Jaargang 08 | 2025
PIETER . Magazine over de Pieterskerk Leiden
PIETER. 1
08
De klokkentoren van de Pieterskerk en de Salvator
INHOUD. Jaargang 08 | 2025
05 Column
40 Een interview met vrijwilligers
06 Een pelgrimstocht door Leiden
10
Mariusz Kozieł gestart als junior
organist-in-residence
12 Engelen in de Pieterskerk 14 Jacob van Brouchoven Macht als doel en middel
20 Van internationale roem tot een haastige aftocht
24 Waardevolle bagger
30 De Pieterskerk in vogelvlucht
van de Pieterskerk Leiden
44
De herkomst van een bijzonder
steenfragment – Deel 2
46 Wie was die mummie? 50 De klokkentoren van
de Pieterskerk en de Salvator
50 Colofon. REDACTIE Ward Hoskens, Sarah Moine, Margot Wijtenburg en Brenda Assendelft
GASTAUTEUR Ton Boon
EINDREDACTIE Sebastiaan Lagendaal
52 De Bataafse Revolutie in de Pieterskerk
FOTO’S/ILLUSTRATIES Claudia Claas, Collectie Friesland, Erfgoed Leiden en Omstreken, Het Scheepvaartmuseum Amsterdam, Hielco Kuipers, Koninklijke
56 Het veelbewogen leven van Maria van Cijs
Bibliotheek, Martin Doering, Museum De Lakenhal, Leiden, Mike van Bemmelen, Nationaal Archief, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Rijksmuseum Amsterdam, RKD-Nederlands
60 Column: De Pieterskerk Leiden 50 jaar geleden
Instituut voor Kunstgeschiedenis, Stadsarchief Rotterdam, Stichting Pieterskerk Leiden, Sven Scholten, Wikimedia Commons
VORMGEVING
36 De connectie tussen de
Valetti, Claudia Claas
Pieterskerk en Japan
DRUKWERK Drukkerij Van der Linden
OPLAGE 1300 exemplaren
Samen.Werken. dat.is. PIETER. 2
Een pelgrimstocht door Leiden
20
Verzending door Promail
DONATEUR WORDEN Wilt u Vriend of Steunpilaar worden van de Pieterskerk Leiden? Ga naar www.pieterskerk.com/steun-ons De Pieter is een jaarlijkse uitgave van de Stichting Pieterskerk Leiden. ISSN: 2665-9611 Kloksteeg 16, 2311SL Leiden. Tel. +31(0)71 512 4319 (ma-vrij 10-17 uur) E-mail: info@pieterskerk.com De Pieter wordt in het geheel mogelijk gemaakt
06
Van internationale roem tot een PIETER. 3 aftocht haastige
door de bijdragen van de adverteerders. Er wordt geen donatiegeld aan het jaarlijks magazine besteed. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Beleef de magie van het
WEIHNACHTS ORATORIUM
COLUMN.
directeur-bestuurder Pieterskerk Leiden
De Pieterskerk Leiden in 2025: Een monument dat blijft bewegen
Pieterskerk Leiden & Nederlands Kamerkoor
20 december 2025
Sebastiaan Lagendaal
W KAN
IE DOOR HET HART VAN LEIDEN WANDELT,
NIET
OM
HAAR
HEEN:
DE
IMPOSANTE Foto: Mike van Bemmelen
PIETERSKERK. AL NEGEN EEUWEN STAAT ZIJ DAAR, ALS STILLE GETUIGE VAN DE STADSGESCHIEDENIS. MAAR STIL IS ZE ALLANG NIET MEER. IN 2025 BRUIST DE PIETERSKERK VAN LEVEN EN DAT IS PRECIES WAT HAAR ZO BIJZONDER MAAKT: EEN KERK DIE GEEN KERK MEER IS, MAAR DYNAMISCH ERFGOED DAT ZICH STEEDS OPNIEUW UITVINDT.
Maar achter die culturele rijkdom schuilt ook een uitdaging. We begonnen 2025 met een financieel tekort. Toch kiezen we ervoor om te investeren in vernieuwing. “Als je de Pieterskerk niet gebruikt, kun je haar niet behouden,” klinkt het credo. Het is een delicate balans: respect voor het monument
ZOALS HISTORICUS WARD HOSKENS ONLANGS BETOOGDE: ERFGOED IS NOOIT STATISCH, HET
én ruimte voor experiment. Want een leeg gebouw verliest zijn ziel, maar een overvol programma kan haar monumentale karakter aantasten.
BEWEEGT MEE MET DE TIJD. De Pieterskerk is daarmee een spiegel van Leiden En bewegen doet de Pieterskerk volop. Dit jaar
zelf: historisch geworteld, maar met een blik op de
openden wij het Pilgrim Museum in de oude
toekomst. Hier komen traditie en innovatie samen,
kosterswoning, een knipoog naar de Pilgrims die
van de 3 October Dankdienst en Dies Natalis tot
hier vlakbij ooit hun laatste preek hoorden voordat
een bruisend congresdiner. Het is de plek waar
ze naar Amerika vertrokken. Onze escaperoom
de stad haar identiteit viert, herdenkt, maar ook
‘De
nieuwe verhalen schrijft.
Generale
Repetitie’
trekt
bezoekers
uit
het hele land, terwijl klassieke tradities als de
PIETER. 4
uitvoering van Bachs Weihnachts-Oratorium en
In 2025 is de Pieterskerk meer dan een monument.
de Matthäus Passion blijven zorgen voor muzikale
Het is een levend podium, een huiskamer voor
grandeur.
hun
Leiden, en een herinnering dat erfgoed niet alleen
weg: van kinderconcerten en rondleidingen in het
bewaard moet worden, maar ook beleefd. Wie haar
Gravensteen tot lezingen over de betekenis van
bezoekt, voelt het meteen: dit is geen verleden tijd,
erfgoed in een veranderende samenleving.
dit is geschiedenis in beweging.
Ook
nieuwe
initiatieven
vinden
PIETER. 5
Een pelgrimstocht door Leiden
O
OP 15 OKTOBER HEROPENDE HET PILGRIM MUSEUM LEIDEN VOOR HET PUBLIEK NA EEN PERIODE VAN ONZEKERHEID EN EEN VERHUIZING VAN DE ENE WIJK IN LEIDEN NAAR DE ANDERE. DE NIEUWE LOCATIE, OP KLOKSTEEG 16A, IS DE OUDE KOSTERSWONING VAN DE PIETERSKERK, DIE TUSSEN 1645 EN 1648 NAAST HET MONUMENT WERD GEBOUWD. DE ONTHULLING DOOR BURGEMEESTER HEIJKOOP EN DE WETHOUDER VOOR CULTUUR VAN DELFT WERD GEVIERD SAMEN MET ONDER ANDERE DE BRITSE AMBASSADEUR EN VERTEGENWOORDIGERS VAN MAYFLOWER-AFSTAMMELINGEN. MAAR DE BANDEN TUSSEN DE PIETERSKERK EN DE GESCHIEDENIS VAN DE MAYFLOWER PILGRIMS GAAN VEEL VERDER TERUG.
Echo's Voor de onthulling verzamelden de gasten voor de gevel van het nieuwe museum, op een kleine dertig meter afstand van de gedenkplaat ter ere van Pilgrimleider John Robinson, waar in 1891 een soortgelijke onthulling plaatsvond. De Pieterskerk is door de jaren heen een geliefde plek geweest voor herdenkingen rondom de Pilgrimgeschiedenis,
ondanks
dat
hier
nooit
kerkdiensten van de Engelse gemeente hebben plaatsgevonden. Het is de plek waar de meeste leden van de vluchtelingengroep die tijdens hun verblijf in Nederland overleden, begraven werden. Een andere gedenkplaat aan de Pieterskerk herinnert hieraan. Robinson, die in 1625 in de
Onthulling van het
Pieterskerk werd begraven, woonde en preekte
vierde donderdag van november. Deze breed
Pilgrim Museum aan de
aan de overkant van de Kloksteeg, in de Groene
gevierde Amerikaanse feestdag – tegenwoordig
Kloksteeg 16A, 9 oktober
Poort (en klaagde over het lawaaiige orgel op
vaak
zondagen). Hij wordt eveneens herdacht in de
American football – vindt zijn oorsprong mede in
doopkapel met een plaquette uit 1928, die is
een oogstfeest van de Pilgrim-kolonisten in 1621.
opgericht door de General Society of Mayflower
In Plymouth Plantation (oorspronkelijk Patuxet,
Descendants. Sinds de jaren negentig is in de
Massachusetts) leerde de inheemse Pokanoket-
doopkapel ook een kleine tentoonstelling te zien.
stam hun de beste manieren om gewassen
geassocieerd
met
cranberrysaus
en
te verbouwen. Dankzij deze hulp lukte het de Dankzij deze connecties – en het gebrek aan ons bekende overgebleven huizen waar leden van
Engelsen om te overleven.
de gemeenschap in Leiden woonden – wordt de
Pilgrimmusea in Leiden
Pieterskerk veelal gezien als de meest geschikte
Hoewel deze verschillende vormen van herdenking
en historische plek om de geschiedenis van de
vaak gezien werden als een herinnering aan de
Pilgrims tot leven te brengen. Dit is ongetwijfeld
gebeurtenissen en een manier om relaties in het
de reden dat in 1920, ter gelegenheid van het 300e
buitenland te versterken, kan de bredere taak
jubileum van de Mayflowertocht van Plymouth
van het begrijpen van de geschiedenis, in al haar
in
complexiteit en gelaagdheid, niet worden vervuld
Holland werd gepromoot met een afbeelding van
door middel van gedenkplaten. Academisch
de schilderachtige kerk in een fotogravure.
onderzoek
naar
Noord-Amerika,
de
American
Week
en
musea
zijn
veel
geschiktere
manieren om te blijven leren en een breder publiek
Onthulling van het gedenkteeken voor John Robinson te Leiden, 1981, litho door Roelof Raar. Collectie: ELO
PIETER. 6
In de Pieterskerk werd ook – incidenteel vanaf de
te bereiken. Het museale bestaan van de Pilgrims
jaren vijftig en structureel sinds de jaren tachtig
in Leiden is intrinsiek verbonden met de loopbaan
– een Thanksgivingdienst georganiseerd op de
van kunsthistoricus en Pilgrimonderzoeker Jeremy
PIETER. 7
2025. Foto: Mike van Bemmelen.
PILGRIM MUSEUM NOW OPEN !
Jeremy Bangs in het gemeentearchief van Leiden, 1984, foto door Jan Holvast. Collectie: ELO
A small museum with a big story Plan your visit now at pieterskerk.com/pilgrimmuseum
Bangs. Bangs, hier afgebeeld in het stadsarchief waar hij in de jaren zeventig werkte, dacht graag terug aan hoe hij de opdracht had gekregen om de Pilgrimgeschiedenis in Leiden te bestuderen, enkel en alleen omdat hij een Amerikaan was (en dus wel interesse in zo'n onderwerp móest hebben), maar hij werd wel vooraf gewaarschuwd dat “er niets meer over hen te ontdekken
American Week
viel”. Decennia van onderzoek later had Bangs
in Holland Affiche
bewezen dat dit toch enigszins onjuist was.
met de Pieterskerk, 1920, diepdruk.
Guided tour information available online
Collectie: ELO
Sinds 1958 was er een tentoonstelling over de 'Pilgrim Fathers' in het stadsarchief. Deze was
Open Wednesday to Sunday, 2:00–5:00 PM
door het archief ingericht in een klein, historisch
Het museum in de kosterswoning
gebouw aan de Vliet. In 1980 kreeg Bangs de
Terug naar de moderne tijd: het Pilgrim Museum vond een nieuw
opdracht de tentoonstelling te vernieuwen. De
onderkomen in het gebouw dat inmiddels Villa Rameau werd
inrichting was bescheiden, maar had al de sfeer
genoemd, ter ere van de koster Willem Rameau en zijn vrouw
van een historische stijlkamer: een reconstructie
Elizabeth, die hiervandaan deelnamen aan het verzet tijdens
van een huis uit die periode, met een mix van
de Tweede Wereldoorlog. De locatie had nauwelijks passender
antieken en kopieën.
kunnen zijn voor het museum, zoals we al uitlegden. Het gebouw moest een historische renovatie ondergaan om de 17e-eeuwse
Toen Bangs in 1985 naar Massachusetts vertrok
collecties te kunnen huisvesten. Een van de belangrijkste
om daar te gaan werken, bleef de instelling
projecten was de reconstructie van de schouw. Hiervoor werden
in Leiden voortbestaan totdat het gebouw in
historische materialen gebruikt, met als hoogtepunt de tegels
1995 werd gesloopt voor de uitbreiding van het
met granaatappels en druiven in de haard. Deze tegels zijn typisch
stadsarchief. Op 27 november 1997 verhuisde
voor de Nederlandse periode van de late 16e en vroege 17e eeuw,
Bangs terug naar Leiden en opende hij zijn
en waren sterk geïnspireerd op Spaanse ontwerpen. Fragmenten
Pilgrim Museum aan de Beschuitsteeg 9, "na de
van zulke tegels werden gevonden op de plek waar vroeger de
Thanksgiving Day Service in de Pieterskerk", zoals
Groene Poort stond, en kwamen uit de tijd dat Robinson daar zijn
de uitnodiging aangaf.
huis kocht in 1611. Dit is de enige aanwijzing die we van het interieur van het pand hebben, maar die is zeer aansprekend: zo opvallend
Detail schouw van het Pilgrim Museum aan de Kloksteeg
en kleurrijk als deze tegels zijn, moeten zij een levendige sfeer
16A, 2025. Foto: Pilgrim Museum.
aan het huis hebben gegeven. Hoewel het pand op Kloksteeg 16A niet het huis van een van de Pilgrims was, helpen zulke details om het verhaal voor de bezoekers tot leven te brengen. Na een lange pelgrimstocht voor het museum – langs de Vliet, naar de Beschuitsteeg en nu in de Kloksteeg – kunnen we er zeker van zijn dat de collecties weer een passend onderkomen in Leiden hebben gevonden.
PIETER. 8
PIETER. 9
EEN KENNISMAKINGSGESPREK
Mariusz Kozieł gestart als junior organist-in-residence IN
SEPTEMBER
2025
IS
MARIUSZ
KOZIEŁ
Professor Zaborny moedigde me ook aan om het
voel me bevoorrecht om twee zo verschillende en
componeren te verkennen, wat sindsdien een
uitmuntende instrumenten te mogen verkennen.
belangrijk onderdeel van mijn artistieke leven is geworden. Later studeerde ik aan de Karol
Welke
Szymanowski Muziekacademie in Katowice, waar
inspireren je het meest en hoe werkt dat door
ik mijn bachelor en master met onderscheiding
in je uitvoeringen?
afrondde. Sinds 2024 zet ik mijn studie voort bij
Johann Sebastian Bach blijft voor mij als uitvoerder
Codarts in Rotterdam. Orgels blijven mij inspireren
en componist een centrale invloed. Daarnaast
omdat ze op een unieke manier geschiedenis,
put ik inspiratie uit latere componisten zoals
architectuur en muziek verenigen, en steeds meer
Max Reger, Frédéric Chopin, Louis Vierne, Maurice
mogelijkheden bieden voor artistieke expressie.
Duruflé en Jean Guillou. Onder de hedendaagse
'Ik voel me bevoorrecht om twee zo verschillende en uitmuntende instrumenten te mogen verkennen.'
BEGONNEN ALS DE NIEUWE JUNIOR ORGANISTIN-RESIDENCE VAN DE PIETERSKERK LEIDEN. NA EEN TWEEDELIGE MASTERCLASS AUDITIE WERD HIJ UIT DRIE KANDIDATEN GEKOZEN; DE KOMENDE
componisten
of
muzikale
tradities
Poolse componisten bewonder ik Wojciech Kilar en Krzysztof Penderecki, wier werk het belang laat zien van het ontwikkelen van een eigen stem en muzikale taal. Deze voorbeelden vertellen me om stukken niet alleen trouw uit te voeren, maar ook met een persoonlijke boodschap.
Wat is de grootste invloed op je ontwikkeling als
Wat is je belangrijkste ambitie als junior
organist geweest? Of wat heeft je het meest
organist-in-residence van de Pieterskerk?
geïnspireerd?
Ik wil graag dat de schoonheid van de orgels
De grootste invloed op mijn ontwikkeling waren
van de Pieterskerk en de muziek die ik uitvoer
de bijna tien jaar studie bij professor Zaborny.
een zo breed mogelijk publiek bereiken. Deze
Hij leerde me de grondslagen van het orgelspel,
aanstelling is een kans om mijn repertoirekennis
begeleidde me bij de voorbereiding op concerten
te verdiepen, mijn spel te verfijnen, en om nieuwe
en concoursen, en inspireerde me door zijn
werken te presenteren die ik speciaal voor deze
volharding ondanks een handicap aan zijn hand.
instrumenten aan het componeren ben. Dit zal
Ook liet hij me zien hoe belangrijk het is om een
mij helpen om te groeien als componist en het
Kun je ons iets over jezelf vertellen en hoe je
eigen artistieke visie te vormen. Een andere grote
orgelrepertoire te verrijken. Ik hoop dat deze
geïnteresseerd bent geraakt in orgelmuziek?
inspiratiebron waren mijn medestudenten. We
bijdragen ook waardevol zullen zijn voor andere
Ik ben geboren in Katowice, Polen, als de jongste van
deelden ideeën, ontdekkingen en feedback, wat
organisten, bijvoorbeeld in Polen, waar momenteel
drie kinderen. Mijn broer, zus en ik begonnen allemaal
zorgde voor een sterk gevoel van gemeenschap
veel oude instrumenten worden gereconstrueerd
op zevenjarige leeftijd aan de muziekschool. Toen ik
en wederzijdse groei.
of gerestaureerd.
TWEE JAAR ZAL HIJ BIJ DE PIETERSKERK ACTIEF ZIJN. ER STAAN ONDER ANDERE VELE MOOIE ORGELCONCERTEN OP DE PLANNING. IN EEN KORT
INTERVIEW
MAKEN
WE
KENNIS
MET
MARIUSZ EN ZIJN ONTWIKKELING ALS ORGANIST.
aan de beurt was om te starten, had mijn broer al een fascinatie voor het orgel ontwikkeld en dat werd al
Hoe heb je je kennismaking met de Pieterskerk
snel ook mijn eigen passie. Op mijn dertiende stapte
en haar beide orgels ervaren?
ik op de middelbare muziekschool over van viool naar
Het was een onvergetelijke ervaring. De opzet
orgel, waar ik studeerde bij professor Witold Zaborny.
van de masterclasses, in combinatie met de
In die jaren raakte ik steeds meer gefascineerd door
mogelijkheid om de Hagerbeer- en Hill-orgels
de rijke geschiedenis van het orgel, zijn diversiteit en
te
de componisten die ervoor schreven.
het team van de Pieterskerk, maakten diepe
verkennen,
en
de
professionaliteit
van
indruk op me. Nog voordat de uitslag van de competitie bekend werd gemaakt, voelde ik me al verrijkt door de kennis en inspiratie die ik had opgedaan. Het Van Hagerbeer-orgel is bijzonder: elk register heeft zijn eigen karakter en de middentoonstemming schept een unieke sfeer, die nieuwe expressiemogelijkheden opent. Het Hill-orgel, met zijn romantische karakter, maakt het mogelijk om later repertoire uit te voeren. Ik
Foto's: Claudia Claas
PIETER. 10
PIETER. 11
Pieter. 11
HET VERBEELDEN VAN ROUW, TROUW, BESCHERMING EN VROOMHEID
Engelen in de Pieterskerk E
1. De engelen op het drieluik Het Laatste Oordeel (1526-1527) van r zijn in de Pieterskerk veel engelen en
engeltjes te zien, van allerlei formaten en op de meest onverwachte plekken. Van de grafzerken
3. Het engeltje op de epitaaf van Reinier Bontius
monument: echt overal keren ze terug. Soms zijn
4. De secco-schildering met engelen in de zuidelijke kooromgang
hout gesneden, of in het glas-in-lood te zien. Ze
5. De engel op de grafzerk van Susanna van Etten
huilen, ze vliegen, ze zweven, ze zitten, en eentje
6. Het engelenfiguur op de grafzerk van Adriaan van Poelgeest en
vecht er zelfs. Engelen zijn natuurlijk belangrijke symbolen in het christelijke geloof, maar waren er ook om de rouw voor een overledene te verbeelden, of de trouw aan een persoon, en om te figureren als de beschermheren van mensen of zelfs hele steden. In dit beeldartikel staat een selectie van engelen in de Pieterskerk, maar er zijn er meer te vinden. Kom daarom vooral naar de Pieterskerk om ze op te zoeken, ook met onze speciale engelenspeurtocht voor kinderen!
4
5
2. Het engeltje op de epitaaf van Jacob van Brouchoven
in de vloer, tot hoog in de kappen van het ze in steen gehouwen, soms geschilderd, soms uit
3
Lucas van Leyden
Machteld van der Does
7. Het engeltje op de epitaaf van Ewald Schrevelius 8. De gewelfschotel met de engel als symbool van de evangelist Mattheüs 9. De sluitsteen met een engel in het gewelf van de kooromgang (met ofwel het cijfer III voor de Heilige Drievuldigheid, of de M voor Maria,
8
of een handorgeltje)
10. In het glas-in-lood van het Marnixvenster: het stadswapen van Brussel met de aartsengel Michaël die tegen de duivel vecht
6
1
PIETER. 12
2
7
9
PIETER. 13
10
DE CARRIÈRE EN HET LEVEN VAN DE REGENT JACOB VAN BROUCHOVEN (1577-1642)
Macht als doel en middel
E
Een nieuw Leids patriciaat
carrière en gaf Van Brouchoven – naast zijn
Jacob van Brouchoven werd geboren in een
rijkdom en familieachtergrond – nóg een stapje
familie
voor op generatiegenoten.
met
een
lange
lijn
van
bestuurlijke
functies, een zekere adellijke pretentie en het kapitaal om daar vorm aan te geven. De familie
Tussen 1611 en 1642 werd Van Brouchoven drie
was bijzonder rijk. Zijn vader, Foy van Brouchoven
keer tot schepen verkozen en acht keer tot
(1542-1610) kocht in 1591 bijvoorbeeld het kasteel
burgemeester. Ook was hij namens de stad
Abspoel in Oegstgeest en liet na zijn dood nog
jarenlang lid van het gewestelijk bestuur van
ruim 71.000 gulden na, waarvan de helft aan
Holland (de Gecommitteerde Raden van Holland
Jacob. Foy was de eerste Leidse Veertigraad
in het Zuiderkwartier) en vertegenwoordigde
(lid van een stedelijk bestuurscollege) die een
hij het gewest Holland in de Staten-Generaal
buitenplaats op het platteland aankocht. Later
in Den Haag. In 1610 volgde hij zijn vader op als
kocht hij ook de ‘zwaandrift’, het recht om
rentmeester van het hoogheemraadschap van
paren van broedende zwanen bij het landgoed
Rijnland. Ook was hij lid van het College van
te
Curatoren van de universiteit.
houden.
Foy
was
jarenlang
afwisselend
schepen en burgemeester geweest en tot het einde van zijn leven ook rentmeester van het
Van Brouchoven had brede verantwoordelijkheden
hoogheemraadschap van Rijnland. In de jaren
als
1569-1573 verving hij bovendien de verbannen
in de Staten-Generaal moest hij bijvoorbeeld
Jan van Hout (1542-1609) als stadssecretaris
meermaals naar de legerkampen van stadhouder
van Leiden, in 1573 werd hij dijkgraaf-baljuw
Frederik-Hendrik (1584-1647) reizen om hem op de
van Rijnland en hij is een aantal jaren schout
hoogte te stellen van de stand van zaken in Den
geweest. Ook grootvader Jan van Brouchoven
Haag, vooral van de penibele (financiële) situatie
(1513-1588) was jarenlang rentmeester van het
waarin de gewesten zich bevonden door de strijd
hoogheemraadschap van Rijnland, vanaf 1540 tot
in de Tachtigjarige Oorlog. Als vertegenwoordiger
aan zijn dood, en in 1573 werd hij door Willem van
van het rijke gewest Holland, dat ook de meeste
Oranje (1533-1584) benoemd tot rekenmeester
financiële middelen moest opbrengen, wees hij
van de Hollandse Rekenkamer.
regelmatig op de noodzaak om het geld tijdig
VERWRONGEN GEZICHTJE VAN EEN HUILEND KIND. HET IS HET GEDENKTEKEN DAT HOORDE BIJ HET GRAF VAN JACOB VAN BROUCHOVEN, EEN BESTUURDER UIT DE DERDE GENERATIE VAN EEN VOORNAME LEIDSE REGENTENFAMILIE. ER VALT ALLEEN NIETS AAN AF TE LEZEN WAT VERWIJST NAAR DE ZAKEN WAARVOOR VAN BROUCHOVEN TEGENWOORDIG MEESTAL HERINNERD WORDT, DIE EEN SCHADUW OP ZIJN NALATENSCHAP WERPEN. VOORAL ZIJN DOORSLAGGEVENDE ROL IN EEN HEVIGE POLITIEKE STRIJD EN ZIJN INVESTERINGEN IN DE SLAVENHANDEL VAN DE WEST-INDISCHE COMPAGNIE (WIC) ZIJN MOEILIJK TE RIJMEN MET EEN OMVANGRIJKE LIEFDADIGHEID DIE ZICH OVER EEUWEN UIT ZOU STREKKEN.
Portret van Jacob van Brouchoven, 1626 (Museum De Lakenhal Bruikleen van de regenten van het Brouchovenhof sinds 1892)
PIETER. 14
Als
Hollandse
gedeputeerde
te verstrekken, zoals in 1626, toen hij wees op
IN HET ZUIDTRANSEPT VAN DE PIETERSKERK HANGT EEN INDRUKWEKKENDE EPITAAF UITGEVOERD IN SOMBER ZWART MARMER, MET ONDEROP HET DOOR VERDRIET
bestuurder.
Het vermogen van Jacob groeide toen hij in 1606
de urgentie om vier nieuwe regimenten van
met de Amsterdamse burgemeestersdochter
Engelse huurlingen te bekostigen, evenals de
Emerentia Banning (†1667) trouwde. Het echtpaar
reguliere dagelijkse lasten van het leger zoals
kreeg twee zoons en een dochter, die allen
wagens, trekpaarden en schepen. Het was een
op jonge leeftijd overleden. Daarna bleven zij
periode waarin de stadhouder bezig was met
kinderloos. Zij bewoonden een groot perceel met
veroveringscampagnes in gebieden beneden de
panden die strekten van de Breestraat tot aan
rivieren, die toen nog in Spaanse handen waren.
de Langebrug en na 1617 ook langs een groot deel
Er werden grote successen geboekt met de
van de Mooi Japiksteeg.
herovering van Groenlo en ’s-Hertogenbosch, maar Van Brouchoven was ondertussen volop in
Een invloedrijk bestuurder Van
Brouchoven
was
voorbestemd
de weer om in verschillende politieke overleggen om
zijn
leven lang bestuurlijke functies te vervullen. Hij
de cruciale bevoorrading en betalingen te regelen.
had daarom ook rechten gestudeerd en het
De winnende partij
licentiaat verkregen. Dat was een academische
Een belangrijk aspect van zijn carrière was dat
titel tussen de toenmalige baccalaureus en
Van Brouchoven een strenge, orthodoxe calvinist
magister of doctor. Het was nog niet gebruikelijk
was. Dat bepaalde in grote mate hoe zijn politieke
dat bestuurders een academische opleiding
carrière verliep, hoe hij zijn persoonlijke rijkdom
volgden, dus zijn specialisatie in de rechten
besteedde en hoe hij zijn maatschappelijke
getuigde van toewijding aan een bestuurlijke
verantwoordelijkheden
PIETER. 15
zag.
En
ook
hoe
hij
herinnerd wilde worden, zoals te lezen is op zijn
carrière, als zijn groeiende rijkdom: hij stond aan
geschut. Zijn betrokkenheid in de onderneming
epitaaf in de Pieterskerk, waarop staat dat hij
de winnende kant van de contraremonstranten,
was zodoende diepgaand, en persoonlijk zeer
“de waere godsdienst ende vryheyt in de welcke
die lang de richting van de nieuwe Republiek
winstgevend.
hy geboren was, soo toegeeygent [had], dat hy
zouden bepalen. De dichter en toneelschrijver
de liefde tot de selve een yder naer zyn doot kan
Joost van den Vondel (1587-1679) was in 1625
Eeuwen van liefdadigheid
leeren”.
begonnen hekeldichten te schrijven tegen de
Een heel andere kant van de biografie van Jacob
contraremonstranten, die hij na de wreedheden
van Brouchoven is de omvangrijke liefdadigheid
Die religie-ijver en politieke dadendrang kende
van de Bestandstwisten en de executie van
die hij in zijn leven – en voor eeuwen daarna –
echter ook een schaduwzijde. Van Brouchoven
Johan van Oldenbarnevelt verguisde. Vondel zag
vormgaf. Zijn belangrijkste project was het Hof
was in 1618 en 1619 een van de 24 gedelegeerde
Van Brouchoven als een onverdraagzame tiran.
van Brouchoven aan de Papengracht, dat hij in
rechters die over het lot van onder andere
Hij noemde hem in zijn hekeldicht Haec Libertatis
1631 op verzoek van zijn zus Anna van Baersdorp
raadpensionaris
Oldenbarnevelt
Ergo “soo boos als onbeschaemt” en vergeleek
van Brouchoven (1575-1626) voor ouderen stichtte.
(1547-1619) en jurist Hugo de Groot (1583-1645)
zijn ongelimiteerde macht zelfs met de gehate
Het ontwerp was van de Leidse stadsarchitect
beschikten, na de hevige Bestandstwisten (1614-
Spaanse koning Filips II (1527-1598), waartegen
Arent van ’s-Gravensande (1610-1662), met wie
1621) in de Republiek. Daarbij was een religieus
Willem van Oranje (1533-1583) in opstand was
het echtpaar Van Brouchoven een zakelijke relatie
conflict tussen remonstranten (aanhangers van
gekomen: “Doen [toen] tyranniseerde Koning
had. De stichtingskosten bedroegen ruim 20.000
de vrijzinnige theoloog Jacobus Arminius, 1560-
Philips, nu koning Broeckhoven”.
gulden, zeker het dubbele van wat er begroot
Johan
van
1609) en contraremonstranten (aanhangers van
was. Het hofje werd gesticht voor
1563-1641) met een politieke zuivering tot een
Winsten uit de slavenhandel van de WIC
einde gebracht, nadat door stadhouder Maurits
Van Brouchoven behoorde daarnaast tot de
onder. Het was bijvoorbeeld niet
van Oranje (1567-1625) ook militair was ingegrepen
eerste investeerders van de WIC in 1621 en droeg
toegankelijk voor de allerarmsten,
tegen
de orthodoxe theoloog Franciscus Gomarus,
enkele
Hollandse
hulpbehoevende Leidenaren, maar daar viel niet zomaar iedereen
stadsbesturen,
zo bij aan de oprichting van de compagnie die
die niets bezaten, niets konden
waaronder in Leiden. Van Oldenbarnevelt werd op
de start van de Nederlandse slavenhandel zou
bijverdienen
13 mei 1619 geëxecuteerd door onthoofding na het
vormgeven. Met 6000 gulden behoorde hij tot
Het hofje keerde wel een preuve
vonnis van de raad waar Van Brouchoven ook deel
de grootste Leidse investeerders. Hij bouwde
uit,
van uitmaakte, terwijl De Groot werd opgesloten
in de loop der jaren een vermogen van 26.666
van zes stuivers waarmee de
in Slot Loevestein, van waaruit hij zijn beroemde
gulden op via de compagnie en had in 1626 een
bewoners voedsel of turf konden
ontsnapping in een boekenkist wist te maken.
totaal vermogen van 250.000 gulden. Onderdeel
kopen. Er werd daarnaast strikt toegezien op de
Overigens had Johan van Oldenbarnevelt op 9
daarvan was een extra uitkering die hij op
“Godzalicheyt, vromicheyt ende noot” van de
juli 1603 nog ingetekend in het Album Amoricum
zijn aandelen in de WIC ontving vanwege de
bewoners. Zij moesten absoluut gereformeerd
(vriendenboek) van Jacob van Brouchoven.
verovering van de Spaanse zilvervloot door Piet
zijn, en wel volgens de geloofstellingen van
een
of
kreupel
wekelijkse
waren.
uitkering
Hein in 1628. Hij werd bovendien bewindvoerder in
de
Van Brouchoven organiseerde als verlengstuk van
het bestuur van de WIC namens Leiden. Verder
remonstrants geloof was uit den boze.
Maurits in 1619 een zuivering van de theologische
onderhandelde hij als Hollandse gedeputeerde
faculteit aan de Leidse universiteit, waardoor alle
met vertegenwoordigers (‘comparanten’) van
Van
hoogleraren met remonstrantse sympathieën uit
de WIC over de belangen van de compagnie
doelen, zoals de diaconie, het Heilige Geest
hun posities verwijderd werden. Van Brouchovens
in de Staten-Generaal, bijvoorbeeld over de
Weeshuis en de plannen voor het Pesthuis. In
Herinnering en de werkelijkheid
politieke
contraremonstranten.
Enige
hint
van
Foto van de epitaaf van Jacob van Brouchoven (Pieterskerk Leiden)
Brouchoven
schonk
aan
meer
goede
in
het
financiering van honderden tot zelfs duizenden
1641 richtte zijn vrouw Emerentia ook het Klein
Zoals gebruikelijk is er in de nagedachtenis aan
zowel
zijn
soldaten en matrozen en de uitrusting van
Sionshofje voor weduwen op. Het bestaande
Van Brouchoven op zijn epitaaf ruim baan voor zijn
persoonlijke macht, zijn omvangrijke bestuurlijke
tientallen schepen met honderden stukken zwaar
Sionshof (nu het Groot Sionshof) was alleen
waardigheid en successen, maar de herkomst
voor echtparen of weduwnaars, maar weduwen
van zijn machtspositie en rijkdom wordt nergens
moesten na het overlijden van hun echtgenoot
vermeld. Dat is een belangrijke karakteristiek
vertrekken. Het nieuwe hofje werd daarom ook
voor de geschiedenis van het Nederlandse
wel het Weduwenhofje genoemd. Ook werd in
regentendom en heeft als gevolg dat bepaalde
1631 ‘De Beurs van Van Brouchoven’ in het leven
aspecten van de gedeelde geschiedenis lange
geroepen,
gelden
tijd uit beeld zijn gebleven in de collectieve
werden uitgekeerd, vooral aan vluchtelingen uit
herinnering en de geschiedschrijving. Zoals twee
en
religieuze
hoogoplopende
conflict
stellingname verklaren
Links: Portret van Anna van Brouchoven, 1626 (Museum De Lakenhal - Bruikleen van de regenten van het
waaruit
nog
eeuwenlang
protestantse gebieden in Europa. Van Brouchoven
hevig treurende putti (kleine engeltjes) begin
had een aantal strenge bepalingen om te zorgen
negentiende eeuw van zijn epitaaf verdwenen,
dat het geld goed besteed werd, die elk kwartaal
werden ook de meer infame aspecten van zijn
bij de vergaderingen van de kerkenraad hardop
biografie zorgvuldig uit het zicht gehouden.
voorgelezen moesten worden.
Brouchovenhof sinds 1892) Rechts: Hof van Brouchoven aan de Papengracht, 2003
PIETER. 16
(Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)
PIETER. 17
Kom werken of leren
We brengen je van A naar B in ICT Dat is eigenlijk super logisch
Samen met trots en plezier werken voor elkaar: dat is wat wij in de Pieterskerk Leiden willen en doen. Met haar 900 jaar is de Leidse Pieterskerk een unieke historische locatie, voorzien van alle moderne faciliteiten. Wij zoeken nieuwe collega’s voor de volgende functies:
• CAFÉMEDEWERKER • STAGE SALES & EVENTS Kijk op onze website (www.pieterskerk.com) voor meer informatie over de vacatures of stuur een mail naar personeel@pieterskerk.com.
www.analystict.nl | contact@analystict.nl | 040 207 00 07
Ervaren beveiligingspartner
Stijlvolle inrichting voor ieder evenement
De Pieterskerk Leiden dankt de Vrienden voor hun onvoorwaardelijke steun
Met meer dan 20 jaar ervaring zijn wij uw partner in maatwerk beveiligingsoplossingen van hoge kwaliteit. Of het nu gaat om evenement-, object- of persoonsbeveiliging, wij bieden advies en uitvoering op maat.
Meer dan een horeca verhuurbedrijf Met een passie voor perfectie en een scherp oog voor detail transformeert Van der Kroft Events elk evenement tot een unieke en sfeervolle belevenis. Van stijlvolle designmeubels en onberispelijk mastiek tot hoogwaardige cateringapparatuur,
Zorgeloos samenwerken
sfeervolle bloemendecoraties en álles daartussenin – wij zorgen voor de juiste uitstraling én functionaliteit. Of het nu gaat om een intiem diner, zakelijke bijeenkomst of grootschalig feest: wij staan klaar met creativiteit, vakmanschap en toewijding.
Van idee tot beleving Onze ervaren stylisten brengen jouw visie tot leven met moodboards, 3D-plattegronden en doordachte totaalconcepten. Elk detail wordt afgestemd op jouw locatie, doelgroep en gewenste sfeer. Laat jouw evenement spreken. Van der Kroft Events – jouw partner in
Laat ons professionele team de zorg uit handen nemen, zodat u zich kunt richten op wat echt belangrijk voor u is. Neem gerust contact op voor een kopje koffie en een vrijblijvend gesprek.
professionele eventinrichting
BEL ONS GERUST! 070 511 2426 vdkroft.nl
www.securobeveiliging.nl info@securobeveiliging.nl
088- 37 46 600
Stichting Pieterskerk Leiden Stichting Vrienden van de Pieterskerk Leiden
DE CARRIÈRE VAN DE LEIDSE REGENT JOHANNES VAN DEN BERGH (1664-1755)
Van internationale roem tot een haastige aftocht
JOHANNES VAN DEN BERGH WAS EEN KLASSIEKE HOLLANDSE REGENT UIT DE ACHTTIENDE EEUW. DOOR DE CONNECTIES EN POSITIES VAN ZIJN LEIDSE FAMILIE WAS HIJ VANAF DE WIEG VOORBESTEMD VOOR EEN LANGE BESTUURLIJKE CARRIÈRE. DANKZIJ ZIJN TALENTEN ZOU HIJ DAT OOK WAARMAKEN, NOG MEER DAN ZIJN VOOROUDERS, MAAR HIJ EINDIGDE ZIJN CARRIÈRE OP ZEER HOGE LEEFTIJD ONVERWACHT MET EEN ROEMLOZE AFTOCHT. ZIJN INDRUKWEKKENDE NEOCLASSICISTISCHE EPITAAF IN HET KOOR VAN DE PIETERSKERK GEEFT DESONDANKS WEER HOE GEWICHTIG ZIJN
Z
Een zorgvuldig uitgestippeld pad
wat het begin zou zijn van zijn lange carrière in
Zowel de vader als grootvader van Johannes waren
Leiden. Op zijn sterfbed gaf Boerhaave in 1738 te
Leidse regenten geweest. Zijn vader was tussen
kennen “dat hy particulierlyk gehouden was aen
1683 en 1693 bijvoorbeeld de Leidse bewindhebber
den heer [V]an den Bergh, als welke hem aen de
in de West-Indische Compagnie (WIC). Johannes
Universiteit hadt gebragt”.
zou bijna letterlijk in hun voetsporen treden en volgde in enkele gevallen zijn vader zelfs direct
Het bewijs van bekwaamheid
op. Zoals het een jonge regentenzoon betaamde
Van
studeerde hij rechten aan de Leidse universiteit,
bestuurder ook in financiële en administratieve
onder andere bij hoogleraar Joannes Voetius
zaken, door in 1703 en 1704 bijvoorbeeld een
(1647-1713), die gespecialiseerd was in Romeins
grote bezuiniging in de stedelijke financiën te
recht. Hij promoveerde op het onderwerp van
realiseren als voorzittend burgemeester,
de Lex Rhodia de jactu, een wet uit de klassieke
basis van een uitgebreid en zorgvuldig financieel
oudheid die inhield dat eigenaren van goederen
rapport. De Leidse economie begon in die tijd
op
namelijk
koopvaardijschepen
recht
hadden
op
den
Bergh
te
bewees
krimpen
zijn
en
de
kundigheid
als
op
stadsbegroting
financiële compensatie wanneer hun goederen
moest noodgedwongen mee dalen. Vanwege zijn
overboord gegooid waren om het schip of de
voortvarende optreden werd hij op 1 mei 1704 in
overige lading te redden.
de Raad van State verkozen.
Johannes
startte
zijn
carrière
uiteraard
in
Internationale roem en glorie
Leiden. In 1689 volgde hij zijn vader op als
Zijn vaardigheden brachten hem al snel nóg
kerkmeester van het Nederduits-Gereformeerde
een stap verder in zijn carrière. In 1706 werd
kerkgenootschap in Leiden, wat hij tot 1695 zou
hij
blijven. In die tijd kwam hij dus regelmatig in de
in het Staatse (Nederlandse) leger en als
statige Kerkmeesterskamer van de Pieterskerk
gevolmachtigde van de Staten-Generaal in de
om deel te nemen aan de vergaderingen en
Zuidelijke Nederlanden, onder aanvoering van
ongetwijfeld ook aan de uitvoerige diners. In 1693
de Britse generaal John Churchill, 1st Duke of
werd hij gekozen als opvolger van zijn vader in de
Marlborough (1650-1722). Zijn benoeming was een
Leidse vroedschap (een soort gemeenteraad).
gevolg van de Spaanse Successieoorlog (1701-
In 1697 werd hij voor het eerst schepen en in
1713), één van de grote Europese oorlogen in
1701 burgemeester. Hij zou in totaal twintig keer
de achttiende eeuw. Deze internationale strijd
verkozen worden als burgemeester, een functie
draaide om de opvolging van de pas overleden
die in zijn tijd in principe één jaar duurde.
Spaanse koning Karel II (1661-1700), die in plaats
aangesteld
als
bestuurlijk
gedeputeerde
van een familielid uit de Habsburgse dynastie een
De helpende hand
kleinzoon van de Franse koning Lodewijk XIV (1638-
Naast al deze functies was Van den Bergh
1715) als opvolger koos. Daardoor zou de Franse
tussen 1690 en 1711 actief als secretaris van het
Bourbon-dynastie Spanje in handen krijgen en
College van Curatoren van de Leidse universiteit.
een ongekende machtspositie in het Europese
In die rol hielp hij de jonge Herman Boerhaave
krachtenveld
(1668-1738) door hem een tijdelijke baan in de
Habsburgse keizer Karel VI (1685-1740) verklaarde
universiteitsbibliotheek te geven. Boerhaave was
Frankrijk daarom de oorlog en werd gesteund
na zijn promotie gaan twijfelen of hij door moest
door Engeland en de Nederlandse Republiek,
gaan in de theologie, of dat hij zich voortaan
die eveneens beducht waren voor een versterkt
moest wijden aan de geneeskunde zoals hij graag
Frankrijk als buurland.
verwerven.
De
Oostenrijkse
wilde. In de tussentijd kon hij de inkomsten uit een
POLITIEKE AANZIEN EEN LEVEN LANG IS GEWEEST, VAN LEIDEN TOT
baan goed gebruiken, hoewel hij pas achteraf
Van den Bergh bleef tot 1715 in de Zuidelijke
betaald werd. Daarnaast drong Van den Bergh
Nederlanden actief, ruim negen jaar, ook ná
DE EUROPESE VORSTENHOVEN, EN WEER TERUG.
er in 1701 bij Boerhaave op aan om een positie
de militaire overgave van de Fransen. Hij kreeg
als lector in de geneeskunde te aanvaarden,
belangrijke bestuurlijke taken, verdragen om uit
Portret van Mr. Johan van den Bergh, 1746. Hieronymus van der Meij (Collectie Museum De Lakenhal).
PIETER. 20
PIETER. 21
te onderhandelen en hij wist zelfs een belangrijk
1748 uit. Dat kwam voort uit de economische
vrouw. De epitaaf is in rococostijl ontworpen en
wapenfeit te bewerkstelligen. Primair was hij
achteruitgang
de
gemaakt door Johannes Franciscus Maes (1707-
namens de Oostenrijkse keizer verantwoordelijk
toenemende armoede die daar het gevolg van
1759), een beeldhouwer uit Antwerpen die in Den
voor het bestuur in de Zuidelijke Nederlanden.
was. Vooral inhalige belastingpachters wekten
Haag werkzaam was voor het stadhouderlijk
Dit deed hij samen met de Utrechter Frederik
de volkswoede op. Ook waren veel prinsgezinde
hof van Willem IV. Bovenop is een ourobouros te
Adriaan van Reede van Renswoude (1659-1738) en
stedelingen grote relschoppers. Door steden in
zien, als een symbool voor de eeuwigheid, en
twee Engelse gevolmachtigden, al verrichtten de
heel Nederland werden regenten en edellieden
onderop twee huilende putti en een schedel als
Nederlanders het meeste werk. De coalitie tegen
aangevallen; ook persoonlijke bezittingen waren
vanitassymbool. Het was een klassieke herinnering
de Fransen boekte goede resultaten in de strijd
een doelwit. Van den Bergh werd op 14 oktober
voor een klassieke regent, met vermeldingen over
en wist Vlaanderen en grote delen van Wallonië
1748, als burgemeester van Leiden, buiten het
zijn roemrijke carrière, maar niets over zijn ietwat
te veroveren.
stadhuis
roemloze aftocht.
van
aangevallen
de
Republiek
door
een
en
woedende
menigte, waarbij ook paardenvijgen naar hem De uitkomst van de oorlog was dat de Oostenrijkers
werden gegooid. Daarnaast werd zijn huis met
het bestuur over de Zuidelijke Nederlanden van
moeite door de schutterij tegen een plunderende
de Spanjaarden overnamen. Tot die tijd hield Van
menigte beschermd, die er nog wel in slaagde om
den Bergh de boel draaiende. Hij sloot bovendien
de ruiten in te gooien. Al met al kwam Van den
een paar gunstige overeenkomsten voor de
Bergh er relatief goed vanaf.
Republiek, zoals de Barrièretraktaten van 1709 en 1715. Die gaven de Republiek het recht om soldaten
De aanval had natuurlijk te maken met zijn
in de Zuidelijke Nederlanden te stationeren als
status als regent en als felle staatsgezinde
voorzorgsmaatregel
tegen
mogelijke
anti-orangist. Zulke rellen en volksopstanden
nieuwe
Franse agressie. Hij was ook militair actief, zoals
Plattegrond van Duinkerke, opgedragen aan Johannes van den
waren een terugkerend verschijnsel in Hollandse
de (zee)kaart van Duinkerken uit 1706 laat zien, die
Bergh, 1706. Samuel Du Ry de Champdoré (Collectie Rijksmuseum)
steden in de vroegmoderne tijd en richtten zich vaak zeer direct tegen regenten zoals Van den
op zijn bevel was opgesteld. Daarnaast bewees hij zijn bestuurlijke handigheid tijdens het Franse
Van den Bergh was in september 1688 op 24-jarige
Bergh en hun (private) rijkdommen. Het doel van
beleg van Brussel in 1708. Van den Bergh en Reede
leeftijd getrouwd met Johanna van Teylingen.
de opstanden was om de
van Renswoude zorgden dat de 6000 soldaten
Johanna overleed op 6 september 1733, ruim voor
bestuurders te intimideren en
in de stad goed betaald en verzorgd werden en
Johannes. Zij was het jongste kind van Jan van
te dwingen om aan de wensen
organiseerden een succesvolle verdediging, die
Teylingen, die uit een Alkmaarse regentenfamilie
van het volk tegemoet te
standhield totdat een ontzettingsleger de stad
kwam en carrière had gemaakt bij de Vereenigde
komen. De oproeren waren
kon bevrijden.
Oostindische Compagnie (VOC). Samen kreeg het
soms succesvol, maar werden
echtpaar negen kinderen, van wie de meesten al
ook
Terugkeer naar het oude nest
wel
met
harde
hand
op jonge leeftijd overleden: vijf dochters (Maria,
neergeslagen. Drie dagen na
Na zijn terugkeer zette hij zijn bestuurlijke carrière
Anna Dina, Johanna, Catharina en Agneta) en
het Pachtersoproer in Leiden
in Leiden weer voort. Zo werd hij in 1720 lid van
vier zonen (Jan – die op jonge leeftijd overleed,
in 1748 trad Van den Bergh
de Gecommitteerde Raden van Holland (een
Jakob, Jan – de tweede zoon met deze naam, en
met het gehele stadsbestuur
bestuurlijk college) en in 1725 baljuw en dijkgraaf
Johan).
van Rijnland. Hij nam een voorname positie in
af.
Hij
werd
niet
opnieuw
verkozen in het nieuwe vroedschap, dat door
Tweede Stadhouderloze Tijdperk (1702-1747) zeer
De aftocht van een prominente notabele
staatsgezind en fel anti-orangistisch was. De
In 1747 pleitte Van den Bergh als overtuigd
staatsgezinden in Leiden sloten een zogenaamde
staatsgezinde
‘correspondentie’, waarin zij afspraken alleen
stadhouders van Oranje, toen Willem IV van
‘bevriende’ leden in de vroedschap te zullen
Oranje-Nassau (1711-1751) op het punt stond de
Een herinnering in marmer, of een gemarmerde herinnering?
kiezen, wat ook op veel andere plekken in het
eerste erfstadhouder van de hele Republiek te
Van den Bergh overleed op 11 november 1755
land gebeurde. In 1727 raakte Van den Bergh nog
worden. Het stadhouderschap zou voortaan
op 91-jarige leeftijd. In 1757 werd door zijn
wel verwikkeld in een conflict over de benoeming
automatisch op de volgende generatie overgaan.
erfgenamen een witmarmeren epitaaf in het koor
van een schout.
Een jaar later brak het Pachtersoproer van
van de Pieterskerk opgericht, voor hem en zijn
binnen de Leidse vroedschap, die tijdens het
tegen
de
terugkeer
van
de
de commissarissen van de nieuwe stadhouder werd benoemd. Wel behield hij tot zijn dood zijn aanstelling als baljuw en dijkgraaf van Rijnland.
Portret van een vrouw en een meisje, waarschijnlijk Johanna van Teylingen (1667-1733) en Maria van den Bergh (1689-1757), ca. 1690. Barend Graat (RKD Research).
PIETER. 22
PIETER. 23
Foto epitaaf Johannes van den Bergh in de Pieterskerk. Foto: Claudia Claas
DE ONZICHTBARE GESCHIEDENIS VAN DE PIETERSKERK LEIDEN
gedacht wordt, konden mensen zoals Joachim het zich dus wel veroorloven om in de grootste
Waardevolle bagger
stadskerk van Leiden begraven te worden. In de grafboeken staat vermeld dat Joachim getrouwd was met Martge. Vermoedelijk zal ook zij in het graf in de Pieterskerk begraven zijn, al staat dat niet vast. In de ondertrouwboeken van het kerkgenootschap staat een huwelijk
DE PIETERSKERK WORDT VAAK GEZIEN ALS DE LAATSTE RUSTPLAATS VAN DE LEIDSE ELITE. MENSEN DENKEN MEESTAL DAT ER VOORAL ADEL, PROFESSOREN, REGENTEN EN RIJKE KOOPLIEDEN ZIJN BEGRAVEN, DE
vermeld op 21 april 1584 tussen Joachim Jansz en Marytgen Cornelisdr. Of dat om dezelfde mensen gaat als in de grafboeken van de Pieterskerk is niet met zekerheid te zeggen, want het zijn allebei veelvoorkomende namen in deze tijd.
WELBEKENDE ‘RIJKE STINKERDS’. DAT BEELD KLOPT ALLEEN NIET HELEMAAL. EEN DUIK IN DE GRAFBOEKEN VAN DE PIETERSKERK HEEFT NAMELIJK EEN LANGE LIJST HISTORISCHE BEROEPEN VAN GEWONE LEIDENAREN OPGELEVERD; LEIDENAREN DIE OOIT IN HET MONUMENT BEGRAVEN WERDEN, MAAR WIER GRAFZERKEN INMIDDELS VAAK VERDWENEN ZIJN.
In dit artikel wordt Joachims eerstgenoemde beroep verkend: dat van baggerman. Het klinkt alsof de functietitel vanzelf spreekt, maar het beroep kent toch een heel eigen historie. Daar wordt zelden bij stilgestaan, mede doordat mensen als Joachim doorgaans geen uitvoerige nagedachtenis
kregen
zoals
de
regenten,
edellieden en professoren die in de Pieterskerk Het waren ambachtslieden en mensen met zware
wel nog altijd hebben. Hun grote gedenktekens
beroepen,
pottenbakers,
bepaalden eeuwenlang waar de aandacht veelal
smeden, kramers en zeepzieders. Hun verhalen zijn
naar uitging, waardoor de verhalen van gewone
nog grotendeels onbekend, een goede reden dus
Leidenaren langzaamaan uit beeld verdwenen.
om deze onzichtbare geschiedenis van de Leidse
Het is dan ook zinvol om eens de verhalen en
Pieterskerk verder te verkennen. In dit artikel
beroepen uit te lichten van gewone Leidenaren
wordt het beroep van baggerman uitgelicht, dat
die in de Pieterskerk begraven werden.
zoals
metselaars,
De Veender, 1694. Jan Luyken (Collectie Rijksmuseum)
beoefend werd door Joachim Jansz, die begin 17e
De veelzijdigheid van het baggeren
eeuw in de Pieterskerk begraven lag.
Een graf in de Pieterskerk
Het beroep van baggerman is alleen al de
waarmee huishoudens en bedrijven in Nederland
verkenning
waard
omdat
het
eigenlijk
om
verwarmd werden of stookten. Het was dus een
ging.
Het
product waar altijd vraag naar was.
daarbij
het
Het graf van Joachim Jansz lag in de westwandeling
verschillende
typen
van het gebouw, de benaming voor het gebied
belangrijkste
onderscheid
tussen de westmuur en de eerste rij pilaren. Zijn
verschil tussen stad en platteland, hoewel beide
De baggermannen in de stad werkten veelal in de
inschrijving in de grafboeken wordt vermeld in
van belang waren in de Leidse geschiedenis.
grachten en sloten in en rond de stadsgrenzen.
1610. Hoelang hij in de Pieterskerk begraven heeft
De overeenkomst lag uiteraard in het product:
Dat deden ze met behulp van een baggerbeugel,
gelegen is niet bekend. Wanneer nabestaanden
de bagger. Dat was de modder, het slijk of het
waarmee ze de bagger schepten. Voor grote
geen grafrechten meer betaalden, werden de
slib dat zich in de wateren en de bodem van de
klussen
laatste stoffelijke resten vaak geruimd en in
grachten in de stad, of de sloten en percelen op
een
zogenoemde
Dat
het platteland, verzamelde. Het kon voor allerlei
dier aangedreven molen, die de bagger kon
waren kleine verzamelgraven verspreid door
zaken gebruikt worden, van het vruchtbaar
opscheppen.
de kerk, zodat mensen toch in het gebouw hun
maken of ophogen van tuingrond en weiland, tot
verzameld op een stortplaats – ook wel ‘stalen’
laatste rustplaats hielden. Wanneer Joachim
het maken van turf, wat sinds de middeleeuwen
genoemd – die een paar honderd meter buiten de
precies leefde, of wanneer hij in de Pieterskerk
een van de belangrijkste brandstoffen was
stadsmuren lag en door schippers naar boeren
‘knekelputten’
geplaatst.
beroepen was
baggerschuit De
met
een
bagger
worden door
werd
mens
van of
vervolgens
en tuinders in de omgeving van Leiden vervoerd
hij van beroep baggerman en bouwman was. Hij
werd, waar het gebruikt kon worden op het land
moet dus meerdere inkomstenbronnen hebben
of gedroogd kon worden om er turf van te maken.
kon rondkomen. In tegenstelling tot wat vaak
PIETER. 24
gebruikgemaakt
begraven werd, is niet bekend. Wel zeker is dat
gehad, wat suggereert dat hij met één baan niet
Turftrappers, 1711. Casper Luyken (Collectie Rijksmuseum)
kon
Omdat het uitbaggeren van de grachten in een Een baggerbeugel (Collectie Friesland)
dichtbevolkte stad als Leiden van groot belang
PIETER. 25
enkele baggeraar, al was de Leidse escorte vast beducht voor weerstand van de andere baggeraars op het meer. Zij wilden Jacob te hulp komen, maar hij maande hen om weg te blijven. Jacob zou uiteindelijk 31 dagen in Leiden gevangen
worden
gehouden. Het kwam voor
de
‘veenders’
onverwacht, maar het
Professionals in direct marketing & more
was niet uit de lucht komen
vallen.
Een
maand eerder, op 17
mailing printing data-entry fulfillment
oktober 1795, was er door een gewapende Leidse Model van een Leidse stadsboeier, 1774
gerechtsbode al een verordening opgehangen bij
(Collectie Het Scheepvaartmuseum)
de herberg in Roelofarendsveen, waarmee een
Promail Heerenweg 6-A1, 2222 AM Katwijk t (071) 401 54 60 f (071) 403 41 02 e info@promail.nl i www.promail.nl
verbod op het baggeren in het Braassemermeer was, werd er door het stadsbestuur op toegezien.
werd afgekondigd op straffe van een boete van
Zo mocht er in de zomer niet gebaggerd worden
25 gulden. Er volgde een maandenlang juridisch
vanwege de stankoverlast. Op het platteland
getouwtrek over het recht om te baggeren tussen
stond het baggeren en drogen in het verlengde
het stadsbestuur van Leiden en de bestuurders
van het veensteken, ook wel turfsteken. Beide
van de kleinere en armere gemeente Alkemade,
waren manieren om turf te winnen. Het beroep
waar het gebied onder viel. Leiden maakte (een
werd in die context ook wel ‘veender’ genoemd,
twijfelachtige) aanspraak op afspraken over
zoals te zien is op de prent van Jan Luyken uit
‘vroonwater’, waarmee zij in principe alleen
1694. Uiteraard werd de bagger ook gebruikt om
jacht-
het land vruchtbaar te houden. Het verschilde per
behielden, maar waarmee zij ook beweerden
plek hoe het precies in zijn werk ging, want het
een baggerverbod te kunnen afdwingen. Het
baggeren kon ook op open water plaatsvinden,
machtige Leiden won de rechtszaak en het weinig
zoals in meren. Dat was extra zwaar, want er kon
draagkrachtige Alkemade moest de kosten van
zo 30 tot 40 kilo in één haal omhooggetrokken
de rechtszaak en een schadeloosstelling voor
worden en er werden meerdere vrachten per dag
eerdere
op de baggerbok of -praam binnengehaald.
mochten ze alleen nog baggeren tot palen die 66
en
visrechten
uit
overschrijdingen
de
betalen.
waren ook een potentiële bron van conflict. Dat
Onzichtbare geschiedenis
bleek op 13 november 1795 toen Jacob de Jong,
Dat het beroep van Joachim Jansz in de
een baggeraar uit Roelofarendsveen die vaak
grafboeken van de Pieterskerk genoteerd werd,
op het Braassemermeer werkte, gearresteerd
betekent hoogstwaarschijnlijk dat hij het een
werd door een gewapende escorte op de Leidse
groot deel van zijn leven heeft uitgeoefend. En
‘stadsboeier’. Dat was een klein type schip voor
het betekent dat wij vandaag de dag iets meer
de binnenvaart, dat op die dag bemand werd
weten over wie hij was en wat voor verhalen er
door de Leidse Stadsbode – bewapend met een
zoal schuilgaan achter de duizenden Leidenaren
geweer – vergezeld door twee gerechtsdienaren
die in de Pieterskerk begraven zijn. Door verhalen
en
met
zoals over Joachim Jansz uit te lichten wordt
‘zijdegeweren’, wat een degen of sabel kon zijn.
de onzichtbare geschiedenis van de Pieterskerk
Zwaar geschut dus voor het arresteren van één
Leiden stapje voor stapje steeds bekender.
Leidse
burgers
druKKerij
Daarnaast
Reinigingsmiddelen
+•
Reinigingsmachines
• • •
werden geplaatst.
De verschillende belangen van stad en platteland
twee
Drukwerk, Print, Kopie
middeleeuwen
el (ongeveer 45 meter) vanaf de kust in het meer
Bagger en conflict
www.valetti.nl
gewapend
Reinigingsmaterialen Hygiëne papier Afvalbakken en dispsables
PIETER. 26
T. 0251 - 21 19 21
Waterland 25
info@gejoma.nl
• Print, Kopie, Plot, Scan • in zwart en kleur • A4/A3 en groot formaat • Bouwtekeningen • Congresposters • Afwerken en inbinden
TR GEBO OUW- & Besta ORTE kaa rte an en eig de collec n ties e n ont Ook O ud H werp. ollan ds!
+
rePrO
Veiligheid en milieu
Gejoma Schoonmaakartikelen b.v.
Briefpapier, Visitekaartjes, enveloppen Geboorte- & trouwkaarten Flyers en brochures Boekjes, Scripties, Proefschriften
1948 RK Beverwijk
www.gejoma.nl
Al meer dAn 115 jAAr het Adres voor uw druk- en reprowerk
Vliet 4a-6 2311 RE Leiden Telefoon: 071 - 512 08 15 info@drukkerijvanderlinden www.drukkerijvanderlinden.nl
Onmisbare steun en betrokkenheid
BACH & LEIDEN MECENAAT Genieten van Bach’s meesterwerken en gelijktijdig schenken voor het behoud van de Pieterskerk Leiden, het kan! Via het Bach & Leiden Mecenaat is dit mogelijk. Op Goede Vrijdag wordt jaarlijks de Matthäus Passion uitgevoerd door het Nederlands Kamerkoor en het Residentie Orkest. Rond de kerstdagen klinkt het Weihnachts-Oratorium uitgevoerd door het Nederlands Kamerkoor.
ORDE VAN ST. PIETER De Orde van St. Pieter is opgericht als de businessclub van de Pieterskerk Leiden. Omarm als bedrijf de Leidse Pieterskerk en steun daarmee één van de mooiste rijksmonumenten van Nederland. Dankzij de Orde kan de Pieterskerk Leiden het monument op een hoog niveau onderhouden en de historie behouden voor toekomstige generaties.
VRIENDEN
Voor meer informatie kijk op
Vrienden zijn voor de Pieterskerk Leiden onmisbaar en
www.pieterskerk.com/steun-ons
van onschatbare waarde. De Stichting Vrienden van de Pieterskerk Leiden draagt bij aan de instandhouding van het monument en maakt bijzondere projecten mede mogelijk.
PIETER. 28
PIETER. 29
Of doneer direct via de QR-code
EEN NIEUWE BLIK OP HET MONUMENT
IN HET VOORJAAR VAN 2025 WERDEN ER PRACHTIGE LUCHTFOTO’S
De Pieterskerk in vogelvlucht
VAN DE PIETERSKERK GEMAAKT. DE FOTO’S GEVEN EEN UNIEK KIJKJE OP HET MONUMENT VAN BOVENAF. DE DETAILS EN KARAKTERISTIEKE EIGENSCHAPPEN DIE NORMAAL GESPROKEN NIET OF NAUWELIJKS TE ZIEN ZIJN, KOMEN OP DE FOTO’S OP
Gezicht vanuit het noordwesten Hier zie je het prachtige kleurenpalet van de Pieterskerk in de Leidse historische binnenstad op
een
vroege
voorjaarsdag,
onder
een
schitterende strakblauwe hemel. Het zicht op deze foto is richting het zuidoosten. Op de voorgrond is de toren van het oude Gravensteen te zien en een deel van het Gerecht, waar in de
BIJZONDERE MANIEREN IN BEELD. OOK BIEDEN DE BEELDEN EEN ZELDZAAM OVERZICHT OP DE LIGGING VAN DE PIETERSKERK IN HET HART VAN DE HISTORISCHE BINNENSTAD VAN LEIDEN.
late middeleeuwen en de vroegmoderne tijd de executies in Leiden plaatsvonden. De toren van het Gravensteen – het oudste gedeelte van het complex – maakte vanaf de 12e eeuw onderdeel
Onthulling van het Pilgrim Museum aan de Kloksteeg 16A, 9 oktober 2025,. Foto: Mike van Bemmelen.
Gezicht vanuit het noordwesten
Foto's: Sven Scholten
PIETER. 30
PIETER. PIETER. 31 31
uit van het grafelijk hof in Leiden, waarbij de
huizen en bijgebouwen rond de Pieterskerk goed
Kloksteeg – met het puntdak – de huidige ingang
Pieterskerk
als
te zien. Tot in de negentiende eeuw waren er
van het monument met het museumcafé, dat
familiekapel diende. Links achterin is de toren
ook proveniershuisjes aan de noord-, west- en
oorspronkelijk als de eerste Kerkmeesterskamer
van het stadhuis te zien, met daarvoor de
zuidzijde van het monument, maar die werden
van de Pieterskerk diende. Rechts van de ingang
kenmerkende lange gevel aan de Breestraat.
tussen 1862 en 1865 gesloopt omdat zij toen al
op Kloksteeg 16 is de oude kosterswoning te zien,
Daarachter staat de Hooglandse Kerk. Rechts
een tijdje in een bouwvallige staat verkeerden.
waar nu het Pilgrim Museum gehuisvest is. Een
bovenin zijn de gebouwen rondom het Van der
Op de foto is goed te zien hoe het monument
stuk naar links, in het volle zonlicht, zijn de grote
Werfpark te zien en daarachter de Petruskerk
het grootste deel van het Pieterskerkhof vult. De
rode deuren van het zuidportaal aan de Kloksteeg
aan de Lammenschansweg. Net rechts van de
Pieterskerk is namelijk vaak uitgebreid en heeft –
goed te zien, onderaan de indrukwekkende gevel
ook in vergelijking met andere stadskerken – een
van het zuidtransept. Iets verder naar links is de
enorm vloeroppervlak: ruim 3000 vierkante meter,
doopkapel te zien, de plek waar John Robinson
Op deze foto van de westgevel is het trans van
en dat is nog zonder de bijgebouwen, zoals de
– de leider van de Pilgrims in Leiden – in 1625
de Pieterskerk te zien: bij de balustrade en de
17e-eeuwse Kerkmeesterskamer.
begraven werd. Het venster op het uiteinde van
in
haar
vroegste
bouwfase
De westzijde van de Pieterskerk twee rode deurtjes. Deze plek wordt zo genoemd torens is. Hier kun je de oversteek maken van
De Pieterskerk vanuit het zuidoosten
de noordkant van de kappen naar de zuidkant.
Het
omdat
het
een
overloop
tussen
de
twee
De overgang bevindt zich op een hoogte van
De westzijde van de Pieterskerk
26 meter. Het is een plek waar vooral mensen voor onderhoud langslopen, maar het is ook het uitzichtpunt van de Pieterskerk. Dit kan bij
het koor, dat hier net in de schaduw valt, is het Marnixvenster uit 1940, ter herinnering aan Filips van
Marnix
van
Sint-Aldegonde;
momenteel
het
het enige gekleurde glas-in-loodraam van de
noordwesten. Achterin is de loop van de duinenrij
Pieterskerk, omdat de rest verloren ging in de
te herkennen, die ook vanaf het uitzichtpunt
Leidse buskruitramp van 1807. Bovenop het dak
van de Pieterskerk te zien is. Het koor van de
– op de grens van het koor en de viering – is de
Pieterskerk en de bijgebouwen zijn hier goed
dakruiter van de Pieterskerk te zien. Dit torentje
te zien, zoals de oude sacristie in de hoek van
is het hoogste punt van de Pieterskerk en is het
zicht
op
deze
foto
is
richting
rondleidingen en bijzondere gelegenheden – zoals
De Pieterskerk van boven
de jaarlijkse Open Monumentendagen – bezocht
Zo zie je de Pieterskerk zelden: recht boven
het koor en het transept, daar recht tegenover
beeldmerk in het nieuwe logo van de Stichting
worden. Vanaf het trans heb je een prachtig
de viering met het zicht naar beneden. Hier
de Kerkmeesterskamer, en aan de kant van de
Pieterskerk Leiden.
uitzicht op het Rapenburg met onder andere
is uitstekend te zien waarom de Pieterskerk
het Academiegebouw, maar zelfs de contouren
een kruisbasiliek genoemd wordt. Het schip en
van de kustlijn zijn te zien. Op dagen met mooi
het transept vormen overduidelijk een kruis.
weer kun je zelfs Den Haag en Rotterdam zien.
Daaromheen lopen nog de twee zijbeuken aan
Daarvoor moeten wel eerst alle 119 treden van de
beide zijden van het schip en de kooromgang
wenteltrap beklommen worden.
rondom het koor. Aan de oostkant (links) zijn de
De Pieterskerk van boven De Pieterskerk vanuit het zuidoosten PIETER. 32
PIETER. 33
www.verschuerenorgelbouw.nl
TENNESSEEDREEF 16 3565CJ UTRECHT • 030 231 35 41
De Pieterskerk in Leiden, 1795-heden door Ward Hoskens
(conservator van de Pieterskerk Leiden)
NIEUWBOUW / RESTAURATIE / STEMMEN ( GROOT ) ONDERHOUD / ADVIES
De Pieterskerk in Leiden wordt tegenwoordig nog het meeste gezien als ‘een kerk die geen kerk meer is’. Voormalig religieus erfgoed dus,
www.orgelmakers.nl • info@orgelmakers.nl
met een grote waarde voor de collectieve geschiedenis en identiteit van de stad. Het is opmerkelijk dat een van de meest gebruikte omschrijvingen van het monument hoofdzakelijk gaat over wat het inmiddels al meer dan vijftig jaar niet meer is. Dit boek stelt een
@elbertseenvanvulpenorgelmakers
nieuwe blik op het monument voor, die dit perspectief verder kan verbreden en verrijken. In plaats van vooral te kijken naar wat vandaag resteert van de geschiedenis, moet het verleden van de Pieterskerk ook vanuit de ontwikkeling begrepen worden. Op die manier wordt snel duidelijk dat de Pieterskerk altijd al meerdere belangrijke functies in de stad vervulde, naast de hoofdfunctie als godshuis: het was een plek waar mensen zich actief tot het verleden konden verhouden, waar zij hun identiteit konden vormgeven, een plek voor plechtige bijeenkomsten en een spil in het dagelijks leven, een ontzagwekkend monument en een praktische gemeenschappelijke ruimte. Een plek met aanzien, prestige, uitdagingen, beslommeringen, conflicten – en het vermogen om te verbinden en inspireren. Door zulke uiteenlopende functies te belichten over een periode van ruim twee eeuwen wordt duidelijk dat zij een grote continuïteit vertegenwoordigen, die ook in het heden – na meer dan vijftig jaar met een seculiere bestemming – duidelijk te herkennen is. Dit nieuwe perspectief biedt verklaringen voor de duurzame rol van de Pieterskerk in de (lokale) gemeenschap en laat zien hoe er toch ook ingrijpende veranderingen hebben plaatsgevonden. Het boek is verkrijgbaar bij WBOOKS, in boekhandels en in het museumcafé van de Pieterskerk.
UITGAVE DOOR WBOOKS PIETER. 34
www.wbooks.com
PIETER. 35
DE ONVERWACHTE CONNECTIE TUSSEN DE PIETERSKERK EN JAPAN
Vanuit Leiden de wereld rond
H
Handel, beleggingen en familie
uit het zicht van hun sociale kringen). Een grote
Een van zijn laatste investeringen zou onverwacht
expeditie bood de ideale uitweg, want zo kon hun
uitmonden
Nederlandse
neefje ook de nodige praktische ervaring opdoen.
betrekkingen met Japan. In het voorjaar van 1598
Hij mocht mee als vaandeldrager van admiraal
correspondeerde hij met Rumold Mercator (1541-
Mahu, een militaire rang voor iemand uit de
1599), zoon van de Vlaamse cartograaf Gerard
hogere standen die aanmonsterde als soldaat,
Mercator (1512-1594). Van der Meulen wilde meer
maar wel meeat in de kajuit van de kapitein (en
weten over de terra australis incognita, een
idealiter ook voor wat beleefd gezelschap zorgde
toen nog speculatief zuidelijk continent waar
op de lange reizen). Mahu hield Van der Meulen
men grote verwachtingen bij had. Dit nieuwe
op de hoogte van de vorderingen en tegenslagen
land zou wel eens nuttig kunnen blijken voor
voor vertrek, wat aangeeft hoe belangrijk de
herbevoorrading op lange reizen. Van der Meulen
compagnie zijn betrokkenheid vond.
in
de
vroegste
zag mogelijkheden en was op een heel praktische manier met voorbereidingen bezig.
DE GESCHIEDENIS HANGT VAAK VAN ONVOORZIENE UITKOMSTEN EN TOEVAL AAN ELKAAR. DIT ARTIKEL VERTELT HET VERHAAL VAN EEN
Een hachelijke reis De expeditie bestond uit vijf schepen: De Hoop
In
1598
werden
twee
nieuwe
compagnieën
onder admiraal Mahu, De Liefde van vice-admiraal
opgezet om expedities naar Oost-Azië te sturen
Simon de Cordes (†1598), Het Geloof onder een
HISTORISCHE ONDERNEMING DIE NIET VERLIEP ZOALS VERWACHT,
via de Straat van Magellaan. Van der Meulen
veteraan van de eerste Nederlandse expeditie
had voorkeur voor één compagnie, en ook
naar het oosten, De Trouw en het jacht De Blijde
MAAR WEL BELANGRIJKE GEVOLGEN ZOU HEBBEN VOOR DE
Mercator betreurde in hun correspondentie het
Boodschap. De reis verliep moeizaam, want de
bestaan van meerdere compagnieën: “dat sij so
vloot zat lange tijd vast voor de Afrikaanse kust,
qualic eens zijn, zodat met verscheijden macht
wachtend op gunstige omstandigheden. Mahu
willen vertrecken”. De onstuimige groei van het
overleed bovendien op 23 september 1598 op de
aantal compagnieën leidde ertoe dat in 1602
Kaapverdische eilanden aan een hevige koorts.
WERELDGESCHIEDENIS. HET VERHAAL GAAT OVER HET BEGIN VAN DE DIPLOMATIEKE EN HANDELSRELATIES TUSSEN DE NEDERLANDSE REPUBLIEK EN JAPAN, EN IS VERBONDEN MET DE ONDERNEMINGSDRIFT
de Vereenigde Oostindische Compagnie werd
Van de Corput schreef vanuit Kaap Lopez in het
opgericht, om de onderlinge concurrentiestrijd,
huidige Gabon zijn laatste brief aan huis. Pas in
de oplopende kosten en de dreiging van de
april 1599 slaagden ze erin de Atlantische Oceaan
ZIJN HERINNERING IN DE PIETERSKERK EN DE OPMERKELIJKE
Portugezen
VOC
over te steken naar de Straat van Magellaan,
kreeg een monopolie en voorgangers werden
maar dat was geen sinecure voor de nieuwe
WEDERWAARDIGHEDEN VAN EEN HANDELSEXPEDITIE OP DRIFT.
‘voorcompagnieën’ genoemd. In 1598 kwamen
bevelhebber De Cordes. Ze konden niet op tijd
er dus twee Magelhaensche Compagnieën. Van
de Straat door varen en kwamen in augustus
der Meulen investeerde in de expeditie die op 17
1599 – in het hartje van de winter op het zuidelijk
Van der Meulen was van oorsprong een Antwerpse koopman en bestuurder,
juni 1598 als eerste uitvoer vanuit het ‘Goereese
halfrond – vast te zitten. De bemanning ging in
die na de Spaanse verovering van zijn geboortestad in 1585 eerst naar het
Zeegat’, onder leiding van admiraal Jacques
verschillende baaien aan land, maar raakte in
Duitse Bremen vertrok, om in 1591 in Leiden neer te strijken. Toen hij zijn nieuwe
Mahu (1564-1598). Deze was geïnitieerd door de
conflict met de oorspronkelijke bewoners en kon
huis aan het Rapenburg (nr.19) betrok, was hij al onderdeel van wijdverbreide
eveneens Antwerpse kooplieden Pieter van der
nergens eten vinden. Van de Corput en tientallen
Europese en wereldwijde handelsnetwerken. Hij was het soort durfinvesteerder
Haeghen en Johan van der Veken (1549-1616). De
bemanningsleden kwamen om het leven.
dat floreerde in het handelsklimaat van de pas onafhankelijke Nederlandse
andere compagnie onder Olivier van Noort (1558-
Republiek. Hij was bovendien zeer nieuwsgierig en leergierig. Hij onderhield
1627) vertrok op 13 september 1598 uit Rotterdam.
VAN DE KOOPMAN DANIËL VAN DER MEULEN (1554-1600),
Een ondernemersblik
het
hoofd
te
bieden.
De
Handel en roem in Japan Toen de vloot verder kon varen sloeg het noodlot
levendige contacten met professoren en andere geleerden. Zo raakte hij geïntrigeerd door de mogelijkheden van nog onbenutte handelsroutes. Vooral
Er werd 500.000 pond aan aandelen uitgegeven,
de zoektocht naar nieuwe vaarwegen richting Oost-Azië via noordelijke en
waarvan Van der Meulen 2200 pond voor zijn
elkaar gedreven. Het vlaggenschip De Hoop ging
zuidelijke routes hield hem bezig. Van der Meulen overleed op 25 juli 1600 op
rekening nam. Daarvan verkocht hij een deel
op de Stille Oceaan verloren, De Blijde Boodschap
46-jarige leeftijd en werd in het koor van de Pieterskerk begraven, maar in de
weer door aan handelsrelaties én aan zijn neefje
werd in Valparaíso (in het huidige Chili) door de
jaren daarvoor had hij zich nog volop beijverd om expedities op te zetten en
Hans (of Johannes) van de Corput, die 300 pond
Spanjaarden ingenomen, De Trouw werd bij het
nieuwe handelsroutes te vinden.
inlegde. Hans had tot dan toe een wat liederlijk
eiland Tidore (in het huidige Indonesië) door de
Plattegrond van Rotterdam met de uitvaart van de expeditie van de Magelhaensche Compagnie, 1599. Henrijck Haestens (Stadsarchief Rotterdam)
PIETER. 36
nogmaals toe, want de schepen werden uit
leven geleid en was enigszins aan lager wal
Portugezen veroverd en alleen Het Geloof wist
geraakt. Hij vroeg zijn ooms Daniël en Andries
zwaargehavend naar Nederland terug te keren
van der Meulen geregeld om financiële steun. Zij
doordat
zochten daarom een manier om Hans weer in het
schepen van de compagnie onder Van Noort
gareel te krijgen (en waarschijnlijk zo ver mogelijk
meevoer. De expeditie was dus dramatisch
PIETER. 37
het
maandenlang
ongewenst
met
Een deel van de bemanning keerde dus terug, maar de achterblijvers gingen een interessant leven tegemoet. In Japan was in die tijd een decennialange
burgeroorlog
gaande
tussen
verschillende facties, waar op dat moment één man de macht naar zich toe wist te trekken: Tokugawa Ieyasu (1543-1616). Hij stichtte het Tokugawa Shogunaat, een dynastie die Japan tot 1867 zou regeren. Kapitein Jacob Quaeckernaeck (1555-1606), koopman Jan Joosten van Lodensteyn (1556-1623) en de Engelse loods William Adams (1564-1620) werden naar Osaka geroepen om Tokugawa van inlichtingen te voorzien. De Liefde en al haar kanonnen werden in beslag genomen. De drie mannen kregen belangrijke privileges in
Japanse handelspas met rode zegel, 1609 (Nationaal Archief)
Tokugawa’s Japan en bleven er decennia wonen
Als betalen niet vanzelf gaat
of handel drijven, net als Melchior van Santvoort (1570-1641), die als tolk en koopman voor de VOC actief bleef. Twee Nederlanders
kregen
een
rood
zegel waarmee zij Japan mochten verlaten en handel konden drijven in Oost-Azië, maar Adams en Van Lodensteijn moesten aanvankelijk in Japan blijven. Ze werden persoonlijk adviseurs
van
de
shogun
en
Boommarkt 3a 2311EA Leiden • Postbus 11122 2301EC Leiden • Tel 071-5161010 • www.buikenvanderhorst.nl
vooral Adams was een favoriet. Hij kreeg de titel Miura Anjin (三浦 按針, ‘de loods van Miura’) en een aanstelling als hatamoto, een samurai met hoge rang die direct bij de shogun in dienst was. Van Lodensteijn kreeg de naam Yayōsu (耶楊子) en een huis in Edo. In 1609 werd in Hirado op het eiland Kyushu de eerste Nederlandse handelspost in Japan opgezet, als voorloper van het beroemde Dejima in de haven van Nagasaki, waar de Republiek vanaf 1641 tot 1859 als enige Europese land in Japan een handelspost mocht bestieren. De
Nederlanders
werden
vooral
vertrouwd
omdat ze uitsluitend wilden handelen, terwijl
Portret van Tokugawa Ieyasu, circa 1602-1674.
de Portugezen ook probeerden om de Japanse
Kanō Tan'yū (Wikimedia Commons)
bevolking
tot
het
christendom
te
bekeren.
Door de handelscontacten drong Nederlandse verlopen en financieel gezien een ramp. Het schip
wetenschappelijke kennis Japan binnen, dat
De Liefde zou echter een belangrijke erfenis
Rangaku (蘭学) werd genoemd.
nalaten door in Japan te belanden.
De duinen zorgen voor ons water. Wij zorgen voor de duinen.
Dankzij de ondernemingsdrift en ontdekkingsZwaargehavend kwam De Liefde op 19 april
drang van Daniël van der Meulen, een lastig neefje,
1600 in Japan aan. De historicus Emanuel van
een rampzalig verlopen handelsexpeditie en een
Meteren (1535-1612), familie van Van der Meulen
klein groepje koop- en zeelui in Japan, heeft de
en Van de Corput, schreef in zijn Historiën dat
Leidse Pieterskerk een onverwachte connectie
“nog eenige Schepen tot Japan gheraeckt
met een geschiedenis die zich uitstrekt over de
[waren]
hele wereld en over een eeuwenlange periode
met
weynich
volcks,
vande
welcke
noch eenich volck ende retour gekomen is”.
van culturele en commerciële uitwisseling.
PIETER. 38
Ook in de toekomst. Helpt u mee? www.dunea.nl/dwtoekomst PIETER. 39
EEN INTERVIEW MET VRIJWILLIGERS VAN DE PIETERSKERK LEIDEN
‘Het werk in de Pieterskerk ervaar ik als een feestje’
D
DE PIETERSKERK LEIDEN HEEFT TIENTALLEN VRIJWILLIGERS. ZIJ HELPEN OP ALLERLEI MANIEREN BIJ HET BEHOUD VAN HET MONUMENT. ZIJ HELPEN BIJ DE CATERING VAN CONCERTEN EN CULTURELE ACTIVITEITEN, GEVEN RONDLEIDINGEN, HELPEN IN HET MUSEUMCAFÉ, ONDERHOUDEN DE TUINEN EN ZIJN ENTHOUSIASTE AMBASSADEURS VOOR HET MONUMENT... KORTOM: DE PIETERSKERK LEIDEN KAN NIET ZONDER HEN.
Het
is
een
diverse
groep
liefhebbers:
van
PIETER. 40
Personen
(Wsnp),
die meer willen weten over de geschiedenis. Als
ze schuldenvrij waren. Dat is het leukste baantje
kantoorteam kennen wij onze vrijwilligers, maar
dat ik ooit heb gehad. Vroeger dachten mensen:
wat weten wij nu precies van hen en wat weten
schulden maken, dat is een kwalijke zaak. En dat is
zij van elkaar? Wij nodigden een groepje van vier
ook zo, maar ik vind dat mensen een tweede kans
vrijwilligers uit voor een kop koffie of thee en een
moeten krijgen, of misschien zelfs een derde. Het
gesprek. Een moment om stil te staan bij wat zij
was bijzonder werk, want je zag mensen die veel
voor de Pieterskerk Leiden betekenen en wat het
hadden meegemaakt, maar ze waren dolgelukkig
monument voor hen betekent.
zodra ze schuldenvrij waren. Een terugval zag je haast nooit.
We hebben afgesproken in het museumcafé
Nu woon ik met mijn vrouw in Katwijk aan Zee aan
op een zonnige zomermiddag in juni. Op de
de boulevard en we willen er nooit meer weg!
achtergrond klinkt er prachtige muziek uit het
Ik doe vrijwilligerswerk in Katwijk bij een tehuis
zeventiende-eeuwse
in
voor mensen met de Katwijkse ziekte. Er wordt
speelse en vrolijke tonen. De senior organist-in-
daar ook onderzoek gedaan naar medicatie.
residence Léon Berben is aan het spelen. Het
Daarnaast werd ik na mijn pensioen door de
weer en zijn spel lijken wel op elkaar afgestemd.
Voedselbank Leiden gevraagd om ‘intaker’ te
Ondertussen bestellen we aan tafel kopjes koffie
worden. Later werd ik coördinator klanten, wat ik
en thee.
acht jaar met heel veel plezier heb gedaan.
Naast de vrijwilligers – Jos Hooghuis, Wanda van
Mijn band met de Pieterskerk gaat ver terug.
Galen Last, Shobha Bhalla en Hans Reijnders –
Eerst als bezoeker, vooral van de Matthäus
zijn conservatoren Ward Hoskens en Sarah Moine
Passion. Later zong ik die ook zelf met een
aangeschoven. Er is tijdens het gesprek veel
koor. We hebben de verbouwing meegemaakt,
beweging in het café: de cafémedewerker loopt
dat je boven op de steigers mocht lopen! En
eten en drankjes uit en bezoekers lopen binnen
we adopteerden zelfs een orgelpijp. Bovendien
om het monument te bezichtigen. De ruimte is
hebben we in 1992 onze huwelijksreceptie in de
zonovergoten.
Pieterskerk gehouden: de toenmalige directeur
Van
Hagerbeer-orgel,
had geregeld dat dit kon. Het verliep fantastisch
Hans Reijnders (72 jaar)
Wanda van Galen Last, Hans Reijnders
Natuurlijke
waarbij ik mensen drie jaar lang begeleidde tot
Aan tafel in het museumcafé
v.l.n.r. Jos Hooghuis, Shobha Bhalla,
Schuldsanering
vrijwilligers van het eerste uur tot Leidse studenten
allemaal. Mijn neefjes en nichtjes renden en vlogen
Ik kom oorspronkelijk uit Roelofarendsveen. Daar
dwars door die kerk heen, een onvergetelijke
ben ik geboren en getogen. Op mijn twintigste
dag. Het werk in de Pieterskerk ervaar ik als een
ging ik in militaire dienst in Schaarsbergen.
feestje. Het monument is prachtig en de sfeer
Daarna woonde ik in Leiden, waar ik mijn vrouw
is gezellig. Eerst hielp ik bij evenementen met
ontmoette en voor maatschappelijk werk ben
kaartjes en drankjes, later ook in het café. Grote
gaan leren. Vervolgens werkte ik meer dan veertig
manifestaties met meer dan 1200 gasten maken
jaar bij diverse sociale diensten in Nederland. Mijn
het extra levendig. Het is een grote, gezellige
laatste functie was bewindvoerder in de Wet
drukte. Ja, ik heb het hier dik naar mijn zin.
PIETER. 41
Jos Hooghuis (76 jaar)
verkocht aan de stichting en moest geëxploiteerd
nam(!) – en de Kerstnachtdiensten. Meestal sta
Wat ik leuk vind aan het werk in de Pieterskerk
Ik ben geboren in Schiedam, maar ging in Tilburg
worden als multifunctioneel gebouw. Mijn vriendin
ik achter de bar in het museumcafé. Het werk is
is de sfeer: het is gezellig en afwisselend. Laatst
naar de lagere en middelbare school. In 1968 ben
Kiki Rörsch zette een vrijwilligersorganisatie op
soms rustig en soms heel druk, maar ik vind het
bij de schoonmaakdag hebben we de zolder
ik naar Leiden gegaan om te studeren. Eerst
en betrok mij daarbij. Ik werd secretaris van de
altijd gezellig.
leeggeruimd,
psychologie, daarna geschiedenis, waarin ik een
Vriendenstichting. Als vrijwilligers organiseerden
doctoraal heb gehaald. Ik ben hier altijd blijven
we
wonen. Na mijn studie gaf ik een paar jaar les,
terugkeerde, en grote theaterproducties in 1988
Ik kom uit Den Haag, ben op mijn 14e naar Utrecht
die grote schommel. Dat vonden mijn kleinkinderen
deed bedrijfshistorisch onderzoek bij de brouwerij
en 1993. Van 1999 tot 2012 was ik voorzitter van
verhuisd en daarvandaan naar Voorschoten.
fantastisch. Het was ook heel bijzonder dat we
Oranjeboom en werkte het grootste deel van
de vrijwilligersclub. Nu ben ik vooral actief als
Inmiddels
kinderen
hier een Oekraïens gezin hebben opgevangen,
mijn loopbaan bij NIAS (Netherlands Institute for
rondleider in de Pieterskerk en dat bevalt prima.
verhuisden we in 1986 naar Athene, omdat mijn
ontzettend positief. Dat is heel goed gegaan.
man daar ging werken bij de ambassade. De
Met die kinderen zijn we toen bijvoorbeeld naar
kinderen hadden moeite met het taalverschil,
het plantencentrum geweest om plantjes voor op het dakterras te kopen. Echt zo leuk!
Advanced Study). Daar was ik verantwoordelijk
o.a.
de
Leidse
Uitmarkt,
die
getrouwd
en
met
drie
Shobha Bhalla (50 jaar)
organiseerde ik voor hen ook wetenschappelijke
Ik ben in India geboren en kwam als baby naar
maar uiteindelijk vonden ze het leuk. Ik deed
en sociale activiteiten, zoals concertjes met
Nederland. Ik heb op veel plekken gewoond:
veel voor de Nederlandse gemeenschap daar.
studenten van het Koninklijk Conservatorium. Het
Zoetermeer,
Dordrecht,
Rotterdam,
Omdat er bijvoorbeeld te weinig ruimte in de
was zeer afwisselend werk in een internationale
Amsterdam,
en
weer
naar
gezellige Nederlandse bibliotheek was, kwamen
omgeving. Ik heb er enorm van genoten. Een
Zoetermeer; dat was de basis. Sinds 2007 woon
de leden daarvan – vaak moeders met kinderen
bijzonder
een
ik in Leiderdorp. Toen ik negen was, verhuisden
– bij mij thuis. Ook had ik een kleuterklasje en
Europe’
we terug naar India. Mijn ouders waren nooit van
deed ik vrijwilligerswerk bij organisaties voor
hadden, vlak voor de val van
plan om in Nederland te blijven. Thuis spraken
spastische en dove kinderen. Later hebben we
de muur. Daar werd gevraagd:
we voornamelijk Punjabi en leerden we Hindi. In
in Denemarken en Australië gewoond. Ook daar
´en stel nou dat morgen de
India zaten we op een Punjabi en voornamelijk
had ik kleuterklasjes thuis. In Nederland was ik
muur valt´? Toen bleef het lang
Sikh-school, maar er was oorlog tussen de Sikhs
kleuterleidster, maar mocht toen nog niet in het
stil en uiteindelijk zei iedereen:
en Hindoes nadat Indira Gandhi in 1984 werd
buitenland werken. Weer in Nederland werkte ik
‘ah, nee, natuurlijk gebeurt
vermoord. Ik ben zelf als hindoe opgevoed. De
nog tien jaar in het speciaal onderwijs.
dat niet!’. Onvoorstelbaar dat
oorlog was een van de voornaamste redenen om
het een paar maanden later
terug te keren naar Nederland. Mijn vader was
Bij de Pieterskerk kwam ik terecht nadat ik een
werkelijk gebeurde.
niet mee en werkte nog in Nederland.
kerstfair had bezocht. Ik kende Leiden nauwelijks,
moment
themagroep
was
1989,
‘Approaching
toen
Eastern
we
Londen,
terug
bovenaan
een
coronatijd vond ik de inrichting heel gezellig, met
voor de werving en selectie van onderzoekers en
vaak
helemaal
moeilijke wenteltrap, heel erg leuk! Tijdens de
Wanda van Galen Last (80 jaar)
jaarlijks
daar
maar toen we er gingen wonen wilde ik meer Na mijn pensionering schreef ik een geschiedenis
Ik studeerde bedrijfskunde in Rotterdam en
weten. We wisten daarvoor eigenlijk nauwelijks
van het instituut, maar door bezuinigingen ben
heb daarna in de logistiek en IT gewerkt. Ik
dat 3 oktober bestond! Ik belde de voorzitter van
ik daarmee gestopt. Een deel van mijn werk
begon bij L’Oréal, werkte lang bij KLM en heb bij
de vrijwilligersclub en werd direct uitgenodigd.
daarvoor is later in een boekje gepubliceerd,
verschillende andere organisaties gewerkt op
Zo begon ik als vrijwilliger, rond 1999. Ik hielp bij
wat toch wel leuk is. Ik werd stadsgids bij Gilde
HR- en IT-gebied. Mijn laatste baan was hoofd-
evenementen, onder andere in de catering en
Leiden en actief bij de Historische Vereniging Oud
IT bij de Hoge Raad, maar sinds september
bij de placering. Ik ben er een tijdje tussenuit
Leiden. Daar werd ik voorzitter van de commissie
ben ik in between jobs. IT in combinatie met
geweest toen mijn man ziek was. Nu hij er niet
monumentale kunst uit de Wederopbouw, die
leidinggeven heb ik altijd het leukste gevonden.
meer is, doe ik weer mee. Een bijzonder project
kunstwerken in gebouwen uit de jaren ’50-’70
Ik
mediator-cursus
was de escaperoom. Spullen van mijn man, mijn
inventariseert. Veel was al verdwenen. Nu strijden
gedaan en een certificaat gehaald, omdat een
oma en mijn moeder zijn daar onderdeel van
we voor behoud, bijvoorbeeld van een groot
carrièreswitch ook een optie is.
geworden. En ik heb er zelfs nog voor geborduurd.
glas-in-beton
kunstwerk
uit
het
heb
inmiddels
ook
een
voormalige
Belastingkantoor, dat nu is gedemonteerd en
Ik heb twee kinderen, van vijftien en zeventien
opgeslagen. Voor een herplaatsing is drie ton
jaar. Naast mijn werk heb ik altijd vrijwilligerswerk
nodig en we werken hard aan de fondsenwerving.
gedaan en dat doe ik nog: in de zorg, de cultuur en het groen. Bij de Pieterskerk werk ik sinds
Mijn eerste kennismaking met de Pieterskerk
oktober. Via de Leidse Rederij en onze buurjongen
was indirect, bij de academiebezetting in 1969.
daar, Luuk, kwam ik hier terecht. Rein kende
Later, in 1975, maakte ik er een indrukwekkende
ik ook al van de Rederij. Ik heb bij verschillende
academische zitting mee voor het 400-jarig
evenementen meegeholpen: bij de Scratchdagen,
bestaan van de universiteit. In 1976 werd de kerk
Thanksgiving – toen Hans mij onder zijn hoede
PIETER. 42
Vrijwilliger worden bij de Pieterskerk Leiden Wil jij ook vrijwilliger worden? Neem dan contact op met Raymond van Ruitenburg via vrijwilliger@pieterskerk.com of bel 071 512 4319 (ma-vr 10.00-17.00).
v.l.n.r. Jos Hooghuis, Wanda van Galen Last, Shobha Bhalla, Hans Reijnders
PIETER. 43
EEN BLIK IN DE BOUWGESCHIEDENIS VAN DE PIETERSKERK
De herkomst van een bijzonder steenfragment
IN DE VORIGE EDITIE VAN HET PIETER MAGAZINE STOND EEN ARTIKEL OVER EEN BIJZONDERE SCHENKING AAN DE STICHTING
1430 afgerond. De zijbeuken vertegenwoordigden tezamen met een nieuw schip een uitbreiding van de voorgaande bouwfase van de Pieterskerk, waarvan de contouren nog altijd grotendeels onbekend zijn.
PIETERSKERK LEIDEN, DOOR JOHANNA HUYSMAN: EEN STEENFRAGMENT DAT
De stad groeide in elk geval en de Pieterskerk moest meegroeien. De bouwcampagne was
MOGELIJK UIT DE VROEGSTE BOUWPERIODE
aanvankelijk in 1390 begonnen, onder toezicht
DATEERT. ER BESTOND EEN VERMOEDEN DAT
Halverwege de vijftiende eeuw stond er een
HET UIT DE PIETERSKERKKAPEL – WAAR
van
de
bouwmeester
Rutger
van
Kampen.
voltooid gebouw, dat niet veel later nog verder uitgebreid zou worden totdat het uiteindelijk
HET HELE MONUMENT HAAR OORSPRONG
de huidige omvang kreeg, met aan beide zijden
VINDT – AFKOMSTIG ZOU ZIJN. OM DAT
transept. De uitbreidingen van de Pieterskerk
TE STAVEN IS ER CONTACT OPGENOMEN
van het gebouw twee zijbeuken en een verhoogd kwamen uiteindelijk in 1565 ten einde, op de
Plattegrond van de vijftiende-eeuwse fundering met aan de noordzijde de kapel(len),
toevoeging van meerdere bijgebouwen na. Het
1980 (Collectie Leen Nederlof)
MET GESPECIALISEERDE BOUWHISTORICI:
steenfragment is dus mogelijk een stille getuige
KONDEN ZIJ HET VERMOEDEN BEVESTIGEN,
continue uitbreidingscampagne.
OF WAS ER TOCH EEN ANDERE OORSPRONG AAN TE WIJZEN?
en momentopname van een eeuwenlange, vrijwel
Een andere interessante mogelijkheid is dat het fragment afkomstig is uit de funderingen van een kapel (of kapellen) aan de noordzijde van de
Om meteen met de deur in huis te vallen: de
vijftiende-eeuwse Pieterskerk. Op de plattegrond
specialisten konden met zekerheid vaststellen
van de vijftiende-eeuwse funderingen - gemaakt
dat het fragment niet uit de vroegste bouwfasen
door de tekenaar van de restauratie tussen
van de Pieterskerk afkomstig is. De funderingen
1978 en 1982 - zijn deze bouwdelen goed te zien,
van de kapel zijn sinds de eerste restauratie
inclusief de kapellen aan de noordzijde. Het feit
onder het stichtingsbeheer in 1978-1982 namelijk
dat er op die plek een of twee kapellen stonden
niet langer direct bereikbaar – vanwege een
is ook bevestigd door de vondst van twee
egale tussenvloer tussen de zerken en de
vensterbogen met traliewerk in de noordmuur
grafkelders – waardoor er nadien geen verdere
aan het einde van de negentiende eeuw. Deze
opgravingen zijn gedaan of nader onderzoek is
vensters zijn sindsdien uitvoerig gerestaureerd
verricht. Wat de bouwhistorici wel hebben kunnen
en nog altijd te zien in de noordelijke binnenmuur.
zeggen over de herkomst van het fragment is
Waarschijnlijk stond hier een Heilig Grafkapel, in
echter niet minder interessant, omdat het een
de toen nog katholieke Pieterskerk.
Venster met traliewerk in de noordmuur van de Pieterskerk, 1895 (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)
inzage geeft in de bouwkundige ontwikkeling van de Pieterskerk gedurende de late middeleeuwen.
Hoewel het steenfragment dus niet exact is wat aanvankelijk werd vermoed, geeft het toch
Foto van de zuidelijke binnenwandeling naar west met een open vloer, 1979. Leen Nederlof (Pieterskerk Leiden)
PIETER. 44
Het fragment is vermoedelijk afkomstig uit de
interessante inzichten in de eerdere bouwfasen
funderingen van de eerste zijbeuken, direct
van de Pieterskerk. Het geeft een inkijkje in hoe
Collectiebeleid van de Pieterskerk Leiden
naast het schip van de Pieterskerk. Op de
het monument er ooit moet hebben uitgezien,
De Pieterskerk Leiden neemt in de regel geen nieuwe objecten
foto’s zijn deze plekken te zien op het moment
waarbij de aanwezigheid van een Heilig Grafkapel
aan. De Stichting Pieterskerk Leiden hanteert een collectiebe-
dat de zerkenvloer openlag ten behoeve van de
misschien nog wel het meest tot de verbeelding
leid met strikte criteria voor het aannemen of verwerven van
restauratie, aan het einde van de jaren zeventig.
spreekt. De Pieterskerk heeft in de loop van haar geschiedenis vele gedaantes gekend en
nieuwe objecten. Zo moet er een aantoonbaar en concreet
De bouw van deze beuken aan de noord- en zuidzijde van het gebouw begon in de vroege
vondsten zoals dit fragment bieden een venster
vijftiende eeuw, onder leiding van de bouwmeester
naar dat verleden, hoewel die perceptie toch
Aernt van den Doem, en werd waarschijnlijk rond
enigszins afhankelijk blijft van een rijke fantasie.
PIETER. 45
verband met de geschiedenis van het monument zijn.
Wie was die mummie?
“EEN BOUWVAKKER WRIKTE EEN PLANK BIJ
mate van nauwkeurigheid in die tijd.
DE KANSEL LOS EN KREEG DE SCHRIK VAN
Maar: voor elke oplossing was een probleem. Een
ZIJN LEVEN: HIJ KEEK REGELRECHT IN DE OOGKASSEN VAN EEN GOED GECONSERVEERD
en
zou
niet
een
stiekeme
zo
keurig
zijn
begrafenis
zou zich door ‘geursporen’ hebben verraden. had
een
hulpje
van
orgelbouwer
Van Leeuwen de mummie al in 1943 gezien, wat de theorie van de verhongerde onderduiker
09 juni 1979 i
onwaarschijnlijk maakte. En als men had gesold
I
met lichamen, waarom zouden er dan niet meer zijn gevonden, en lag deze er zo keurig bij….? n het midden van de 19e eeuw was rond de
een verhoogde houten vloer. Dit had men gedaan
Kees Kist: Van mysterie naar tentoonstelling
om de akoestiek te verbeteren; het gaf plaats
In 1984 werd de mummie als "Kees Kist" (vernoemd
aan ca 1200 zitplaatsen.
ii
naar de toenmalige voorzitter Cees Goekoop)
Toen deze “preekkerk” na de overdracht van de
opgenomen in de permanente tentoonstelling.
kerk aan de Stichting Pieterskerk in 1976, moest
De bovenstaande vragen werden in de toelichting
worden verwijderd - een klein gedeelte daarvan
vermeld, maar onbeantwoord gelaten.
staat nu in het koor van de kerk - werd onder de
Eind vorige eeuw is ‘Kees’ nog met vakantie
houten vloer vlak voor de kansel een stoffelijk
geweest naar het Natuurhistorisch museum in
overschot gevonden, een skelet op een houten
Maastricht, waar hij enkele chemische baden
draagbaar, met duidelijk te herkennen resten
onderging tegen schimmelvorming. Ook kreeg hij
stof en huid.
in de kooromgang een nieuwe, geklimatiseerde
De
vondst
leidde
tot
opwinding:
“was
dit
misschien het lichaam van de beroemde arts Hermannus Boerhaave?” schreef het Leidsch Dagblad op 27 januari 1979.iii
De vondst en eerste onderzoek
behuizing.
Ethische twijfels en een nieuwe theorie In 2010 werd de vraag of expositie van een stoffelijk overschot wel gepast is, opnieuw
Deskundigen van het Anatomisch Laboratorium,
bekeken. Een ethische commissie adviseerde
die in de kerk onderzoek aan het doen waren,
om Kees Kist opnieuw te begraven. Hij is in
werden erbij gehaald; ze stelden vast dat het
afwachting daarvan aan het zicht onttrokken en
om een man ging, waarschijnlijk een pijproker,
elders opgeslagenv.
en dat de resten op natuurlijke wijze waren
Maar dat heeft het nadenken over de herkomst
gemummificeerdiv.
van Kees niet stilgezet.
De vraag rees: wie was deze man? Drie theorieën
Integendeel, er kwam een nieuwe impuls door een
deden de ronde:
tekst van W.K.L. Rameau (1876 – 1965); zijn vrouw
1. Een onderduiker uit de Tweede Wereldoorlog,
en hij waren kostersechtpaar van de Pieterskerk
die verhongerd en gemummificeerd was;
van 1916 tot 1946. Uit deze tekst is geciteerd in
2. Iemand die, ondanks het verbod sinds 1827,
PIETER. 46
onderduiker
achtergelaten, Bovendien
LICHAAM” schreef het Leids Dagblad op
kansel een houten amfitheater gebouwd, met
Gastartikel door Ton Boon
koolstofmethode is afgezien, in verband met de
het boek De Pieterskerk in Leiden.vi
stiekem in de kerk was begraven;
Rameau beschreef in 1946 in een radiopraatje hoe
3. Een lichaam dat tijdens een vroegere
hij aan het begin van de Tweede Wereldoorlog
restauratie was ‘verplaatst’ en vergeten: “er
het
was met de lichamen gesold” citeerde de krant
Johannes Coccejus (1603–1669), om de regalia
graf
had
geopend
van
de
theoloog
professor Luyendijk-Elshout.
van de universiteit (waaronder de pedelstaf
Datering van het lijkkleed wees op een leeftijd
en het grootzegel) te verbergen. (zie volgende
van maximaal 300 jaar. Van de datering via de
bladzijde, red.)
PIETER. 47
In 2010 werd de vraag of expositie van een stoffelijk overschot wel gepast is, opnieuw bekeken.
Op den eersten dag van de capitulatie kreeg ik
komen en onder toezicht van die heeren het pak
Het
tijdelijk
Profr’ is geweest maar Johannes Henricus, zijn
bezoek van een driemanschap der universiteit,
grafwaarts te dragen.
verplaatst, maar Rameau vermeldt nergens dat
zoon; ook theoloog en een fel verdediger van
(..) met den vraag of ik genegen was iets weg
Voorlopig lag het veilig: (.. later) hebben we een
‘de Profr’ in zijn kist is teruggelegd. Dit riep de
zijn vader. Híj zou dan de alias achter ‘Kees Kist’
te stoppen; bij intuïtie begreep ik hier met
plaats gezocht onder de zerk welke bezwaard was
gedachte op: was Kees Kist tijdens zijn leven
kunnen zijn geweest.
een eeretaak te doen te hebben en stelde
door het hooge steiger en onmogelijk gelicht kon
professor Coccejus?
mij beschikbaar; ’s middags kwam een pak
worden. Dit was het graf van Profr. Coccejus; het
geamballeerd als een mummie waaruit een voor mij
geraamte werd tijdelijk verlegd en het pak met z’n
Was Kees Kist Johannes Coccejus?
bekend geluid kwam: de rinkelende eereteekenen
kostbare inhoud ging in de kist. Indien deze prof
De theorie kent echter haken en ogen. Coccejus
geweest kunnen zijn. Achter op deze foto
of wat ’t moge zijn aan de scepter der senaat.(..)
zou hebben kunnen weten dat dit gebeurde zou
werd in 1669 in dit graf begraven. Coccejus’ zoon,
(afbeelding foto Rameau) uit de nalatenschap
De Pieterskerk bood unieke schuilplaatsen welke
hij er vast en zeker geen bezwaar tegen hebben
Johannes Henricus, stierf in 1712 en werd mogelijk
van Rameau staat namelijk de volgende tekst:
voor oningewijden practisch ontoegankelijk waren.
gemaakt. Hoe dan ook is het daar tot het einde
in hetzelfde graf begraven. Als hij boven zijn
De fundering der kerk bestaat n.l. uit gemetselde
van de oorlog onvindbaar gebleven. (..)
vader lag, zou Rameau hèm hebben verplaatst.
grafkelders ±3 meter diep, welke worden gedekt
’t Was een groote opluchting toen ik nà den oorlog
In de grafboeken van de Pieterskerk staat
door grafzerken waarvan zeer vele de namen van
(..) het ongeschonden pak, met een gevoel van
echter niets over de
academische grootheden te zien gaven.
voldoening, weer ter hand mocht stellen aan den
begrafenis van Junior,
’t Was een klein kunstje om onder den vloer te
Secretaris van Curatoren, Mr. Idenburg.vii
en
lichaam
van
Coccejus
de
werd
Máár: dat is allerminst zeker! Het zou ook nog iemand uit een ánder graf
memorietafel
voor zijn vader en hem bevestigt ook niet dat Johannes Henricus bij zijn vader is begraven. Wel staan alleen de initialen van Johannes Henricus
op
(KP: knokploegen)
de
grafsteen, die zich vlak bij de memorietafel
Dit is een zeer verkorte versie van mijn artikel in
bevindt; hij is kinderloos gestorven. Ten slotte
het Leids Jaarboekje 2025 van de HVOL. Daarin
wordt in het Nieuw Nederlandsch Biografisch
komt u meer te weten. Er wordt onder meer
Woordenboek viii gemeld dat Johannes Henricus
uitgebreid ingegaan op de (on)waarschijnlijkheid
bij zijn vader is begraven.
dat het Coccejus senior of junior is geweest.
Dit lijkt dan ook op het eerste gezicht de conclusie te rechtvaardigen dat het niet ‘de
i
G.J.R. Maat in: “Graven in de Pieterskerk” (Leiden, 1981), óf: https://www.erfgoedleiden.nl/collecties/beeldmateriaal/ zoeken-in-beeldmateriaal/detail/01adec82-26bd-11e3-96f5-3cd92befe4f8/media/aee40ace-8fa5-b40c-f939b2ab0f5d0 114?mode=detail&view=horizontal&q=Pieterskerk&rows=1&page=3&fq%5B%5D=search_i_period:%5B19760000%20TO%20 19800000%5D&filterAction
ii
Zie voor de preekkerk: De Pieterskerk in Leiden, onder redactie van Elizabeth den Hartog en John Veerman, Waanders 2011, p 205 vv.
iii
“Leiden Pieterskerk” (Leiden, 1997; ISBN 90-803079-1-2) p.26.
iv
T.a.p.
v
Leidsch Dagblad, 27 februari 2011, katern ‘Leiden en Regio’.
vi
De Pieterskerk in Leiden, onder redactie van Elizabeth den Hartog en John Veerman, Waanders 2011.
vii
E. den Hartog, J. Veerman (e.a.; red) a.w. p. 447 ev. Zie ook: S.J. de Groot in Nieuwe Leidsche Courant 27-8-1947, P. 4.
viii
Deel 10, p 181/182 (1937): http://resources.huygens.knaw.nl/retroboeken/nnbw/#page=98&accessor=accessor index&source=10&accessor_href=accessor_index%2Findex_html%3FSearchSource%253Autf8%253Austring%3D%26 first_letter%253Autf-8%253Austring%3Dc&view=imagePane (geraadpleegd op 26 mei 2021)
ix
PIETER. 48
Familiearchief Rameau.
PIETER. 49
OOK DE TWEEDE TOREN GING VERLOREN
T
De klokkentoren van de Pieterskerk en de Salvator
ot 1512 had de Pieterskerk een toren van
hergoten de restanten van de kapotte klokken
zeker honderd meter hoog. Toen deze ‘Koning
in 1513 tot deze ene kolossale klok (die bij de
der Zee’ in maart van dat jaar tijdens een
klokmond een diameter van 164 centimeter had).
voorjaarsstorm instortte, werd er al snel aan
Dat gebeurde dus al heel snel, wat aangeeft hoe
alternatieven gedacht. De oorspronkelijk toren
belangrijk men het luiden van de klokken van de
zou nooit meer worden herbouwd, maar er werd
Pieterskerk vond. Op de stadskaart van Pieter
wel een nieuwe klokkentoren bij de Pieterskerk
Bast uit 1600 is de positie van de klokkentoren
opgericht. Deze toren kwam te staan op de
goed te zien: op de hoek van het Pieterskerkplein
grens van het Pieterskerkplein en de toenmalige
bij de Kloksteeg.
Koningsweg, die inmiddels deze
In 1745 werd de klokkentoren afgebroken; net als
nieuwe klokkentoren – tot
zijn voorganger werd deze nooit meer herbouwd.
Kloksteeg is omgedoopt.
De Salvatorklok werd in 1748 omgesmolten en de
–
vernoemd
naar
materialen werden verkocht. In 1761 maakte de In de klokkentoren werd
architect en tekenaar Gerard van der Laan twee
de machtige Salvatorklok
tekeningen: één van de klokkentoren en één van
opgehangen.
was
de Salvator. Dankzij deze tekeningen is er een
gegoten uit het materiaal van alle klokken die
redelijk getrouw beeld bewaard gebleven van
tot 1512 in de toren van de Pieterskerk hadden
hoe zij eruit moeten hebben gezien, inclusief de
gehangen. Willem en Jaspar Moers, twee broers
decoraties en teksten op de Salvator.
Deze
uit een destijds beroemde klokkengietersfamilie,
Links: Vooraanzicht en lengte doorsnede van het Klokhuis bij de Pieterskerk, 1761. Gerard van der Laan (Erfgoed Leiden en Omstreken) Rechts:Tekening van de Salvatorklok van de Pieterskerk, 1761. Gerard van der Laan (Erfgoed Leiden en Omstreken)
Stadsplattegrond van Leiden, 1600. Pieter Bast (Erfgoed Leiden en Omstreken)
PIETER. 50
PIETER. 51
HET ALLIANTIEFEEST VAN 1795 EN DE REDE VAN DE STUDENT JAN TEN BRINK (1771-1839)
De Bataafse Revolutie in de Pieterskerk
Jaren van twist en strijd
OP 19 JANUARI 1795 KWAM VOOR DE LEIDSE PATRIOTTENBEWEGING HET MOMENT VAN DE WAARHEID. DE
ontketening van een grote burgeroorlog lag in de
het verschiet. Op 28 juni 1787 werd Wilhelmina van
samenleving al jaren in de greep. Patriotten en
Pruisen (1751-1820), de vrouw van de stadhouder,
Oranjegezinden waren al sinds 1780 bezig met
aangehouden
een wedijver om het landsbestuur. De zwalkende
incident dat leidde tot een invasie van het
economie en de desastreus verlopen oorlog
Pruisische leger om de macht van de stadhouder
tegen Engeland (1780-84) hadden volgens de
te herstellen. Deze Oranjerestauratie van 1787
patriotten bewezen dat de invloed van het
bepaalde de politieke ordening in Nederland
stadhouderlijk hof en de regenten alleen maar
totdat de Bataafse Revolutie in 1795 losbrak.
Hoogoplopende
spanningen
hielden
achteruitgang had gebracht voor Nederland.
bij
Goejanverwellesluis,
een
Een getalenteerde student
Op 4 oktober 1785 kwamen vijftig vertegen-
Er waren veel vurige patriotten in Leiden in de
woordigers van de patriotse vrijkorpsen uit
jaren rond 1795. Een van de markantere figuren
Holland
het
was de student Jan ten Brink, die als begaafd
Leidse genootschap ‘Kunst Wordt Door Arbeid
spreker een voornaam podium toebedeeld zou
Verkreegen’, nabij de Langebrug. Zij vergaderden
krijgen. Ten Brink werd geboren op 8 september
om een politiek beginselprogramma op te stellen.
1771 in Amsterdam en was de zoon van Barend
Deze vrijkorpsen, of ‘exercitiegenootschappen’,
ten Brink, een hoedenmaker, en Hilletje Tromp.
waren verenigingen waar patriotsgezinde burgers
Als talentvol kind uit een middenstandsgezin was
geoefend werden in het gebruik van wapens.
het voor hem mogelijk om naar de Latijnse school
Zij moesten Nederlandse burgers een sterkere
in Amsterdam te gaan. Vervolgens studeerde
BIJ SCHEVENINGEN, TERWIJL DE LEGERS VAN HET REVOLUTIONAIRE FRANKRIJK IN AANTOCHT WAREN.
machtspositie bieden. De vertegenwoordigers
hij aan het Athenaeum Illustre in Amsterdam en
in Leiden stelden een manifest op met twintig
daarna in Leiden. Hij begon als theologiestudent,
VANAF DAT MOMENT BEWAAKTEN ZO’N DUIZEND GEWAPENDE LEIDSE BURGERS STRATEGISCHE POSITIES
voorstellen voor politieke hervorming. Het ging de
maar studeerde ook letteren. Tijdens zijn studie
geschiedenis in als het ‘Leids Ontwerp’.
had zijn redenaarstalent zich al geopenbaard.
VERNIEUWING IN GANG WORDEN GEZET. VRIJHEID, GELIJKHEID EN BROEDERSCHAP WERD HET DEVIES EN
De patriotten trokken daarna steeds meer macht
De
naar zich toe en namen op verschillende plaatsen
waren, richtten in 1795 bij het Academiegebouw
REVOLUTIONAIRE DEMOCRATISCHE VERNIEUWING HET ULTIEME DOEL. OOK DE PIETERSKERK VORMDE EEN
het bestuur over, vooral in Holland en Utrecht. De
een vrijheidsboom op en hesen de Franse vlag op
DAG DAARVOOR WAS STADHOUDER WILLEM V (1748-1806) DE REPUBLIEK ONTVLUCHT IN EEN VISSERSBOOT
IN DE STAD. EINDELIJK KONDEN DE RADICALE PLANNEN VOOR MAATSCHAPPELIJKE EN BESTUURLIJKE
bijeen
in
de
vergaderzaal
van
BELANGRIJKE SCHAKEL IN DE PLANNEN VAN DE BATAVEN.
Exercitie van de Patriotse Burgerwacht op een veld buiten Leiden, 1787. Jacob Timmermans (Erfgoed Leiden en Omstreken)
PIETER. 52
PIETER. 53
studenten,
die
behoorlijk
patriotsgezind
de toren van het gebouw. Een van de curatoren
bondgenootschap met Frankrijk, dat op 16 mei
van de universiteit, Willem Anne Lestevenon
gesloten was. Onder andere de Provisionele
(1750-1816), die al langer een overtuigd patriot
Raad en prominenten van de Nederduitsch-
was, raadde aan om zoveel mogelijk medewerking
Gereformeerde
te verlenen aan de Fransen. Dat had al snel
bijeenkomst moest eenheidszin onder het nieuwe
gevolgen.
Zo
er
soldaten
Franse
werden
Kerk
waren
aanwezig.
De
bewind uitstralen. Er werd immers een groot
bij
revolutionair project ten uitvoer gebracht: niet
professoren en studenten
alleen het stadsbestuur moest volledig worden
ingekwartierd en werd het
vernieuwd, maar de hele samenleving moest op
Links: Gedenkplaat voor de
Groot Auditorium in het
de leest van Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap
stichting van de Bataafse
Academiegebouw gebruikt
geschoeid worden. Het ging daarom ook om een
om
herschikking, of ‘gelijkmaking’, van de publieke
in
beslag
genomen
Engelse goederen op te slaan.
Republiek op 19 januari 1795. Jan Lucas van der Beek (Collectie Rijksmuseum)
ruimte.
Rechts: Portret van Jan ten
De rede van Jan ten Brink
Brink, 1820-1841. J.P. Lange
Ook bij het stadsbestuur werd ingegrepen. Op
Ten Brink stond bekend als overtuigd patriot,
19 januari was de Leidse vroedschap afgezet. In
een begenadigd spreker en was lid van de
een grote volksvergadering werd een voorlopig
(Collectie Rijksmuseum)
Provisionele Raad. Hij was een logische kandidaat
beletzelen, die ons geluk tegenstonden, uit den
(“den eed van haat aan het Stadhouderschap, de
bestuur gekozen: de ‘Provisionele Raad’. Er begon
om een ‘Godsdienstige rede’ in de Pieterskerk
weg geruimd zijn, en waar wij in het verschiet
Aristocratie en de Regeringloosheid”). Duizenden
een snelle reorganisatie van bestuursorganen en
te houden. Hij ging daarin fel tekeer tegen de
den heerlijken tempel der ware Vrijheid met
gematigden werd het stemrecht ontnomen. Het
ordediensten. Zo werd de schutterij omgedoopt
‘priesterlijke
stadhouderlijke
verrukking ontdekken”. Hij stelde de hernieuwing
democratische gehalte werd zo al snel ingehaald
tot onderdeel van de ‘nationale garde’. Op 20
orde. Hij karakteriseerde ze als misleiders en
van vaderlandse deugd en gemeenschappelijk
door een autoritairder bewind.
januari werd op de Breestraat, voor het stadhuis,
onderdrukkers; de gewone burgers schetste hij
handelen in het vooruitzicht, mits men vol
een vrijheidsboom opgericht.
als deugdelijke onderdanen en ware christenen.
overtuiging naar de nieuwe vrijheid zou streven.
Ten Brink in de jaren na 1795
Ook de Nederlandse geschiedenis omschreef hij
Het grootste obstakel waren Nederlanders die
Ten Brink was dagbladschrijver van de Nationale
in die termen: “Behoeve ik dit wel te bewijzen,
ervoor kozen zich alleen door eigenbelang te
Vergadering in Den Haag geworden, maar besloot
Tijdens het Alliantiefeest op 17 juni 1795 vierden
daar ik spreek tot Nederlanders, die geduurende
laten leiden. Opmerkelijk genoeg had hij het
na relatief korte tijd de politiek te verlaten,
de
al den tijd onzer gewaande Vrijheid, door het
weinig over het bondgenootschap met Frankrijk
hoogstwaarschijnlijk vanwege de escalerende
huis van Oranje, en enige weinige zogenaamde
op dit Alliantiefeest.
Bataafse interne twisten. Hij vertrok in 1796 voor
Het Alliantiefeest in de Pieterskerk Bataven
in
de
Pieterskerk
het
nieuwe
klassen’
en
de
aanzienlijken beurtelings overheerd zijn geworden,
een baan aan de Latijnse school in Harderwijk.
terwijl de huichelende Geestelijken, naar gelang
Bataafs Leiden
hunner afhangelijkheid van ene dezer twistende
Er waren veel aanhangers van de revolutionaire
geschiedenis, welsprekendheid en Grieks aan de
partijen, zegenden, of vloekten, vleiden, of
Bataven in Leiden en het enthousiasme was groot
universiteit van Harderwijk. Na de inlijving in het
lasterden”.
in 1795. De burgervergadering werd goed bezocht,
Franse keizerrijk in 1810 werd Ten Brink benoemd
bijvoorbeeld door de koster van de Pieterskerk,
in de ‘Provisionele Raad van Regentschap’.
Als tegendeel van het Ancien Regime schetste
Pieter de Vreede, en het stadsbestuur werd met
Toen de universiteit van Harderwijk in 1812 werd
hij
onder
grote voortvarendheid hervormd. Maar er waren
opgeheven onder het Napoleontische bestuur,
Bataafs bestuur: “...wenden wij liever onze ogen
ook nog altijd veel Oranjegezinden, die grote
werd hij aangesteld als rector van de Latijnse
voorwaards, daar, waar de bane der Vrijheid
moeite hadden met de vernieuwingsdrang van de
scholen in Haarlem.
voor ons geopend is, waar alle uitwendige
Bataven, of ervan gruwelden. De Leidse predikant
een
idealistisch
toekomstbeeld
In 1804 werd hij aangesteld als hoogleraar
weigerde
Na de val van Napoleon in 1815 werd hij aangesteld
bijvoorbeeld een kind met de namen Egalise
als hoogleraar Grieks en Latijn in Groningen. In 1815
Vrijheid te dopen.
schreef hij een kort betoog waarin hij stelde dat
Nicolaas
Schotsman
(1754-1822)
de militaire alliantie tegen Napoleon gerechtigd bestuurlijke
was om hem met geweld van zijn troon te stoten.
functies geweerd en in de nationale politiek op
Ten Brink trouwde tweemaal: in 1797 met Helena
een zijspoor gezet, zoals later ook gematigden. In
Glasius, met wie hij negen kinderen kreeg, en in
het parlement, de Nationale Vergadering, moest
1828 met Johanna van Staden. Hij overleed in 1839.
een verplichte verklaring tegen de aristocratie
Zijn revolutionaire vuur was - ongetwijfeld onder
en de stadhouderlijke regering worden afgelegd
druk van de omstandigheden - gedoofd.
Oranjegezinden
Het planten van de vrijheidsboom voor het Leidse stadhuis, 1795. J.H. Prins (Erfgoed Leiden en Omstreken)
PIETER. 54
werden
ook
uit
PIETER. 55
HET VEELBEWOGEN LEVEN VAN MARIA VAN CIJS (1656-1692)
Migratie, bekering en zorg in een roerige tijd HET LEVENSVERHAAL VAN DE LEIDSE MARIA VAN CIJS KENT EEN AANTAL ONVERWACHTE WENDINGEN EN GEEFT EEN BIJZONDER INZICHT IN DE TIJDEN WAARIN ZIJ LEEFDE, MAAR IS INMIDDELS EEN GROTENDEELS VERGETEN GESCHIEDENIS GEWORDEN. ALS TWINTIGER VERTROK ZIJ EIND 17E EEUW NAAR PARIJS, BEKEERDE ZICH TOT HET KATHOLICISME EN RICHTTE EEN KLOOSTERGEMEENSCHAP VOOR ‘GEVALLEN VROUWEN’ OP. ENIGE TIJD GELEDEN IS UIT ONDERZOEK GEBLEKEN DAT MARIA VOOR HAAR VERTREK NAAR PARIJS WAARSCHIJNLIJK EEN DOCHTERTJE HEEFT GEKREGEN IN LEIDEN, ANNA, DAT ZIJ IN DE
Een nieuw leven Maria van Cijs, of Van Zijs, werd in 1656 in Leiden geboren. Haar vader was Jan van Cijs. De familie gold als een aanzienlijke gereformeerde familie en maakte deel uit van de Leidse gegoede stand. Maar Van Cijs was niet de naam waarmee Maria bekendheid zou verwerven. Zij zou de geschiedenis ingaan als Maria de Combé, of Le Combé, een naam die zij van haar echtgenoot aannam en die zij in haar Franse jaren aanhield, ondanks dat zij inmiddels weduwe was geworden en geen goed huwelijk had gehad met haar echtgenoot Adriaan de Combé. De reden voor Maria’s bekendheid was dat zij zich in Frankrijk bekeerde tot het katholieke geloof en in 1686 de Congrégation
du Bon Pasteur (de kloostergemeenschap van de Goede Herder) oprichtte voor de verzorging en bescherming van (voormalige) prostituees, of, zoals ze in die tijd genoemd werden: ‘gevallen vrouwen’, in het Frans ook wel filles repentantes. De ontdekking dat zij in Leiden een dochtertje in de Pieterskerk liet dopen – in het calvinistische protestantse geloof – maakt het contrast
Fille du Bon Pasteur uit het boek Histoire des Ordres Religieux et Militaires van R.P. Helyot, 1792. R.P. Helyot
PIETER. 56
tussen haar eerdere en latere leven des te
hem ging leven. Zulke overeenkomstigheden met
scherper. Zij liet niet alleen Leiden achter zich,
de archiefstukken doen vermoeden dat het
maar ook een groot deel van haar identiteit en
geregistreerde meisje Anna inderdaad de dochter
persoonlijke geschiedenis. In Frankrijk vond zij zich
van Maria van Cijs betreft.
als het ware opnieuw uit.
Beproeving en bekering in Parijs
Haar jaren in Leiden
Zeker is dat Maria na het overlijden van Adriaan
Rond 1675 trouwde Maria als jonge vrouw met
(en vermoedelijk ook Anna) met haar zus en de
de calvinistische edelman Adriaan de Combé,
broer van haar echtgenoot naar Parijs vertrok,
maar werd zo slecht door hem behandeld dat zij
waar zij zich na korte tijd tot het katholieke
na achttien maanden gescheiden van hem ging
geloof bekeerde. Aan haar bekering zou onder
leven. Enige tijd later, rond 1679, stierf Adriaan en
meer
werd Maria weduwe. Volgens recent historisch
zijn, waarin zij opschrok uit een droom en een
onderzoek kreeg Maria op 1 november 1679
stem hoorde die haar vertelde naar het raam
waarschijnlijk een dochtertje – Anna – uit haar
te lopen. De stem zou haar hebben gezegd dat
huwelijk met Adriaan, dat zij in de Pieterskerk
zij “daar [zal] vernemen wat u te doen staat”.
een
visionaire
ervaring
voorafgegaan
Het
Bij het raam zag ze een priester lopen die het
heeft
‘sacrament des altaars’ (de hostie en wijn voor
uitgewezen dat er veel
de heilige communie) naar het huis van een zieke
overeenkomsten
lieten
dopen.
onderzoek
zijn
bracht. Dat zou haar gesterkt hebben in haar
tussen de levensloop
overtuiging. Deze anekdote komt echter uit
van Maria en gegevens
een later opgetekend bekeringsverhaal, dus in
uit de Leidse archieven
hoeverre de ervaring daadwerkelijk een rol heeft
omtrent de doop van
gespeeld in de bekering van Maria is de vraag.
het
kindje
Anna.
Zo
staat er in de archieven
Maria legde haar geloofsbelijdenis af bij de
opgetekend dat Maria op 4 mei 1675 op verzoek
priester
van haar moeder tijdelijk werd opgesloten “ten
definitief tot het katholieke geloof. Dat was voor
opzichte van haar oneerlijk ende ergerlijk leven”.
haar familie reden om alle banden te verbreken
Dat correspondeert met een passage uit een
en verdere steun te ontzeggen. Het luidde voor
19e-eeuwse biografie over Maria, waarin wordt
Maria een periode van armoede en honger in,
beschreven hoe zij op jonge leeftijd toevallig
omdat zij nu in haar eigen levensonderhoud
kennismaakte met een katholieke priester in
moest voorzien. Het feit dat Maria er alleen voor
Leiden, waarmee zij zich in het geheim ophield om
stond, maakte haar band met de katholieke
schuilende katholieken te verzorgen en die haar al
kerk des te sterker, omdat zij hulp zocht bij een
snel wegwijs zou maken in het katholieke geloof.
andere priester, De la Barmondière. Dankzij zijn
In reactie daarop zouden Maria’s ouders het haar
bemiddeling kreeg zij onderdak bij een religieus
hebben verboden om zich alleen buitenshuis te
genootschap, waar zij zich volledig wijdde aan
begeven of met mensen om te gaan waarvan
een vroom leven en aansterkte na een periode
vermoed werd dat zij katholiek waren.
van ondervoeding.
Haar goede verstandhouding met de katholieke
Congrégation du Bon Pasteur
priester zou tevens een reden zijn geweest dat
Op een dag stuurde priester De la Barmondière
Maria trouwde met de calvinistische edelman
een ‘gevallen meisje’ naar Maria met het verzoek
Adriaan de Combé, want hij zou vanwege zijn
haar te redden uit “de diepe afgrond van zonde
karakter en antikatholieke sympathieën “wel in
en zondebederf”. Dit zou het begin worden van
staat [zijn] om eene katholizeerende vrouw in
de Congrégation du Bon Pasteur (de congregatie
bedwang te houden”. Dat strookt met het feit dat
van de Goede Herder), waarvoor Maria zich tot
zij zo slecht behandeld werd door haar echtgenoot,
haar dood in 1692 zou blijven inzetten. De ‘gevallen
dat zij op een gegeven moment gescheiden van
vrouwen’ werden in de kloostergemeenschap
PIETER. 57
Traullé
en
bekeerde
zich
daarmee
begeleid door zusters die pas na een proeftijd
De schenking van het pand aan een katholieke
van twee jaar hun gelofte aflegden en niet veel
kloostergemeenschap sloot aan bij de voorkeuren
meer luxe genoten dan de ‘gevallen’ vrouwen zelf.
van koning Louis XIV, die een groeiende toewijding aan het katholieke geloof toonde en de vervolging
De congregatie kreeg in 1688 van de Franse
van protestanten opvoerde. Door de levensloop
koning Louis XIV (1638-1715) een pand aan de Rue
van Maria, als bekeerde Nederlandse calvinist,
du Cherche-Midi 38 in Parijs, dat geconfisqueerd
kreeg de schenking een symbolische lading.
was van de Franse calvinist Léonard Laudouin.
Daarnaast had het een politiek karakter vanwege
Later werden daar de aangrenzende panden
de verdrijving van de hugenoten. De schenking
aan toegevoegd en werd een bedrag van 1500
van het pand werd in juni 1698 door octrooibrieven
livres geschonken om de panden te restaureren.
officieel bevestigd. De congregatie werd een
De confiscatie van het pand was een gevolg
succes en kreeg veel navolging met stichtingen
intrekking
door heel Frankrijk. De congregatie werd in 1790
van het Edict van
gesloten na het uitbreken van de Franse Revolutie
Nantes in 1685 door
in het jaar daarvoor. De gebouwen in Parijs
koning Louis XIV. Dat
zouden vervolgens als magazijn voor voorraden
edict van de Franse
van het Franse leger en als militaire gevangenis
koning
IV
dienen. Tegenwoordig bestaan de oorspronkelijke
(1553-1610) had sinds
gebouwen niet meer. De congregatie van de
1598
Goede Herder werd in 1829 nieuw leven ingeblazen.
van
de
Henry
decennialang
rechten zoals vrijheid van religie aan Franse calvinisten gegarandeerd en had het einde
Een kort, maar vol leven
gemarkeerd van een lange religieuze burgeroorlog
Maria overleed op 16 juni 1692 in Parijs, op
in Frankrijk (de Guerres de Religion, 1562-1598).
36-jarige leeftijd. Ze had een kort, maar vol leven
Door de intrekking van het Edict in 1685 sloegen
geleid. Door ingrijpende persoonlijke keuzes en
honderdduizenden Franse protestanten – de
ervaringen had zij een omvangrijke nalatenschap
hugenoten – op de vlucht. Tienduizenden van hen
opgebouwd. Ze was een kind van haar tijd, maar
kwamen aan het einde van de 17e eeuw naar de
wist door wilskracht veel te bewerkstelligen in
Nederlandse Republiek.
haar betrekkelijk korte leven.
Beste lezer, Ons vrouwenkoor in de Pieterskerk Leiden zoekt versterking. Maar wees gewaarschuwd, niet alles is wat het lijkt. Achter onze harmonieën schuilt een verborgen opdracht, slechts te begrijpen door hen met een scherp oog en een vastberaden hart. De tijd dringt... Durven jij en je team de uitdaging aan?
Met vertrouwen,
Elisabeth Rameau www.degeneralerepetitie.nl PIETER. 58 Plan de Merian (kaart van Parijs), 1615. Matthäus Merian de Oude
PIETER. 59
COLUMN. VAN KERK, CONCERTZAAL EN AULA TOT STICHTING PIETERSKERK LEIDEN
De Pieterskerk Leiden 50 jaar geleden IN 1975 WAS DE STICHTING PIETERSKERK LEIDEN VOLOP BEZIG MET DE ONDERHANDELINGEN OM HET EIGENAARSCHAP VAN HET MONUMENT OVER TE NEMEN VAN DE LEIDSE HERVORMDE GEMEENTE. ER WAS EEN OPLOSSING IN ZICHT WAAR MEN NAARTOE KON WERKEN, MAAR ER WAREN NOG ENKELE LAATSTE PUNTEN DIE OM AANDACHT VROEGEN. IN DE TUSSENTIJD BLEEF DE PIETERSKERK IN DE AANDACHT STAAN, ONDANKS DAT HET GEBOUW AL ENKELE JAREN FORMEEL GESLOTEN WAS. HET HOOGTEPUNT WAT DAT BETREFT WAS HET 400-JARIG JUBILEUM VAN DE UNIVERSITEIT LEIDEN, WAARVOOR DE PIETERSKERK OPNIEUW TIJDELIJK GEOPEND WERD.
informatie over geboden kon worden, waren de vele initiatieven die ontwikkeld werden terwijl de onderhandelingen nog liepen. Zo had het Rijk aangekondigd om forse bijdragen te leveren aan de kosten voor de aankomende restauratie van de Pieterskerk. Ook werd gemeld dat het Leids Universiteits Fonds bezig was geld in te zamelen en dat de Vriendenstichting onder particulieren hetzelfde deed. Daarnaast werd gemeld dat ‘enkele auteurs’ op dat moment bezig waren met een boekje over de Pieterskerk en een folder met een pasteltekening van de Pieterskerk erop. Men zat dus niet stil, terwijl het eigenaarschap van de Pieterskerk nog in de lucht hing.
De Pieterskerk in beeld Maar de Pieterskerk bleef ook op andere manieren
Universitair eeuwfeest
in de belangstelling staan. Zo stelde The Anglo-
In het bijzijn van koningin Juliana en prinses Beatrix vierde de universiteit in
American Theatre Group de opbrengsten van hun
1975 haar 400-jarig jubileum in de Pieterskerk. Een jaar eerder had ook het
voorstellingen van Arthur Miller’s toneelstuk The
eeuwfeest van Leidens Ontzet nog in het monument kunnen plaatsvinden.
Crucible ter beschikking aan de Vriendenstichting
Deze uitzonderingen maakte men graag, want het was onvoorstelbaar dat
van de Pieterskerk. De groep hoopte miljoenen
deze historische jubilea niet in de Pieterskerk zouden plaatsvinden. Op de
guldens in te zamelen voor de Pieterskerk,
dag van de viering van het eeuwfeest – op woensdag 21 mei – werd het
waar zij vanwege de Pilgrimgeschiedenis een
cortège van de universiteit verwelkomd door een koperblazersensemble
bijzondere band mee hadden. En ook de omgeving
op het trans (het uitzichtpunt) van de Pieterskerk. Het ensemble, Lyra
van de Pieterskerk werd levendig gehouden.
Academica, verzorgde ook de muziek tijdens de ceremonie. Daar hield
Zo
organiseerde
het
populaire
satirische
rector magnificus A.E. Cohen een redevoering, waren er gelukwensen van
televisieprogramma Farce Majeure opnames op
Nederlandse zusterinstellingen en werden er eredoctoraten uitgereikt. De
het Pieterskerkplein, op donderdag 13 februari.
ceremonie viel niet op de traditionele Dies Natalis begin februari, maar was
Daarnaast hield ook het verleden de aandacht
onderdeel van een grote feestweek in mei.
vast. In een artikel in het Leidsch Dagblad over het Heilige Geest Weeshuis stond beschreven hoe
Het nieuwe eigenaarschap
PIETER. 60
werden, klopten niet. Waar al wel betrouwbare
kinderen in de middeleeuwen in de Pieterskerk te
In maart was er ondertussen een bericht in de Leidse Courant verschenen,
vondeling werden gelegd: op of bij de altaren, in
waarin al melding werd gemaakt van een officiële overdracht van de
de biechtstoelen, onder de preekstoel en onder
Pieterskerk aan de nieuwe beheerstichting. Het zou echter nog tot 1976 duren
de vrouwenbanken. Op allerlei manieren – van
voordat er een definitieve overdracht zou worden beklonken. Ook de weinige
vertrouwd tot onverwacht – bleef de Pieterskerk
details die in de Leidse Courant over de vermeende overeenkomst genoemd
in deze jaren dus in beeld bij een breed publiek.
PIETER. 61
Ervaar Bachs meesterwerk
MATTHÄUS PASSION Pieterskerk Leiden
Residentie Orkest Den Haag Nederlands Kamerkoor Dirigent, Peter Dijkstra
3 & 4 april 2026
Een heldere administratie is altijd winst De ene onderneming is meer de M, de andere meer de K van MKB. Maar hoe het ook is: altijd levert de stroomlijning van de bedrijfsadministratie een interessante besparing op. Niet alleen in geld, maar ook in tijd. Wij bezorgen de opdrachtgever de voordelen van een heldere administratie. Ook profiteren van de kennis en kunde, die wij al meer dan 30 jaar delen met onze klanten? Bel of mail: 071 523 55 88 | info@apek.nl | www.apek.nl
PIETER. 62
PIETER. 63
Administratie Belastingen Controlling Detachering
Kloksteeg 16 2311SL Leiden +31(0)71 512 43 19 info@pieterskerk.com www.pieterskerk.com
Stadsplattegrond van Leiden, 1600. Pieter Bast (Erfgoed Leiden en Omstreken)