Kasawian
Si Matanglawin ay naging pangalan ng sindak sa mga lalawigan. Hindi na siya basta tao sa bibig ng mga magsasaka. Isa na siyang aninong dumaraan sa mga bukid at kabahayan. Kung saan siya patungo ay may naiiwang hinagpis at takot. Sinasabi ng ilan na siya raw ay si Kabesang Tales, ang magsasakang inagawan ng lahat hanggang sa pati ang kaniyang katauhan ay tila nawala na rin. Labis siyang kinain ng paghihiganti, at marahil ay hindi na niya kayang akuin ang dating pangalan.
Isang tanghali, sa daang paliko sa gilid ng bundok, may isang hanay ng mga lalaking nakagapos na pinapalakad ng mga guardia. Bagama’t hindi lahat sa kanila ay tulisan, mariin pa rin ang pagpapahirap sa kanila. Ang ilan ay napagbintangan lamang, ang ilan ay nahuli dahil mahirap, at ang ilan ay isinama dahil hindi marunong sumagot sa paraang ikalulugod ng nagtatanong. Sa likuran nila ay naglalakad si Carolino, isang sundalong pagod na ang mata ngunit hindi pa lubos na patay walang tigil sa paghampas at pagmumura, na para bang ang bawat palo ay patunay ng kaniyang katapatan sa kapangyarihan.
Nang magmakaawa ang isa sa mga bihag, muling itinaas ni Mautang ang pamalo. Hindi na napigil ni Carolino ang sarili.
“Husto na, Mautang,” ani Carolino.
“At bakit?” sagot ng guardia.
“Tao lamang sila katulad natin.”
“Napaghahalataan kang baguhan, Carolino,” puna ng guardia. “Nararapat lamang ito para sa mga salot na katulad nila.”
Hindi na sumagot si Carolino, ngunit may kung anong bumigat sa dibdib niya. May nakita siyang matanda sa hanay, isang katawang halos bumigay na, ngunit may mga matang parang may kinikilalang matagal nang nawala.
Pagkaraan lamang ng ilang saglit ay biglang pumutok ang bundok. Bumagsak si Mautang, sinundan ng kabo na tinamaan sa hita. Nagkagulo ang mga guardia at wala silang makitang kalaban sa gitna ng damo at puno. Sa takot at galit, iniutos ng kabo na paputukan ang mga bihag. Itinaas ng mga sundalo ang baril, habang ang mga nakagapos ay napaluhod, nagmakaawa, at yumuko sa lupa na para bang doon sila maitatago.
Doon nagpasya si Carolino. Nang isigaw ng kabo ang utos, sa kaniya ibinalin ni Carolino ang baril. Tinamaan ang kabo at bumagsak sa lupa. Saglit na natigilan ang lahat, pati ang mga sundalong hindi makapaniwala. Pagkatapos ay itinutok ni
Carolino ang baril sa mga kasama at inutos na kalagan ang mga bihag. Sa pagkawala ng kanilang pinuno ay nagsitakbuhan ang mga guardia sa iba’t ibang direksyon habang patuloy ang mga putok. Ang mga bihag naman ay isa isang pinalaya ni Carolino gamit ang kaniyang patalim.
Habang kinakalas niya ang ikalawang bihag, may sumigaw mula sa itaas.
“Guardia!”
Kasabay nito ang putok. Napaurong si Carolino at napatingin sa kaniyang dibdib, kung saan mabilis kumalat ang dugo sa uniporme. Napaluhod siya, hawak pa rin ang kutsilyong ginamit sa pagputol ng lubid.
Mula sa mga bato ay bumaba si Matanglawin, kasunod ang kaniyang mga tauhan. Sa kaniyang tingin, isa lamang guardia ang kaniyang pinabagsak. Isang kasuotang kailangang burahin. Ngunit ang matandang bihag na kapapalaya pa lamang ay gumapang patungo kay Carolino, hinawakan ang mukha nito, at tumingin kay Matanglawin nang may pagkilalang hindi na kailangang bigkasin. Dahan dahan lumapit si Matanglawin. Inalis niya ang sombrero ng sundalo at tiningnan ang mukhang unti unting nawawalan ng buhay.
Doon niya nakilala ang anak.
“Tano,” sabi niya, mahina, na parang hindi niya sinasadyang maalala ang pangalan.
Gumalaw ang labi ni Carolino. Hindi na niya kayang magsalita nang buo. Itinuro lamang niya ang mga bihag at ibinulong, “Patawad.” Pagkatapos ay bumagsak ang kaniyang kamay. Tahimik ang buong bundok. Si Tandang Selo ay yumuko sa katawan ng apo, walang tinig, ngunit nanginginig ang balikat. Si Matanglawin naman ay nanatiling nakatayo, hawak ang baril na pumatay sa sariling anak.
Ipinakalag niya ang natitirang mga bihag at pinaalis. Ginawa niya iyon sa utos ng sugat na hindi na niya matatanggal sa sarili. Ang kamatayan ni Carolino ay hindi nagpalambot sa kaniya. Mas lalo lamang tumahimik at bumulok ang kaniyang galit.
Kinagabihan, kumalat sa Maynila ang balita na pinatay ni Carolino ang kabo upang iligtas ang mga bihag, subalit siya rin ay napatay ni Matanglawin bago nakilalang anak pala nito. May mga nagsabing iyon ay parusa, may nagsabing sumpa, at may nagsabing iyon ang likas na hantungan ng mga pamilyang nabulag sa paghihiganti. Nang marinig iyon ni Basilio, hindi siya nagulat. Matagal na niyang alam na ang tao ay maaaring mailigtas sa isang sandali at mapahamak sa kasunod.
Sa gabing iyon, hinanap siya ni Simoun. Hindi na nagpaligoy ligoy ang mag aalahas. Ipinakita niya ang kaniyang tunay na anyo at inilahad ang balak tungkol sa kasal, sa lampara, sa pagtitipon ng mga makapangyarihan, at sa pagsabog na magbubukas sa paghihimagsik. Tahimik na nakinig si Basilio. Hindi na siya ang binatang madaling mahikayat ng malalaking salita. Nang banggitin ni Simoun ang bayan, ang narinig niya ay pahintulot na muling gamitin ang buhay ng iba upang patunayan ang galit ng iilan.
Tinanggihan niya si Simoun. Wala siyang awa sa mga makapangyarihan, at wala rin siyang paniniwala sa katahimikan. Tumanggi siya dahil nakilala niya sa tinig ni Simoun ang isang lumang sakit na nag aanyong layunin. Masyado nang marami ang namatay sa kamay ng mga taong naniniwalang sila lamang ang marunong
magligtas. At kung may natutuhan man si Basilio sa mga gabing hindi na niya binabanggit, iyon ay hindi lahat ng inilalabas mula sa apoy ay naliligtas. Minsan, dinadala lamang nito ang sunog sa ibang bahay.
Sa gabi ng piging, nakita ni Simoun si Basilio sa silid. Nasa gilid lamang siya, tahimik, halos natatabunan ng ingay at liwanag silang nagkatitigan, at sa bigat ng tingin ng binata ay naunawaan ni Simoun na may hindi na ayon sa plano
Basilio at sinabi ang tungkol sa bomba. Una ay pagkalito ang kumalat sa silid, pagkatapos ay takot. May nagtulakan, may nagsigawan, may tumakbo papunta sa pinto. Sa kaguluhang iyon, nakuha ni Basilio ang lampara at dinala palabas bago pa may makapigil sa kaniya.
Sumabog ito sa kanal sa labas. Hindi nawasak ang bahay, at ang mga taong nakatakdang mamatay ay nagkandarapang nakaligtas. Umabot pa rin ang pagsabog sa iilang katawan. Nabasag ang mga bintana, gumuhit ang salamin sa mukha ng isang batang pulubi, nadaganan ng pinto ang isang kusinero, at may ilang napahandusay sa lansangan dahil sa bugso ng sindak. Nakita ni Basilio ang gulo sa paligid at naunawaan niyang kahit ilayo ang apoy sa hapag, may maaabot pa rin itong walang kinalaman.
Tumakas si Simoun, sugatan at wasak, hanggang makarating sa bahay ni Padre Florentino sa baybay dagat. Nang mabalitaang huhulihin siya nang patay o buhay, uminom siya ng lason. Ipinagtapat niya sa pari ang kaniyang tunay na pangalan, ang kaniyang pagbabalik, ang paglalason niya sa pamahalaan sa pamamagitan ng yaman at kapangyarihan, at ang kabiguang gawing kalayaan ang sariling paghihiganti. Pinakinggan siya ni Padre Florentino, at sa gitna ng kaniyang paghihingalo ay sinabi ng pari na ang bayang iaahon sa kasamaan ay madadala lamang sa panibagong pagkaalipin.
Dumating si Basilio bago tuluyang mamatay si Simoun. Naabutan niya ang mag aalahas na halos wala nang lakas, ngunit may huling alok pa ring nakatago sa kaniyang silid. Ang takbang bakal ay naroon, mabigat sa kayamanan at sa
kapangyarihang maidudulot nito. Pinilit ni Padre Florentino na pigilan siya. Ang yamang iyon, sabi niya, ay hindi dapat mapunta sa kamay ng pusong ginagawang pugon ng paghihiganti. Para kay Basilio, ang pagtatapon nito sa dagat ay isa na namang malinis na kilos na walang binubuhay, walang pinapakain, at walang sinasagot sa mga naiwan. Kinuha niya ang takba.
“Hindi iyan ang kaligtasan,” sabi ni Padre Florentino.
Tumingin si Basilio sa kaniya, pagod at malamig ang mukha. “Matagal ko nang hindi kinailangan ang kaligtasan.”
Wala nang naidugtong ang pari. Sa hihigan, pilit na ngumiti si Simoun, na para bang sa huling sandali ay hindi niya alam kung siya ay nabigo o nakapaglipat lamang ng apoy sa ibang kamay. Lumabas si Basilio dala ang takbang bakal. Naiwan si Padre Florentino sa bukas na pinto, habang ang dagat sa labas ay patuloy na umuungol.
Bago magbukang liwayway, dumating si Basilio sa kampo ni Matanglawin. Nandoon pa ang bangkay ni Carolino, nakabalot sa kumot na kulay lupa. Si Tandang Selo ay nasa tabi nito, nakayuko at tahimik na parang bantay ng huling natira sa kanilang pamilya. Si Matanglawin ay nakatayong nakatanaw sa malayo, hawak-hawak pa rin ang baril na kumitil sa buhay ng kanyang sariling anak. Walang nagtanong kay Basilio kung bakit siya naroon. Ang bigat ng takbang bakal ang unang nagsalita para sa kaniya.
Ibinaba niya ito sa tabi ng apoy. Nang buksan nila ang takba, kumislap ang mga alahas at ginto sa harap ng mga taong sanay sa gutom. Walang nagdiwang. Sa liwanag ng apoy, ang kayamanan ay mukhang sumpang matagal lamang naghintay ng bagong kamay. Alam nilang kaya nitong bumili ng kapangyarihang higit pa sa kanilang kamalayan.
Matagal na tiningnan ni Matanglawin ang laman ng takba. "Ano ang nais mong bilhin?"
"Wala," sagot ni Basilio.
"Walang taong nagdadala ng ganitong yaman nang walang nais."
Hindi agad hinati ang laman ng takba. Matagal nila itong tiningnan, na para bang may hihingi muna ng pahintulot mula sa mga patay. Ngunit walang tinig na dumating. Ang naroon lamang ay ang mahinang lagitik ng apoy, ang paghinga ng mga lalaking pagod, at ang katawang nakahimlay sa tabi, naghihintay mailibing.
"Kung gagamitin natin ito," sabi ni Matanglawin, "hindi ito magiging banal."
"May banal pa ba?" tanong ni Basilio.
Doon unang tumingin sa kaniya si Tandang Selo. Wala siyang tinig, ngunit ang kaniyang tingin ay sapat upang patahimikin ang dalawa. Saglit na napayuko si Basilio, na para bang may sinabi ang matanda na hindi kayang saluhin ng salita.
Inilibing nila si Carolino bago sumikat ang araw. Sa hukay na iyon, hindi na pinag usapan kung siya ba ay guardia o tulisan. Anak siya ni Tales, apo ni Selo, at yaon lamang. Si Tandang Selo ang unang naghulog ng lupa. Mabagal ang kilos niya, nanginginig ang kamay, at walang tinig na lumabas sa kaniya. Sumunod si Matanglawin. Nakatayo siya sa gilid ng hukay, hawak pa rin ang baril. Hindi niya ito maitaas. Hindi rin niya mabitawan.
“Alam ba niya?” tanong ni Matanglawin.
Naunawaan ni Basilio kung ano ang ibig niyang sabihin.
“Sa huli,” sagot niya. “Ang mga bihag ang itinuro niya.”
Walang sumagot pagkatapos noon. Tinapos nila ang paglilibing sa katahimikan. Si Tandang Selo ang nagpatag ng lupa sa ibabaw ng hukay, gamit ang kamay na mahina na sa tanda at pagod. Si Matanglawin ay nanatiling nakatingin hanggang matakpan ang huling bakas ng kumot. Wala siyang sinabi tungkol sa kapatawaran. Wala rin siyang ipinangakong pagbabago. Nang matapos ang libing, kinuha lamang niya ang baril at lumayo sa apoy, na para bang doon pa lamang niya lubos na naunawaan kung sino ang kaniyang napatay.
Pagkatapos ng libing, binalikan nila ang takbang bakal. Nakabukas pa rin ito sa tabi ng apoy. Ang ginto at mga alahas ay kumikislap sa loob, ngunit walang lumapit agad. Kahit ang mga lalaking sanay magnakaw sa gutom ay tila nag
alangan. Iba ang bigat ng perang galing sa taong namatay na may lason sa katawan at galit sa bibig.
Si Matanglawin ang unang yumuko. Kumuha siya ng isang pulseras, tiningnan sandali, at ibinalik din. Pagkatapos ay tumingin siya sa mga kasama.
“Hahatiin natin ito,” sabi niya.
Walang tumutol. May inilaan sa pagkain. May inilaan sa bala at baril. May itinabi para sa mga taong kailangang daanan, bilhin, o patahimikin. Ang natira ay ibinaon sa ibang lugar, malayo sa libingan ni Carolino. Ayaw ni Tandang Selo na mailapit iyon sa hukay ng apo. Wala siyang sinabi, ngunit nang makita nilang nakatitig siya sa takba, naunawaan ng lahat.
Si Basilio ay nakaupo lamang sa gilid habang hinahati ang yaman. Hindi siya humingi ng bahagi. Hindi rin siya tinanong. Sa mukha niya ay walang tuwa, walang pagsisisi, at walang malinaw na balak. Parang dinala lamang niya ang isang bagay sa lugar na alam niyang gagamit nito.
“Mananatili ka?” tanong ni Matanglawin.
Tumagal bago sumagot si Basilio. “Hanggang kailangan.”
“At alam mo ba kung ano ang iyong kailangan?”
Tumingin si Basilio sa apoy. “Hindi na mahalaga.”
Iyon lamang ang napag usapan nila. Sa umaga, kumalat ang balita sa mga bayan na buhay pa si Matanglawin. May nagsabing pinatay niya ang sariling anak. May nagsabing pinalaya niya ang mga bihag dahil iyon ang huling hiling nito. May nagsabing may dumating na binata mula Maynila, tahimik at maputla, dala ang kayamanang hinahanap ng mga guardia. Walang nakaaalam kung alin ang totoo, ngunit sapat na ang bulong upang magsara nang maaga ang mga pinto at magbantay ang mga tao sa dilim.
Mula noon, nag iba ang takot. Dati, ang mahihirap ang unang napapatingin kapag may yabag sa labas. Ngayon, pati ang mga bahay na may mataas na bakod ay nagsimulang maghintay sa gabi. Ang mga guardia ay naging mas marahas sa daan, ngunit mas madalas na rin silang lumingon sa likod. Sa mga bukid, may mga magsasakang patuloy na yumuyuko sa lupa, ngunit mas matagal na silang tumitingin sa bundok kapag humihinto ang hangin.
Sa baybay dagat, naiwan si Padre Florentino sa bahay na hindi na matahimik. Alam niyang dapat sana ay nalunod ang yaman sa dagat. Alam niyang dapat sana ay natapos na roon ang huling kasalanan ni Simoun. Ngunit may mga bagay na hindi natatapos kapag naagaw sa kamay ng isang naghihingalo. Lumilipat lamang ang mga ito sa mga taong may sapat na sugat upang gamitin ang naiwan.
Ipinagdasal niya ang kabataang matagal niyang hinihintay. Dumating nga sila, ngunit hindi sa anyong inakala niya. Dumating silang pagod, gutom, galit, at may dalang perang hindi dapat nakabalik sa lupa. Hindi pa iyon kalayaan. Wala pang tagumpay. May bayan pa ring nakayuko at may mga sugat pang walang lunas.
Wakas