind in 2015 in die saak van die Law Society of South Africa and several others vs The President of the Republic of South Africa and others dat die destydse President Zuma se beperking van die tribunaal se jurisdiksie om

privaat geskille uit te sluit ongrondwetlik was en teen die “rule of law”. Die Grondewetlike hof moet nog die beslissing bekragtig. Indien bogemelde in ag geneem en indien die eienaarskap van bates gesetel word op die wyse hierin uiteengesit, is dit inderdaad moontlik om beskerming te hê teen onteiening sonder vergoeding. Die struktuur is ontwikkel om voorsiening te maak vir sodanige beskerming. Dit behels dat die bates op so ’n manier gestruktureer word dat die eienaar beskerm is in terme van hierdie verdrae. Dié strukture is so ontwerp dat die oordra van die bates nie die betaling van hereregte of kapitaalwinsbelasting tot gevolg het nie. Die struktuur het ook boedelbelasting besparing tot gevolg.

Die struktuur maak dan ook as ’n opsie voorsiening vir transformasie-oogmerke wat in lyn is met positiewe vooruitgang van ons land én met die openbare belang. Die struktuur word beskerm deur versekeringsprodukte wat in die buiteland gesetel is en fondse genereer om sodanige strukture binne die verdrae in ons howe af te dwing. Die struktuur is ontwikkel in samewerking met prokureurs, senior advokate, versekeraars, makelaars en ouditeurs wat ervaring het in transformasie, eiendomsaangeleenthede en die belê van fondse in buitelandse strukture en eienaars van eiendom sal daarom baat daarby kan vind om van dié strukture te implementeer, het hy gesê. Navrae kan elektronies gerig word na www.cfgsolutions.co.za

Plaastoe! Edition 24 21

LANDBOU

Belegging in aftree-oorde

22 Plaastoe! Uitgawe 24

In gesprek met Dawid Malherbe van Negester, die ATKV-been wat hul residensiële eiendomme hanteer, kom die onderwerp van beleggings vir boere wat hul risiko wil versprei op. Ek noem dat Agri SS besig is met alternatiewe opsies vir boere (sien aparte artikel) en waarna hul kyk om te verseker dat hul toekoms nie soos mis voor die son verdwyn nie.

D

awid vertel: “Negester is in die gelukkige posisie om die ATKV as ’n ontwikkelings­ vennoot te hê. Die ATKV-direksie het ongeveer sewe jaar gelede ’n diversifikasiestrategie aanvaar om onder meer betrokke te raak by die ontwikkeling van leefstylbehuising vir die vyftigplusser-groep. Dit is die ATKV se strategie om ’n voetspoor van beveiligde leefstylbehuising in Suid-Afrika te vestig. Negester Klein-Kariba naby Bela-Bela en Negester Onrusrivier naby Hermanus, was die begin van die uitvoering van hierdie strategie. Negester bied aan eienaars en beleggers ’n groot verskeidenheid van voltitel (eietitel) en deeltitel eiendomme wat in beveiligde ontwikkelings en gesogte omgewings geleë is. Daar is ook ’n mediesesorgsentrum by elke leefstyl-landgoed en tuisversorging word as ’n standaardopsie aangebied. Aangesien die ATKV, met sy 80-jaar geskiedenis van uitnemende oordbestuur, ook by Negester betrokke is, bied dit verdere gemoedsrus aan eienaars en beleggers.” Ek wonder hardop hoe aanpasbaar hierdie opsies is en dink aan my oupa en ouma wat hul laaste jare op ’n plaas moes afsluit met ’n trek na ’n aftreeoord toe. Dit was nie maklik vir hulle nie. Dawid verduidelik dat daar ’n groot gros van beleggers uit die boeregemeenskap kom. “Hierdie leefstyl-landgoed is in ’n UNESCOerfenisgebied geleë in die Waterberg-biosfeer. Die landgoed grens aan die gewilde ATKV-Klein-Karibavakansie-oord, naby Bela-Bela (Warmbad), skaars ’n uur se ry van Pretoria. Negester Klein-Kariba beslaan ongeveer 83ha, met volop oop ruimtes met vier wandelpaadjies en ’n ryk dierelewe soos njalas, rooibokke, talle voëlspesies en vele meer. Bykans 195 van die 390 voltitel- en deeltiteleiendomme is reeds verkoop en 271 erwe is ten volle gediens. Pryse van die voltitel-erwe begin by R454 500 en huisgroottes wissel van ±104m² tot 250m². Erfgroottes wissel van 205m2 tot 728m2. Ingesluit by die prys van die erf, is goedgekeurde huisplanne, argiteksfooie en oordragkoste. Deeltitel-duette se pryse begin by R902 900. ’n Wooneenheid is 77m2 groot (hierby ingesluit

is ’n stoepie van 9m2 en ’n motorafdak van 18m2). Die ontwerpstyl van die geboue is ’n kontemporêre interpretasie van historiese Laeveldse plaasargitektuur en dit pas mooi in by die omgewing en landboukonteks. Die geboue is ontwerp om ’n lae visuele en fisieke impak op die Bosveld-bioom te hê.

“Negester Klein-Kariba is veral gesog vir mense wat lief is vir die Bosveld en graag in so ’n omgewing wil afskaal.” Vir mense wat graag in ’n see-eiendom wil belê of woon, bied Negester Onrusrivier weer ’n baie goeie geleentheid. Negester Onrusrivier is geleë op ’n vreedsame Overbergse kusdorpie, net ’n klipgooi van Hermanus af. In dié pragtige omgewing kan jy die skoonheid van beide die berg en die see kom beleef en terselfdertyd die streek se vele voordele geniet. Van topklas-wynlandgoedere, gholfbane, winkelsentrums, swemstrande, restaurante, en ’n Mediclinic-hospitaal, is daar ook volop besienswaardighede en dinge te doen in hierdie eersteklas omgewing. Negester Onrusrivier bestaan uit 125 eietitelwoonhuise met ’n moderne en goed toegeruste sorgsentrum met 50 deeltitel-wooneenhede. Daar is egter nog net nege eiendomme, wat bestaan uit twee of drie slaapkamerwonings met ’n dubbel- of enkel motorhuis en plot-en-planpakkette, beskikbaar. Al die huise beskik oor ruim leefareas, hoë plafonne en groot vensters en is toegerus met gehaltemateriaal en -afwerkings. Die huisgroottes wissel van 135 tot 205m² en pryse begin by R2 860 000.

Plaastoe! Edition 24 23

Die beveiligde leefstyl-landgoed skakel mooi in by die Onrusrivier-omgewing, met aanloklike ontwerpelemente soos outydse stoepe, lae mure en landskapstuine. Dié elemente sluit goed aan by ’n verskeidenheid tydlose argitektoniese style. Daar is byvoorbeeld ’n gedeelte met fasades tipies aan die van Stellenbosch se Dorpstraat. ’n Ander deel spog met ’n moderne plaashuisstyl, en daar is huise gebou in die kenmerkende Kaaps-Maleise styl.” Ek vra vir Dawid wat gebeur indien mense ’n eenheid koop wat hulle wil uitverhuur. Wat is die voordele van hierdie tipe belegging? “Daar is die afgelope paar jaar ’n groeiende vraag na aftree- en huureiendomme wat in beveiligde aftree bestemmings geleë is. Mense wat tans na aftreeeiendomme kyk, is ook ’n verantwoordelike groep wat as huurders ’n lae risiko vir ’n verhuurder inhou. Baie mense wat by Negester koop of huur se kinders woon oorsee en in baie gevalle help hulle hul ouers met die huur of by die aankoop van ’n eiendom. In 2017 het Negester uitgebreide navorsing onder ’n groep respondente van 40 jaar en ouer gedoen. Met die vraag, “Indien u vandag ’n eiendom by Negester sou koop, vir watter doel sou u dit aankoop?”, het bykans 45% van die 9 463 respondente wat die vraag beantwoord het, aangedui dat hulle by Negester wil koop vir ’n belegging (met die oog op verhuring). Omdat die eiendomme aan die koper behoort, kan kopers self verhuur of besluit om van ’n verhuringsagent gebruik te maak. Huurders moet net voldoen aan die vereistes van 50 jaar en ouer, en hou by die huiseienaarsvereniging (HEV) se huishoudelike reëls en regulasies.” Die tipes opbrengs wat mens kan verwag van so ’n belegging is volgens Dawid verskillend, afhangend van die grootte van die eiendom, ligging, gebied en of dit losstaande is of nie. “Woonstelle

24 Plaastoe! Uitgawe 24

binne ’n sentrum verhuur makliker as ’n groter los­ staande huis. ’n Verhuurder kan ’n markgerigte huurbedrag vir eiendomme vra. By Negester Onrusrivier word losstaande huise tussen R85 tot R95/m2 verhuur. Woonstelle word teen veel hoër koste per m2 uitverhuur. Byvoorbeeld, ’n 29m2 basiesesorgwoonstel word teen R11 000 per maand verhuur. ’n Verswaktesorgeenheid kan weer teen R24 000 uitverhuur word. Die huur sluit dan die HEV-heffing in wat etes, basiese mediese sorg en skoonmaak van eenhede insluit. Daar is ook nie ’n beperking op hoeveel eiendomme een persoon mag besit nie. Die eienaar kan, soos in die geval van gewone eiendom, besluit aan wie en wanneer hy/sy wil verkoop. Die oord hoef nie die persoon goed te keur nie.” Beide Negester se leefstyl-landgoedere beskik oor mediesesorgsentrums en bied tuisversorging aan. By Negester Onrusrivier word daar vir inwoners van die sorgsentrum se wooneenhede basiese sorg, hulpsorgen verswaktesorgpakkette aangebied. Medwel is die sorgdiensverskaffer. By Negester Klein-Kariba word voedsel nie as deel van die HEV-diens aangebied nie. Hier kan eienaars byvoorbeeld by die Koswerf-restaurant by die ATKVKlein-Kariba Vakansie-oord gaan eet. By Negester Onrusrivier word 10 etes by die maandelikse HEVheffing ingesluit, terwyl daar 30 etes by ’n inwoner van die sorgsentrum se heffing ingesluit is. Sover dit sosiale interaksie aangaan verskil dit ook van oord tot oord. “By Negester Klein-Kariba is inwoners baie aktief en kuier graag saam en ’n straatbraai, of ’n potjie tennis of minigholf of aërobiese wateroefening is aan die orde van die dag. Negester Onrusrivier het weer ’n ouer en meer diverse groep mense wat dit geniet om gesellig te verkeer en aan sosiale byeenkomste, kultuur-, of bingo-aande deel te neem. Uitstappies word ook gereeld aangebied na die vele geriewe wat Onrusrivier en Hermanus bied.”

A A sustainable sustainable lifestyle lifestyle estate estate in fifty-plussers in the the Bushveld Bushveld for for fifty-plussers

The The Bushveld Bushveld at at its its best! best!

Negester Negester Klein-Kariba Klein-Kariba “Far away in the Bushveld, is where I will roam “Far away in in the the Bushveld, Bushveld, is is where where I’ll I will roam Far away make my home Far away in the Bushveld, is where I’ll make my home The memories sustain me, as wide as the sky The memories sustainthe me,time as wide asby.” the sky In peace and silence, will go In peace and silence, the time will go by.” A. de Waal and E. van Rooyen A. de Waal and E. van Rooyen

Phase Phase 4A 4A now now selling selling Who says everyone wants a place by the sea? Some of us are Who saysofeveryone a place bysound the sea? of us to arethat children the bushwants who prefer the of aSome partridge children of the bush who prefer the sound of a partridge to that of a seagull. of a seagull. The ATKV turns dreams into reality with Negester Klein-Kariba The turns (Warmbaths). dreams into reality with Negester Klein-Kariba nearATKV Bela-Bela This sustainable lifestyle estate, near Bela-Bela This sustainable estate, adjacent to the(Warmbaths). ATKV holiday resort, is ideal forlifestyle fifty-plussers adjacent ATKVtranquil holidaylifestyle. resort, is ideal for fifty-plussers in search to of the a more in search of a more tranquil lifestyle. The design style of the buildings represents a contemporary The design style the buildings represents a contemporary interpretation of of historical farm architecture, relevant to the interpretation of historical farm architecture, relevant to the

environment and agricultural milieu. The dwellings are designed for low The dwellings are designed for low environment andlow agricultural energy use with ecologicalmilieu. impact, and low maintenance materials energy use with low ecological impact, and low maintenance materials are used. are used. The sizes of the full-title stands vary from 250 m² to 728 m², and The sizes of at theR454 full-title fromvary 250 from m² to±728 prices start 500.stands Sizes ofvary houses 104m², m² and to 250 m². prices start R454 500. Sizesapproved of houseshouse vary from 104 m² to 250fees m². The price of at a stand includes plans,± architectural The of acosts. stand includes approved house plans, architectural fees and price transfer and transfer costs. There is also another exciting option: sectional title duets. The duets’ There alsoatanother exciting option: Thea duets’ prices isstart R902 900 and each unitsectional is 77 m² title (thisduets. includes porch prices R902 900 and each unit is 77 m² (this includes a porch of 9 m²start and aatcar port of 18 m²). of 9 m² and a car port of 18 m²).

FACILITIES AND BENEFITS FACILITIES AND BENEFITS • Secure and excellent investment opportunity with the ATKV as a development partner. • Secure and excellent investment opportunity with the ATKV as a development partner. • Scenic nature with mountain biking, walking and jogging trails. • Scenic nature with mountain biking, walking and jogging trails. • Controlled access to ATKV Klein-Kariba holiday resort. • Controlled access to ATKV Klein-Kariba holiday resort. • Medical service centre and home care services. • Medical service centre and home care services. • Planned clubhouse and sports facilities. • Planned clubhouse and sports facilities. • Planned retail services (shops, pharmacy and laundromat). • Planned retail services (shops, pharmacy and laundromat). • 24/7 security with biometric access control. • 24/7 security with biometric access control. • Optic fibre for stable and fast internet available for all homes. • Optic fibre for stable and fast internet available for all homes.

YOUR DEVELOPMENT PARTNER FOR PEACE OF MIND PARTNER YOUR DEVELOPMENT FOR PEACE OF MIND

For more information For more information 014 736 2388 014 736 2388 info@negester.co.za info@negester.co.za www.negester.co.za www.negester.co.za Terms and conditions apply (2018/2019) Terms and conditions apply (2018/2019)

Plaastoe! Edition 24 25

AGRICULTURE

“If more of us valued food and cheer and song above hoarded gold, it would be a merrier world” JRR Tolkien

D O FO & Y T I R U C SE E L B A N I A T S U S G N I G A K C PA By THERESA SIEBERT of the Agro-Processing division of the ARC – Agricultural Engineering Email: siebertt@arc.agric.za 26 Plaastoe! Uitgawe 24

F

ood security has become one of the most important and complex global issues where an ever-increasing population wants a sustainable and secure supply of safe, nutritious, affordable high-quality food. These demands have to be met and satisfied in the face of limited access to water and land and increased cost of production, processing, storage, transport and distribution. From these demands and challenges, it becomes clear that the food produced must be kept save at all costs: enter packaging for food security! The role of packaging in assisting and maintaining food security is to maintain the benefits of food through all the steps involved from harvest to consumption. This is accomplished by preventing loses and by enabling food to travel safely from the point of origin, processing and packaging to the point of distribution and/or sale and still maintain its nutritional value at the time of consumption. Packaging, food safety and food security are all interlinked, but each component of the chain covers a very specific and detailed area.

THE RELATIONSHIP EXPLAINED Food security relates to the supply of food and an individuals’ access to it. The 1996 World Food Summit stated that food security exists when at all times, all people have physical and economic access to sufficient, safe and nutritious food in order to meet their dietary needs and food preferences for an active and healthy life. On a smaller scale, household food security exists when at all times all members of the household have access to enough food for an active and healthy life. The World Health Organisation lists three pillars to determine food security: food availability, food access, and food use; while the Food and Agriculture Organization of the United Nations adds a fourth pillar: the stability of the first three pillars of food security over time.

Availability refers to the supply of food through the actions of production, distribution and exchange. Production in turn is determined by land use, soil management, crop selection, the breeding and management of livestock, and harvesting of crops. The production of crops can be affected by a large and varying number of factors, ranging changes in rainfall and temperatures, to the way in which the use of land, water and energy required is in competition with other uses that require those same resources. The land used for agriculture can be lost to urbanization, desertification, salinization and soil erosion. However it must be noted that crop production and access to natural resources are not actually required for a country to achieve a state of food security. Countries like Japan and Singapore are good examples of this. Food distribution is influenced by storage, processing, transport, packaging and the marketing of food of which the food chain infrastructure and storage of food on farms form part. The exchange of food relates to efficient trading systems and markets. The impact of poor transport infrastructure is twofold: first, it increases the price of supplying input resources such as fertilizer while crops are growing; and secondly the price of transporting crops for processing after harvest and the transport of food and food products after processing to national and global markets. Food exchange requires the existence of efficient trading systems and market institutions, all of which also has the potential to affect food security. Food access points to the affordability and allocation of food, and the preferences of individuals and households. The access to food can be further divided into two subsystems: direct access where a household produces the food using human and materials resources; and economic access where the household purchases the food that is produced elsewhere. Food utilization points to the metabolism of the food available Plaastoe! Edition 24 27

within a household by individual members. When food is obtained by a household there are a number of factors which affect the quantity and quality of food that reaches individual members of the household, to achieve food security, the food which is consumed by each individual member of the household must meet the physiological requirements of each individual in the household.

Food stability relates to the ability of people to obtain food over time. Food insecurity in this pillar can be transitory, seasonal or chronic. Food safety describes the safe treatment of food from production through to processing, packaging, distribution and preparation in order to prevent foodborne illnesses. There are five key principles involved in good food hygiene: ◆◆ Prevent the contamination of food with pathogens that spread from people, pets and pests; ◆◆ Separation of raw and cooked food to prevent contamination of the cooked food; ◆◆ Cook foods at the correct temperature and for the correct length of time to kill pathogens; ◆◆ Store food at the correct temperature; ◆◆ Use safe water and safe raw materials. TABLE 1: PACKAGING GROUPS AND TYPES Packaging type required

Category

Example

Aseptic processing

Primary

Dairy products

Bags

Primary

Potato chips

Cans

Primary

Canned fruit

Cartons and coated paper

Primary

Fruit juice cartons

Flexible packaging

Primary

Salad sold in a bag

Trays

Primary

Meat portions

Boxes

Secondary

Corrugated box containing boxes of frozen pies

Pallets

Tertiary

Boxes on a single pallet for transport from the processing plant to distribution centre

Wrapper

Tertiary

Used to wrap boxes on the pallet for safe transport

From the terms explained above, a few key words stand out, all of which can be traced back to packaging: availability, distribution, exchange, storage, transport, packaging, economic access, purchase of food produced elsewhere, utilization and quality. When one looks at the different areas that contribute to and influence food security, it becomes clear that in some measure or another packaging is involved.

PACKAGED FOR SAFE-KEEPING The influence of packaging is not limited only to a packaged displayed on a shelf in a supermarket; its influence on the security of our produce ranges from the crates used to transport a crop after harvest to storage units on the farm to the packaging of the final product is presented in to everything in between, and effective packaging has many roles to play in food processing and 28 Plaastoe! Uitgawe 24

security. It provides physical and barrier protection, tamper resistance, containment, convenience and marketing as well as nutritional information. Simply put, packaging makes it possible to maintain the benefits of the initial food processing through the distribution chain into the homes of consumers. Packaging used after processing can be divided into three groups: primary, secondary and tertiary. These groups of packaging can be described as primary packaging being the main package type that holds the food that is processed and includes trays and bags. Secondary packaging combines the various types of primary packaging into a single box, while tertiary packaging combines all the secondary boxes into a pallet. Table 1 gives some examples of different types of primary, secondary and tertiary packaging. In order to make packaging sustainable and environmentally friendly, alternatives to traditional

packaging materials, such as plastic, needs to be considered while at the same time keeping foremost in mind that the security and integrity of the food product needs to be maintained at all cost. Fortunately, there is a wide variety of alternatives available, which are cost effective, effective in protecting food supplies and products and kind to the environment.

When one looks at packaging solutions that are biodegradable, durable and renewable, two types stand out: wood and cotton. From wood, we obtain both paper-based packaging as well as wooden packaging. Paper-derived packaging solutions includes the primary category packaging such as bags and corrugated paper trays, as well as the secondary category packaging boxes. Although trees, the main source of paper in the western world, require time to grow to a usable height, if managed correctly through timeous replanting, provides us with a source of packaging material which is renewed at a rate equal to, or faster than, it is used. In the case of paperbased packaging, it is also important to remember that paper can be recycled, which means replanting of the primary source is not required at the same rate as use. On the environmental front paper packaging breaks down completely in the environment and decomposes back into the earth. Wooden packaging, which include cases, crates and pallets (tertiary category packaging) have a wide variety of uses and benefits and have become one of the most popular types of packaging. In many instances, wooden cases and crates are considered the best type of storage and packaging material for many products and foods and are widely used for storage and transport of crops after harvesting and prior to processing. Wooden pallets offer durability and strength to products being transported and ensure the integrity of other packaging by preventing physical damage and thus preserving the security of such items. Due to their extreme durability, wooden crates, cases and pallets may be reused many times over and they offer an array of benefits to the user in that they are moisture proof, insect and corrosion free, and

stackable for efficient storage and shipping. Once they have reached the end of their useful lifespan, wooden packaging materials are easily disposed of and recycled back into the environment, leaving no harmful residue. Cotton is free from chemicals and dyes, is a moderately strong, durable fibre that does not stress easily, is able to absorb many times its own weight in water and is available in a variety of weights and thicknesses suitable for the manufacturing of many different types of packaging. This unique combination of characteristics makes cotton based products ideal for the packaging, storage and display of foods while ensuring the integrity and safety of the product. Cotton bags, a primary packaging type as illustrated in Table 1, is extremely breathable and allows for air circulation and moisture evaporation both of which characteristics make these bags ideal for storing and packaging fresh products such as fruit and vegetables and also for wrapping baked goods. Packaging and its influence on food security and safety does not end on the store shelf. As pointed out earlier one of the factors influencing the food security of a household, is the quality of the food that reaches it. This quality also refers to the physical state of the produce or product once it reaches said household. Cotton is durable and easy to sew which makes it the ideal choice for producing long lasting canvas reusable grocery bags, which when eventually discarded, is biodegradable, again having no undesirable impact on the environment.

FOOD FOR THOUGHT Sustainable packaging for food security is a complex topic. From these few paragraphs, it is clear that it is of critical importance to maintain food quality, integrity and safety throughout all the stages of handling, processing, storage, logistics, sale and use in order to ensure the security of our food supplies, particularly seen in the light of the many obstacles faced during production. Correct and effective packaging plays a major part in this process and need not be detrimental to the environment. It is possible to obtain an equilibrium between the different pillars of food security and the growing need to maintain and protect our environment and natural resources by investing time and research into the options that sustainable materials have to offer for packaging solutions. Plaastoe! Edition 24 29

AGRICULTURE

HOW PEOPLE &

THE PLANET CAN THRIVE Climate smart agriculture Text by BRIDGET JONKER, Conservation Ecologist Photographs by MARLENE BRAMLEY 30 Plaastoe! Uitgawe 24

A global race is underway to develop and entrench viable and sustainable agricultural models that will prepare the sector for the impacts of climate change. This is both essential and urgent as agriculture is a major contributor to climate change and also particularly vulnerable to its effects. Climate smart Agriculture as an approach needs to be more than a set of techno-fixes that simply continue to benefit industrial agricultural systems. In this article, we explore some of the ways in which we can transform commercial and subsistence agriculture to boost food security and protect the natural ecosystems that support it.

Plaastoe! Edition 24 31

In the North West Province of South Africa, maize fields stretch out on either side of the horizon. They are planted a mere three metres from the banks of a small brown river that winds its way through the landscape. This land belongs to a mega-farmer, whose family have been farming this land for four generations. A lot has changed over the years. Technology has supported bigger operations, veterinary advances have improved the condition and survival of livestock and new drought-resistant seeds have boosted profits. But this farmer has also seen rainfall become more erratic, soil quality decline and input costs skyrocket. In the rural Eastern Cape, a subsistence farmer has also noticed these shifts and the implications could be fatal - for him, his family and his community. Inadequate landscape management threatens food security at all levels and this is going to be compounded by the effects of a changing climate.

W

e need to shift our thinking from “Climate Smart Agriculture” to “Climate Smart Landscapes” if we are going to achieve food security, economic development and ecological resilience over the long term. Climate smart landscapes operate on the principles of integrated landscape and water resource management, with adaptation and mitigation built into their management objectives. Why is this necessary?

Because a 60% increase in food production is going to be necessary to feed the world’s population in 2050, which is on course to reach up to 12 billion by 2100.

Over the last 100 years, water consumption has increased twice as fast as the global population growth rate we use more water for agriculture than any other activity. In South Africa, two thirds of the national water budget is allocated to the agriculture sector and this is highly likely to change in the future, with urbanisation and industrialization at the top of the socio-economic agenda. Regardless, a recommendation of the National Development Plan (NDP) is that agriculture should be in a position to create up to one million new jobs by 2030. In order to achieve this, it will need to make far better use of the available land and the existing (and declining) water resources. This is a tall order for the agribusiness sector and it will require significant changes to the current status quo. The integrated landscape approach offers a strategy to achieve climate smart agriculture objectives at scale and in all its dimensions. Three key features characterise a climate smart landscape: climate smart practices at the farm scale; diversity of land use across the landscape; and a supportive enabling environment. Climate smart agriculture practices and technologies can be introduced at seven main entry points: soil management, crop production, water management, livestock management, forestry, fisheries and energy management. Many of the entry points involve interventions at the farm level, where management of natural resources are implemented at the landscape level.

32 Plaastoe! Uitgawe 24

Table 1: How to implement climate smart agriculture – principles and practices

SOIL MANAGEMENT In many regions of the world, human and livestock population increases have severely impacted soil health. This has resulted in the intensification of soil cultivation in existing high potential areas, the expansion of farming into forests and marginal environments with fragile soils, and the overstocking and overgrazing of natural rangelands PRODUCTIVITY ADAPTATION MITIGATION CASE STUDY EXAMPLES Addition of organic matter to improve soil fertility and soil-water availability and minimum tillage reduces the need for weed control

Contour ploughing or contour tillage with tied ridges, micro-catchments and surface mulching as well as land terracing, contour stone bunds and grassland rehabilitation (promoting vegetation cover and stabilising erosion dongas)

Inclusion of trees in crop fields and the improved grazing management of natural grasslands help to increase the sequestration of carbon. Reduction of nitrogen fertiliser use will decrease the emissions of the greenhouse gas (GHG)

Applying Integrated Soil Fertility Management ISFM technologies in Malawi Working with farmers to enhance soil fertility management in the Limpopo province, South Africa

CROP PRODUCTION We have a very diverse range of farming systems that produce crops for food, fibre and animal. Each is subject to widely differing socio-economic, climatic and soil conditions. Some are rain-fed while others are irrigated PRODUCTIVITY ADAPTATION MITIGATION CASE STUDY EXAMPLES Breeding of higher yielding crop varieties, and the use of crop species that have higher yield potentials under given environmental conditions. Companion planting reduces risks and boosts productivity

The use of crops with greater drought / temperature /salinity tolerance, pest resistance and shorter-duration varieties. Cereals like millets and sorghum are the hardiest crops for harsh, hot and dry environments. Substitution of potentially vulnerable annual crops with more hardy perennials and - at the extreme - abandoning cropping for livestock production. Crop diversification and rotation can reduce risks of losses

Perennial crops are able to sequester greater amounts of carbon below ground than annual crops

Switching from maize to climate-resilient lavender in India Transitioning goat farmers to essential oil production in the Baviaanskloof, South Africa

Plaastoe! Edition 24 33

LIVESTOCK MANAGEMENT The livestock sector is growing rapidly throughout the developing world, in response to population growth, increases in per capita income and shifting consumption patterns. In order to meet future demands, we are going to have to make considerable changes to the way in which we work with farm animals PRODUCTIVITY ADAPTATION MITIGATION CASE STUDY EXAMPLE Improved feed through rotational grazing and the use of nutritious diet supplements, appropriate vaccination programs and the use of more disease-resistant animals, management of herd size and age structure and appropriate manure management

Livestock insurance instruments and early warning systems, substitution of more resilient livestock species and breeds that are more tolerant to heat or drought. The use of livestock and animals as soil builders, pollinators and pest control is also an effective approach to reduce risk

Improved grazing management can increase carbon sequestration in soil, appropriately timing the application of manure to crops, the use of feed additives that modify the production of methane by ruminants, and management of herd size and age structure to reduce GHG emissions

Changing from local breeds to cross-bred cattle in the sub-tropics Meat Naturally: Supporting markets for community livestock in exchange for conservation of water and grasslands in the Eastern Cape, South Africa

WATER MANAGEMENT Agriculture is the largest consumer of the world’s freshwater resources, requiring 70% of available supply and as the world’s population rises and consumes more food and industries and urban development expands, water has become the 3rd most concerning risk globally, according to the World Economic Forum PRODUCTIVITY ADAPTATION MITIGATION CASE STUDY EXAMPLE Improved capture and retention of rainfall and the improved scheduling and precision application of irrigation water (drip irrigation and satellite water stress monitoring systems)

34 Plaastoe! Uitgawe 24

Supplemental irrigation and rainfall capture, swales, substitution of crop or livestock. Catchment rehabilitation and alien plant control are critical to reduce unnecessary water losses from invasive plants and compacted soils

Irrigation strategies that reduce the amount of water required can reduce energy consumption for pumping, thereby reducing emissions

Building the capacity of small-scale farmers in India to use low-cost gravity-fed drip irrigation systems Precision irrigation of orchards in South Africa with the Fruitlook project

FORESTRY Forests are home to nearly 60 million indigenous people and support a much bigger number by providing a variety of ecosystem services (food, fuel, water, carbon sequestration, biodiversity etc.). Forests and trees on farms are an important carbon sink and this potential can be increased through afforestation efforts. Deforestation is the major cause of emissions from the forestry sector, and agriculture remains the key driver of deforestation PRODUCTIVITY ADAPTATION MITIGATION CASE STUDY EXAMPLE Integration of trees in farming systems can improve soil quality, leading to higher and more stable crop yields as well as supplementing diets and allowing farmers to develop additional income streams

Healthy and diverse ecosystems are more resilient to natural disasters. Indigenous trees on farms can be used as shelterbelts and windbreaks, and play an important role in protecting against floods. Trees also stabilize riverbanks and mitigate soil erosion. The canopy cover from trees can also have direct benefits: reducing soil temperature for crops planted underneath, and reducing runoff velocity and soil erosion caused by heavy rainfall

Allowing for sufficient tree cover increases carbon sequestration through increased biomass both above and below ground

Farmer-managed natural forest regeneration in Niger Making Food Forests benefit communities in the Cape Winelands Biosphere Reserve, South Africa

FISHERIES Fisheries and aquaculture support the livelihoods of 660 to 820 million people and generate first-sale values of over USD 218 billion annually. Fish products are among the world’s most widely traded foods; more than 37% of output is traded internationally with aquaculture as the world’s fastest growing food production system, expanding at a rate of 7% per year. However, current and projected climate change threatens both food and livelihood security of those depending on this sector PRODUCTIVITY ADAPTATION MITIGATION CASE STUDY EXAMPLE The use of integrated monitoring and management systems, stock recovery and resting cycles and disease control

Accessing higher value markets to offset reduced yield, diversification of livelihoods to reduce the impact of yield variability, flexible capture strategies to allow for change in fish distribution. In aquaculture, some adaptation practices include: improved farm siting and weather forecasting, selective breeding and genetic improvements, short cycle production and water sharing systems

Around 30% of annual emissions are sequestrated in aquatic environments, primarily in mangroves, sea grasses, floodplain forests and coastal sediments (known as ‘blue carbon’); which is why it is important to stop the disruption of carbon sequestration caused by coastal habitat destruction and actively expanding planted areas of mangroves and floodplain forests

The Markets and Mangroves Project in Vietnam The use of co-designed and fisher-driven ICTs towards transformation of small-scale fisheries governance in South Africa

Plaastoe! Edition 24 35

ENERGY MANAGEMENT Energy plays a crucial role in every stage of the agri-food system: in the pre-production stage of inputs; in the production of crops, fish, livestock and forestry products; in post-production and post-harvest operations; in food storage and processing; in food transport and distribution; and in food preparation. Currently, the food sector accounts for around 30% of the world’s total end-use energy consumption. It is, however, highly dependent on fossil fuels, which could potentially be a threat to food security PRODUCTIVITY ADAPTATION MITIGATION CASE STUDY EXAMPLE Increase in energy diversification through the use of renewable energy sources; and opening up access to energy sources through efficient and affordable small-scale systems

A reduction in the reliance on fossil energy and associated costs, as well as the adoption of alternative or more sustainable means of usage of biomass through innovative energy technologies

If we are to implement successful and sustainable climate smart landscapes, we need to consider the following key learnings from projects around the world: ◆◆ Learning exchange visits to successful initiatives, locally or further afield are hugely valuable to give farmers and change agents perspective and inspiration ◆◆ For widespread adoption of climate smart agriculture, interventions must include women as key role players in subsistence agriculture ◆◆ Climate smart farming principles need to be introduced together with the associated practices and the enabling environment built around them ◆◆ A quick and tangible payoff needs to happen for farmers to adopt these practices (this could be soil fertility or improved livestock condition, etc.) ◆◆ Consistent local extension support is vital to ensure sustained uptake of the practices and to troubleshoot any problems that arise ◆◆ Communications platforms (whether physical meetings or ICT support) that build capacity at all levels should be built to enhance collaboration and decision making ◆◆ The relevant private sector and academic institutions must be brought in at the early stages for input provision, training and mentorship, marketing, financing and market access

36 Plaastoe! Uitgawe 24

Bio-energy, solar energy, and other renewables such as hydro and geothermal energy can replace fossil fuels and other high emissions energy sources (e.g. wood and charcoal), and reduce CO2 emissions, in both the short- and long-term

Solar power as a “remunerative crop” in India Rooibos tea farmers in the Cederberg, South Africa cut their energy costs by 40% through the use of solar power technology Unlocking access to credit for smallholder farmers in Kenya

◆◆ Political support can make the difference between success and failure, particularly when scaling up to landscape or transboundary levels ◆◆ A flexible and responsive systems approach and feedback mechanism should be maintained to allow for local variations ◆◆ Only once incentives can be withdrawn and farmers are fully supported by the market, can an exit strategy be put into place. The Endangered Wildlife Trust is working with small-scale famers around Groot Marico in the North West Province. One of the villages, Koffiekraal, lies downstream of the town of Groot Marico, within a semi-arid region where water is very limited. The other settlement, Reboile, is within the town boundaries and situated along the banks of the Marico River. This river is fed by one of our strategic groundwater source areas and it forms the headwater of the transboundary Limpopo River Basin. It is a National Freshwater Ecosystem Priority Area and a supports a high level of aquatic biodiversity. The integrated management of this river catchment is vital to sustain a healthy freshwater ecosystem and the livelihoods of the people that live within it. We are working with 17 small-scale

uppe marketing A18062/PT

Vrugbaar! Met die veilige gebruik van die regte chemiese produkte in jou boorde en wingerde. Suksesvolle onkruidbeheer vereis die regte produk. ’n Produk soos Roundup Turbo®. Met voortgesette innovasie en volgehoue betroubaarheid, bied Monsanto jou die wêreld se voorste onkruiddoders vir onverbeterlike onkruidbeheer in jou boorde en wingerde.

Roundup Turbo® bied: • Doeltreffende en betroubare onkruidbeheer in wingerde en boorde. • Doeltreffende onkruidbeheer wat verhoogde winsgewendheid verseker.

Roundup Turbo® – Die staatmaker in onkruidbeheer 011 790-8200 | www.monsanto.co.za

Kliënte is welkom om ons op ons kliëntediens-telefoonnommer of e-posadres te kontak: 011 790-8200 of customercare.sa@monsanto.com Roundup Turbo® Reg. Nr. L7166 (Wet Nr. 36 van 1947) bevat glifosaat en is ’n groep G-onkruiddoder. Gebruik onkruiddoders met omsigtigheid. Lees altyd eers die etiket en produkinligting voor gebruik. Monsanto en Roundup Turbo® is geregistreerde handelsname van Monsanto Technology LLC. Monsanto Suid-Afrika (Edms) Bpk, Posbus 69933, Bryanston, 2021.

A18062 Monsanto Plaastoe/ Roundup Turbo fruit ad, HP June .indd 1

farmers to implement climate smart Agriculture into their operations in an effort to conserve this river and to demonstrate the value of this approach to ensuring food security and supporting viable agri-business in the region. Together, we have implemented a range of practices such as soil enrichment, mulching, companion planting, crop rotation, product diversification and mixed systems, rainfall capture, drip irrigation, the use of swales, and the integration of solar power to pump borehole water. These practices were supported by training opportunities in financial literacy, agribusiness, computer literacy and invasive plant control. Over the next three to five years, we are planning to this initiative to scale with larger tracts of land that have been won through land restitution by the local communities. We will also be engaging more actively with the commercial farmers in the area to demonstrate the approach and how it can be used

5/3/18 12:21 PM

successfully to minimise resource input, maximise profit and increase resiliency to climate change. It is critically important that we work with the entire agricultural sector closely as well as collaborating with the private sector to create viable market linkages and sustained support for climate smart Agriculture. The responsibility to improve the efficiency of the agriculture sector through an integrated approach is not the role of government alone. Public-private partnerships will be fundamental drivers for future technological innovation and capacity building in the agriculture sector globally. Partnerships with NGOs can take this to scale where NGOs are able to reach high numbers of marginal and small-scale farmers in developing economies. Looking ahead, a public-privatecivic partnership approach offers the best prospect of innovation and impact to address the food, water energy nexus.

Plaastoe! Edition 24 37

Rift Valley Fever must be stopped now VET

A

ccording to its CEO, Dr Peter Oberem, 250 sheep died in May of Rift Valley Fever on a farm in Jacobsdal in the Free State. “Reported cases so late in the season – it is already winter in the southern hemisphere – is worrying. It’s not because we can expect a full-blown epidemic right away, but cases now point to a very good chance of a serious outbreak in summer.” Rift Valley Fever is caused by a virus that is transmitted by mosquitoes. They might be inactive in cold weather, but the fact is that the mosquitoes have already feasted on the blood of infected animals. This means that come summer, swarms will emerge as active carriers. “If farmers do not take decisive preventative action in winter, December could be a Rift Valley Fever bloodbath,” says Oberem. Dramatic as it might sound, Oberem is not exaggerating. Rift Valley Fever is a devastating disease in small livestock, especially sheep. Up to 90% of lambs die within days of being infected, and between 40% and 100% of pregnant ewes that are infected will abort. While it also occurs in cattle, buffalo and antelope, the disease is neither as virulent nor as fatal in those species as in sheep. Rift Valley Fever is furthermore a zoonotic disease, meaning it can spread from animals to people. As such it is a One Health concern. While humans cannot be infected by mosquitoes, they are very likely to get ill if they come into contact with the blood of sick or dead animals and/or aborted foetuses. Veterinarians are therefore particularly at risk. During the last significant outbreak in South Africa, a young veterinarian from the Eastern Cape died of the disease. Although not always fatal in humans, the virus attacks the liver and recovery is slow and difficult. 38 Plaastoe! Uitgawe 24

The recent warning issued by authorities in Kenia of a possible Rift Valley Fever epidemic sounds a clarion call for vaccination here in South Africa, says animal health company, Afrivet. “The biggest mistake farmers can make is to be complacent in winter,” says Oberem.

“Now is the time to vaccinate your livestock.” Although sheep are most at risk, cattle should also be vaccinated to prevent mosquitoes feeding on them and transmitting the virus. Oberem explains there are two types of Rift Valley Fever vaccine, namely live and inactivated (or killed). The latter has to be used in animals that are, or could be, pregnant. Giving them the live vaccine would cause abortions or the birth of deformed lambs. The inactivated vaccine has to be given twice, unlike the live vaccine for which only one application is necessary. Farmers must be very careful when handling the live vaccine to not accidentally infect themselves. Rift Valley Fever vaccines are currently only manufactured at Onderstepoort. However, farmers will have another option soon when the vaccine developed by Afrivet is registered. “We have to control the disease while we have the opportunity to do so,” says Oberem. “I am pleased that the state veterinary services have assured me that they are taking the matter seriously and are agreeing that farmers have to be warned to vaccinate now. If not, we will pay the price in livestock deaths and maybe even human casualties.” An outbreak is also likely to hurt the export industry. Countries in the Middle East have already banned South African lamb imports following the previous outbreak. “Rift Valley Fever is a One Health concern because human activity in the environment aggravates it,” concludes Oberem. “We have to take responsibility by controlling the water bodies where mosquitoes breed and by vaccinating our livestock.”

SLEGS VIR DIEREGEBRUIK

RENOSTERVOËL VERSOENBAAR

10 PLUS

G4255 (Wet 36/1947)

Beheer bosluise op beeste Beheer las-, bytende- en tsetsevlieë op beeste

Die krag van sinergisme

1 ml/10 kg

VIR MEER INLIGTING: 0860 833 2787 of 012 817 9060

Beskikbare pakgroottes

200 ml,1 L, 5 L, 20 L

DELTAPOR 10 PLUS: Reg. No. G4255 (Act 36/1947) Bevat: Deltametrien 1% m/v Piperonielbutoksied 3% m/v Registrasie houer: ECO Animal Health Southern Africa (Edms) Bpk, Co./Mpy. Reg. No. 1992/000835/07. Verspreider: Afrivet Business Management (Edms) Bpk, Mpy Reg 2000/011263/07, Posbus 2009, Faerie Glen, 0043, RSA Tel: +27 12 817 9060, Web: www.afrivet.co.za

Laai ons app af vandag vir meer inligting

Plaastoe! Edition 24 39

LIFE IN BALANCE

Crickets, future food By MELISSA BAIRD

I

recently attended the Pioneers 18 conference in Vienna, Austria. This slickly produced, high tech conference won the event of the year last year and they sure put on a show. The co-host was a humanoid robot called Pepper that had the audience break out in to fits of applause and more than one smile. On the main stage a variety of speakers posed unanswerable questions about the future of humanity since Artificial Intelligence (AI) is developing at such a rapid rate no one can really predict the impact on our development other than to say that we are in for the ride of our lives. But it was not just robotics and the technological revolution that was of interest. There are remarkable developments in food technology and some rather curious innovations that could positively impact how the world is fed. Cue Daniel Vach who originates from Prague and has the largest cricket farm in Thailand that produces high protein flour made from crickets. SENS foods had a huge PR boost in early June with the launch of their high protein SENS bars and new

SOURCE: TAKEAWAY

product, SENS bread, to the Rewe group, a retail chain in the Czech Republic. It appears the European market is on the verge of accepting cricket and other insectbased products as “completely okay”. This is going to give impetus to the emerging insect industry and 2018 is becoming the year of the cricket all around Europe. The protein bars are already in many shops and gyms around Europe. As Daniel explained: “By 2050, we need to double our production of food.

There is a shortage of protein and farming more cattle or catching more fish is not a solution. Even now, we simply overstretch our natural resources. That cannot last long. We need to look into alternative sources of protein, or there will not be enough food to feed everyone.” I had these thoughts in my mind when I facilitated the seminar on Food Security and Agriculture at Sustainability Week in Tshwane just two weeks after

40 Plaastoe! Uitgawe 24 SOURCE: HTTPS://DOI.ORG/10.1111/NBU.12291 | AUTHOR: D. DOBERMANN J. A. SWIFT L. M. FIELD

meeting Daniel and the figures on South African food ‘insecurity’ are staggering. According to Mandla Nkomo – the managing director of Solidaridad, the number of people in South Africa who are food insecure equals the entire population of Zimbabwe (13.6 million). Solidaridad is a global organisation that provides solutions for agricultural sustainability and was responsible for the development of Fairtrade and other certification labels that were created to eradicate poverty in the lives of farm workers. But as he later said: "You cannot certify workers out of poverty.” What will bring change and set to balance the lives of the hungry with what the earth can provide? It is not the lack of science or technology that is holding true change back but the fact that people are not connecting the ‘dots’ in agriculture and food supply. Could the cricket be that dot? The United Nations is already promoting eating insects as a solution to the coming food crisis.

Insects are already eaten regularly by 2 billion people all over the world. The figures add up; to produce the same amount of protein, crickets require 12 X less feed, 2000 X less water and produce 100 X less greenhouse gases than cattle.The whole cricket farming industry is at its beginning, and SENS bars taste great, are highly nutritious and an example of insect-based food products that can’t be overlooked. Of course, I had to try one but was warned that if I had a shellfish allergy (I don’t) I would not be able to eat cricket. On my best days I am a vegan, on a few days in the year I eat game prepared by friends, but on none of them have I ever (knowingly) eaten an insect. The surprising thing about it was it tasted just like any other protein bar I have eaten, only it had less sugar. If the European market is waking up to the unique aspects of this product, could that happen in South Africa? Once upon a time the South African mass market did not eat pilchards, but clever marketing soon made canned fish a meal served up on more than three million South African plates a day.

SENS gives the figures: 11 crickets = 1 gram of flour, 1 protein bar uses 55 crickets and the super high protein bar uses 132 crickets. The flour has a shelf life of two years and doesn’t need any refrigeration. This means it can be distri­ buted with less impact on GHG emissions and higher quantities can be produced for longer shelf life without the need for preservatives. Could cricket flour become the staple flour of SA? I asked Daniel why he had become interested in this endeavour and what was his inspiration. He said he “hated wasteful consumption patterns” and wanted to come up with a solution that would change that and solve the food crises. Cricket farming is a true example of a circular approach to agriculture.

The crickets are fed on organic waste streams from rice husks and the cricket’s excrement – called “frass” - is an excellent fertiliser. One waste stream that is useless transforms into two products that are useful, and by farming crickets the reduction in GHG emissions is measurable as is the use of water which in meat production is a serious cause for concern. My vegan heart was confused: crickets, they sing don’t they, which prompted me to ask what his cricket farm sounds like. He looked at me rather perplexed and then laughed and said: “Well actually they are quite quiet.” Ja, probably because they know they are going to be eaten I thought but who knows. Being a cold-blooded creature, the cricket is literally frozen to its end before being processed, unlike what happens to cattle, chickens etc. I finished the cricket protein bar and enthusiastically discussed it with the head of the Bayer Foundation, Thimo Valentin Schmitt-Lord who is searching the world for mass produced solutions to end hunger. I said to him I have seen the future of food. Lab-grown meat maybe a part of it but to think that conventional animal production can do the job based on water usage, deforestation and GHG emissions is not a given in the planet’s current environmental crises. Plaastoe! Edition 24 41

OP REIS

1 42 Plaastoe! Uitgawe 24

Alle paaie na Plettenbergbaai Deur HEIN EKSTEEN

Tydens ’n besoek, aan Plettenbergbaai, toe ek nog bloedjonk en onskuldig was, was ek onwetend amper in die tronk. Staan ek en vriend, Willie Gouws, windgat teen die Beacon Isle se kroegtoonbank, elkeen met ’n dop in die hand, teken net strokies(Kamer 13). En dit in die geselskap van niemand anders as Sias Reinecke nie. Altans ons het gedink ons beskermheilige was die welbekende troebadoer. Sias het ons op Stilbaai ontmoet, hom oor ons ontferm en vanaf daar na Mosselbaai en George en Knysna in gastehuise laat bly en vir alles betaal. Dop, tjop en die moontlikheid van ’n stop (waaraan ons uiteraard nie deelgeneem het nie, want hierdie is ’n betaamlike tydskrif). Plaastoe! Edition 24 43

“Ouens, ons moet nou skuif,” sê Sias nadat hy by ons aangesluit het. “Ons sal môreoggend ry,” keer ek. “Nou. Soos in nie nou-nou nie. Die rekening is ge-sort! Bring julle doppe vir padkos. En van hier af ry julle in een rigting en ek in ’n ander.” Maar hoekom? Dinge gaan so lekker. Verward skuif ons. Groet vir Sias. Ons beskermheer vort. Na wie-weet-waar.

2

3

4

5

6

7 44 Plaastoe! Uitgawe 24

’n

Jaar later kom Willie by my woonstel aan. Met ’n koerant. ’n Foto van Sias op bladsy drie. Maar dit is nie Sias Reinecke nie. Iemand anders. ’n Swendelaar wat na jare uiteindelik aangekeer is vir in hotelle bly sonder om te betaal. Kan mos nie wees nie. Onse Sias was dan só vrygewig en ordentlik. En met daai stem … Nog jare later verskeep Willie na Plett om as bergingsduiker te werk. Later as kommersiële visserman. En uiteindelik as restauranteur. Die Market on Main was sy inisiatief. Daarna The Yard. En nou Villa Villekula in The Grags. En oor die jare het ek vele kere in Plett gekuier.

Een van die streke met die gematigste klimaat ter wêreld. Kenners reken naas Hawai die beste. Ek en Giselle kom met Dulcie en Donsie (ons gedienstige en gedweë bakkie en boswa) by Forever Resorts se Plettenberg-oord aan. Maak ons staning onder ’n tamaai boom reg teen die Keurboomsrivier. Met die eerste G&T in die hand en die buurman wat ’n kabeljou sommer vanaf sy kampplek uittrek, roep ’n visarend teen die kloofhang oorkant die rivier. “Jy trek hier maklik sommer knorder en leervis ook uit,” laat hoor die buurman van hom. “Raak dinge beter as dit?” wonder Giselle hardop. Haar oë op die visarend. Sy verwag nie ’n antwoord nie, want sy verklaar, “Nie sommer nie.” Inderdaad. Kanovaarders met die laatmiddagson wat in hul kielwater die kleur van ryp spanspek weerkaats. Kinders baljaar in die vlakwater. Afgetrede omies en tannies wandel hand-aan-hand in die paadjies, hul swaeltjiebestaan volmaak. Van voëls gepraat, hierdie streek is natuurlik ook bekend vir die knysnaloerie, swartkopwielewaal en witborsduikers. Blykbaar in die winter kan voëlkykers laatmiddag met ’n glüwein (of straks ’n bier, aangesien die klimaat so gematigd is) sit en kyk hoe die doppertjies oor die water spaander. Geduldiges word beloon met die bontrooibekvisvangertjies tot die skaars halwekolfvisvanger. Een van die omies kom staan by ons. Kyk droomverlore oor die water. Twee stelle kontrepsies met vele hakies waaraan jy vadoeke kan ophang. Dan na ons. Skugter. Asof hy nie ons harmonie met ’n gesmousery wil versteur nie. “Ek maak hulle elke keer as ons vir ’n maand oor die Krismistyd by die huis verbygaan. Genoeg vir die jaar om langs die pad te verkoop. Dit bring vir my en Ou ’n sakgeldjie in.”

1 Jenny soek weiding by Villa Villekula. 2 Hoe sag vaar ons bootjie by Forever Plettenberg verby. 3 Hier trek jy die vis vanaf jou voorstoep uit - wel, soms. 4 Vir die jongspan wanneer Mamma en Pappa rus. 5 Waar sal my kabeljou vandaan kom? 6 'n Sonsakkertjie op die laatmiddagwater. 7 By die Plettenberg staan jy in 'n natuurreservaat onder vername bome. 8 Na water waar rus is by die Villa. 9 Slow-cooked koolstoofkosse uit die oude doos. 10 Apies by Monkeyland. 11 En vogels by Birds of Eden. 12 Voetslaan saam met Ou Grootvoet. 13 Vaak, maar hy hou jou dop.

9

10

8

11

Ons koop sommer albei die toestelle. “Ek wonder wat sy vrou daarvan dink dat hy haar Ou noem,” wonder Giselle. Haar seepsteengroen oë draai na my kant toe. En ek weet daardie liefdesnaampie sal nooit oor my lippe mag kom nie. Vrinne Pietie en Wena Wiese van Centurion sluit by ons aan. “Ek maak sommer vanaand vir ons ’n pampoenpot by die chalet. Hy’s klaar op die stoof.” Wena se aanbod. As ’n boorling van Ashton, het sy onder haar ma se heerskappy met die Kook en Geniet in die een hand en ’n houtlepel in die ander grootgeword. Ons sit later die aand om die vuur buite die chalet. Pietie is ’n grootkokkedoor by ’n landboubank en tel wynboere onder sy kliënte en daarom sit ons met wyn wat die swerwende ek en Giselle nie kan bekostig nie in die hand. Die pampoenbredie verkwikkend op die tong. “Hierdie pot,” sê Wena, “is eenvoudig met g’n fieterjasies by nie. En eenvoudige kos is gewoonlik die beste.” En met nabetragting, “Dis nou nie te sê dat ek nie windmaker kos kan maak as ek die dag moet nie!” Giselle gaan kyk die chalet deur. “Dis nou rushic!” Haar skepping vir iets tussen rustic en chic. Brekfis die volgende oggend is by Willie en Danni se Villa Villekulla (Pippie Langkous se huis heet so).

12

13

Die restourant-gedeelte van die gastehuis is óf binne, óf buite. Mens is nie seker nie, aangesien die plek só ontwerp is dat jy, afhangende van waar jou tafel staan óf binne, óf buite kan sit. Hier en daar is die dak tussen jou en die hemel. Die tafel langs jou sien die gode direk op jou neer. Plek-plek is daar ook nie vloer nie. Dit is vir die waterstroompies wat onderdeur die gebou vloei om sigbaar vir die eters te bly. Nou, Willie is vreemde kêrel. Vanaf vlootduiker na bergingsduiker maak sin. Vandaar na visserman is die kluitjie nog by oor. Selfs met sy volgende beroep as internasionale seiljagvaarder hoor en sien ons beide die bel en die klok. Maar vandaar na kosmaker? En nie bloot die maker van spyse nie. Kosvernuwing. Asof sy swarma’s ligjare beter is as selfs dié wat ek gereeld in Griekeland geëet het. Willie het die vermoë om die geykte te omvorm na iets fantasmogories. En dis nie asof Willie soos Wena moes kook en geniet nie. Nee, ons het onse tienerjare op die fifties deurgebring en moles gemaak. Vir Rhennish en Bloemhof se fraaiste meisies in De Akker op Stellenbosch wyn geskink. Saam met die one-man-band gesing, ‘We don’t need no education!’ “Die kosmaak-trade het baie tricks.” Willie se uitleg van sy kullinêre alchemie. Plaastoe! Edition 24 45

Ja oukei, maar kan ons net bietjie minder hermeties wees. Deel een van jou truuks met die minder sterflikes.

“My swarma’s byvoorbeeld. Ek doen gereeld spit-braaie. Dan braai ek sommer vir myself ook ’n lam. En dis daai vleis wat ek vir swarma’s gebruik.” Giselle, Danni en Wena verdwyn die huis in. Willie vertel een van Plett se vele staaltjies. “Ek praat eenkeer met ’n ouman. Hier diep in die tagtig. Hy vertel toe dat sy pa die grond vandaar waar jy met die N2 teen die bult af kom tot heinde en ver Humansdorp se kant toe besit het. Aan beide kante van die N2. Nou, die grond aan die binnelandse kant was redelike goeie landbougrond, maar die stuk teen die see was natuurlik te sandering en brak. Die pa bemaak toe die beter landbougrond aan die ouman se broer, omdat hy die beter boer was. En die ouman kry toe nuttelose grond teen die see. Hektare daarvan. En jare later is die landbougrond nie naastenby soveel werd as die seegrond nie. Is daai nou nie a tale met ’n twist in die tail nie!” “Julle moet na die kamers kom kyk!” beveel Giselle. Ons maak so. Danni verduidelik elke kamer het ’n tema. Daar is die Plaaskamer, kompleet met die piepiepotkas en kom en beker (jy hoor sommer oorle Jan Spies iets van slaapkapitaal kwytraak). Die Retrokamer waarin Bogey en Lauren Bacall The Big Sleep met genoegdoening sou kon slaap. Die Franse-kamer waarin Marie-Louise straks haar koekstories teenoor die gepeupel sou heroorweeg het. En die Captain’s Cabin waarin ek in die geestesoog vir Hemingway sien aan The old man and the sea gestalte gee. Skielik is daar konsternasie in die restourant. Oor Jenny wat kortpad kies. Rondvet. Ore soos ’n springhaas. “Jenny, gaan asseblief buitentoe, skatlam,” vermaan Danni die donkie. Jenny draai kordaat om en stap met swaaiende boude terug na die plaasdam waar sy aan wei raak. “Nadat ons vir Jenny vanaf die Piesangvallei hiernatoe geskuif het, het sy vier keer weggeloop. Elke keer in ’n ander rigting. Sy was selfs tot by die slangpark. Maar na die vierde keer het sy hier gebly. Dis asof sy haar nuwe wêreld eers in die vier verskillende windrigtings moes verken het,” verwoord Danni Jenny se kortstondige swerwerskap. Ons sit af na Porcupine Ceramics waar ’n pottebakker ons wys hoe handgemaakte kleistukke by wyse van die raku-proses (die oermetode, egter nou met behulp van gasvure) verewig word. Wasbakke. Kruike. Alles wat 46 Plaastoe! Uitgawe 24

mooi is. En Giselle, ook mos ’n voorste keramiekkuns­ tenaar, is ademloos. Die pottebakker gebruik enorme tange om die pasgebakte stukke uit die regop oond te lig, dan nat te maak en laastens versigtig in groot houers gevul met saagsels te laat sak. Hy maak die stukke versigtig onder die saagsels toe. Hulle begin smeul. Giselle verduidelik, “Die koue water laat die glasuurlaag om die stuk kraak. Die roet van die brandende saagsels vul die krake en so verkry jy die unieke patrone.” Aangesien Plettenberg ’n selfsorgoord is, sit ons af na Enrico’s in Keurboomstrand. Ek ken Enrico reeds vanaf die tagtigerjare toe hy die befaamde Roma in Melville bedryf het en ek daar my eerste potlode as ontluikende draaiboekskrywer geslyp het. Die Italianer mag kort van statuur wees, maar beskik oor daardie smeulende sjarme wat vrouens onstigtend vind. Veral wanneer hy soos ’n Napoleon staan, uitgetof in sy Dawidstandbeeld voorskoot. Giselle en Wena snak na hul asems en ek en Pietie het visoene van Waterloo waar Napoleon uiteindelik verslaan is. Ten spyte van die werklikheid dat Enrico mans bedreig en hul vrouens meesleur, sit hy droomkosse voor. Ons begin met La Bomba, brode wat warm en met knoffel en olyfolie gesmeer is en opgeblaas voor jou land. Dit word deur ’n mosselsop gevolg. En natuurlik sneuwel verskeie soldate uit Enrico se chianti-legioene. Ons eet die aand weer by Villa Villekulla. Willie en Danni se winterspyskaart.

Meeste van die disse op die koolstoof word ge-slow-cook. Romerige prei-en-aartappelsop aangehelp met boerbrood vars uit die oond. Dit word gevolg deur hoender met koeskoes gestop, tesame met ’n wildspot waaruit jy mildelik oor jou spaetzle skep. Die afronding word verteenwoordig deur ouma se suurlemoenpoeding en kaneelappels wat swaar dra onder die vla (handgemaak, soos dit hoort). Dit is weer oggend. Die visarend roep. Leervis byt langsaan. Kinders spring op die springmatte en slaan putt-putt balletjies. Trapbote in een rigting. Ferries in die ander. ’n Katoolse rob dryf luilekker verby. Ek en Giselle gaan stap om gister se kullinêre vergryping te paai. My beminde ken nogal haar bome en, ten spyte van die chianti, of as gevolg daarvan, noem sy in die verbygaan ’n paar op: melkhout, geelhout, wildekastaiing, wildevy, flierboom en natuurlik die keurboom met sy pers en pienk leeubekkie blommetjies. Ons wandel deur die 116 kampplekke, sommige teen die rivier, almal op gras en van hulle in skaduwee. Terloops, drie jaar gelede roei ons met een van die gehuurde kano’s teen die rivier op. Giselle lag en

toegedraai in warmte

by forever hierdie winter

FOREVER HOTEL @ CENTURION

BADPLAAS, A FOREVER RESORT

Sluit af in die besige stad en geniet ‘n aand van luukse verblyf in ons asemrowende Hotel. Bespreek enige standaard kamer vir een of twee persone wat ontbyt insluit vir slegs R950.

Ontvang 20% afslag op enige selfsorg of hotel akkommodasie of betaal slegs R100 per persoon per nag vir karavaan en kampeerplekke. Sluit gratis staanplek in.

Aanbod geldig tot 31 Augustus 2018

Aanbod geldig tot 31 Augustus 2018

+27 (0) 12 644 6000 www.centurionhotel.co.za

+27 (0) 17 844 8000 www.foreverbadplaas.co.za

MOUNT SHEBA, A FOREVER LODGE

PLETTENBERG, A FOREVER RESORT

Geniet ‘n romantiese wegbreek vir twee persone teen slegs R3 645 vir twee aande. Sluit ‘n 4 gang maaltyd in asook ontbyt vir twee oggende asook ‘n piekniekmandjie met sjampanje om in die woud te geniet.

Spandeer luilekker tyd langs die oewer van die Keurboomsrivier terwyl jou siel die natuurskoon inneem. Bespreek ‘n een slaapkamer rondawel vanaf R780 of kamp vir slegs R95 per persoon per nag.

Aanbod geldig tot 31 Augustus 2018 +27 (0) 13 768 1241 www.mount-sheba.co.za

SWADINI, A FOREVER RESORT Spandeer jou tyd in ons luukse rondawel, of bring jou avontuurlustige kant na vore met ons verskeie aktiwiteite, en die fasiliteite by die vakansieoord. Bespreek ‘n luukse rondawel en ontvang 20% afslag.

Aanbod geldig tot 31 Augustus 2018 +27 (0) 44 535 9309 www.foreverplettenberg.co.za

FOREVER WARM VAKANSIES HIERDIE WINTER

Tel: +27 (0) 12 423 5600 www.foreversa.co.za

Aanbod geldig tot 31 Augustus 2018 +27 (0) 15 795 5141 www.foreverswadini.co.za

beduie na die omies wat hul DSTV-skottels instel (ja, daar is nege DSTV-punte beskikbaar, bring net jou eie dekodeerder). Laatmiddag worstel ons teen die wind en die inkomende gety teen die rivier af. Met ons verbysukkel, sien ons hoe hol die omies om die skottels weer bymekaar te maak alvorens die wind hulle see toe vat. Tannies in die agtergrond kyk moerig toe. Vanaand is ’n aand sonder 7de Laan … Ons loer by oordbestuurder André Steyn in en hy vertel met die intrapslag hoekom hy so gelukkig langs die Keurboomsrivier woon. “Oor die rustigheid. Sodra jy van die gejaag en chaos van die N2 afklim en jy draai hier in en dis net bome en gras en kuiermense wat hulself geniet, dan weet jy dis jou plek. “As jy ná ’n klompie dae gatvol raak vir al die kabeljoue wat jy daagliks uittrek en jy soek afleiding, skiet oor na Monkeyland en Birds of Eden. Vertroetel ’n olifant by die nabygeleë park. Dalk selfs ’n groterige wildekat by Jukani Wild Cats, of gaan loer ’n walvis af tydens die regte seisoen.” Wena en Pietie is vort Kaap toe. Willie en Danni rus na ’n besige naweek en die twee van ons hou die visarend deur glase sauvignon blanc dop toe die buurman met ’n kabeljou, op die oog af te vroeg van sy ma af weggeneem, langs ons verskyn.

“Wil julle hom braai?” vra die gulhartige man. Giselle wil onmiddelik met ’n militante ondertoon weet, “Is hy size?” “Natuurlik!” grom buurman liederlik in die gesig gevat. “Hierdie is ’n natuurreservaat en ons hou by die reëls!” Hy spring kordaat om en sit af met die vis. Ek onderskep hom met glas wyn en keer hom weer aan. “Die ding is,” sê buurman nadat hy beheer oor sy emosies herwin en Giselle tot inkeer gekom het, “daar’s soveel plekke waarheen ek en die familie kan gaan, maar hierdie een trek ons amper elke keer. Die kroos het ’n veilige speelplek. Die vrou loop en koop by die pottery en die bokhaarwinkel, om van daai Deli Factory en Robberg Fine Foods nie te praat nie. Ek sit lekker hier onder my boswa se afdak en maak lyn en keel nat. Soos dit hoort.” Die kabeljou sis oor die kole. Die wyn in ons glase is lewenswater. Liggies in die verte. Die laaste skuite mik vir hul ankerplekke. “Jy weet,” laat Giselle weet, “as jy ’n behoorlike jop gehad het, sou ons ook kon aftree en ’n swaeltjiebe­ staan voer.” Maar ons doen dit dan vir ’n lewe. ’n Tawwe jop, maar iemand moet dit doen. En aftree? Soos die ou gesê het: ‘Ek sal moet werk tot lunch time op die dag van my begrafnis’. C’est la vie. Plaastoe! Edition 24 47

Calories burnt varies depends on size (the heavier you are, the more you burn), age (younger people burn more calories), and muscle (muscle burns more calories than fat). The figures display an average person's calorie burn per hour.

48 Plaastoe! Uitgawe 24

http://www.theenglishgarden.co.uk/news-and-events/news/11-surprising-health-benefits-of-gardening/

GARDEN

IT’S GOOD TO GARDEN BY DALE BARBER

While much has been written on the benefits of gardening, this article will look at the benefits not often thought about. We all know that the main benefits are economic and nutritional: - nursery production is the production of ornamentals and cut flowers; - food production by means of crops, orchards, vineyards, - however, let’s look at some of the other benefits of gardening:

PHYSICAL AND MENTAL HEALTH Strange how we have this almost built-in respect for things we find bigger and more powerful than ourselves. It seems almost natural to revere and respect nature, and the natural order of things. Gardening is one of the most basic links we have with nature. It therefore stands to reason that it should reinforce our sense of respect. This is not limited to respect for others, but also has a profound effect on our own values and feelings of self-worth. Connecting with plants whilst gardening seems to fill a need to connect with other living things, much like owning a pet. This connection is far simpler, and in certain aspects, a lot easier than connecting with other people. Plants are not judgmental and have no expectations. This leads to a basic connection that is relatively stress free. Gardening improves our mood and reduces our overall stress. Our daily lives have increased the amount of strains and stresses we are subject to. With the advancement in basic technologies such as the phone and the personal computer, we have placed ourselves ‘on call’ for up to 18 hours a day. We have been bullied into believing that we should always be connected. This leads to an increase of the stress hormone cortisol. Although it is termed the ‘stress hormone’, it is linked to a host of issues: mood, immune function, obesity, memory and learning problems, and heart disease. On the other hand, gardening has been linked to the formation of serotonin and dopamine. These hormones reduce the amount of cortisol, thus improving our moods, health, and enhancing relaxation. According to a 2006 study, which tracked more than 2 800 people over the age of 60 for 16 years, gardening could lower the risk of dementia by 36%. Gardening by its very nature requires discipline, dedication and routine. Plants need to be planted,

nourished, watered, and tended. In return they will grow and flourish. The work put in by the gardener offers hidden benefits such as physical exercise and a sense of accomplishment. However, be mindful of how you lift, carry, chop, cut, and weed as you do not want unexpected injuries. Let’s rather improve our dexterity and builds good healthy muscles. Just coming into contact with the soil exposes us to soil bacteria and Mycobacterium vaccae. This has been found to alleviate symptoms of psoriasis, allergies, asthma, as well as alleviating depression. Exposure to the midday sun for just ten minutes gives us sufficient Vitamin D which increases calcium levels which helps to reduce the risk of heart disease, osteoporosis, and various cancers. The American Horticultural Therapy Association lists the following benefits: ◆◆ Improves state of mind ◆◆ Reduces depression ◆◆ Lessens anxiety ◆◆ Increases life satisfaction ◆◆ Improves quality of life ◆◆ Enhances sense of community ◆◆ Reduces loneliness ◆◆ Healthy activity for children ◆◆ Healthy activity for people with mental health issues and learning disabilities ◆◆ Makes you love veggies you thought you hated ◆◆ Helps you lose weight ◆◆ Provides a great workout that feels more fun than work ◆◆ Nourishes your spirit ◆◆ Cuts your risk of heart disease ◆◆ Boosts your immune system ◆◆ Increases hand coordination and strength ◆◆ Gives you better self-esteem ◆◆ Sharpens your brain According to the American Community Gardening Association “community gardening improves people’s quality of life by providing a catalyst for neighbourhood and community development, stimulating social interaction, encouraging self-reliance, beautifying neighbourhoods, producing nutritious food, reducing family food budgets, conserving resources and creating opportunities for recreation, exercise, therapy, and education.” Plaastoe! Edition 24 49

Deur LEKKERBEKKIG

Binne elke maer meisie is daar ’n vettetjie wat skree vir ’n chocolate. Dit sê ’n goeie vriend van my. Wanneer ek so rondkyk na meisies, druppende van die goud, elegansie en stroperige woorde net om eweskielik in klein otjies te verander wanneer daar ’n korreltjie suiker in die omtrek is, dan het hy nogal ’n punt beet.

M

oet maar nie die mans weggooi wat so langs die viswaters staan met ’n soetigheidjie nie. Van kinders praat ek nie eers nie. Mens kan hulle omkoop om enigiets op aarde te doen net vir ’n lekkertjie. Wanneer hulle so ruk en riel van die energie is dit tyd vir mammas om na die versterkdruppels te gryp of te begin saam dans. Die suiker duiwel loop diep. As kind het ek en my boetie spaarvarkies gehad. Die bank het etlike male belowe dat geen kind ooit dit sou kon breek nie. Soos vele beloftes het dit toe ook platgeval. My boetie was die

50 Plaastoe! Uitgawe 24

suinige enetjie in die familie. Ek spandabelrig. Terwyl ek onmiddellik gaan swiets koop het met my sakgeld het hy dit in sy spaarvarkie gegooi, net om reg te staan vir die helfte van my lekkers. Tot op ’n dag wat ek besluit dis nou genoeg. ’n Tweezer is ’n wonderlike ding. Mens kan in die kleinste gaatjies inkom en opgerolde note daaruit trek, sonder dat die varkie skree. Mens kan dan ook vir suinige seuntjies winkel toe laat hardloop dat die stof so staan, indien mens vir die lekkers betaal. Ten minste kon hy hierdie keer die helfte van sy eie lekkers deel. En hardloop is mos goed vir ’n kind. Asof suiker nou nie genoeg motivering was nie het my ma nog so sjokoladekoek gebak met geld in. Darem nie note nie, net muntstukke. Ma’s van vandag sal seker ’n hartaanval kry as hulle dit hoor. “Wat van die kind se tanne?” is een kapsie wat ek my kan indink. In die ou dae het ons grond geëet en koeke met munte in. Ons lewe nog, en lekker ook. So maak ’n teetjie, sê ’n gebedjie op. Die tyd om te brou, is nou!

Plaastoe! Edition 24 51

Suurlemoen- en naartjietert Hierdie tertjie is nie te soet nie. Die naartjie gee haar ’n effense trek in die kiewe. Dis soos lepels vol sonskyn wat jou vroegoggend saggies op jou wang soen. Jy kry ’n huppel in jou stap omdat die klein haartjies in jou neus nie onmiddellik vries wanneer jy jou kop by die deur uitsteek nie. BESTANDDELE - VULSEL 100 ml suurlemoensap 50 ml naartjiesap 100 ml heuning 6 groot eiergele 8 teelepels botter in blokkies gesny 1 teelepel gelatien

METODE MERINGUE

◆◆ Kombineer die suiker en water in ’n potjie. ◆◆ Kook vir so vyf minute op ’n hoë hitte. ◆◆ Terwyl die stroop kook klits die eiergele en suurlemoen saam totdat sagte pieke vorm wanneer jy die klitser uithaal. Hou aan klits, groei vinnig nog ’n arm om die stroop in die potjie nou stadig by te voeg, of sit jou voedselverwerker op hoë spoed terwyl jy sommer self die warm stroop stadig byvoeg. Hou aan klits totdat die meringue die vereiste dikte is. METODE KORS

◆◆ Spuit ’n tertpan met Spray ’n Cook. ◆◆ Sny die sponskoek in klein stukkies en druk plat op die bodem van die pan. ◆◆ Indien jy ’n pakkie koekies gebruik maak hulle fyn, smelt die botter en kombineer. ◆◆ Druk dit dan stampvas onder in die tertpan. ◆◆ Noudat jy al die elemente het kan jy die tert begin saamflans. Gooi die suurlemoenmengsel oor die kors. Sit nou die Italiaanse meringue mildelik bo-op. Laat dit vir so ’n halfuur in die yskas staan. Haal uit en gebruik ’n sjef se blaasvlam om die meringue mooi te skroei.

KORS

Lemoenkoek

sjokolade (bitter) sponskoek of pakkie van jou gunsteling koekies fyngekap botter

BESTANDDELE

ITALIAANSE MERINGUE 2 koppies suiker 1 koppie water 8 eierwitte teen kamertemperatuur 2 suurlemoene se sap METODE - VULSEL

◆◆ Bring die suurlemoen- en naartjiesap tot kookpunt in ’n klein potjie. ◆◆ Kook totdat dit begin stroperig raak. Voeg die gelatien by die warm stroop en kook vir nog so ’n minuut. ◆◆ Sit ’n ander potjie met water in solank op die stoof en laat dit kook. ◆◆ Klop die heuning en eiergele saam tot glad. ◆◆ Vou nou die warm sappe wat jy gekook het geleidelik in die eiergele in. Klop vinnig om te verseker dat die eiergele nie scramble nie. ◆◆ Sit die bak op die potjie met water wat kook en hou aan klits totdat die mengsel begin verdik. ◆◆ Verwyder van die hitte en klits die botter stukkie vir stukkie in die mengsel in. ◆◆ Laat dit afkoel terwyl jy die meringue en kors maak. 52 Plaastoe! Uitgawe 24

Spray ’n Cook 1 ½ koppies koekmeel ½ teelepel bakpoeier ½ teelepel sout ¼ teelepel koeksoda 1 ½ koppies suiker 2 teelepels lemoenskil fyn gerasper 1 teelepel suurlemoenskil fyn gerasper ½ teelepel lemmetjieskil fyn gerasper 3/4 koppie botter teen kamertemperatuur 140 g goeie roomkaas 3 groot eiers 1 teelepel vanielje-ekstrak ¼ koppie vars lemmetjiesap METODE

◆◆ Verhit die oond tot 180°C. ◆◆ Spuit jou pannetjie met Spray ’n Cook - ek het een van hierdie nuwe fensie plastiekpannetjies gebruik. ◆◆ Sif al die droë bestanddele saam en sit eenkant. ◆◆ Kombineer 1 en 1/4 koppies suiker met al die gerasperde skille en sit eenkant. ◆◆ Gebruik nou ’n elektriese klitser en kombineer die botter en roomkaas totdat dit glad is - so twee minute.

Plaastoe! Edition 24 53

boonop noem dat ek ’n brûlée met pampoen gaan maak, het dit gelyk of ek van husse met lang ore praat. Ek glimlag toe sommer saggies by myself. Ek het geweet dat hulle, voordat die aand uit is, soos wafferse digters liries gaan raak oor hierdie lekkerte in ’n bordjie. O suikerbossie ek wil jou hê, begin in my kop rondsluimer soos ’n slak. Party mense noem dit ’n oorwurm. Die beste van hierdie dissie is dat ek nog my blaasvlam aan die einde daarvan kan uithaal en iets brand. Die rampokker in my steek sy kop uit, dankie tog ek kan haar in die werk steek. Hier gaat ons: BESTANDDELE

◆◆ Klits nou die suikermengsel stadig in. Klits op ’n hoë spoed totdat die mengsel lekker lig en donsig is - so drie tot vier minute. ◆◆ Verminder spoed tot laag en voeg nou die eiers een vir een by. ◆◆ Skraap die kante van die mengbak tussenin om seker te maak alles meng mooi. ◆◆ Voeg nou die vanielje by. Maak seker alles is goed gemeng voordat jy die droë bestanddele bysit. ◆◆ Sit nou jou menger op ’n lae spoed en voeg die droë bestanddele stadig by. Moet die mengsel nie te veel klits nie, dit sal jou koek baie swaar en dig maak. ◆◆ Gooi nou die mengsel in jou pan en bak in die oond tot bruin vir so 60 tot 70 minute. Die oomblik wat jy die koek begin ruik moet jy hom toets deur ’n stokkie in die middel in te druk. As hy skoon uitkom is die koek gebak. ◆◆ Haal uit die oond en laat vir so 30 minute op ’n rakkie verkoel. STROOP

◆◆ Verhit die suurlemoensap en 1/4 koppie suiker oor ’n medium hitte totdat die suiker gesmelt het. ◆◆ Wanneer die koek koel is druk gaatjies orals in met ’n stokkie. Gooi die stroop oor en sit in die yskas vir ’n rukkie sodat die stroop ook afkoel. Bedien met ’n lekker koppietjie tee.

Pampoen, gemmer en

8 lemmetjie brûlée

Toe ek noem dat ek vir die nagereg sal sorg, het my vriende een vir een met groter lus na die voorgereg begin kyk. Ek is mos bekend vir als behalwe bak. En toe ek

54 Plaastoe! Uitgawe 24

250 g pampoen (opgekook met heel gemmerstukke. Jy kan dit ook in ’n bietjie lemoensap kook) ½ koppie suiker ½ koppie goue bruinsuiker 5 groot eiergele (hou die witte vir die tert se meringue) 2 teelepels vanielje-ekstrak 1 teelepel gemaalde kaneel ¼ teelepel gemaalde kardemom ¼ teelepel allspice ¼ teelepel gemaalde naeltjies ¼ teelepel sout 3 koppies room 8 eetlepels bruinsuiker 1 vinger vars gemmer 4 vars lemmetjies METODE

◆◆ Verhit die oond tot 160°C. ◆◆ Kook die pampoen en gemmer tot sag. Sit dit in die voedselverwerker en blits totdat dit ’n puree vorm. Voeg die lemmetjiesap by. ◆◆ Meng pampoen puree met 1/2 koppie suiker en 1/2 koppie bruinsuiker in ’n groot bak. ◆◆ Klits die eiergele, vanielje, speserye en sout by. ◆◆ Bring die room tot kookpunt in ’n groot pan. Wanneer dit kook, voeg dit geleidelik by die pampoenmengsel. ◆◆ Verdeel die mengsel tussen agt ramekins en sit hulle in twee groot oondbakke. Vul die oondbakke met kookwater tot so halfpad teen die ramekins. ◆◆ Kook vir 35 minute, of tot jy dit begin ruik. Dit moet ferm in die middel wees. ◆◆ Sit ramekins nou vir so ses ure in die yskas om verder te stol. ◆◆ Wanneer jy reg is om te bedien strooi so eetlepel bruinsuiker bo-oor almal en gebruik ’n blaasvlam om die suiker te skroei. Indien jy nie een het nie, druk die ramekins onder jou oond se rooster. Hou hulle net mooi dop, dit skroei vinnig. Sit hulle dan vir so 15 minute in die yskas om die doppies te laat verhard.

Plaastoe! Edition 24 55

4

Trifle (Koekstruif)

Hierdie trifle is anders as die een wat ek onthou as kind. Ek het dit in aparte glasies gemaak en sommer meringue wat van die suurlemoentert oorgebly het boop gesit, want ek het gedink dit lyk mooi. Dit proe toe nou ook nie te sleg nie. BESTANDDELE 100 g sjokoladesponskoek (ek het sommer by my plaaslike winkel gekry) 50 ml Cointreau 4 naartjies gesegmenteer Vir die vulsel 250 ml vars naartjiesap 70 g strooisuiker 1 eier 2 eiergele 2 teelepels mielieblom 2 teelepels gelatien 65 g botter, verkoel en in blokkies gesny 1 teelepel lemoenbloeisel water METODE

◆◆ Verhit die Cointreau, moet nie dat dit kook nie. ◆◆ Sny die sponskoek in klein stukkies en gooi die Cointreau daaroor. ◆◆ Pak dit onder in jou glase. ◆◆ Pak nou die naartjie-segemente rondom die kant van die glas.

56 Plaastoe! Uitgawe 24

VULSEL

◆◆ Kombineer die naartjiesap en die suiker in ’n klein potjie. Verhit tot warm. ◆◆ Klop die eier en eiergele met die mielieblom. ◆◆ Voeg ’n derde van die warm sap by die eiers om te verhoed dat dit skif. Meng. ◆◆ Gooi nou die mengsel by die res van die sap in die pan en kook vir so drie tot vier minute oor ’n medium hitte. Moenie dat dit kook nie. ◆◆ Smelt jou gelatien en lemoenbloeisel water in ’n bietjie warm water en voeg by die mengsel. ◆◆ Laat dit vir so 3 minute verkoel en gooi dit in die glase. ◆◆ Sit in die yskas vir so uur of twee totdat die vulsel gestol het. ◆◆ Maak solank ’n jellie, ek het lemoen gebruik om by die lemmetjie smaak te pas. Laat dit ook stol in die yskas. ◆◆ Skep die jellie in die glasies en sit die Italiaanse meringue bo-op voordat jy dit met die blaasvlam bykom. Ek moet sê dis die eerste keer wat ek ’n blaasvlam in die hande kry, en boetie, het ek hom laat werk!

DIE

KOFFIESTORIE S uid-Afrikaners is passievol oor koffie. Dit was nog altyd so sedert die eerste beker boeretroos op die Aga in die kombuis gestaan en prut het. Die boer het sy eerste koppie koffie geniet terwyl die sterre nog geskyn het voordat die son opgekom het en hy moes uit lande toe. Vir die meeste Suid-Afrikaners is en was dit ’n teugie troos. Ons mag dalk nog nie sulke toegewyde koffiedrinkers wees soos baie koffiefundis in ander dele van die wêreld nie, maar glo my ons is vining op pad. Die koffiekultuur bloei in Suid-Afrika. Verby egter is die dae wat ’n mens tevrede hoef te wees met vriesgedroogde of sigorei-mengsels van koffie. Al hoe meer onafhanklike entrepreneurs begin om hulle eie spesialiteitskoffie te rooster. ’n Spesialiteitsindustrie het vlamgevat en uitsonderlike koffie is nou binne die bereik van elke koffie smulpaap. Die meeste koffiedrinkers het egter ’n beperkte idee wanneer dit kom by die proses wat hulle geliefde koppie boeretroos voorafgaan. Jabu Koffie wil graag met jou hul storie deel en jou laat loop – al is dit net in jou verbeelding – tussen die blinkgroen koffiebome waaraan trosse koffiebessies hang. Dalk kan ons die “blydskap” met jou deel waar Jabu Koffie sy naam vandaan kry: dit is afgelei van Jabulane, die bynaam van Robert Jnr wat ’n bron van blydskap vir sy pa, Dr. Rob Nel, is. Dr. Robbie Nel bly op die plaas Sifikile geleë op die R40 tussen Hazyview en Witrivier. Hy onthou dat koffie reeds in die 50’s in die omgewing aangeplant is. Die Gallotis, Muellers en die Berleins was die eerste boere wat koffie in die Laeveld geplant het. Die herinnering het Robbie aangespoor om weer koffie te plant. In 2011 het hy Catimor (F6) begin plant. Die saad het hy by Werner Schroeder gekry. Die eerste oes het net genoeg saad opgelewer vir die huidige variëteit wat tans op Sifikile gedy. Kort voor lank het hy besef dat

die spesifieke variëteit baie suksesvol geplant kan word by 750 meter bo seespieël en bykans op dieselfde breedtegraad as Suid-Amerikaanse koffieprodusente. Dis presies waar die juweel, Sifikile, geleë is! Omdat Sifikile ’n mediumgrootte plaas is, haal Robbie die meeste uit die grond deur koffie en macadamianeute afwisselend te plant. Dit is natuurlik ’n ideale situasie omdat koffie besonder goed vaar wanneer dit tussen ander bome geplant word. Om met koffie te boer is natuurlik uiters arbeids­ intensief. Elke koffiesaadjie word afsonderlik met die hand in goed voorbereide tonnels geplant. Binne ’n paar weke ontkiem die sade en staan duisende koffieplantjies soos hare op ’n hond se rug. Hulle word dan na ’n tyd op die perfekte plek iewers op die plaas geplant. Die bome word besproei met water van die damme op die plaas. Robbie voeg wel sy eie doepa wat erdwurmtee insluit, by die water. Die effek hiervan op die plante is verstommend en dit plaas Sifikile se koffiebome in ’n klas van hul eie. Om die bome in volle bloei te sien is ’n belewenis! Die blink koffiebessies hang letterlik in trosse van die bome af. Mens kan amper nie glo dat iemand iewers eendag aan die koffie van hierdie bome genoeglik teug nie.

jabucoffeeco@gmail.com

Wat Jabu Koffie kop en skouers bo ander koffie laat uitstaan, is die feit dat elke koffiebessie met die hand afgedraai word en ook net wanneer elke bessie die regte kleur is. Dit beteken dat elke boom omtrent driekeer gepluk moet word! Omdat Robbie ’n geur van hoogstaande gehalte wil verseker, is dit hoe koffie op Sifikile geoes word. Die bessies word dan na ’n klein area in die ou helikopterloods agter die plaashuis geneem waar hulle gewas, verpulp en in die son gedroog word op oppervlaktes so 50 cm van die grond af. Wanneer die koffiebone die regte voggehalte bereik, word die bone in sakke gestoor waarna hulle afgedop en gegradeer word volgens grootte. Die bone word deurentyd geïnspekteer vir enige defekte. Dr. Robbie wat al 43 jaar in die Laeveld bly, is net so passievol oor die mense van die omgewing as oor elkeen van sy pasiënte. Die land se ekonomie wat ’n tyd lank swaar trek, het veroorsaak dat verskeie maatskappy moes herstuktureer en sommiges moes selfs hulle deure sluit. Al minder en minder werksgeleenthede was beskikbaar en dit was kommerwekkend vir hierdie plaasboer-dokter. Nodeloos om te noem dat dit vir Robbie geweldige tevredenheid verskaf dat ten spyte van die feit dat hy op ’n relatiewe kleinskaal boer, hy ’n hele paar werksgeleenthede vir mense van sy omgewing kan verskaf. Dit is beslis ’n veer in hierdie legendariese man se hoed! Linda, Robbie se vrou, bring ook haar kant wat die koffie betref. Die span werkers se Jabu Koffie word gereeld gebrou en word terdee geniet.

Jabu Koffie kan beskryf word as “medium” gerooster, wat dit dalk net te donker vir sommige en so raps te lig vir ander koffiedrinkers maak. Jabu Koffie is daarom perfek vir al die ander koffie connoisseurs! Dr. Robbie het ook ’n paar kommersiële boere van die omgewing geïnspireer om die aanplant van koffie as ’n alternatief te oorweeg. Min tot geen inligting en kennis was tot die boere se beskikking en daarom het hy ’n studiegroep op die been gebring. Op 28 Oktober 2015 is die groep amptelik gestig om die lang houttafel op Sifikile se stoep. Hier, onder die waaksame oog van Rob se vyf Belgiese Malinois lyfwagte, is die eerste komitee gekies terwyl die aroma van varsgeroosterde koffie en heerlike botterbroodjies in die lug hang. Dit is ook nie die einde nie! By die pas afgelope JHB Coffee & Chocolate Festival, het Jabu ook Coffee Cherry Syrup en Coffee Cherry Tea bekendgestel. Nie eers die doppe van die koffiebone word weggegooi nie. Dit word sorgvuldig gedroog, gemaal en verpak om ’n tee te maak wat geweldig hoog in antioksidante is! Die stroop kan in ’n koppie Jabu Koffie geniet word. Die meer waaghalsiges kan so ’n skeutjie stroop by die klassieke G&T voeg vir ’n ekstra lekkerte. Sou jy op soek wees na die perfekte koffie, hoef jy nie verder te kyk as Jabu Koffie nie. Dit is 100% SuidAfrikaans! Jy moet jou haas want volgens ingeligte bronne mag koffie dalk teen 2080 uitgesterf het. Hoe lyk dit met ’n dubbel Espresso?

SonoVet is the leader in veterinary equipment in South Africa. We offer Ultrasound Scanners and AI Equipment. We also offer training. Microscope (semen/fecal egg count) R 5 500

SM300 R 28 900 USB probe R 36 000

SonoVET, SonoMED, Medical Equipment Manufacturer

Martin Barnard—Sales Manager Africa | +27 83 300 5428 | Martin@sonomed.co.za | PO Box 100702, Renosterspruit, Bloemfontein, South Africa

C

M

Y

CM

MY

CY

CMY

K

HIERDIE TOESTEL KAN JOU LEWE RED IN DIE GEVAL VAN ‘N AANVAL!

PANIEK KNOPPIE WAAR JY OOK AL IS MyLifeLine is ‘n draagbare paniektoestel, gemonitor deur ’n 24-uur beheerkamer. Dit werk soos ‘n selfoon, dus kan jy paniekseine stuur waar daar ’n selfoonnetwerk is. As jy die knoppie op die horlosie, of die bandlose toestel druk, word daar ‘n sein na die beheerkamer gestuur, wat jou posisie aandui en kennis gee dat jy hulp nodig het. Die toestel sal ook ‘n SMS na al jou gekose kontakte stuur, wat jou GPS posisie aandui.

PANIEKTOESTEL

GPS POSISIE

Toegewyde paniektoestel met sy eie SIM-kaart en paniek knoppie. Solank daar ‘n selfoon netwerk is, kan jy ’n panieksein stuur waar jy ook al is

Die ingeboude GPS sal jou posisie aan die beheerkamer en jou noodkontakte deurgee

WATER/STOF BESTAND

TWEE-RIGTING

Volledige beskerming teen stof asook waterbestand tot en met ‘n diepte van 1m onder water

Die twee-rigting oproep funksionaliteit laat toe dat die beheerkamer en jou noodkontakte jou op die toestel skakel en jou bystaan tydens ‘n noodgeval

ICASA GOEDGEKEUR

MAGNETIESE HERLAAIER

Ons toestelle is goedgekeur en gesertifiseer deur ICASA

Maklike en eenvoudige magnetiese herlaaier is ideaal vir ouer en gestremde persone om die toestelle te herlaai

3-DAE BATTERY LEWE

MEDIESE INLIGTING

Solank die toestel in ‘n goeie selfoonnetwerk area is, sal die battery tot en met 3 dae lank kan hou

Beheerkamer al jou kritiese mediese inligting oordra aan die noodpersoneel soos jou bloedgroep, dokters, mediese fonds, ens.

VIR MEER INLIGTING: www.mylifeline.io | Sel: 065 840 3575 | Sel: 082 777 5350 21 Riebeeckstraat, Worcester, 6850, Wes-Kaap

ng tro all g, s rainf n i z h gra hig gh ter, nou wa

om al end sia rei poten e i riv ol om opv Dro Pr

E

FRANKFORT | 19.32 ha | R8,8 miljoen

LINDLEY FARM | 513 ha | R10 million

Ontwikkelaars, entrepreneurs en sakemanne wat uit die stadsgewoel wil wegbreek na perfekte, stil natuurskoon • Leefstylplasie met groot inkomste potensiaal • Intensiewe vrugte, groente en skaapvoerkraal moontlikhede asook huurinkomste van ekstra wooneenhede • Lusern met 2 000 granaatbome reeds gevestig • Volop water met fonteine • Hoë reënval area • 2 wooneenhede (3 slaapkamers, 2 badkamers) met ’n derde baie groot rivierhuis in wording • Voorwaar karaktervol met puik interieur; Oregon vloere, binne en buite braai areas, ondervloerse verhitting by teëlvloere, waterwyse tuin, sonkrag, 2 houthuisies en vele meer. Slegs vir uitgesoekte koper.

This Eastern Free State farm is situated in the very popular Riemland with good arable land, enough grazing, strong water and high rainfall • The big 4 bedroom house with extra flat, outbuildings, garages, workshop and sheds provide enough infrastructure for many activities on the farm • 214 ha deep arable land is perfect for planting maize, sunflowers, soya, wheat and potatoes • The farm has 9 grazing camps, 4 strong boreholes and a strong fountain • LSU 1/5. Plenty of extra animal food available from harvested crops .

CLARENS, FOURIESBURG | ±900 ha Almost 900 ha with breathtaking scenery • Very popular tourism area • Multiple opportunities • Fountains, major natural amphitheatres • 10 years of intense studies done with architect!! • Need to go through final stages. • Plan to be the absolute dream destination in central South Africa.

aa kel wik er t n o wat vir aal Volop Ide

Uitgesoekte stukkie aarde met fantastiese uitsig • Legio geleenthede • 2 ruim, netjiese wooneenhede • Besonderse natuurskoon • Uitstaande ontwikkelings­moontlikhede • Tans ook bedrywig met kleinskaalse boerdery akiwiteite • Werklik ’n MOET-sien.

& dswil s e iew aa lus spl ksk bee

E

BLOEMHOF AREA, NOORDWES | 950 ha R24 miljoen 4-ster konferensie, onthaal en akkommodasiegeriewe • Uiters gewild vir troues, koöperatiewe funksies, skool- en kerkkampe en vele meer • Bestaan uit 3 titelaktes • Oorgenoeg water kom van 3 natuurlike fonteine, 7 boorgate en sementdamme • Wildheining 650 ha, beesheining 300 ha • Voerstoor met beeshanteringsgeriewe • 4 weidingskampe, bees- en wildskampe • Wild sluit in: Impalas, zebras, springbokke, blesbokke, gemsbokke, rooi hartebeeste, blou & swart wildebeeste, elande, waterbokke en volstruise • Eskom 3-fase krag • 1,3 km landingstrook vir kleiner lugverkeer • Infrastruktuur: 4-ster lodge met uitstaande interieur; akkommmodeer funksies tot en met 150 gaste; oornaggeriewe 30 gaste + 2 oorslaap werkers; 2 chalets bestaande uit 3 slpk & 2 badkamers, leefarea met TV+ DSTV, oopplankombuis met lugreëling en privaat boma & braai; Kerkie met uitsonderlike uitsig • Ander aspekte van belang: ‘Hunting consession’ Jagters is dwarsdeur die jaar welkom. Hoofhuis: 3 groot slaapkamers, 2 badkamers, 2 leefareas, studeerkamer, kuierarea met kroeg, sonkamer met braai en spa-bad, groot kombuis. 5 motorhuise & skadunet parkerings. Slagkamer. Linnekamer. Werkswinkel en stoor. Werkerskwartiere. Baie goed omhein met elektriese hekke.

aai

S

BLOEMFONTEIN-WES 171 ha besproeiingsplaas R10.5 miljoen 76 ha water ingelys • 5 toring & 4 toring spilpunte • 4 toring is ontwikkel om te skuif om verdere 15 ha te besproei • Res droë land • 4 geboude store met buitekamers • Ruim 6 slaapkamer huis met oopplankombuis, eetkamer • Lekker leefkamer, sitkamer en kantoor • Groot pragtuin.

Gemaklike afstand vir sakemanne van die Rand • Plaas is volop natuurlike water in puik opvangsgebied, pragtige rante en goeie weiding • Netjiese onderdak beeshanteringsgeriewe, drukgang met goed ingerigte werkspasie • Goeie uitbreidingsmoontlikhede indien kopers meer grond wil bekom • Die plaas het 9 kampe met goeie beesheining • 2 x groot gronddamme • 2 x toegruste boorgate – 1 met enjin – 1 met dompelpomp • Drakrag 1/4 GVE.

s

laa

gsp

wa

HEILBRON | 166 ha weidingsplaas R2,6 miljoen

BETHLEHEM | 16,63 ha rivier en bergeiendom | R12,3 miljoen

in eid &w

ha

s laa rier tylpvontu s f e a ir le vir al v room a e D Id

rs

m rea d rs dof gol e p elo ece Dev Pi

76

s

y gel

in ter

HARRISMITH, VRYSTAAT | 7 235 ha | PRYS – POA 1 100 ha hiervan is goeie saailande. Mielies, suiker en sojabone is van die gewasse wat verbou word. Aartappels, appels en bessies vaar puik in koue dele. Gerieflike, groot bees- & skaaphanteringsgeriewe • Drakrag: GVE 1/3, ± 40 weidingskampe met water • 15 x gronddamme 13 x sementdamme • Toegeruste boorgate: 3 met windpompe, 7 met dieselenjins, 3 met Eskomkrag • Reënval: 700-900mm per jaar • Infrastruktuur: Store: Kunsmis & implementstoor, voerstoor, wolstoor, gifkamer, werkswinkel en meer. 400 ton silo, instapkoel- en vrieskamer • 2 woonhuise: Sandsteen: 3 slaapkamers + 3 badkamers, leef- & studeerkamers, 3 motorhuise, 3 slaapkamers, 2 badkamer, 2 woonvertrekke, gastekamer met badkamer, dubbelmotorhuis. Besig met besonderse groot aanbouings. Grasdakkantoor, 4 werkershuise met krag, apart van die plaas.

sing p eid skam w d g- & wil eiin s met o r a p pla Bes

BLOEMFONTEIN | 148 ha Perfekte ligging vir behuisingsontwikkeling vir bekostigbare uitbreidings • Daar is oorgenoeg spasie vir wonings, speelparke met buitelug aktiwiteite • Die eiendom beskik reeds oor 20 ha toegespande wildskamp • Die gevestigde 6 ha besproeiing lewer goeie kwaliteit lusern • Daar is ook meer bewerkbare lande wat aanplanting van groente, vrugte en verbouing van pekaneute moontlik maak Moenie dié geleentheid misloop nie.

Cherie Fourie Landbouspesialis 084 681 7897

Aegean Gold Olive Oil GREEK FOOD IMPORTERS IN SOUTH AFRICA

Available in your nearest supermarket countrywide. Contact MARINA PROTOULIS on 076 686 0520 or marina.mars89@gmail.com

Helios Greek Pasta IMPORTED FROM GREECE Available in your nearest supermarket countrywide. Contact MARINA PROTOULIS on 076 686 0520 or marina.mars89@gmail.com

KEEP CALM AND BUY DANTECHÂŽ Food Processing equipment and turn key solutions

WE OFFER General Engineering u Stainless Steel Fabrication u Weighing Equipment Repairs and maintenance u Overhauling of machinery u Complete rebuilds u Sales of new machines

Contact your bu us for all We deli tchery needs. ver th whole o roughout the fS and int outh Africa ernatio nally.

+27 (0) 84 769 3403 +27 (0) 76 471 9608 +27 (0) 21 856 0658 E-mail: admin@dantechafrica.co.za Website: www.dantechafrica.co.za

t me on om Contac er17@gmail.c h lt 2682 ettewa bernad call 081-748 or

Remote and hands-on healing by Bernadette Walther REMOTE

Quantum Healing Reconnective Healing

(Certified Practitioner and assistant to Dr. Eric Pearl in Europe, Asia & America.)

LOCAL

I am situated in Gordonsbay. I do house calls within 100km radius.

Bowen Therapy | RPT Therapy | Dorn/Breuss Massage Therapy | Reconnection Therapy

Meadow Feeds has been the trusted supplier of high quality feed to Southern African livestock producers since 1942. Our unrivaled experience and expertise has earned the trust of generations of farmers who bring wholesome meat, milk and eggs to your table. We know how.