R H W Y DWA I T H IE CH Y D CY H O ED D U S CY M RU E- FWLETIN Aws t 2026
ADFYD AC IECHYD: SUT MAE CYMRU’N CEFNOGI HENEIDDIO’N IACH
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Croeso
Dod i adnabod ein haelodau Rydym yn dod i adnabod ein haelodau a hoffem helpu ein haelodau i ddod i adnabod ein gilydd.
Os hoffech ymddangos mewn rhifyn yn y dyfodol, cwblhewch y ffurflen hon.
2
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
2
Practice
Getting to know our members
16
Health improvement at any age – practical approaches to support healthy ageing
Articles
Stephanie Owen, Senior Health Improvement Practitioner,
Betsi Cadwaladr University Health Board Health Improvement Team
5
Adversity and Health in Later Life: Insights from Research in Wales Public Health Network Cymru
Research, Practice
18
Practice
Ageing well in action
Professor Wendy Dearing, Head of Centre for Social
6
parkrun: A Ready-Made Public Health Asset for Healthy Ageing in Wales Louise Ward, Senior Lecturer in Occupational Therapy,
Innovation, University of Wales Trinity Saint David
Research
Wrexham University and Event Director of Park in the Past parkrun
20
From Local Action to Lasting Change: Developing a Toolkit for Stronger Rural Communities
Policy
8
Mari Lewis, Research and Development Officer, Rural Health and Care Wales Anna Prytherch, Head of Rural Health and Care Wales, Rural Health and Care Wales
Oral Frailty and Healthy Ageing in Wales: Aligning Dental Reform, Health Equity and System Transformation Andrew Dickenson, Chief Dental Officer, Welsh Government Paul Brocklehurst, Consultant in Dental Public Health,
Practice
Honorary Professor Cardiff University & UCL, Public Health Wales
22 Supporting Healthy Ageing Through Befriending in Wales
Practice
Jayne Lewis, Engagement Manager, Volunteering Matters
10 Staying Connected: How Community Hearing Support Helps People Age Well
Practice
Joanne Hobson, Development Manager (Wales and North
24
Inclusive Cycling: A Practice and Effective Approach to Supporting Healthy Living and Ageing
England), RNID
Research
Gabe Taylor, Communications and Engagement Officer, Pedal Power Inclusive Cycling Charity Sam Farnfield, Director, Pedal Power Inclusive Cycling Charity
12
It’s Not Too Late to Quit: Supporting Healthy Ageing Through Smoking Cessation Services in Wales Nessie Felicia Frennesson, Public Health Research Assistant, Health Improvement Division, Public Health Wales Rochelle Embling, Senior Research & Evaluation Officer, Health Improvement Division, Public Health Wales Chris Emmerson, Consultant in Public Health, Health Improvement Division, Public Health Wales Rachel Howell, Principal Public Health Practitioner, Health Improvement Division, Public Health Wales Prof James Lewis, DECIPHer, Cardiff University
Grapevine Research
27
Public Health Intervention Responsive Studies Teams (PHIRST) - suggestions for local government intervention evaluationsNational Institute for Health and Care Research (NIHR)
Research
14
A Dementia Friendly Mid Wales : Reasons to be hopeful Michelle Symes, Research and Development Officer, Rural Health and Care Wales
Videos Next Issue: Gambling
3
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Penawdau
4
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Gweminar - Adfyd ac Iechyd yn Hwyrach mewn Bywyd: Mewnwelediadau o Ymchwil yng Nghymru Public Health Network Cymru
Mae Cymru wedi ymrwymo i greu cymdeithas sy’n oedgyfeillgar lle mae pobl o bob oed yn cael eu gwerthfawrogi ac yn gallu byw a heneiddio’n dda. Mae atal anawsterau yn hwyrach mewn bywyd sy’n gallu niweidio iechyd a llesiant yn ganolog i’r ymrwymiad hwn ac yn hanfodol i wella manteision cymdeithasol poblogaeth hŷn sy’n cynyddu.
Iechyd Cyhoeddus Cymru.
Tynnodd y weminar hon sylw at effeithiau adfyd yn hwyrach mewn bywyd ar iechyd a llesiant pobl hŷn, ac yn cyflwyno canfyddiadau allweddol o astudiaethau diweddar a gynhaliwyd gan
5
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Tag(s)
parkrun: Ased Iechyd Cyhoeddus Parod ar gyfer Heneiddio’n Iach yng Nghymru Louise Ward, Uwch-ddarlithydd mewn Therapi Galwedigaethol, Prifysgol Wrecsam a Chyfarwyddwr Digwyddiad parkrun Park in the Past
Mae parkrun yn fudiad byd-eang sy’n cynnig digwyddiadau 5km wythnosol, am ddim ac wedi’u hamseru, sy’n agored i gerddwyr, loncwyr, rhedwyr a gwirfoddolwyr. Yng Nghymru, mae’r model byd-eang hwn yn cael ei lunio’n lleol, gyda thua 60 o ddigwyddiadau bellach yn cael eu cynnal ledled y wlad. Ym Mharc yn y Gorffennol (Park in the Past) yn Sir y Fflint, sefydlwyd parkrun gan feddygon teulu lleol fel adnodd ar gyfer rhagnodi cymdeithasol. Mae llawer yn dal i dybio mai ar gyfer pobl ifanc neu’r rhai sy’n ffit yn unig y mae parkrun, ond fel Therapydd Galwedigaethol a Chyfarwyddwr Digwyddiad, rwyf wedi gweld sut y gall y fenter syml hon, sy’n cael ei harwain gan y gymuned, helpu pobl hŷn i fyw ac i heneiddio’n dda.
Mae Strategaeth Cymru ar gyfer Cymdeithas sy’n Heneiddio yn nodi gweledigaeth ar gyfer Cymru sy’n gyfeillgar i bobl o bob oed, gan gefnogi pobl i fyw ac i heneiddio’n dda, ac mae parkrun yn adlewyrchu’r weledigaeth hon yn uniongyrchol. Mae ei hathroniaeth o gerdded, loncian, rhedeg neu wirfoddoli yn cefnogi’r annibyniaeth a’r cyfranogiad y mae’r strategaeth yn eu hyrwyddo. Mae Rhaglen Heneiddio’n Iach y strategaeth yn galw am gynyddu lefelau gweithgarwch a gwrthdroi dirywiad corfforol ymhlith pobl hŷn, gan bwysleisio bod yr elfen gymdeithasol yr un mor bwysig â’r elfen gorfforol – sef yr union gyfuniad y mae parkrun yn ei gynnig, gan gyfuno gweithgarwch corfforol â chymuned ac anogaeth. Yn fwyaf uniongyrchol, mae’r 6
strategaeth yn ymrwymo i gyflwyno fframwaith rhagnodi cymdeithasol Cymru gyfan er mwyn mynd i’r afael ag unigedd. Sefydlwyd parkrun Park in the Past gan feddygon teulu lleol yn unol â’r nod hwn, gan ei wneud yn enghraifft fyw ac ymarferol o’r ymrwymiad hwnnw sydd eisoes ar waith. Mae ei fformat cynhwysol o gerdded, loncian, rhedeg neu wirfoddoli, ar unrhyw gyflymder, yn golygu nad yw neb yn cael ei eithrio ar sail oedran na lefel ffitrwydd. Mae’n rhad ac am ddim ac nid oes angen atgyfeiriad nac offer arbennig, sy’n ei wneud yn hygyrch i lawer o gymunedau. Mae hyn yn adlewyrchu’r sylfaen dystiolaeth ehangach sy’n cysylltu gweithgarwch corfforol, gwirfoddoli a chysylltiadau cymdeithasol â gwell lles meddyliol a llai o afiechyd.
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Ym Mharc yn y Gorffennol, mae hyn i’w weld yn glir yn ymarferol. Ers ei lansio, rydym wedi croesawu tua 200 o gyfranogwyr bob wythnos ar gyfartaledd, gyda llawer ohonynt yn newydd i barkrun. Mae gennym redwyr rheolaidd yn eu saithdegau, yn ogystal â cherddwyr a gwirfoddolwyr yn eu hwythdegau. Mae cyfran sylweddol o’n tîm gwirfoddol yn bobl sydd wedi ymddeol, yn gweithio ochr yn ochr â llif cyson o fyfyrwyr Gwobr Dug Caeredin, gan greu tîm gwirioneddol rhyng-genhedlaethol. Mae gwirfoddoli wedi profi’n ffordd werthfawr o gyfranogi, gan gynnig strwythur, pwrpas a chyswllt cymdeithasol rheolaidd, gan adlewyrchu’r dystiolaeth ehangach bod ymdeimlad o bwrpas yn cefnogi heneiddio cadarnhaol.
Welsh Government (2021) Age Friendly Wales: Our Strategy for an Ageing Society. Available from https://www.gov.wales/ sites/default/files/ publications/2021-10/ our-strategy-for-an-ageingsociety.pdf [Accessed 05.08.26]
Ni fydd parkrun yn addas i bawb, ond i lawer mae’n cynnig adnodd iechyd cyhoeddus parod sydd eisoes yn bodoli o fewn cymunedau lleol. Efallai nad yw llawer o’r gweithwyr proffesiynol sy’n darllen hyn erioed wedi ymweld â’u digwyddiad parkrun lleol eu hunain. Ewch i www.parkrun.org.uk i ddod o hyd i’ch digwyddiad lleol, ac ystyriwch ei argymell neu ei gynnig i’r bobl rydych yn eu cefnogi. Nid yw’n costio dim i’w archwilio, a gallai agor y drws i gysylltiadau cymdeithasol gwirioneddol ac ystyrlon sy’n para.
7
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Polisi
Eiddilwch y Genau a Heneiddio’n Iach yng Nghymru: Cydweddu Diwygio Deintyddol, Ecwiti Iechyd a Thrawsnewid Systemau Andrew Dickenson, Prif Swyddog Deintyddol, Llywodraeth Cymru Paul Brocklehurst, Ymgynghorydd mewn Iechyd Cyhoeddus Deintyddol, Athro Anrhydeddus Prifysgol Caerdydd a UCL, Iechyd Cyhoeddus Cymru Alice Jenner, Myfyriwr PhD, Prifysgol Caer
Mae gan Gymru boblogaeth sy’n heneiddio, ac mae nifer cynyddol o oedolion hŷn yn byw gydag eiddilwch, cyflyrau hirdymor lluosog, ac anghenion gofal cymhleth. Mae dannedd naturiol mwy a mwy o bobl yn para yn llawer hirach, gan greu heriau newydd i wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol. Mae tystiolaeth sy’n dod i’r amlwg yn nodi bod eiddilwch y geg, sef dirywiad yng ngweithrediad y geg sy’n gysylltiedig ag oedran, yn benderfynydd pwysig o ran maeth, llesiant, annibyniaeth, a chanlyniadau iechyd ehangach (1,2). Er gwaethaf hyn, nid yw iechyd y geg yn amlwg mewn llwybrau eiddilwch na pholisïau heneiddio’n iach. Mae integreiddio iechyd y geg wrth ddiwygio gwasanaethau deintyddol a thrawsnewid y system yn barhaus yn cynnig
cyfle i wella canlyniadau a lleihau anghydraddoldebau. Mae diwygio gwasanaethau deintyddol GIG Cymru yn canolbwyntio fwyfwy ar atal, iechyd y boblogaeth, tegwch, a gofal iechyd darbodus. Mae’r blaenoriaethau hyn yn cydfynd ag ymchwil sy’n dangos cysylltiadau rhwng iechyd y geg gwael, sarcopenia, dirywiad gwybyddol, cyfnod yn yr ysbyty, a marwolaeth (1,2). Gall dirywiad yng ngweithrediad y geg gyflymu eiddilwch corfforol, amharu ar faint o faeth mae unigolyn yn ei gael, a lleihau ansawdd bywyd ymhlith oedolion hŷn. Mae polisïau Cymru yn darparu amgylchedd cefnogol ar gyfer diwygio. Mae Cymru Iachach yn hyrwyddo dull system gyfan o atal a gofal integredig, tra bod Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 a Deddf Gwasanaethau 8
Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 yn rhoi pwyslais ar atal, llesiant ac annibyniaeth (3-5). Mae Gŵen am Byth wedi dangos sut y gellir ymgorffori iechyd y geg o fewn lleoliadau gofal i oedolion hŷn (6), ac mae ymchwil ddiweddar wedi dangos pwysigrwydd atal parhaus (7). Mae Cymru wedi ymrwymo i ddod yn genedl Marmot gyntaf y byd, gan roi tegwch iechyd a gweithredu ar benderfynyddion cymdeithasol iechyd wrth wraidd polisi cyhoeddus (8). Mae mynd i’r afael ag eiddilwch y geg yn cydfynd â’r egwyddorion hyn, ac mae’n gofyn am ffocws ar amddifadedd, anabledd, dibyniaeth ar ofal, a mynediad anghyfartal at wasanaethau (9). Mae diwygio gwasanaethau deintyddol y GIG, rhaglenni
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
atal parhaus, a llwybrau gofal integredig ar gyfer pobl hŷn eiddil sy’n byw gartref neu mewn cartref gofal, yn enghreifftiau ymarferol o sut y gellir rhoi egwyddorion Marmot ar waith (10). Mae’r diddordeb ymchwil cynyddol mewn eiddilwch y geg wedi arwain at gynnwys iechyd y geg mewn trafodaethau am heneiddio’n iach, anghydraddoldebau iechyd, a chynaliadwyedd gofal iechyd. Mae wedi annog mwy o ymgysylltu rhwng gwasanaethau deintyddol, ymarferwyr iechyd y cyhoedd, ymchwilwyr, geriatregwyr a lluniwyr polisi ynghylch rôl iechyd y geg wrth gefnogi byw’n annibynnol, ac atal dirywiad y gellir ei osgoi. Mae cydweithrediadau academaidd a thrafodaethau polisi sy’n dod i’r amlwg wedi nodi cyfleoedd i wneud y broses o ddiwygio gwasanaethau deintyddol yn gydnaws â thrawsnewid ehangach ym maes iechyd a gofal cymdeithasol. Mae hyn yn cynnwys ystyried iechyd y geg mewn asesiadau eiddilwch, modelau gofal ataliol, rhaglenni gwella ansawdd cartrefi gofal, a phrosesau cynllunio iechyd y boblogaeth. Gyda’i gilydd, mae’r datblygiadau hyn yn helpu i greu momentwm ar gyfer dulliau mwy integredig o heneiddio’n iach. Dylid cydnabod eiddilwch y geg fel penderfynydd heneiddio’n iach y gellir ei addasu, yn hytrach na phryder deintyddol yn unig. Wrth i Gymru barhau i ddiwygio gwasanaethau deintyddol a mynd ar drywydd trawsnewid ehangach ym maes iechyd
a gofal cymdeithasol, rhaid ymgorffori iechyd y geg mewn polisïau atal, eiddilwch, a heneiddio. Mae iechyd y geg, eiddilwch, a llesiant yn gysylltiedig â’i gilydd. Mae gwella canlyniadau i oedolion hŷn yn gofyn am fwy o integreiddio rhwng deintyddiaeth, gofal sylfaenol, gofal cymdeithasol, iechyd y cyhoedd, ac ymchwil academaidd. Wrth i Gymru ddod yn genedl Marmot, mae eiddilwch y geg yn cynnig prawf pwysig o sut y gellir rhoi egwyddorion tegwch iechyd ar waith. Am ragor o wybodaeth cysylltwch â: Andrew. Dickenson@gov.wales Cyfeiriadau Watt RG, Daly B, Allison P, et al. Ending the neglect of oral health in older people: a call to action. Lancet Public Health. 2019;4(10):e507-e508. Huang J, Li X, Zhang L, et al. Association between oral health status and frailty in older adults: a systematic review and meta-analysis. Front Public Health. 2025;13:1514623. Llywodraeth Cymru. Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015. Caerdydd: Llywodraeth Cymru; 2015. Llywodraeth Cymru. Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014. Caerdydd: Llywodraeth Cymru; 2014. Llywodraeth Cymru. Cymru Iachach: Ein Cynllun Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Caerdydd: Llywodraeth Cymru; 2018. Iechyd Cyhoeddus Cymru. Gwên am Byth: Gofal y Geg i Bobl Hŷn mewn Cartrefi 9
Gofal. Caerdydd: Iechyd Cyhoeddus Cymru, 2018. Brocklehurst PR, McKenna G, Hoare Z, Jenkins A, Evans R, Syed SS, Harvey M, Chestnutt IG, Baker SR, Smith CJ, O’Neill C. Using role substitution to improve oral health of dependent older people residing in care homes and assisted living settings in the United Kingdom. Community Dentistry and Oral Epidemiology. 2026 Gorff 22. Llywodraeth Cymru. Cymru fydd ‘cenedl Marmot’ gyntaf y byd i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd. Caerdydd: Llywodraeth Cymru; 2025. Iechyd Cyhoeddus Cymru. Amrywiadau ac anghydraddoldeb mewn mynediad at ddeintydd ‘stryd fawr’ yng Nghymru i oedolion hŷn. Mehefin 2026. Institute of Health Equity. Wales: A Marmot Nation. Llundain: Institute of Health Equity; 2026.
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Ymarfer
Cadw mewn Cysylltiad: Sut mae Cymorth Clyw Cymunedol yn Helpu Pobl i Heneiddio’n Dda Joanne Hobson, Rheolwr Datblygu (Cymru a Gogledd Lloegr), RNID
Mae colli clyw yn effeithio ar tua un o bob tri oedolyn dros 65 oed a gall gael effaith sylweddol ar iechyd, lles ac annibyniaeth. Mae colli clyw heb ei drin yn gysylltiedig ag unigrwydd, llai o hyder, lles meddyliol gwaeth a risg uwch o ddirywiad gwybyddol. Trwy RNID Near You, mae gwirfoddolwyr hyfforddedig yn darparu cymorth cymhorthion clyw, gwybodaeth a chymorth ymarferol am ddim o fewn cymunedau lleol ledled Cymru. Drwy helpu pobl i gynnal clyw effeithiol, cael mynediad at wasanaethau ac aros mewn cysylltiad â theulu, ffrindiau a gweithgareddau cymunedol, mae’r prosiect yn helpu i atal ynysigrwydd cymdeithasol, cynnal annibyniaeth, cryfhau cysylltiadau cymunedol a chefnogi pobl i heneiddio’n dda. Mae llawer o bobl hŷn yn profi anawsterau wrth
reoli eu cymhorthion clyw a chael mynediad at wasanaethau awdioleg pan fydd problemau’n codi. Gall yr heriau hyn arwain at lai o ddefnydd o gymhorthion clyw, anawsterau cyfathrebu a thynnu’n ôl o weithgareddau cymdeithasol.
cymunedol, profi unigrwydd, colli hyder a dod yn llai abl i gael mynediad at gymorth. Mae mynd i’r afael â cholli clyw yn rhan bwysig o greu cymunedau sy’n gyfeillgar i oedran, lle gall pobl barhau’n weithgar, yn gysylltiedig ac yn annibynnol am gyfnod hirach.
Mae RNID Near You yn wasanaeth cymunedol a ddarperir mewn partneriaeth ag awdioleg y GIG, yn ogystal â llyfrgelloedd, hybiau cymunedol a phartneriaid yn y sector gwirfoddol. Mae gwirfoddolwyr hyfforddedig yn darparu cymorth ymarferol gan gynnwys cynnal a chadw cymhorthion clyw, newid batris, glanhau, ail-diwbio, gwybodaeth a chyfeirio at wasanaethau eraill.
Mae RNID Near You yn ategu darpariaeth awdioleg y GIG drwy ddarparu cymorth yn nes at ble mae pobl yn byw. Mae lleoliadau cymunedol yn galluogi unigolion i geisio cymorth heb fod angen apwyntiad ysbyty, gan greu cyfleoedd hefyd ar gyfer rhyngweithio cymdeithasol ac ymgysylltu â’r gymuned. Ledled Cymru, mae RNID yn gweithio gyda byrddau iechyd, awdurdodau lleol a sefydliadau cymunedol i sicrhau bod cymorth yn hygyrch, yn enwedig i bobl a allai brofi rhwystrau sy’n ymwneud â thrafnidiaeth, allgáu digidol, tlodi neu fyw mewn cymunedau gwledig.
Mae colli clyw yn aml yn fater iechyd cyhoeddus sy’n cael ei anwybyddu. Pan fydd cyfathrebu’n mynd yn anodd, gall pobl hŷn dynnu’n ôl o weithgareddau 10
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Mae’r prosiect wedi galluogi miloedd o bobl ledled Cymru i gael mynediad at gymorth clyw ymarferol yn eu cymunedau lleol. Mae llawer o ddefnyddwyr y gwasanaeth yn adrodd am fwy o hyder wrth ddefnyddio cymhorthion clyw, gwell cyfathrebu â theulu a ffrindiau a mwy o gyfranogiad mewn gweithgareddau bob dydd. Mae’r gwasanaeth hefyd yn helpu pobl i ddatrys problemau cyffredin gyda chymhorthion clyw yn gyflym, gan leihau teithiau diangen a chefnogi defnydd mwy effeithlon o wasanaethau iechyd. Drwy helpu pobl i aros mewn cysylltiad â’u cymunedau, mae’r prosiect yn cyfrannu at well lles, annibyniaeth ac ansawdd bywyd. Mae RNID Near You yn lleihau’r pwysau ar adrannau awdioleg y GIG, gan ganiatáu mwy o amser i gefnogi pobl a lleihau amseroedd aros.
gwaith cynllunio, partneriaeth a datblygu cymunedol fel y gall mwy o bobl barhau i gymryd rhan lawn ym mywyd cymunedol wrth iddynt heneiddio. Rhagor o Wybodaeth RNID Near You: https:// rnid.org.uk/informationand-support/local-supportservices/ RNID: https://rnid.org.uk Cyswllt: Joanne Hobson, Rheolwr Datblygu (Cymru a Gogledd Lloegr), RNID: Joanne.Hobson@rnid.org.uk
Mae heneiddio’n iach yn dibynnu ar fwy na gofal iechyd yn unig. Mae cefnogi pobl i aros yn gysylltiedig, yn weithgar ac yn annibynnol o fewn eu cymunedau yr un mor bwysig. Dylid cydnabod iechyd clyw fel elfen allweddol o heneiddio’n iach, cymunedau sy’n gyfeillgar i oedran a dulliau iechyd cyhoeddus ataliol. Mae cymorth clyw cymunedol yn dangos gwerth cydweithio rhwng sefydliadau iechyd, gofal cymdeithasol a’r sector gwirfoddol wrth leihau anghydraddoldebau a gwella lles. Rydym yn annog sefydliadau ledled Cymru i ystyried iechyd clyw yn eu 11
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Ymchwil
Nid yw’n Rhy Hwyr i Roi’r Gorau Iddi: Cefnogi Heneiddio’n Iach Trwy Wasanaethau Rhoi’r Gorau i Ysmygu yng Nghymru Nessie Felicia Frennesson, Cynorthwyydd Ymchwil Iechyd y Cyhoedd, Adran Gwella Iechyd, Iechyd Cy-
hoeddus Cymru
Rochelle Embling, Uwch Swyddog Ymchwil a Gwerthuso, Is-adran Gwella Iechyd, Iechyd Cyhoeddus Cymru
Chris Emmerson, Ymgynghorydd Iechyd y Cyhoedd, Is-adran Gwella Iechyd, Iechyd Cyhoeddus Cymru Rachel Howell, Prif Ymarferydd Iechyd y Cyhoedd, Is-adran Gwella Iechyd, Iechyd Cyhoeddus Cymru Yr Athro James Lewis, DECIPHer, Prifysgol Caerdydd
Ysmygu yw prif achos afiachedd a marwolaethau y gellir eu hatal yng Nghymru o hyd (1). Yn 2020–2022, cofnodwyd cyfartaledd o 3,845 o farwolaethau cysylltiedig ag ysmygu ymhlith oedolion 35 oed a hŷn, gan gyfrif am fwy na 10% o’r holl farwolaethau yn y grŵp oedran hwn (2). Er bod nifer y bobl sy’n ysmygu wedi gostwng yn ystod y degawdau diwethaf, amcangyfrifir bod 9.6% o oedolion Cymru yn dal i ysmygu (3). Mae ysmygwyr hŷn yn grŵp pwysig ar gyfer gwasanaethau rhoi’r gorau i ysmygu. Yn aml, ar ôl ysmygu ers blynyddoedd lawer, maent mewn mwy o berygl o glefyd cardiofasgwlaidd, canser, ac ansawdd bywyd is sy’n gysylltiedig ag iechyd
oherwydd cyfyngiadau corfforol (4,5). Mae angen sawl ymgais i roi’r gorau i ysmygu ar lawer o ysmygwyr cyn iddynt lwyddo i roi’r gorau i ysmygu, gan bwysleisio pwysigrwydd darparu cefnogaeth barhaus ym mhob cyfnod o fywyd (6).
Er gwaethaf y manteision hyn, nid yw llawer o ysmygwyr sy’n defnyddio’r gwasanaeth yn llwyddo i roi’r gorau iddi ac nid ydynt yn dychwelyd am gymorth pellach. Rhwng 2021 a 2024, roedd hyn yn cynnwys mwy na 6,000 o oedolion rhwng 55 a 74 oed.
Gwasanaethau Rhoi’r Gorau i Ysmygu yng Nghymru
Mae pob ymgais i roi’r gorau iddi yn cyfrif
Helpa Fi i Stopio yw’r gwasanaeth rhoi’r gorau i ysmygu cenedlaethol yng Nghymru. Mae’n darparu cymorth ymddygiad a ffarmacotherapi am ddim. Mae oedolion sy’n defnyddio’r gwasanaeth hyd at dair gwaith yn fwy tebygol o roi’r gorau i ysmygu o’i gymharu â pheidio â chael unrhyw driniaeth (7). 12
Nid yw byth yn rhy hwyr i roi’r gorau i ysmygu, ac nid yw byth yn rhy hwyr i gael cymorth. Fel rhan o Helpa Fi i Stopio, mae dull ail-ymgysylltu rhagweithiol newydd yn cael ei ddatblygu i nodi cyn-ddefnyddwyr y gwasanaeth a chysylltu â nhw’n uniongyrchol, gan roi cyfle arall i fwy o bobl roi’r gorau iddi am byth.
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
I gynorthwyo’r prosiect hwn, mae tîm Iechyd Cyhoeddus Cymru yn gwerthuso sut mae’r math o gyswllt a’r neges yn dylanwadu ar p’un ai yw pobl yn dychwelyd i’r gwasanaeth. Mae’r negeseuon yn canolbwyntio ar wahanol gymhellion dros roi’r gorau i ysmygu, gan gynnwys manteision iechyd, arbedion ariannol, a gwybodaeth am driniaethau rhoi’r gorau i ysmygu mwy newydd a allai fod wedi bod ar gael pan oedd unigolion yn defnyddio’r gwasanaeth yn flaenorol. Mae’r ymyrraeth beilot bellach yn cael ei chyflwyno ledled Cymru, ac mae disgwyl y cysylltir â thua 2,400 o gynddefnyddwyr y gwasanaeth dros gyfnod o 10 mis. Neges allweddol Mae angen sawl ymgais ar lawer o ysmygwyr cyn llwyddo i roi’r gorau iddi yn y tymor hir (6). Gallai cyswllt rhagweithiol drwy ddarparu gwasanaethau rheolaidd ddarparu ffordd ymarferol o helpu oedolion hŷn i roi’r gorau i ysmygu, gwella iechyd yn hwyrach mewn bywyd, a chefnogi uchelgais Cymru o fod yn ddi-fwg erbyn 2030 (1). I gael rhagor o wybodaeth am Helpa Fi i Stopio, ewch i’r wefan: https:// helpafiistopio.cymru/
a chlefydau ysbyty sy’n perthyn i ysmygu ar gyfer Cymru 2020 i 2022 (Saesneg yn unig). Prif Ganlyniadau Arolwg Cenedlaethol Llywodraeth Cymru (2025): Ebrill 2024 i Fawrth 2025 Geijer, RM, Sachs, AP, Verheij, TJ, Kerstjens, HA, Kuyvenhoven, MM a Hoes, AW (2007) ‘Quality of life in smokers: focus on functional limitations rather than on lung function?’, British Journal of General Practice. (Saesneg yn unig) Mons, U., Muezzinler, A., Gellert, C., Schottker, B., Abnet, CC, et al. (2015) ‘Impact of smoking and smoking cessation on cardiovascular events and mortality among older adults’, BMJ, 350, h1551. (Saesneg yn unig) Chaiton, M., Diemert, L., Cohen, JE, Bondy, SJ, Selby, P., Philipneri, A. a Schwartz, R. (2016) ‘Estimating the number of quit attempts it takes to quit smoking successfully in a longitudinal cohort of smokers’, BMJ Open, 6(6), e011045. (Saesneg yn unig) Helpa Fi i Stopio (dd) Cwestiynau Cyffredin Helpa Fi i Stopio. Ar gael yn: https://helpafiistopio.cymru/ cwestiynau-cyffredin/
Llywodraeth Cymru (2022) Cymru Ddi-fwg: Strategaeth Hirdymor Cymru ar gyfer Rheoli Tybaco. Emmerson, C., Cosh, H., Patterson, B. a Hughes, R. (2024) Marwolaeth 13
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Ymchwil
Canolbarth Cymru sy’n Gyfeillgar i Ddementia: Rhesymau i fod yn obeithiol Michelle Symes, Swyddog Ymchwil a Datblygu, Iechyd a Gofal Gwledig Cymru
Cynhaliodd Iechyd a Gofal Gwledig Cymru (GGCW) adolygiad o wasanaethau a chymorth i bobl sy’n byw gyda dementia a’u gofalwyr ledled Canolbarth Cymru yn ystod 2024 - 2026, a oedd yn cynnwys: cwmpasu gwasanaethau a chymorth ledled Ceredigion, Gwynedd a Phowys adroddiad cyfunol Canolbarth Cymru gan gynnwys profiad byw Gosodwyd yr adolygiad yn erbyn cefndir o gynnydd mewn nifer yr achosion o ddementia yng Nghymru, gyda Llywodraeth Cymru yn amcangyfrif bod 42,000 o bobl 65 oed a hŷn yn byw gyda dementia ar hyn o bryd (LlC, 2024) tra bod Cymdeithas Alzheimer Cymru yn rhagweld y bydd hyn yn codi 37% erbyn 2040 (Cymdeithas Alzheimer a Carnall Farrar, 2024).
Roedd yr adolygiad yn cynnwys: Adolygiad llenyddiaeth helaeth o 196 o gyfeiriadau a nodi arfer gorau gan nodi: 3 Thema Cyffredinol: o Anhawster diffinio “sy’n gyfeillgar i ddementia” a “chymunedau sy’n gyfeillgar i ddementia” o Rhwystrau a heriau i gyflawni cymunedau sy’n gyfeillgar i ddementia o Arloesiadau ar gyfer goresgyn y rhwystrau a’r heriau h.y. Pentrefi Dementia, ymgysylltu pobl â dementia a’u gofalwyr mewn gwneud penderfyniadau, mynediad trafnidiaeth gwell i amgylcheddau adeiledig a mannau awyr agored • 7 Rhwystr a her i gymunedau sy’n gyfeillgar i ddementia: o Addysg, Hyfforddiant a Chodi Ymwybyddiaeth o Trafnidiaeth – ar gyfer cysylltedd cymdeithasol ac 14
iechyd o Rôl gofalwyr, a’r effaith arnynt o Gwledigrwydd o Amgylchedd adeiledig a mannau awyr agored o Gwella technolegau cynorthwyol o Symud o fodelau gofal biofeddygol i fodelau gofal cymunedol / sy’n canolbwyntio ar y person Archwilio gwasanaeth a chymorth sefydliadol: o Canfuwyd bod 68 o sefydliadau unigol yn cynnig cefnogaeth i: o bobl â dementia (n=35) o ofalwyr (n=13) o llinellau cymorth cenedlaethol (n=3) o gynlluniau ceir cymunedol (n=17) Archwilio gwasanaethau a gweithgareddau anffurfiol dan arweiniad y gymuned ar draws 720 o leoliadau, wedi’u rhannu fel y nodir isod 168 o leoliadau cymunedol a mwy
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
na 80 o weithgareddau dan arweiniad y gymuned. Ceredigion 118 lleoliad Gwynedd 287 lleoliad Powys 315 lleoliad Roedd digwyddiadau cymunedol yn cynnwys boreau coffi, grwpiau cyfeillgarwch, Ioga a grwpiau ffitrwydd eraill, sesiynau Lles a chefnogaeth anghenion iechyd eraill h.y. grwpiau nam ar y golwg, grwpiau cymorth cymhorthion clyw, dementia penodol a grwpiau cyflyrau niwrolegol cysylltiedig h.y. clefyd Parkinson.
lleoliadau mwy gwledig • hyrwyddo a hysbysebu gwasanaethau a chymorth, e.e. defnyddio “canolfan dementia” leol i wella dosbarthiad gwybodaeth, gan gynnwys rhestr wirio i lywio taith a phrofiad y gofalwr Am ragor o wybodaeth cysylltwch â: Michelle. Symes@wales.nhs.uk
Casglwyd profiadau bywyd naill ai trwy holiadur astudiaeth achos unigol a chyfweliad byr (n=5) neu grŵp ffocws (n=3); gyda 45 o gyfranogwyr yn ymgysylltu â’r cam hwn o’r adolygiad ac yn rhoi cipolwg ar eu profiad o gael mynediad at a defnyddio gwasanaethau a chefnogaeth sydd ar gael. Diffyg cyfeirio at wybodaeth sydd ar gael ac oedi wrth asesu oedd yr agweddau mwyaf pryderus i ddefnyddwyr gwasanaeth. Y neges allweddol o’r adolygiad hon yw bod rheswm da i fod yn obeithiol, fel y nodir ar y poster yn Ffig. 1, y gellir gwasanaethu a chefnogi poblogaeth Canolbarth Cymru yn ddigonol cyn ac ar ôl diagnosis o ddementia. Fodd bynnag, mae lle i wella i ddiwallu anghenion y rhai sy’n cael diagnosis a’u gofalwyr, o leiaf trwy fynd i’r afael â: • yr anghydraddoldeb posibl o ran mynediad at wasanaethau a chymorth mewn trefi gan y rhai mewn 15
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Ymarfer
Gwella iechyd pobl beth bynnag fo’u hoedran – dulliau ymarferol o gynorthwyo pobl i heneiddio’n iach Stephanie Owen, Uwch Ymarferydd Gwella Iechyd, Tîm Gwella Iechyd, Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr
Mae Tîm Gwella Iechyd BIPBC yn dîm o Ymarferwyr Gwella Iechyd sydd ag ystod o sgiliau a phrofiad ym meysydd maeth, lles emosiynol a gweithgarwch corfforol. Nod y tîm yw cynnig cyfle i drigolion Wrecsam a Sir y Fflint wneud dewisiadau iachach a chynaliadwy ynghylch eu ffordd o fyw, gan helpu i leihau anghydraddoldebau iechyd a gwella canlyniadau iechyd. Mae’r holl raglenni yr ydym yn eu cynnig yn ceisio cynyddu cysylltiadau cymdeithasol trwy leihau unigrwydd ac ynysigrwydd cymdeithasol, gan gynnig ystod o raglenni ffyrdd o fyw sy’n gynhwysol i bawb ac wedi’u cynllunio i wella iechyd a lles y cymunedau lleol yr ydym yn eu gwasanaethu. Fel rhan o’n gwasanaeth, rydym yn cynnig sesiynau
gweithgarwch corfforol ar lefel isel gan gynnwys Ioga, Tai Chi a Chi Me ar gadeiriau, i wella cryfder, cydbwysedd a symudedd, rhywbeth a wnaiff gyfrannu at atal codymau. Cynigir y sesiynau hyn yn rhad ac am ddim yn rheolaidd yn Wrecsam a Sir y Fflint a mynychir y sesiynau gan nifer dda o breswylwyr sy’n awyddus i wella symudedd, cryfder a chydbwysedd, ac ar yr un pryd, dod i adnabod wynebau newydd. Rydym ar hyn o bryd yn cydweithio ag Asiant Cymunedol lleol sy’n gweithio gyda thrigolion dros 50 oed. Maent yn helpu i gynnig ystod eang o wybodaeth i wella ansawdd bywyd ac yn helpu i bontio’r bwlch rhwng y gymuned leol a sefydliadau statudol a gwirfoddol. Rydym hyd yn hyn wedi rhedeg rhywfaint o sesiynau gweithgarwch corfforol yn ystod bore coffi 16
sefydledig. Mae’r sesiynau wedi’u croesawu ac mae rhai o’r cyfranogwyr wedi mynd ati i gyfranogi mewn rhaglenni eraill yr ydym yn eu cynnig. Yn sgil y sesiynau hyn, mae’r asiant cymunedol wedi archebu sesiynau rhaglenni ‘Coginio Swp’ a ‘Llai o Straen’ gan y tîm, a chânt eu cynnal yn ystod y 6 mis nesaf yn ystod eu bore coffi dydd Mercher. Mae Donna, sy’n Asiant Cymunedol yng Nghefn Mawr yn Wrecsam, yn disgrifio pam mae’r bartneriaeth yn gyfle gwych i drigolion lleol gyfranogi mewn sesiynau iechyd a lles i’w chynorthwyo i heneiddio’n iach a lleihau ynysigrwydd cymdeithasol. “Rwy’n falch iawn o gael cyfle i gydweithio â chi i gynnig sesiynau iechyd a lles i’n grŵp dros 50 oed yn Neuadd George Edwards. Rwyf wastad yn ceisio cyfleoedd a gweithgareddau newydd a
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
fydd yn fuddiol i’r bobl sy’n cyfranogi yng nghyfarfodydd y grŵp, ac rwy’n credu y bydd y sesiynau hyn yn ychwanegiad gwych. Rwy’n gobeithio y bydd y bartneriaeth yn cynnig cyfle i bobl leol ddysgu mwy am ofalu am eu hiechyd a’u lles, rhoi cynnig ar weithgareddau newydd, ac ar yr un pryd, mwynhau’r agwedd gymdeithasol ar gyfranogi gyda’n gilydd. Yn fy marn i, mae’n bwysig sicrhau y caiff y cyfleoedd hyn eu cynnig yn y gymuned ei hun, ble bydd pobl yn teimlo’n gyfforddus ac yn teimlo bod rhywun ar gael i’w cynorthwyo. Rwy’n edrych ymlaen at ddechrau’r sesiynau a gweld y manteision y gallant eu cynnig i’n grŵp.” Os dymunwch gael rhagor o wybodaeth am Dîm Gwella Iechyd BIPBC, cysylltwch â’r tîm trwy ffonio 03000 859 625 neu e-bostio bcu. healthimprovementteam@ wales.nhs.uk
17
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Ymchwil, Ymarfer
Heneiddio’n dda ar waith Yr Athro Wendy Dearing, Pennaeth y Ganolfan Arloesi Cymdeithasol, Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant
Dyddiau cynnar: Mae consortiwm yn cynnwys tair gwlad sef Cymru, Malta a Japan wedi bod yn tyfu’n organig i fod yn gydweithrediad cadarn sy’n chwilio am ac yn datblygu datrysiadau ystyrlon a fydd yn cefnogi pobl i Fyw’n llawen ac yn iach am hirach yn niogelwch eu cartref eu hunain. Mae disgwyliad oes yn codi, bydd un o bob wyth o bobl yn fyd-eang yn 65 oed neu’n hŷn erbyn 2050, ac mae astudiaethau’n dangos bod pobl ar y cyfan yn dymuno aros yn eu cartrefi eu hunain. Ein nod yw troi gweledigaeth fyd-eang yn ymarfer, defnyddio arloesedd, hyrwyddo llesiant a bod yn ddigon dewr i gefnogi’r grŵp hwn o bobl cyhyd â phosibl, wedi’i ategu gan ymchwil gymhwysol.
sy’n peri gofid yw y gallai 139 miliwn o bobl fod yn byw gyda dementia erbyn 2050 o’i gymharu â 57 miliwn yn 2021. Yn hytrach na defnyddio technolegau gofal iechyd digidol traddodiadol sy’n rhybuddio awdurdodau’n adweithiol ar ôl digwyddiad niweidiol, mae’r consortiwm hwn yn ceisio cyflwyno fframwaith ataliol, amgylchynol sy’n canolbwyntio ar “CynAdsefydlu” a “Microhapusrwydd”. Drwy nodi newidiadau ymddygiadol a ffisiolegol cynnil cyn i argyfwng ddigwydd, ein nod yw esblygu gofal yn y gymuned o drin argyfwng yn adweithiol i ofal rhagweithiol ac ataliol, a fydd yn gwella profiad bywyd bob dydd oedolion hŷn sydd â dirywiad gwybyddol.
Pam dewis dementia fel y prosiect cyntaf? Ynghyd â’r ffaith ein bod ni i gyd yn byw’n hirach, rhagfynegiad
Ni ddewiswyd y maes hwn oherwydd y corff o dystiolaeth ledled y byd yn unig, ond oherwydd ei fod yn bwnc yr 18
oedd y tair “gwlad” yn ceisio mynd i’r afael ag ef yn ystod ein gweminarau/ymweliadau. Bydd cynnwys y gwerthusiad gwasanaeth academaidd yn llywio’n uniongyrchol y ffordd ar gyfer darpariaeth gofal cymdeithasol gynaliadwy, wedi’i galluogi gan dechnoleg, ym mhob gwlad sy’n rhan o’r consortiwm. Bydd ymchwil gwaith maes dan arweiniad Japan yn cael ei chynnal yn y tair gwlad ym mis Medi a fydd yn galluogi dechrau cymharu a chyferbynnu. Bydd cynllun peilot o fyw yn y gymuned dan arweiniad Cymru a chwmnïau o Gymru ym Malta yn dechrau erbyn diwedd 2026. Gan nad yw prif elfen y prosiect, sef yr astudiaeth ymchwil tair gwlad wedi cael ei chynnal eto, mae’r gwahaniaeth pendant yn gyfyngedig, OND mae eisoes wedi dwyn ynghyd dros 16 o gwmnïau, academyddion a chanolfannau arbenigol
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
o Gymru i gymryd rhan mewn gweminarau, ehangu’r cydweithio a threfnu agenda lawn dop. Maent wedi ymweld â dau faes rhagoriaeth gwahanol mewn dwy wlad i geisio ateb un o’r “pynciau llosg” byd-eang presennol ac wedi tynnu sylw at y ffaith, hyd yn oed gyda phrosiect newydd sydd wedi cael sgyrsiau cyfyngedig hyd yn hyn, ei fod yn dangos dealltwriaeth gyffredin o frys a’r gwahaniaeth y gallwn ddechrau ei wneud. Yr hen ddywediad “ewch amdani” ie, mae angen i rywun arwain ond mae cydnabyddiaeth yn y cyfnod cynnar hwn, hyd yn oed heb gyllid, ei fod yn tynnu sylw at bwysigrwydd a manteision cydweithio, rhannu profiadau, arbenigedd a darparu datrysiadau profedig ymarferol ac effeithiol ar gyfer heddiw ac i lywio agenda ataliol yfory. Fy ngalwad i weithredu yw am gyllid mwy hygyrch i gefnogi mentrau sydd wedi tyfu’n organig trwy sgyrsiau ar lefelau lleol i fynd i’r afael â phroblem “fydeang” allweddol a brys sy’n dangos effaith wirioneddol. I gael rhagor o wybodaeth anfonwch neges i: w.dearing@uwtsd.ac.uk
19
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Ymchwil
O Weithredu Lleol i Newid Parhaol: Datblygu Pecyn Cymorth ar gyfer Cymunedau Gwledig Cryfach Mari Lewis, Swyddog Ymchwil a Datblygu, Iechyd a Gofal Gwledig Cymru Anna Prytherch, Pennaeth Iechyd a Gofal Gwledig Cymru
Gall cymunedau gwledig ymddangos fel pe baent wedi’u cysylltu’n dda, ond gall unigrwydd ac ynysu cymdeithasol barhau i fod yn arwyddocaol, yn enwedig i bobl hŷn a phobl fregus. Gall heriau eraill, gan gynnwys trafnidiaeth gyfyngedig, mynediad at wasanaethau ac anghenion newidiol y boblogaeth, effeithio ar lesiant ac annibyniaeth unigolion. Datblygwyd y prosiect Cymunedau Cynaliadwy yn Llanbedr Pont Steffan i archwilio sut y gallai dull ataliol, dan arweiniad y gymuned, ymateb i’r heriau hyn. O fis Chwefror 2025 i fis Mawrth 2026, ymgysylltodd y prosiect â thrigolion lleol a sefydliadau cymunedol, cynhaliodd foreau a gweithgareddau cymdeithasol rheolaidd, casglodd farn trigolion trwy arolwg, a gweithiodd gyda Grŵp Llywio lleol. Daeth y
profiad ymarferol hwn yn sylfaen ar gyfer datblygu’r Pecyn Cymorth Cymunedau Cynaliadwy. Datblygwyd y pecyn cymorth drwy ddod â thair ffynhonnell ddysgu ynghyd: ymchwil academaidd ar wydnwch cymunedol ac ynysu gwledig enghreifftiau o arfer gorau profiad ymarferol o’r prosiect Cymunedau Cynaliadwy yn Llanbedr Pont Steffan Tynnodd ymchwil sylw at bwysigrwydd gwybodaeth leol, cyfranogiad cynhwysol a gweithredu ar y cyd. Dangosodd hefyd y gellir unigedd gwledig cael ei gysylltu ag anawsterau trafnidiaeth a gwasanaethau tameidiog, tra bod angen i fentrau cymunedol osgoi rhoi gofynion anghynaladwy ar wirfoddolwyr. Dangosodd enghreifftiau fel ‘Men’s Sheds’, cynlluniau cinio 20
cymunedol a chanolfannau cymdeithasol pwysigrwydd mannau anffurfiol, croesawgar sy’n meithrin hyder, cysylltiad a lles. Darparodd y cynllun peilot yn Llambed dystiolaeth leol o sut y gallai’r egwyddorion hyn weithio’n ymarferol. Helpodd boreau cymdeithasol wythnosol, gweithgareddau a gynlluniwyd ar y cyd, tripiau undydd, gweithio mewn partneriaeth a gwerthusiad ysgafn i nodi beth oedd yn gweithio, beth oedd angen ei addasu a lle’r oedd hyblygrwydd yn hanfodol. Nid yw’r pecyn cymorth sy’n deillio o hyn (“LiCoSS”) yn fodel sefydlog yn fwriadol. Yn hytrach, mae’n darparu fframwaith y gall cymunedau ei addasu i’w hanghenion, eu hasedau a’u gallu eu hunain. Ei bedwar cam canolog yw Gwrando, Cysylltu, Cefnogi a Chynnal: deall anghenion
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
lleol; creu cyfleoedd hygyrch ar gyfer cysylltu; darparu cefnogaeth a chyfeirio ysgafn; ac adeiladu partneriaethau a chynaliadwyedd hirdymor. Mae’r pecyn cymorth yn troi’r hyn a ddysgwyd o Lanbedr Pont Steffan yn rhywbeth y gellir ei ddefnyddio y tu hwnt i un gymuned. Mae’n darparu canllawiau ymarferol i gydlynwyr cymunedol, awdurdodau lleol, sefydliadau iechyd a gofal, sefydliadau gwirfoddol, cynghorau cymuned a chyllidwyr sy’n ceisio datblygu mentrau tebyg.
pecyn cymorth ddarparu un ateb sy’n addas i bawb, ond gall ddarparu man cychwyn a strwythur ar gyfer dysgu.
Yn bwysig, mae’r pecyn cymorth yn adlewyrchu’r realiti bod pob cymuned yn wahanol. Dangosodd profiad Llanbedr Pont Steffan fod ymgysylltu ystyrlon â thrigolion a grwpiau cymunedol presennol yn hanfodol, a bod angen llunio gweithgareddau o amgylch yr hyn y mae pobl leol yn ei ystyried yn bwysig. Y canlyniad yw adnodd hyblyg sydd wedi’i fwriadu i gefnogi cysylltiadau cryfach, gwydnwch ac annibyniaeth ledled cefn gwlad Canolbarth Cymru.
Am ragor o wybodaeth cysylltwch â: Mari.Lewis2@ wales.nhs.uk
Mae’n cael ei annog i gymunedau a sefydliadau gwledig ledled Canolbarth Cymru ddefnyddio’r Pecyn Cymorth Cymunedau Cynaliadwy, profi ei egwyddorion yn lleol, rhannu’r hyn sy’n gweithio a pharhau i ddatblygu’r dull gyda’i gilydd. Drwy fuddsoddi mewn perthnasoedd ac atal, gall cymunedau ddod yn fwy cysylltiedig a chynaliadwy.
Mae ein neges allweddol yn syml: dechreuwch gyda’r gymuned, nid yr ateb. Gwrandewch ar drigolion, deallwch rwystrau lleol, adeiladwch ar berthnasoedd presennol ac addaswch eich dull wrth i chi ddysgu. Mae profiad Llanbedr Pont Steffan yn dangos bod cydnerthedd cymunedol llwyddiannus yn dibynnu ar ymddiriedaeth, hyblygrwydd a pherchnogaeth leol. Ni all 21
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Ymarfer
Cefnogi Henaddio Iach trwy Cyfeillio yng Nghymru Jayne Lewis, Rheolwr Ymgysylltu, Volunteering Matters
Mae Cymru wedi ymrwymo i ddod yn genedl gyfeillgar i bobl hŷn, lle caiff pobl hŷn yn teimlo cysylltiedig, cael eu gwerthfawrogi a’u cefnogi i fyw’n dda. Mae ymchwil Iechyd Cyhoeddus Cymru yn dangos y gall anawsterau yn ddiweddarach yn y bywyd, gan gynnwys unigedd, ynysu, tlodi, cam-drin, rhwystrau i ofal a thai oer, effeithio’n ddifrifol ar iechyd corfforol a meddyliol. Mae atal cymunedol yn chwarae rhan bwysig. Mae prosiectau cyfeillio Volunteering Matters, yn dangos sut y gall perthnasoedd ymddiriedol, wedi’u ffurfio o amgylch pobl a mannau lleol, leihau unigrywdd, codi adeiladu hyder a helpu pobl hŷn i aros yn annibynnol. Ein gwaith Mae unigrwydd ag ysgariad cymdeithasol yn broblemau iechyd cyhoeddus, nid dim
ond cymdeithasol. I rai pobl hŷn, gall galwad neu ymweliad rheolaidd gan wirfoddolwr dibynadwy helpu i adnewyddu hyder ar ôl colled, afiechyd, ymddeoliad, cyfrifoldebau gofal neu iechyd gwael. Mae ein model yn fwriadol syml ac yn bersonol. Mae gwirfoddolwyr yn cael eu paru gyda phobl hŷn yn ôl diddordebau, anghenion a daearyddiaeth. Gall y cymorth gynnwys galwadau ffôn, ymweliadau cartref, annog i fynychu grwpiau neu gymorth ymarferol i ailgysylltu â bywyd cymunedol. Ym Mlaenau Gwent, mae Volunteering Friends yn cefnogi pobl dros 50 oed sy’n profi unigedd ag ynysigrywdd. Mewn un chwarter, cyflawnodd 220 galwad, 110 awr o gymorth ffôn a 19 ymweliad cartref. Mae Welcome Friends yn darparu ymweliadau cartref 22
a chyfeillio dros ffôn ym Merthyr Tudful a Rhondda Cynon Taf. Rhwng Mis Ebrill 2023 a Mis Mawrth 2024, cafodd 68 pobl eu paru a chafodd 48 gwirfoddolwr eu cefnogi. Mae Flintshire Befrienders yn cyfuno cyfeillio un-i-un gyda cyfleoedd i gysylltu’n lleol. Yn Sir Benfro, mae “Pivot Home from Hospital” yn cynnig hyd at chwe wythnos o gymorth ymarferol ac emosiynol ar ôl cael eu rhyddhau. Gyda’i gilydd, mae’r prosiectau hyn yn dangos sut y gall cymorth cymunedol helpu pobl hŷn i aros yn gysylltiedig ac yn annibynnol. Y gwahaniaeth y mae’n ei wneud Ni all cyfeillio ddatrys pob her y mae pobl hŷn yn wynebu, ond gall chwarae rôl atal bwysig. Mae gwirfoddolwyr yn darparu cwmni tra’n helpu pobl i gysylltu â gweithgareddau,
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
gwasanaethau a’u cymuned ehangach. Mae’r manteision yn agored i’r ddwy ochr. Nid yw pobl hŷn yn unig yn derbynwyr cymorth. Mae llawer o wirfoddolwyr yn bobl hŷn eu hunain, yn cyfrannu eu profiad, empathi a gwybodaeth leol. Mae tystiolaeth hefyd yn dangos manteision iechyd a lles gwell i wirfoddolwyr hŷn o gymharu ag oedolion iau. Fel y mae gwirfoddolwr Welcome Friends, Bob Hinton, yn dweud: “Dw i’n mwynhau gwneud gwahaniaeth mewn bywydau pobl. Mae’n fraint bod yn rhan o’u trefn bob dydd.” Yr hyn rydym yn ei ddysgu Daw ein profiad â ni at dri pheth. Mae perthnasoedd yn rhan bwysig o atal problemau. Mae partneriaethau lleol yn bwysig. Ac mae gwirfoddoli yn gallu bod o fudd i pawb sy’n cymryd rhan. Wrth i Gymru ddatblygu cymunedau sy’n gyfeillgar i henoed, dylid cydnabod a chefnogi gwirfoddoli fel rhan o’r seilwaith cymdeithasol sy’n helpu pobl i heneiddio’n iach. Ein galwad ni yw i bartneriaid a noddwyr fuddsoddi mewn dulliau cymunedol sy’n creu cysylltiad, yn cefnogi annibyniaeth ac yn galluogi pobl hŷn i gyfrannu eu sgiliau a’u profiad eu hunain. Am ragor o wybodaeth cysylltwch â: info@ volunteeringmatters.org.uk 23
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Ymarfer
Beicio Cynhwysol: Dull Ymarferol ac Effeithiol o Gefnogi Byw a Heneiddio’n Dda Gabe Taylor, Swyddog Cyfathrebu ac Ymgysylltu, Pedal Power
Mae Pedal Power yn elusen yng Nghaerdydd a sefydlwyd yn 2000 i ddarparu cyfleoedd beicio cynhwysol i bobl sy’n wynebu rhwystrau i feicio, yn bennaf oherwydd anabledd neu oedran. Sefydlwyd yr elusen i sicrhau y gallai pobl anabl a phob eraill sy’n wynebu rhwystrau i feicio gael mynediad at fanteision corfforol, meddyliol a chymdeithasol beicio. Nid yw’r elusen yn cael unrhyw gyllid craidd. Mae’n dibynnu ar incwm a gynhyrchir ganddi ei hun a rhoddion ynghyd â grantiau a photiau arian. Dros y tri degawd diwethaf mae Pedal Power wedi datblygu arbenigedd a gydnabyddir yn genedlaethol mewn beicio wedi’i addasu, yn ei gyfleuster pwrpasol yng Nghaerdydd. Mae’r elusen yn cynnal fflyd fawr o feiciau arbenigol wedi’u haddasu yn cynnwys treiciau, beiciau llaw, beiciau tandem, beiciau gorwedd, beiciau ochr yn ochr
â beiciau trydan. Mae hyn yn galluogi pobl o bob oed a chydag ystod eang o alluoedd a chyflyrau iechyd i feicio’n ddiogel. Mae’r beiciau hyn ar gael i’w llogi i aelodau’r elusen (oddeutu 1,700), yn ogystal â’r cyhoedd. Mae Pedal Power yn trefnu sesiynau agored, rhaglenni grŵp â chymorth a phartneriaethau wedi’u targedu â gwasanaethau iechyd a chymunedol, gan gynnwys y Gwasanaeth Adsefydlu Niwrolegol Cymunedol (CNRS). Er bod rhai prosiectau’n targedu pobl hŷn yn benodol, credwn fod ein holl waith yn cefnogi byw a heneiddio’n dda drwy alluogi adsefydlu, annibyniaeth, cynhwysiant cymdeithasol, gweithgarwch corfforol hirdymor a llesiant meddyliol. Mae ‘Beicio a Phaned’ yn enghraifft o brosiect rydyn ni’n ei redeg gyda chyllid 24
gan Brifysgol Met Caerdydd sy’n targedu oedolion hŷn yn benodol. Mae’r prosiect ar agor i bobl 50 oed a hŷn, ac yn cynnig taith gymdeithasol wythnosol â chymhorthdal ac yna ‘paned’ yn ein caffi. Mae hyn yn annog gweithgarwch corfforol a rhyngweithio cymdeithasol. Mae’r sesiynau hyn yn ddibynnol ar gyllid ac felly nid ydynt yn rhedeg yn barhaus. Pan fyddant ar gael maent yn boblogaidd iawn ac yn aml maent yn cael eu gordanysgrifio. Ceir adborth cadarnhaol iawn gan gyfranogwyr, gyda llawer yn nodi ei fod wedi eu hannog i ddychwelyd i feicio ar ôl blynyddoedd lawer. Mae llawer yn mynd ymlaen i feicio’n rheolaidd gyda ni. Mae’r Gwasanaeth Adsefydlu Niwrolegol Cymunedol yn enghraifft o lwybr iechyd i feicio rhwng Pedal Power a’r Gwasanaeth Adsefydlu Niwrolegol Cymunedol ym Mwrdd Iechyd Prifysgol
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Caerdydd a’r Fro. Mae’r llwybr yn cefnogi pobl ag amrywiaeth o gyflyrau niwrolegol gan gynnwys strôc, anaf caffaeledig i’r ymennydd a sglerosis ymledol. Wedi’i sefydlu yn 2024, mae’n galluogi atgyfeiriadau i feicio wedi’i addasu fel rhan o adsefydlu cymunedol. Mae cyfranogwyr yn mynd i hyd at 3 sesiwn grŵp bach gyda chefnogaeth staff y GIG a Swyddog Beicio arbenigol Pedal Power. Mae’r cyfranogwyr yn cael asesiad unigol, eu ffitio ar gyfer beic wedi’i addasu a beicio gyda chefnogaeth. Mae hyn yn gwella eu symudedd, eu hyder a’u hannibyniaeth. Mae teuluoedd yn adrodd am ansawdd bywyd gwell a gobaith newydd. Dywedodd un cyfranogwr: “[Gwnaeth y profiad] ragori ar fy nisgwyliadau... fe wnaeth fy mherswadio i brynu fy e-dreic fy hun sydd wedi helpu fy ymdeimlad o annibyniaeth”. Mae llawer yn parhau i feicio’n rheolaidd gyda Pedal Power ar ôl cwblhau’r llwybr. Mae’r rhaglen yn cefnogi atal eilaidd drwy helpu pobl i aros yn egnïol, arafu dirywiad a lleihau’r galw ar y GIG/gofal cymdeithasol yn y dyfodol.
25
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Trwy glep a si
26
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Ymchwil
Timau Astudio sy’n Ymateb i Ymyriadau i Iechyd y Cyhoedd (PHIRST) - awgrymiadau ar gyfer gwerthusiadau ymyrraeth llywodraeth leol Sefydliad Cenedlaethol dros Ymchwil Iechyd a Gofal (NIHR)
Sefydliad Cenedlaethol dros Ymchwil Iechyd a Gofal (NIHR) Rydym yn gwahodd llywodraethau lleol, a sefydliadau cyfatebol, yng Nghymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon i gyflwyno cais i gynllun Timau Astudio sy’n Ymateb i Ymyriadau i Iechyd y Cyhoedd (PHIRST) NIHR. Sefydlwyd cynllun PHIRST er mwyn cynorthwyo gwerthuso ymyriadau iechyd y cyhoedd nad ydynt yn rhan o’r GIG a gomisiynir neu a gyflwynir gan lywodraeth leol a sefydliadau cyfatebol ledled y DU. Mae’r cynllun yn rhoi mynediad i sefydliadau o’r fath at arbenigedd academaidd i gynhyrchu tystiolaeth o ansawdd uchel sy’n berthnasol i bolisi ar ymyriadau sy’n anelu at wella iechyd y boblogaeth a lleihau
anghydraddoldebau iechyd. Diben y cyfle hwn yw dod o hyd i ymyriadau a gomisiynwyd gan lywodraeth leol (a sefydliadau cyfatebol yn y gweinyddiaethau datganoledig) sy’n anelu at wella iechyd y boblogaeth, mynd i’r afael ag anghydraddoldebau, ac sydd angen gwerthusiad cadarn. Os dewisir yr ymyrraeth, byddai tîm academaidd PHIRST, sydd wedi’i ariannu’n llawn, yn gweithio mewn partneriaeth â chi i gyflawni gwerthusiad cadarn a phrydlon. Ni ddisgwylir i sefydliadau sy’n gwneud cais ddylunio gwerthusiad llawn; o dan fodel cyd-gynhyrchu cynllun PHIRST, bydd y tîm academaidd yn cydweithio â chi a rhanddeiliaid perthnasol i ddatblygu a chynnal y gwerthusiad.
27
Dyddiad cau: 15 Medi 2026 am 1.00pm Manylion llawn: https:// www.nihr.ac.uk/funding/ public-health-interventionresponsive-studies-teamsphirst-suggestions-localgovernment-interventionevaluations/97060 (Saesneg yn unig) Gellir gweld manylion yr holl werthusiadau PHIRST presennol ar wefan PHIRST https://phirst.nihr.ac.uk/ Dylid anfon ymholiadau at phirst@nihr.ac.uk
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Fideos
28
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Adfyd ac Iechyd yn Hwyrach mewn Bywyd: Mewnwelediadau o Ymchwil yng Nghymru Tynnodd y weminar hon sylw at effeithiau adfyd yn hwyrach mewn bywyd ar iechyd a llesiant pobl hŷn, ac yn cyflwyno canfyddiadau allweddol o astudiaethau diweddar a gynhaliwyd gan Iechyd Cyhoeddus Cymru.
Gwylio Cynlluniau Croesawu Bwydo ar y Fron: Hanesion Go Iawn, Effaith Go Iawn
Roedd y sesiwn hon yn gyfle i gael mewnwelediadau ymarferol, cael eich ysbrydoli gan straeon go iawn, a chysylltu ag eraill sydd wedi ymrwymo i gefnogi cymunedau sy’n gyfeillgar i fwydo ar y fron.
Gwylio Adeiladu Sylfeini Cryf yn ystod Plentyndod Cynnar Archwiliodd y weminar hon pam mae blynyddoedd cynharaf bywyd yn hanfodol ar gyfer iechyd, llesiant a chyfleoedd gydol oes.
Gwylio
Gweld ein holl fideos
Archwiliwch ein llyfrgell fideo ar-lein
29
Awst 2026: Adfyd ac Iechyd: Sut mae Cymru’n Cefnogi Heneiddio’n Iach
Rhifyn Nesaf: Niweidiau sy’n gysylltiedig â gamblo
Gall niwed sy’n gysylltiedig â gamblo gael effaith ddinistriol ar unigolion, teuluoedd a chymunedau ledled Cymru, gan effeithio ar iechyd, perthnasoedd, cyllid a llesiant. Mae gwaith ataliol yn gyfrifoldeb a rennir sy’n ymestyn y tu hwnt i driniaeth a gwasanaethau cymorth. Bydd ein gweminar sydd ar ddod yn archwilio pam mae dull iechyd y cyhoedd ar lefel y boblogaeth yn hanfodol, sut y bydd tystiolaeth a phrofiad bywyd yn parhau i lywio datblygiad rhaglenni, a phwysigrwydd gweithio mewn partneriaeth wrth greu newid cynaliadwy. I gefnogi’r sgwrs bwysig hon, rydym yn gwahodd cydweithwyr o bob sector i gyfrannu at e-fwletin thema sydd ar ddod sy’n canolbwyntio ar niwed sy’n gysylltiedig â gamblo. Rydym yn croesawu cyflwyniadau sy’n arddangos dulliau, offer neu adnoddau ymarferol a gallent gynnwys enghreifftiau o arferion da sy’n tynnu sylw at brosiectau arloesol, dulliau cydweithredol neu fentrau sy’n cael eu cyflwyno ar lefelau cenedlaethol, rhanbarthol neu leol.
Bydd ein ffurflen cyflwyno erthygl yn rhoi rhagor o wybodaeth i chi am nifer y geiriau, cynllun eich erthygl ac arweiniad o ran delweddau. Anfonwch erthyglau i publichealth.network@ wales.nhs.uk erbyn 17 Medi 2026.
Contribute
30