PC-Active 339

IN C DO IAL W S

SP E

WINDOWS SPECIAL

W

PC-ACTIVE DEC 2024 / JAN 2025

Het antwoord op al je digitale vragen

EDITIE 339 EDITIE 339 DEC 2024 / JAN 2025 € 6,15

WINDOWS SPECIAL: LAPTOPS GETEST, 24H2 & 20 TIPS | 20 INBOX TIPS | IOS 18 & IPADOS 18 | RASPBERRY PI MICROFOON | LIBREPCB ZELF ONDERDELEN MAKEN

20

INBOX TIPS

OUTLOOK, GMAIL & MAIL

16

6 Apps om Windows de baas te zijn 64 Windows-laptops getest 50 20 Tips sneller werken 54 24H2 update nu? 60 MOOIE

LIBREPCB

KORTINGEN VANAF

ZELF ONDERDELEN MAKEN

P. 95

46

IOS 18 & IPADOS 18 FUNCTIES & TIPS

42 RASPBERRY PI

WORDT MICROFOON

66

HANDIGE LEZERSTIPS

31

WIN SAMSUNG 990 EVO PLUS 2 TB

T.W.V. € 219,99

VERDER: WORDPRESS MET AI | HCC SCHEURKALENDER | DUSK OS | AI EN OORLOGVOERING | SMARTWATCHES |

HCC

HCC!COMPUSERS: G’MIC EN SCRATCH PCA339_Cover.indd 1

84 & 88

BP

01-11-2024 10:33

DESKTOP MONITORS

IIYAMA PROLITE 63 SERIES

BETERE KEUZE - GECERTIFICEERD Als u voor de nieuwe iiyama 63 SERIE desktop monitoren kiest, maakt u een verantwoorde productkeuze, die helpt vooruitgang te boeken op weg naar een duurzamere toekomst.

Om dit te bereiken gebruiken we geen plastic om dit product te verpakken en is de product behuizing zelf gemaakt van 85% gerecyclede materialen. Deze monitoren zijn tevens TCO-gecertificeerd en voldoen aan de EPEAT®Silver-criteria.

Ze zijn 100% kwikvrij en om goed voor uw ogen te zorgen, voldoen ze aan de EyeSafe- en EyeComfort-certificeringen.

Deze iiyama-monitoren zijn gebaseerd op IPS-paneeltechnologie en zorgen voor brede kijkhoeken en zeer nauwkeurige kleuren.

Verkrijgbaar in 24” en 27”, met een vaste of in hoogte verstelbare voet.

De 27” is ook beschikbaar met QHD resolutie en valt nog steeds in energieklasse B. Ze zijn allemaal een betere keuze voor u en onze planeet.

24” ProLite XU2463HSU-B1 I ProLite XUB2463HSU-B1 27” ProLite XU2763HSU-B1 I ProLite XUB2763HSU-B1 I ProLite XUB2763QSU-B1 A G

Vind uw monitor op www.iiyama.com

adv_PCA339.indd 2

01-11-2024 11:40

UPDATE

Voorwoord

Verandering + 8 Inmiddels lopen we alweer tegen het einde van

ken. Mede daarom zal de prijs van PC-Active

het jaar. Vaak wordt dan teruggekeken op het

in de losse verkoop wel flink omhoog gaan en

afgelopen jaar, maar ik kijk ditmaal alleen naar

wel naar € 7,95. Inderdaad flink, maar als je naar

het heden en de toekomst. In dit nummer tref je

andere computermagazines kijkt, dan is dat nog

weer allerlei handige en interessante artikelen

steeds een prima zo niet de beste prijs voor het

aan. Zo kwam ik een aantal goede tips tegen

aantal pagina’s die je betaalt.

in het artikel ‘20 Tips voor een nettere Inbox’

En voor diegene die regelmatig PC-Active in

bijna niks

waar ik zelf ook profijt van zal hebben. Ook de

de losse verkoop aanschaft: word HCC-lid.

of je nu

Windows-artikelen vind ik interessant. Zo testen

Het scheelt in 2025 namelijk bijna niks of je nu

we een aantal Windows-laptops en zullen we de

PC-Active 6 keer per jaar ‘los’ koopt of dat je

PC-Active 6

komende nummers nog meer computers aan

HCC-lid bent. Bovendien krijg je 6 keer per jaar

de tand voelen. Voor Windows-gebruikers wordt

PC-Active (thuis) opgestuurd en profiteer je van

keer per jaar

2025 sowieso interessant, zeker als je nog een

veel lidmaatschapsvoordelen, zoals je o.a. op

‘los’ koopt of

computer met Windows 10 hebt. In principe loopt

pagina 13 en op de pagina’s 95 t/m 97 kunt lezen.

de ondersteuning voor computers met Windows

Het scheelt in 2025 namelijk

dat je HCC-lid

10 af op 14 oktober 2025, maar wellicht kun je

bent

in 2025 houden we je op de hoogte en geven we

(tegen betaling) nog een jaartje langer door. Ook je de beste adviezen.

COMPUSERS & SOFTWAREBUS In dit nummer is er een nieuwe rubriek: CompUsers. Deze grote Interessegroep van HCC heeft met de SoftwareBus vele jaren hun eigen ‘orgaan’ gehad en onlangs verscheen hiervan de laatste uitgave. Het is de bedoeling dat zoveel mogelijk artikelen die normaal gesproken in de SoftwareBus zouden verschijnen, nu worden gepubliceerd in PC-Active. Hierbij wordt wel rekening gehouden

HCC SCHEURKALENDER 2025

met het aantal beschikbare pagina’s, want er zijn

Zo zie je ook dat je als HCC-lid de HCC scheur-

ook veel vaste rubrieken en dus ‘vaste’ pagina’s…

kalender 2025 met korting kunt kopen. Het is een leuk cadeau voor jezelf en zeker ook een leuk

BIJNA 8 EN + 8

cadeau om deze aan iemand anders te geven.

Al vele jaren is PC-Active 100 pagina’s ‘dik’ en

Ten slotte wens ik, mede namens mijn collega’s

het is al vele jaren ook mijn wens dat er meer

op het Verenigingsbureau, iedereen fijne feest-

pagina’s bij komen. Daarom ben ik ook blij om

dagen en een mooi en gezond 2025.

te melden dat het volgende nummer (PC-Active 340, verschijnt omstreeks 17 januari 2025) en de

Rob Coenraads - hoofdredacteur PC-Active

nummers erna over 108 pagina’s zullen beschik-

rob.coenraads@hcc.nl

PC-Active is een uitgave van HCC en een vast onderdeel van het HCC-lidmaatschap. Voor informatie over het lidmaatschap en het doorvoeren van wijzigingen: www.hcc.nl/informatie. Wil je lid worden? Ga dan naar: hcc.nl/word-lid

003_PCA339.indd 3

PC-ACTIVE 339

3

04-11-2024 11:48

SPECIAL WINDOWS Sinds het verschijnen van Windows 1.0 in 1985 is er veel gebeurd. Na onder andere Windows 95, 98, ME, XP en Vista kwam Microsoft met Windows 7.

Inmiddels zitten we bij versie 11. In deze editie testen we vier Windows-laptops (p. 50). Ook geven we slimme tips: 20x sneller werken in Windows en Office (p. 54). Vanzelfsprekend kijken we ook naar de laatste veranderingen door de Windows 11 24H2-update (p. 60). En dan zijn er ook nog 6 apps waarmee jij Windows de baas bent (p. 64).

WIN: SAMSUNG 990 EVO PLUS 2 TB Deze Samsung 990 EVO Plus van 2 TB ter waarde van € 219,99 kan binnenkort van jou zijn! Stuur jouw leukste, slimste, maar sowieso beste lezerstip(s) om je medelezers te helpen, vóór woensdag 11 december 2024, met minimaal één afbeelding o.v.v. Lezerstip naar marco.mekenkamp@hcc.nl en wellicht ben jij de winnaar.

4

PCA339_inhoud.indd 4

04-11-2024 08:03

INHOUD

16

20 TIPS VOOR EEN NETTERE INBOX Je ontvangt waarschijnlijk meer mails dan je zou willen, waardoor je Postvak IN snel onoverzichtelijk wordt. Gelukkig kun je eenvoudig orde scheppen. Wij geven tips voor Outlook, Gmail en (Apple) Mail.

EIGEN ONDERDELEN MET LIBREPCB In PC-Active 338 las je het eerste deel over het ontwerpen van printplaten met LibrePCB. In dit tweede deel gaan we in op het maken van eigen onderdelen.

PC-Active 339

Update 6 John Vanderaart behandelt lezersvragen 26 Quiz: wie weet wat over wie?

30 De leukste en handigste lezerstips 42 iOS 18 en iPadOS 18 update 98 Next en colofon

Review 14 Rekenpuzzel, Denksport en andere spellen 20 EufyCam, Shuttle, Google en Philips 22 InfanView en andere handige tools 24 Huawei, OnePlus en Google smartwatches 28 iiyama SERIE 97 desktopmonitoren 34 Karman, Woofly en andere handige apps 39 Samsung 990 EVO Plus: Plus is beter 40 Google Pixel 9 Pro Fold: open u 41 EA, Logitech, WOOX en Moonbird 50 Laptops van Huawei, Dell en Medion 64 Windows-apps die je niet mag missen

46

Workshop

IOS 18 EN IPADOS 18 UPDATE Recentelijk kwam Apple met de updates iOS 18 en iPadOS 18. Lees hier welke nieuwe interessante en leuke functies iOS 18 en iPadOS 18 naar je iPhone en iPad brengen.

42

16 20 tips voor een nettere inbox 36 WordPress-site maken met AI 38 3 handige tips voor WhatsApp 46 LibrePCB deel 2: eigen onderdelen maken 54 20 tips sneller werken in Windows en Office 60 Windows 11 24H2-update 66 Microfoon met de Raspberry Pi

Achtergrond 68 De invloed van AI op oorlogvoering

Tech 72 Denkwerk: AI-chatbots veranderen onze taal 76 Het Lab: Dusk OS

MICROFOON MET DE RASPBERRY PI Je kunt tegenwoordig elke mobiele telefoon gebruiken als voice recorder, maar de kwaliteit is vaak niet goed. We knutselen zelf iets in elkaar met een Pico Zero W-bordje.

SNEL NAAR DE JUISTE URL In deze uitgave staan soms lange internetadressen. Een tikfout is snel gemaakt. Scan daarom de QR-code hiernaast. Je komt op een pagina op hcc.nl waar alle urls aanklikbaar zijn. Of ga direct naar hcc.nl/339

Column

66

9 John Vanderaart 63 Marc Hijink 75 Herbert Blankesteijn

CompUsers 84 G’MIC: plug-in voor GIMP en standalone 88 Programmeren met Scratch

HCC 79 Regionale Linux-dag in Eindhoven 80 Dag vol inspiratie tijdens HCC!kennisdag 82 Kom ontdekken hoe leuk drone-vliegen is 83 HCC op de Senioren Expo, met korting 92 Dit zijn alle Interessegroepen van HCC 94 Win mooie prijzen met onze puzzel 95 HCC!scheurkalender en meer voordeel

PC-ACTIVE 339

PCA339_inhoud.indd 5

5

04-11-2024 08:03

JOHN VANDERAART, HCC!VRAAGBAAK EN ROB COENRAADS

INBOX

Vragen van lezers beantwoord Heb je een vraag?

Vragen kun je sturen naar pc-active@hcc.nl, waarbij John sowieso regelmatig een vraag op pcactive.nl beantwoordt. Voor een gegarandeerd antwoord maak je gebruik van onze vraagbaak: hcc.nl/vraagbaak Hier kun je je vraag stellen waarbij ervaren vrijwilligers klaarstaan om te assisteren bij de probleemoplossing.

Verder kun je via hcc.nl/hulp je vragen over computergebruik, samen met andere leden of met behulp van een leerling-professional, oplossen.

GEEL/ORANJE BALLETJE

date maken van Windows 11. Wacht daar natuurlijk

Als ik op het Windows-logo van Windows 11 klik,

nooit te lang mee, want niet zelden worden er

dan verschijnt het menu. Soms zie ik op de aan-

veiligheidslekken dichtgemaakt door Windows

uitknop een geel/oranje balletje. Waarvoor dient

Update.

dat geel/oranje balletje eigenlijk?

Josse J.

BLUETOOTH-GELUID TE ZACHT

De volgende keer als je dat geel/oranje balletje

Ik heb mijn Android-telefoon aangesloten op mijn

op een aan-uitknop ziet staan, klik dan maar

nieuwe bluetooth-earbuds oftewel oordopjes. Dat

eens op die aan-uitknop. Er verschijnt dan een

werkt technisch goed, maar het geluid is net iets

menu dat je vertelt dat je de computer - indien

te zacht. Ik kan het geluid van de Android-telefoon

gewenst - kunt bijwerken. Dat bijwerken van de

niet harder zetten, dat staat al op 100 procent.

computer is het eind-staartje van een rondje

Wat moet ik doen? Andere earbuds kopen?

Windows Update. Dat wil zeggen, de updates

Rembrand B.

staan klaar om te worden door-geïnstalleerd. Dat door-installeren is dan ook het bijwerken van de

Sowieso is er verschil tussen het ene merk

computer, correctie het weer 100 procent up-to-

en type earbuds en het andere merk en type earbuds. Je zou bij aankoop in de winkel dat gewoon even moeten/mogen proberen, toch?

Dat geel/oranje balletje geeft aan dat Windows Update aan de slag is geweest. Op de juiste wijze herstarten is echt (!) updaten

Geluid te zacht? Probeer het dan maar eens met de app Volume Booster

6

PCA339_inbox.indd 6

31-10-2024 11:17

UPDATE

Inbox

Maar er is voor Android ook nog een alternatieve oplossing in de vorm van de app Volume Booster.

Eenvoudig te vinden in Google Play Store en het werkt ook nog.

Laaghangend fruit...

Gewoon de Prullenmand

SCHIJFGEHEUGEN ERBIJ

wat minder reserveruimte geven

Mijn interne C:-harde schijf is bijna helemaal volgelopen. Mijn externe D:-harde schijf heeft nog vrije ruimte genoeg. Is het mogelijk om een stuk van D: toe te voegen aan C:?

Werner S.

LAST VAN AANBEVELINGEN Het Start-menu van Windows 11 laat allerlei

Nee, je kunt een externe harde schijf niet

‘aanbevelingen’ zien. Ik ben helemaal niet

‘toevoegen’ aan een interne harde schijf.

gediend van die aanbevelingen. Hoe kom ik er

En als het al zou kunnen, dan zou dat zeer

vanaf?

onverstandig zijn... Maar wat je wel kunt doen, is

Jeroen de K.

het gebruikmaken van die externe harde schijf en wel door bepaalde mappen als het ware ‘door

Ja, op de aanbevelingen van Windows 11 zit

te schuiven’ van C: naar D:. Neem bijvoorbeeld

niemand te wachten. Toch? En al helemaal niet als

de map Downloads. Vraag met behulp van de

die aanbevelingen in het Start-menu van Windows

Windows Verkenner de eigenschappen van die

11 staan. Enfin, ga naar Instellingen, selecteer

map Downloads maar eens op en open dan het

Persoonlijke instellingen en vervolgens Startmenu.

tabblad Locatie.

Kies dan bij de sectie Indeling voor de optie Meer

Kies voor een andere

vastgemaakte items. Het is niet helemaal hoe je

indeling van het Start-

het wilt hebben, maar het scheelt wel degelijk de

menu om te anticiperen

nodige aanbevelingen...

op de aanbevelingen…

Sommige ‘dikke’ mappen zijn prima op D: neer te zetten En zoals je ziet, kun je de map Downloads dan van C: naar D: laten verplaatsen. Deze truc gaat natuurlijk ook op voor andere systeemmappen, zoals bijvoorbeeld Documenten en Afbeeldingen.

Ja, begin daar eens mee... Verder ook eens een Schijfopruiming laten draaien en wat minder reserve-ruimte toekennen aan de Prullenmand:

PC-ACTIVE 339

PCA339_inbox.indd 7

7

31-10-2024 11:17

SELECTIEF OPSCHONEN Ik werk met Google Chrome. Ik wil deze webbrowser opschonen, maar dat wil ik wel selectief doen. Ik wil alleen de geschiedenis Hier is te zien hoe

weggooien en bijvoorbeeld niet de cookies. Als ik

geavanceerd je de

ook alle cookies weggooi, dan moet ik op nogal

webbrowser Google

wat websites weer helemaal opnieuw beginnen.

Chrome kunt laten

En daar pas ik voor!

opschonen

Mary de B. Druk binnen Google Chrome tegelijk op de toetsen Ctrl en Shift en Delete. Het venster

Met behulp van de app Foto’s is een minder gewenst

Browsergegevens ver-

bestandsformaat eenvoudig om te zetten naar JPG en/

wijderen verschijnt dan.

of PNG

En zoals je ziet, kun je dan aangeven wat je

HOGE REKENING

wel en niet gaat weg-

Ik gebruik mijn mobiele telefoon vaak als hotspot

gooien. Je kunt dus een

voor de computer. Dat werkt prima. Maar op

uitzondering maken

sommige momenten krijg ik een hoge rekening

voor de cookies. Maar

van mijn telecomprovider. Ik heb een vermoeden

nu je hier toch bent: klik

dat de computer daarvoor verantwoordelijk is.

eens op het tabblad

Hoe kan ik zo’n hoge rekening voorkomen?

Geavanceerd. Dan krijg

Huub-Jan van B.

je namelijk nog gedetailleerder te zien wat je

Helemaal voorkomen kun je zo’n hoge rekening

binnen Google Chrome

natuurlijk niet. Hoewel? Je zou eens kunnen

kunt weggooien. Om

onderzoeken wat een mobiel abonnement met

zodoende wellicht een

een onbeperkte datalimiet je zou gaan kosten.

nog betere opschoon-

Wellicht valt dat reuze mee... En ook is het

keuze te kunnen

misschien mogelijk om bij jouw instellingen van

maken...

de telecomprovider te kunnen aangeven dat je na het overschrijden van de datalimiet op een

VREEMDE BESTANDEN

goedkopere/gratis manier (= meestal op extreem lage snelheid) verder kunt internetten. Maar

Als ik tegenwoordig een afbeelding van internet

gelukkig is er aan de kant van de computer ook

ophaal, dan zijn het niet altijd JPG- en PNG-

wel iets in te regelen. Begin - nog even - met

bestanden. Ik heb opeens ook WEBP- en AVIF-

het aankoppelen bij je mobiele hotspot. Ga

bestanden. Mijn fotobewerkingsprogramma kan

vervolgens naar Instellingen, Netwerk en internet,

echter niet overweg met WEBP en AVIF. Wat nu?

Nelleke van A. WEBP en AVIF zijn relatief ‘nieuwe’ opslagformaten voor web-doeleinden en dus: “Wen er maar aan!”

Hier is te zien hoe

Intussen geen enkele nood, want alleen al de

je een datalimiet

app Foto’s van Windows 11 kan worden gebruikt

kunt instellen

om (1) WEBP- en AVIF-bestanden te openen en

binnen Windows

om (2) die WEBP- en AVIF-bestanden via de

11. Wellicht om de

optie Opslaan als te bewaren als JPG- of PNG-

rekeningen van je

bestanden waar jouw fotobewerkingsprogramma

telecomprovider te

wél mee overweg kan.

beteugelen!

8

PCA339_inbox.indd 8

31-10-2024 11:17

COLUMN

John Vanderaart

Hybride laptop

I

k ben ruim voorzien van hardware, dat vooraf.

piek is wél geld! Dus no deal… Niettemin bleef de

Het gras aan de overkant evenwel is altijd

Lenovo Yoga 7 lokken, want steeds weer keek ik

groener. In dit geval zat het groene hem in een

nog eens naar de specificaties van het hybride

hybride laptop, correctie, in een hybride laptop

wondertje. En steeds weer was de beslisbarrière

die nu eens wél aan mijn wensen voldeed! Ik kijk

150 piek te hoog. Tot op een bijzondere dag, een

weleens naar de Surface Tablet Pro’s waarvan de

maandag met helderblauwe lucht nota bene,

management-jongens van ons bedrijf gebruik-

die Lenovo Yoga 7 precies 150 piek in prijs was

maken. Leuk, maar erg zuurstok-gekleurd en

gezakt! Ik sloeg meteen toe.

behoorlijk speelgoed-achtig. Het moet wel érgens op lijken, toch? Verder zijn voor mij de kleinte en

Bijna spontaan vroeg ik me af of daar soms een

het lichtgewicht bepaald ondergeschikt aan de

slim webwinkel-AI-algoritme achter zou zitten?

mogelijkheden van het ding. Op de wensenlijst

Er wordt kennelijk gesignaleerd dat je meerdere

staan: 15-17 inch aanraakscherm, minimaal 16 GB

keren naar hetzelfde product hebt gekeken en

RAM, sowieso 512 GB SSD en ultramodern wifi.

dat je intussen maar niet tot een aankoop over-

Met in het achterhoofd maximaal 2 kilo en graag

gaat. Wat doe je dan als webwinkel met voldoen-

een uur of 4-6 op de batterij kunnende werken.

de marge? Juist! Hoe langer ik er over nadacht,

Voor wat betreft dat hybride, wil ik het beeld-

des te harder ging ik er in geloven… Bij het in

scherm kunnen draaien of kantelen, waardoor ik

de winkel ophalen van de Lenovo Yoga 7 kreeg

het idee krijg met een echt tablet te werken.

ik een compliment van de medewerker: “Uitste-

Bijna spontaan vroeg ik me af of daar soms een slim webwinkelAI-algoritme achter zou zitten

kende keuze.” Ja, ik geloofde nóg meer! ThuisNa lang zoeken liep ik al web-winkelende tegen

gekomen nam ik de hybride laptop in gebruik

een 16inch Lenovo Yoga 7 op. Lenovo is tegen-

en werd ik niet teleurgesteld. Goed beeld, prima

woordig hét standaardmerk voor de ontwikkelaars

aanraakscherm, lekker snel en gevoelsmatig veel

op de zaak en ik hoor nooit klachten van de

lichter dan ik had verwacht. Best plat ook. Office

jongens en de meisjes. Met de rest van de speci-

365 draaide als een zonnetje, zo eveneens Visual

ficaties van die Lenovo Yoga 7 zat het wel goed,

Studio 2022. Met het scherm omgekeerd voor m’n

ware het 40 gram te zwaar en 150 euro te duur.

neus neergezet zowaar een prima tabletgevoel.

Over dat eerste ga ik niet kniesoren, maar 150 Nog geen week later viel ik echter van het hierboven zorgvuldig opgebouwde geloof af. Door mij lekker gekletst, besloot een van de collega’s om precies zo’n zelfde type Lenovo Yoga 7 te kopen.

Dat ging niet door: “Nooit meer leverbaar!” Zo te zien had ik op het randje van de valreep het aller-allerlaatste exemplaar gekocht dat nog nét even in de ramsj was getrapt. M’n plezier is er niet minder om, maar ik voel me helaas toch wat bekocht…

John Vanderaart - tech-journalist

Wekelijks een column Wil je elke week een nieuwe, leuke en/of interessante column van John lezen? Dat kan elk weekend op pcactive.nl

John Vanderaart programmeert al vele decennia in alles, van machinetaal tot C#, van Commodore 64 tot Android-smartphone. En intussen beantwoordt hij interactief al ruim 30 jaar alle vragen op computergebied. Bovendien lees je elke zondag een nieuwe column van John op pcactive.nl

PC-ACTIVE 339

PCA339_inbox.indd 9

9

31-10-2024 11:17

De omgekeerde wereld als het ware... Maar Geavanceerde instellingen en Dataverbruik. Klik

op zich een logische stap, want tegenwoordig

dan op de knop Limiet invoeren. Meteen daarna

werken we met mediaspelers en - bijna - niet

kun je aangeven hoeveel data de computer -

meer met dvd-spelers. Wat je nodig hebt, om te

gebruikelijk is maandelijks - mag afnemen over

beginnen, is een interne of externe dvd-speler

die hotspot-verbinding. Houd dat een beetje krap,

voor je computer; dat is tientjeswerk zoals je hier

dan kan je weinig meer gebeuren...

ziet: Vervolgens download en installeer je een tool als

WINDOWS DIRECT UPDATEN?

de VLC Media Player, die je hier kunt vinden: www. videolan.org. Als de VLC Media Player is gestart

Is het mogelijk om Windows 11 geforceerd te

(en de dvd-video is geplaatst), ga je naar Media

updaten? Als ik het goed heb, dan worden de

en Schijf openen. Rechtsonder zie je in beeld de

updates voor Windows 11 in de achtergrond

mogelijkheid om te Converteren, klik daar op het

opgehaald en pas geïnstalleerd als dat wenselijk

pijltje rechts naast Afspelen. Meteen daarna zijn

is of als ik daar toestemming voor geef. Wat mij betreft mag de update direct worden doorgezet.

Kan dat?

Josse J. Ga naar Instellingen, Windows Update en Geavanceerde instellingen. Je ziet dan de nog uitgeschakelde optie Zorg dat ik up-to-date ben.

Een voorbeeld van een externe dvd-speler/dvdbrander. Kost slechts enkele tientjes... er legio uitvoermogelijkheden, dus je kunt precies het gewenste uitvoerformaat kiezen!

Kijk voornamelijk naar

Het laat zich raden: inschakelen die optie. Dat

de opties waarmee je

zorgt er in het vervolg voor dat je wat sneller

Windows 11 wat rapper

wordt gewaarschuwd als Windows 11 kan worden

bijgewerkt kunt krijgen

bijgewerkt. Geen nood, want je hoeft slechts een beetje op te letten om geen werk kwijt te raken: “Dat wijst zich vanzelf!” En schakel meteen nog een optie in: Mij waarschuwen als opnieuw opstarten vereist is om de update te voltooien.

VAN DVD NAAR USB Ik heb in het verleden avi-bestanden naar dvd-video gebrand. Nu wil ik dvd-video’s weer terugzetten naar avi-bestanden en die op een usb-stick zetten. Hoe doe ik dat?

Maarten van U.

Aan het werk met VLC Media Player. Hier moet je zijn om te converteren

10

PCA339_inbox.indd 10

31-10-2024 11:17

UPDATE

Inbox

OP WINDOWS 10 BLIJVEN ZITTEN Ik zit nog steeds op Windows 10. Kan ik op Windows 10 blijven zitten of moet ik over naar Windows 11? Ik hoor tegenstrijdige verhalen om mij heen...

Reinder van P. Windows 10 gaat op 14 oktober 2025 officieel met pensioen. Daarna stopt Microsoft met het uitbrengen van veiligheidsupdates en ook wordt Windows 10 niet langer technisch ondersteund.

Open de Opdrachtprompt als gebruiker Administrator

In de praktijk wordt die soep meestal niet zo heet gegeten, want er zijn voldoende bedrijven

onderzoeken en repareren. Hoort de schijfletter

en (overheids)instanties die nog lang niet klaar

D: bij die externe harde schijf? Geef dan een

zijn om massaal van Windows 10 over te stappen

tweede opdracht CHKDSK D: /F /R en druk op

Weer eens een keertje

naar Windows 11. Kortom: je kunt nog wel even

Enter. Daarna even afwachten, want het kan even

aan het werk in DOS. Als

op Windows 10 blijven zitten. Maar wel met een

duren...

Administrator, dat dan

belangrijke mits: zorg dan wel voor een goede

weer wel...

en up-to-date internet security suite! PC-Active en HCC besteden in 2025 veel aandacht aan Windows 10 en 11. Intussen loop je natuurlijk wel allerlei Windows 11-lekkernijen mis, want de techniek dendert gewoon door... Wat we intussen ook steeds vaker zien en horen: van Windows 10 doorpakken naar Linux Mint.

FOTO’S VERDWENEN Ik heb een externe harde schijf waarop ik mijn foto’s bewaar. Ik heb wat nieuwe foto’s op die externe harde schijf neergezet en dat leek goed te gaan. Maar toen ik een paar dagen later de externe harde schijf opnieuw op de computer aansloot, waren alle foto’s opeens verdwenen. Bij de eigenschappen van de externe harde schijf zie ik dat er schijfruimte in gebruik is. Is er soms iets onzichtbaar gemaakt?

Mart de J. Een externe harde schijf dus... De meeste ellende vindt plaats tijdens het lostrekken van de usb-kabel waarmee zo’n externe harde schijf is aangesloten op de computer: dat lostrekken gebeurt dan op een voor die externe harde schijf ongelukkig moment. Dat wil zeggen, de externe harde schijf is dan nog niet klaar met al het huishoudelijke werk dat nodig is om het bestandssysteem netjes achter te laten. Concreet: de zogeheten File Allocation Table ligt overhoop.

Aan de slag! Open de Opdrachtprompt als Administrator: geef de opdracht chkdsk /? en druk vervolgens op Enter om kennis te maken met een tool waarmee je de externe harde schijf kunt laten

PC-ACTIVE 339 11

PCA339_inbox.indd 11

31-10-2024 11:17

KOPIËREN MET FOUTMELDINGEN Bij het kopiëren van bestanden van de ene

de toegekende rechten staat. Wellicht moet daar

naar de andere locatie krijg ik voortdurend

iets worden afgeschaald, zodat het wél met jouw

foutmeldingen. Interne schijf, externe schijf, usb-

gebruikersaccount gaat werken.

stick, het maakt niet uit...

Hanneke van S.

WINDOWS POWERSHELL

De eerste hamvraag is natuurlijk: “Wat voor

Ik schijn iets met Windows PowerShell te moeten

foutmeldingen?” Met als tweede hamvraag: “Kun

doen. Hoe werkt dat?

je de foutmeldingen wegklikken en het kopiëren

Anton van de K.

doorgang laten vinden?” Eigenlijk de enige echte vervelende foutmeldingen zijn foutmeldingen die

Windows PowerShell moet je zien als de

op hardware-fouten duiden; opnieuw formatteren

Opdrachtprompt oftewel het DOS-venster op

zou dan kunnen helpen. Omdat het voortdurend

steroïden, maar dat terzijde. Windows PowerShell

misgaat, is dat hier kennelijk niet het geval. Nee,

heeft enorm veel mogelijkheden met betrekking

hier moet je denken aan gebruikersrechten en

tot het besturingssysteem tot volumes tot

aan bijvoorbeeld duplicaten. In het eerste geval

bestanden, enzovoort. Dat betekent dat er klusjes

kun je het eens als gebruiker Administrator

zijn die de Opdrachtregel te machtig worden,

proberen. In het tweede geval is er een

dus vandaar Windows PowerShell. Enfin, klik het

mogelijkheid om te kiezen hoe je het wilt hebben:

Windows-logo op de Taakbalk eens aan met de rechtermuisknop en kies dan voor de optie

Goed beschouwd is

Terminal (Beheerder). Dan wordt de Windows

dit natuurlijk geen

PowerShell met de - bijna - hoogste rechten

foutmelding. Aan jou de

gestart en kun je doen wat nodig is...

keuze wat te doen…

Op dat Administrator teruggekomen: dat is een eigenschap die aan je gebruikersaccount is toegekend:

Kijk even naar het kenmerk Administrator.

Staat dat ook bij jouw account ingesteld?

Dan nog even iets om te proberen...

Formatteer eens een usb-stick met een FATbestandssysteem. Als het kopiëren naar zo’n

Klik het Windows-

usb-stick wel vlekkeloos verloopt, dan is het bijna

logo eens

zeker weten een bestandsrechtenkwestie. Vraag

aan met de

dan met behulp van de Windows Verkenner de

rechtermuisknop.

eigenschappen op van een haperende schijf of

Handig menu, niet

map. Kijk op het tabblad Beveiliging hoe het met

dan?

12

PCA339_inbox.indd 12

31-10-2024 11:17

W SP IN E C DO IAL W S

ZUENER IN GI E IG

li d or d/w nl c.

EDITIE 339

EDITIE 338

hc

PC-ACTIVE DEC 2024 / JAN 2025

PC-ACTIVE OKT / NOV 2024

PC-Active

Het antwoord op al je digitale vragen e vragen

Het antwoord op al je digital

GIE & ENERWINDOWS SPECIAL SLIM ZUINIG

EDITIE 339 DEC 2024 / JAN 2025 € 6,15

20

WINDOWS SPECIAL: LAPTOPS GETEST, 24H2 & 20 TIPS | 20 INBOX TIPS | IOS 18 & IPADOS 18 | RASPBERRY PI MICROFOON | LIBREPCB ZELF ONDERDELEN MAKEN

€ 6,15

ENERGIE & SLIM ZUINIG | PRINTPLAAT

68 LIBREPCB

MET LIBREPCB

MOOIE

KORTINGEN

ONTWERPEN | 6 LAPTOPS BOVEN

6 LAPTOPS GETEST

VANAF

ZELF ONDERDELEN MAKEN

64

ASUS, MEDION, HP, HUAWEI

1000 EURO GETEST | VIDEOBEWER

MAGIX & KDENLIVE

VIDEOBEWERKEN

MOOIE

VANAF

KORTINGEN

46

P. 95

P. 96

IOS 18 & IPADOS 18 FUNCTIES & TIPS

42

28 & 80

RASPBERRY PI

KING MET MAGIX EN KDENLIVE

WORDT

MICROFOON MUZIEKSTREAMERS

66

MOET JE HANDIGE LEZERSTIPS SPOTIFY HEBBEN OF...?

38

| MUZIEKSTREAMERS GETEST

WIN

31

HANDIGE LEZERSTIPS

WIN

SAMSUNG MICROT 1 TB SD SD-KAAR

41

SAMSUNG .V. T.W 990 EVO PLUS ,99 259 €TB 2

E LISEREN | 25 HANDIG UBLAD OPTIMA VERDER: BUREAVERDER: WORDPRESS MET AI | HCC SCHEURKALENDER | | LG GAMING-MONITOREN TIPS APPOS . | WHATS TS T.W.V PROMP | AI EN DUSK OORLOGVOERING | SMARTWATCHES | € 219,99

HCC

HCC

91 5 OKTOB DE KENNISDAG OP G’MIC ENER SCRATCH HCC: BEZOEKHCC!COMPUSERS:

84 & 88

BP

BP

LEDENVOORDEEL

6x magazine

6 Apps om Windows de baas te zijn 64

kopen 50 Windows-laptops getest 50 (e) hardware Zuinig INBOX 54 werken 54 kensneller 20 Tips Energieverbruik beper TIPS PRINTPLAAT ONTWERP n 58update nu? 60 24H2 Slim verduurzame OUTLOOK, 1 TB 16je energie geven 62 GMAIL & MAIL Apps die STRATO

EDITIE 338 OKT / NOV 2024

WELKOMSTCADEAU

per jaar

T.W.V. € 12,99 OF € 19,95

DE VELE VOORDELEN VAN HET HCC-LIDMAATSCHAP • 6x per jaar PC-Active • Heel veel voordeel: wekelijks wisselende aanbiedingen + vast (collectief) voordeel, onder andere van OHRA • (Online) presentaties & workshops in heel Nederland en in Vlaanderen • Hulp & advies: telefonisch, via de Vraagbaak en op bijeenkomsten in de buurt • Verdieping via Interessegroepen zoals Windows, Apple, 3d-printen, Drones en Android

WORD DAAROM NU HCC-LID EN KRIJG • De nieuwste editie van PC-Active • Een welkomstgeschenk naar keuze, waaronder: OPTIE 1: Voor wie meer uit de iPhone of iPad wilt halen, is deze iPaden iPhone-special gemaakt. Wat hebben de nieuwe updates iOS 18 en iPadOS 18 te bieden? En hoe werkt het allemaal? Dit en meer lees je in het Het grote iPad & iPhone boek 2025, een special van 148 pagina’s.

OPTIE 2: Met artificiële intelligentie kun je artikelen laten schrijven, foto’s retoucheren, nieuwe afbeeldingen maken en ook zelf(s) muziek en video’s produceren. In de special Alles over Artificiële Intelligentie van 132 pagina’s staan veel workshops over wat je met AI allemaal kunt, maar ook artikelen wat de huidige beperkingen en nadelen zijn.

Ben je al lid? Dan krijg je flinke kortingen op beide welkomstcadeaus via hcc.nl/ledenvoordeel Kijk ook op pagina 96 en 97 voor meer info.

hcc.nl/word-lid PCA339_word lid.indd 13

01-11-2024 13:25

MAIKEL DIJKHUIZEN

LEUKE SPELLEN Spellen voor de smartphone, tablet en computer zijn er in allerlei smaken.

In deze rubriek zetten we leuke games voor jong en oud op een rij.

DEC / JAN 2024 - 2025

Paars scherm

DEC / JAN 2024 - 2025

Hamsters verstoppen

Woorden raden

In Hide Ball: Brain Teaser Games heb

Met Woord Tuin van ontwikkelaar Apnax

Diverse breed gewaardeerde apps

je slechts één taak: bescherm één

Games kun je een flinke tijd vooruit,

van de Belgische ontwikkelaar Bart

of meerdere hamsters tegen talloze

want dit eenvoudige spelletje bevat

Bonte zijn in deze rubriek al eerder aan

zwarte monsters. Je doet dat door de

honderden levels. Je krijgt een aantal

bod geweest, zoals Orange en Green.

dieren zorgvuldig in te bouwen. Plaats

letters waarmee je bijvoorbeeld twee,

Dit keer is het de bedoeling om het

bijvoorbeeld een dak of steen boven

drie of vier verschillende woorden

volledige scherm paars te kleuren. Je

hun hoofd, zodat de vijanden er niet

dient te maken. De bediening is simpel:

regelt dat door uiteenlopende puzzels

bij kunnen komen. De eerste levels zijn

verbind via vegen de letters in de

te voltooien. Soms is de oplossing heel

nog makkelijk, maar op den duur kun

goede volgorde met elkaar. Heb je een

eenvoudig, maar deze nieuwe app telt

je de beestjes alleen nog via complexe

correct woord gemaakt, dan verschijnt

ook complexe raadsels. Het is veelal

constructies beschermen. Dat vereist

dat in de vierkante hokjes. Er is geen

een kwestie van uitproberen. Houd

ruimtelijk inzicht! Tik de beschikbare

tijdslimiet, waardoor je in alle rust kunt

bijvoorbeeld een paarse bol ingedrukt,

objecten en hamster(s) in de juiste

spelen. Dat is wel zo prettig, want het

waarna jouw scherm ‘volloopt’ met deze

volgorde aan, waarna ze één voor één

blijkt in de praktijk nog best lastig om

kleur. Of veeg schuifjes in de goede

omlaag vallen. Hierdoor ontstaat er een

met enkele letters meerdere woorden

richting om de kleur te wijzigen. Het

veilig bouwwerk dat bestand is tegen de

te verzinnen. De app accepteert name-

kan van alles zijn! Een pluspunt is dat

zwarte monsters. Als je de oplossing niet

lijk niet elke ingevoerde term. Gelukkig

je elke puzzel kunt herstarten, zodat je

ziet, vraag je via het lampje om een hint.

vraag je via het lampje om een hint.

op ieder moment weer met een schone

De app geeft vervolgens aan in welke

Tijdens het spelen hoor je rustgevende

lei begint. Je vraagt desgewenst ook

volgorde je de objecten dient aan te

achtergrondmuziek, maar die zet je in

om een hint, mits je als tegenpresta-

tikken. Een minpunt is dat er na elke op-

de instellingen eventueel uit. Woord

tie naar een reclamevideo wilt kijken.

geloste puzzel een commercial opduikt.

Tuin toont weliswaar onderaan een

Voor € 1,99 speel je de advertentievrije

Verder bevindt zich onderin beeld een

kleine advertentie, maar die kun je na

versie en heb je onbeperkt toegang tot

kleine banner. Vooralsnog bestaat er

betaling van een paar euro verbergen.

alle hints. Purple telt vijftig uitdagende

geen betaalde versie waardoor je deze

Videocommercials blijven gelukkig

raadsels.

reclame-uitingen niet kunt afkopen.

achterwege.

Hide Ball: Brain Teaser Games

Woord Tuin

Purple

Systeemeisen: Android 7.0+, iOS 12.5+

Systeemeisen: Android 6.0+, iOS 12.0+

Systeemeisen: Android 5.0+, iOS 12.0+

Taal: Engels

Taal: Nederlands

Taal: Engels

Prijs: gratis

Prijs: gratis

Prijs: gratis

14

PCA339_review_apps_online_spellen.indd 14

31-10-2024 11:18

REVIEW

Rekenpuzzel

DEC / JAN 2024 - 2025

Leuke spellen

Pinnen verwijderen Deze populaire app is een regelrechte hersenkraker. Bij elke puzzel zitten er

Woorden vinden

Zoals de naam van dit spel al prijsgeeft,

een aantal stalen pinnen in de knoop.

ga je met Wiskundige Puzzels - Kruis-

De bedoeling is dat je deze pinnen

Speel je in een krant of tijdschrift graag

wisk volop rekenen. Het speelveld lijkt

stuk voor stuk verwijdert door op het

woordzoekers, dan kun je deze digitale

enigszins op dat van een kruiswoord-

witte bolletje te drukken. Gemakkelijker

versie van Denksport eens uitproberen.

puzzel: in plaats van letters vul je nu

gezegd dan gedaan, want de objecten

Aan jou de taak om tussen een wirwar

alleen cijfers in. Kies hiervoor de juiste

krijgen in latere levels verschillende

van letters de gevraagde woorden

plek, zodat alle sommen kloppen. Er

vormen. De kunst is bovendien om

rondom een specifiek thema te vinden,

komen allerlei rekenvaardigheden aan

de juiste volgorde aan te houden. Kijk

bijvoorbeeld Spellen, Antarctica of

bod, zoals delen, optellen, vermenigvul-

dus goed in hoeverre de beoogde pin

Kassa. Zie je iets? Maak dan met je

digen en aftrekken. De app begint met

wordt geblokkeerd. Je mag voor elke

vinger een verticale, horizontale of

een duidelijke uitleg. Hierbij kun je het

puzzel een maximum aantal zetten

diagonale lijn. Op die manier verbind je

verdeelsymbool naar eigen wens aan-

gebruiken. De app begint met een

de letters met elkaar. Houd er rekening

passen. Vanuit het hoofdmenu kies je

duidelijke uitleg en virtuele hulphand-

mee dat er ook enkele termen ach-

tussen verschillende niveaus, namelijk

jes. Na twee voorbeeldpuzzels ga je

terstevoren staan ingevuld. Je bekijkt

Makkelijk, Gemiddeld, Moeilijk of Expert.

zelf aan de slag. Veeg op het scherm

onderaan welke woorden je nog dient

De bediening is simpel. Veeg één van

om de knoop met stalen pinnen naar

te vinden. Zie je de oplossing niet? Tik

de beschikbare groene getallen naar

eigen inzicht te draaien. Je kunt ook

dan onderaan op het lampje, waar-

de juiste som. Loop je vast, dan tik je

nog in- en uitzoomen. Elke puzzel oogt

na de app de eerste letter markeert.

rechtsonder op het lampje voor een

weliswaar ingewikkeld, maar met een

Naast klassieke woordzoekers zijn er

hint. Nuttig is dat je zo nodig een don-

beetje ruimtelijk inzicht kom je een heel

ook leuke varianten beschikbaar. Zo

kere achtergrond en andere lettergroot-

eind. De stalen ‘bouwwerken’ worden

maken woorden in het speltype Om een

te kunt instellen. Net zoals bijna alle

steeds groter, waardoor je bij voorkeur

hoek een bocht, terwijl in Doolhof de

gratis spelletjes bevat ook deze app

op een tablet of grote smartphone

woorden alle richtingen op schieten. Dit

reclame. Onderin staat een bescheiden

speelt. Onderin het beeld is er continu

vermakelijke spelletje bevat verder puz-

advertentie en er verschijnen geregeld

een kleine banner zichtbaar, maar die

zels om cijferreeksen te vinden. Tot slot

videocommercials. Je kunt alle reclame

is niet storend. Helaas komen er ook

verschijnt er in de countdown-modus

tegen betaling verbergen. Daarnaast

regelmatig reclamevideo’s voorbij. Deze

desgewenst een aftellende timer. Gratis

kun je ook nog hints bijkopen. Als je

advertenties kun je eventueel afkopen.

spelers proberen van elke spelvariant

een iPhone of iPad gebruikt, vind je

Je bent met Pin Out Master: Tap Away

enkele puzzels uit. Voor extra credits

dit spel onder de naam Math Puzzle

Game trouwens wel even zoet, want

maak je een account aan en/of betaal

Games - Cross Math in de App Store.

deze app telt ruim duizend levels.

je een klein bedrag.

Wiskundige Puzzels - Kruiswisk

Pin Out Master: Tap Away Game

Woordzoeker Denksport

Systeemeisen: Android 6.0+, iOS 13.0+

Systeemeisen: Android 7.0+, iOS 12.5+

Systeemeisen: Android 5.0+, iOS 11.4+

Taal: Nederlands

Taal: Engels

Taal: Nederlands

Prijs: gratis

Prijs: gratis

Prijs: gratis

PC-ACTIVE 339 15

PCA339_review_apps_online_spellen.indd 15

31-10-2024 11:18

TOON VAN DAELE | NIVEAU ● ● ● ● ●

20 TIPS VOOR EEN NETTERE INBOX Je ontvangt waarschijnlijk meer mails dan je zou willen, waardoor je ‘Postvak IN’ snel onoverzichtelijk wordt. Gelukkig kun je met een paar eenvoudige technieken - en gewoontes - weer orde scheppen. We geven tips voor MS Outlook, Gmail en (Apple) Mail.

MS Outlook (classic)

O

m de desktoptoepassing Microsoft Outlook

ze uit je directe zicht ver-

te starten, kun je op de Windows-startknop

dwijnen maar waar je ze

klikken, links op de taakbalk. Typ outlook in

wel nog makkelijk kunt

de zoekbalk van het startmenu en klik vervolgens

doorzoeken en raad-

op Outlook of Outlook (classic) in de programma-

plegen. Selecteer een

lijst.

of meer berichten (door

1 OPSCHONEN

de Ctrl-toets ingedrukt te houden terwijl je ze

Berichten die overbodig zijn, bijvoorbeeld omdat

aanklikt), rechtsklik op je

ze al in een later antwoord zijn opgenomen, kun je

selectie en kies Archi-

eenvoudig verwijderen, zowel in een gesprek als

veren.

in een mailmap. Rechtsklik op een mailmap zoals Postvak IN, of selecteer meerdere mails door deze

Archiveren: direct van je

met ingedrukte Ctrl-toets aan te klikken, en rechts-

inbox naar het mailarchief

klik op je selectie. Er verschijnt een dialoogvenster met de knop (Map) opschonen. De opgeschoonde

3 GELEZEN

berichten worden standaard in Verwijderde items

Standaard krijgen binnenkomende berichten

geplaatst. In dit venster vind je ook de knop Instel-

in je Postvak IN een opvallende opmaak, zodat

lingen, waar je bij het onderdeel Opschonen van

je ze niet over het hoofd ziet. Dit kan vervelend

gesprekken zelf instelt welke berichten moeten

zijn wanneer je een bericht hebt geopend, maar

worden opgeschoond en naar welke map ze gaan.

het ongelezen blijft. Je kunt dit aanpassen. Ga

Bevestig het met de knop OK.

naar het menu Bestand, kies Opties onderaan en open de rubriek E-mail. Klik op Leesvenster, vink

Je kunt in één keer een complete mailmap laten ‘opschonen’

2 ARCHIVEREN Berichten archiveren is iets minder doortastend dan opschonen. Immers, gearchiveerde berichten worden naar de mailmap Archief verplaatst, zodat

Na 4 seconden bericht gelezen!

16

PCA339_Mailbox.indd 16

31-10-2024 11:20

WORKSHOP

20 Tips voor een nettere inbox

Berichten markeren als gelezen […] aan en stel

Klik hierop en selecteer Categorieën om je be-

bijvoorbeeld 4 in bij Wacht [n] seconden voordat

richten op categorie (kleur) te sorteren in plaats

een item als gelezen wordt gemarkeerd. Bevestig

van op Datum. Er zijn ook andere sorteeropties

met OK.

beschikbaar. Klik bijvoorbeeld op Ongelezen om

Ook handig: om alleen ongelezen berichten in je

alleen ongelezen berichten te tonen. Je kunt ook

berichtenlijst te zien, klik je bovenaan deze lijst op

sorteren op criteria zoals Bijlage (met of zonder),

Ongelezen (in plaats van op Alles).

Grootte en Urgentie (hoog, normaal of laag).

4 (ECHT) WEG Als je overbodige of ongewenste berichten selec-

Rechtsboven kun je het verticale pijltje ↑ gebruiken om de sortering om te keren.

teert en op de Delete-toets drukt, of rechtsklikt

7 HERINNERING

op je selectie en Verwijderen kiest, worden deze

Selecteer een of meerdere berichten, rechtsklik

berichten standaard naar de map Verwijderde

op je selectie en kies Opvolgen / Herinnering

items verplaatst. Daar kun je ze nog raadplegen,

toevoegen. Er verschijnt een dialoogvenster

Verplaatsen naar een andere map of definitief

waarin je het vakje bij Herinnering aanvinkt. Vul

Verwijderen na bevestiging met Ja. Wil je berich-

de gewenste datum en tijd in en bevestig met

ten direct onverbiddelijk verwijderen vanuit je

OK. Het bericht krijgt nu een vlag- en klokicoon

Postvak IN, selecteer ze dan en druk op de Delete-­

in de berichtenlijst en op het ingestelde tijdstip

toets terwijl je de Shift-toets ingedrukt houdt.

verschijnt een pop-upvenster ter herinnering. Klik

5 CATEGORISEREN

op (Alles) verwijderen om de getoonde herinnering(en) te onderdrukken.

Je Postvak IN heeft standaard twee c ­ ategorieën (gelezen en ongelezen), maar je kunt ook zelf ­categorieën toevoegen. Selecteer één of meerdere berichten, rechtsklik en kies C ­ ategoriseren.

Je hoeft je berichten

Kies een van de zes beschikbare kleuren, bijvoor-

niet noodzakelijk volgens

beeld Categorie Oranje. De eerste keer dat je

datum te sorteren

een categorie kiest, kun je een andere Naam en Kleur instellen en een Sneltoets koppelen. Kies bijvoorbeeld Ctrl + F10, bevestig met Ja en druk vervolgens op Ctrl + F10 om alle geselecteerde

Laat op tijd een belletje

berichten met dat kleurensymbool te markeren,

rinkelen

zodat je ze sneller herkent.

8 GESPREK Als je meerdere keren over en weer mailt met contactpersonen via (Allen) beantwoorden, wordt elk bericht standaard afzonderlijk weergegeven in de berichtenlijst. Wil je alle berichten uit die conversatie liever bundelen als één geheel, ga dan naar het menu Beeld en vink bij het onderdeel Berichten Weergeven als gesprek aan. Geef daarna aan of deze instelling alleen voor Deze map of voor Alle postvakken moet gelden.

9 JUNKMAIL Deel je berichten in eigen (kleur)categorieën in

6 RANGSCHIKKEN

Ondanks het standaard actieve spamfilter in Outlook, komen er waarschijnlijk nog steeds ongewenste berichten in je Postvak IN. Om een

Met categoriekleuren kun je berichten sneller

bericht als ongewenste mail, ook spam genoemd,

opmerken in je berichtenlijst, maar nog handi-

te markeren, rechtsklik je erop en kies je Onge-

ger is het om ze te rangschikken op categorie.

wenste e-mail, gevolgd door Afzender blokkeren.

Bovenin je berichtenlijst vind je het pijlknopje ▼.

Voortaan komt alle mail van deze afzender auto-

PC-ACTIVE 339 17

PCA339_Mailbox.indd 17

31-10-2024 11:20

matisch in de map Ongewenste e-mail terecht.

naam en rond af met Voltooien en OK. Voortaan

Als je per ongeluk een bericht als ongewenst hebt

worden berichten van de gekozen afzenders au-

gemarkeerd, rechtsklik dan in de map Onge-

tomatisch naar de opgegeven mailmap verplaatst.

wenste e-mail en kies Ongewenste e-mail / Geen ongewenste e-mail. Je kunt hier ook een vinkje

12 INBOX ZERO

plaatsen om deze afzender weer van de zwarte

Het is prettig om je Postvak IN regelmatig volledig

lijst te verwijderen.

te verwerken, ook wel ‘inbox zero’ of ‘zero inbox’

10 EXTRA MAILMAPPEN

genoemd. Dit betekent dat alle mails gelezen zijn en je erop hebt gereageerd door ze te beant-

Binnenkomende mails belanden standaard in je

woorden, archiveren, verplaatsen of verwijderen.

Postvak IN, maar je kunt ook submappen binnen

Consistente gewoontes helpen hierbij. Sommigen

deze map maken. Rechtsklik op Postvak IN, kies

gebruiken de ‘2-minutenregel’: als een e-mail

Nieuwe map en geef een passende naam op. De

binnenkomt die je binnen twee minuten kunt

nieuwe map verschijnt binnen je Postvak IN. Je

afhandelen, doe je dit direct om te voorkomen dat

kunt nu geselecteerde berichten met de inge-

kleine taken zich opstapelen. Anderen checken

drukte linkermuisknop naar de submap slepen. Of

hun inbox twee tot drie keer per dag, waaronder

rechtsklik op je berichtenselectie, kies Verplaat-

aan het einde van de werkdag. Het is aan jou om

sen en klik op de gewenste mapnaam.

te ontdekken wat het beste voor je werkt.

Gmail Gmail, de populaire mailservice van Google, vereist een Google-account. Je kunt dit gratis

1

aanmaken via accounts.google.com/signup. Met dit account kun je vervolgens inloggen op www. gmail.com of de Gmail-app installeren, beschikbaar in de officiële appstores van Google en Apple. We richten ons hier op de webversie.

13 LABELEN 2

In Gmail gebruik je labels in plaats van mappen.

Selecteer een of meer berichten in je Inbox door deze aan te vinken. Rechtsklik op de selectie en kies Labelen als / Nieuwe maken. Geef het label een naam en bevestig met Maken. De mail(s) verschijnen nu automatisch in dit label, dat

Breng orde in je postvak in door berichten in submappen te stoppen

11 FILTERREGELS

standaard alfabetisch gerangschikt staat in het navigatiepaneel links en dat je maar hoeft aan te

Een geavanceerde manier om automatisch

klikken. Rechtsklik je opnieuw op mails en kies

orde te scheppen is door eigen filterregels in te

je weer Labelen als, dan zie je je label als optie.

stellen. Hiermee kun je binnenkomende berichten

Je kunt trouwens ook meerdere labels aan een

automatisch naar een specifieke mailmap laten

bericht toevoegen.

verplaatsen.

Open het menu Bestand en kies Regels en waarschuwingen beheren. In het dialoogvenster klik je op Nieuwe regel om de wizard te starten.

In het bovenste paneel selecteer je (bijvoorbeeld) Berichten van iemand naar een map verplaatsen.

In het onderste paneel klik je op personen of openbare groep en dubbelklik je op de gewenste afzendadressen. Bevestig met OK. Terug in de wizard klik je op naam map en selecteer je de doelmap. Bevestig weer met OK. Klik vier keer op Volgende, geef de regel een

Koppel je mails aan een (of meer) label(s)

18

PCA339_Mailbox.indd 18

31-10-2024 11:20

WORKSHOP

20 Tips voor een nettere inbox

14 VERPLAATSEN

Mail, een eenvoudige app voor het verzenden,

Geselecteerde berichten verplaats je eenvoudig

ontvangen en beheren van e-mails. We nemen de

naar een andere mailmap, zoals Spam of Prullen-

mobiele app als voorbeeld.

bak, of naar een label. Rechtsklik op je selectie en kies Verplaatsen. Duid vervolgens de gewens-

17 ‘SLIMME’ POSTBUSSEN

te mailmap of het label aan. Via Nieuwe maken

Houd je vinger wat langer op een

kun je hier trouwens ook snel een nieuw label

e-mail om een menu te openen.

aanmaken (zie vorige tip).

Kies hier voor Markeer. Met Mar-

15 SELECTEREN

keer als gelezen geef je aan dat het bericht gelezen is en met Mar-

Standaard zie je alle berichten in je inbox of een

keer plaats je een vlagje. Je kunt

label, maar je kunt snel alleen de gelezen of on-

nu een slimme postbus maken die

gelezen berichten markeren. Klik op het pijlknopje

filtert op gelezen of gemarkeerde

▼ (Selecteren) linksboven de berichtenlijst en

mails. Tik op Postbussen in de lin-

kies Gelezen of Ongelezen. Hier vind je ook de

kerbovenhoek en selecteer Wijzig.

opties Met ster en Zonder ster. Je kunt berichten

Hier kun je extra postbussen cre-

namelijk een ster geven door op het stericoontje

ëren, zoals Gemarkeerd, Ongele-

links van een bericht te klikken (het kleurt dan

zen, Bijlagen, Vandaag enzovoort.

oranjegeel).

Selecteer de gewenste postbussen en bevestig met Gereed. Je kunt nu snel een postbus kiezen om de bijbehorende berichten te bekijken.

18 EXTRA POSTBUSSEN Naast de standaardpostbussen kun je ook zelf mailmappen aanmaken voor categorieën als werk, facturen of privé. Tik op Postbussen en kies Wijzig. Selecteer Nieuwe postbus,

Vooraf gedefinieerde

geef een Naam en kies een Postbuslocatie. Be-

postbussen voor snelle

vestig met Bewaar en daarna met Gereed. Houd

filtering

nu je vinger op een bericht, kies Verplaats bericht en selecteer de gewenste postbus.

Markeer (en selecteer) alle (on)gelezen mails of

19 ARCHIVEREN

berichten met (of zonder) ster

Wanner je je vinger op een bericht houdt, ver-

16 ARCHIVEREN

schijnt de optie Archiveer bericht. Het bericht verdwijnt hiermee uit je huidige postbus en verhuist

Berichten die je niet meer in je primaire inbox wilt

naar Archief of, afhankelijk van je account, naar

maar niet wilt verwijderen, kun je archiveren. Ze

een postbus als Alle berichten (bijvoorbeeld bij

verdwijnen uit je inbox en gaan naar de map Alle

Gmail). Kies je Verwijderen in plaats van archive-

e-mail. Reageert iemand later op zo’n gearchi-

ren, dan gaat het bericht naar de prullenmand.

veerd bericht, dan verschijnt het weer in je inbox.

Selecteer een of meer berichten, rechtsklik hierop

20 GROEPEREN

en kies Archiveren. De map Alle e-mail vind je in

Om te voorkomen dat oude berichten je inbox

het navigatievenster, eventueel onder Meer. Je

vullen, kun je conversatieweergave inschakelen.

kunt de gearchiveerde berichten daar altijd bekij-

Zo zie je gerelateerde e-mails als een berichten-

ken en desgewenst ook weer verplaatsen.

reeks oftewel thread. Dit schakel je in via de app Instellingen bij het onderdeel Mail. Hier kun je

Mail (Apple)

Berichtenreeksen inschakelen, of ook Volledige berichtenreeksen, waarbij tevens de verzonden

Als je een Apple-apparaat hebt, zoals een iPhone,

mails en gerelateerde berichten uit andere map-

iPad of Mac, dan heb je standaard toegang tot

pen worden opgenomen.

PC-ACTIVE 339 19

PCA339_Mailbox.indd 19

31-10-2024 11:20

AAD MUNSTERMAN EN ROB COENRAADS

HEBBEDINGEN?!

In Hebbedingen?! bespreken we hard- en software en diensten die ons leven gemakkelijker en leuker moeten maken.

GOOGLE TV STREAMER 4K (2024) Een tv-mediaspeler is een interessante oplossing voor tv’s die niet ‘slim’ zijn of geen goede appondersteuning hebben en waardoor je dan wel streamingdiensten als Netflix of Disney+ direct op je tv kunt afspelen. Google bracht hiervoor de Chromecast uit, maar neemt afscheid en vervangt dit door de

afspelen kan met SDR/HDR tot 4K/60fps met de bekende HDR-

Google TV Streamer 4K. Hierin zit de ChromeCast geïntegreerd,

varianten. Google heeft natuurlijk AI in zijn streamer verwerkt: zo

de op Android gebaseerde Google TV en Smart Home-

kun je screensavers maken en reviews van films en series laten

integratie. Qua uiterlijk verschilt hij wel met de Chromecast,

samenvatten. De processor is wat gedateerd, maar snel genoeg

want het is een plat kastje met een netadapter. Hij lijkt inhou-

voor 4K-streaming. Het is meer functionaliteit tegen een hogere

delijk wel weer op de laatste Chromecast met Google TV die

prijs. Van Google, als leverancier van de hardware en software,

een stream kan ontvangen en over een volledige smart-tv-in-

mag je lange en goede support verwachten.

terface en afstandsbediening (met spraakbediening) beschikt.

Google TV Streamer 4K (2024) | plus: laatste Android TV en Google TV, veel functies, krachtiger en sneller min: hogere prijs, hardware beperkt | adviesprijs: € 119,-

Deze nu volwaardige mediastreamer met 4GB RAM en 32GB opslag beschikt verder over Android TV 14 met Google TV, veel apps en de rest haal je uit de goedgevulde Play Store. Video’s

EUFYCAM S3 PRO (MET TWEE CAMERA’S) De nieuwe EufyCam S3 Pro-beveiligingscamera gebruikt

detectie en Infrarood (10 m) voor opnames in zwart-wit. De

geavanceerde kleurentechnologie om nachtbeelden weer

bewegingsdetectie (12 m) werkt goed via radar en passieve

te geven als daglichtbeelden. De kit wordt geleverd met

infrarood (PIR) waarbij herkenning van objecten mogelijk is.

een basisstation voor lokale opslag en een extra XL-zonne-

De Eufy Security-app is zeer uitgebreid en werkt goed.

paneel.

Op de zuidkant blijft de accu op peil, maar op noord is het

De EufyCam S3 Pro heeft een weerbestendige behuizing,

XL-paneel nodig of adapter. Beeldstreaming en opname is

is draadloos en heeft een 13.000mAh accu die met zon-

mogelijk met FHD, QHD en 4K en geeft prima beeld. Bij fors

nepaneel (intern- of extern) of adapter wordt opgeladen.

inzomen worden artefacten zichtbaar door de compressie.

Voor lokale beeldopslag wordt de HomeBase 3 (S380)

Een prima camerakit met 4K-kleurennachtzicht en mogelijk-

meegeleverd die met een apart draadloos netwerk met

heid voor zeer veel lokale opslag. Als optie zien we graag

de camera’s communiceert. Deze HomeBase biedt lokale

beelden met lagere compressie en daardoor

opslag van 16 GB en is via harde schijf of ssd uitbreidbaar

meer detail voor optimale herkenning over

tot 16 TB. De S3 Pro beschikt over een lichtsterke lens en

langere afstand.

gevoelige sensor die tot 4K-beelden maakt. Nachtzicht heeft 4 opties: Standaard als er buiten genoeg licht is, Daglicht bij weinig licht is, Spotlight als er extra licht nodig is bij EufyCam S3 Pro, twee-camera-kit met basisstation en XL zonnepaneel | plus: 4K-kleuren-nachtzicht en veel nuttige functies, voeding via de zon en lokale opslag | min: prijs, compressie mag wat minder | adviesprijs: € 649,-

20

PCA339_Hebbedingen.indd 20

31-10-2024 11:21

REVIEW

Hebbedingen?!

SHUTTLE BAREBONE DS50U7 MINI-PC De Shuttle DS50U7 is een stille mini-pc in barebone-vorm. Er moeten dus nog een aantal componenten worden toegevoegd om het apparaat operationeel te maken, waaronder geheugen, opslag en OS. De DS50U7 is een zwart kastje van 20 x 16,5 x 3,95cm dat zonder ventilator is uitgevoerd en daarmee muisstil. Er is een moederbord aanwezig met een i7-1355U (1,7-5GHz) processor met geïntegreerde grafisch controller voor 4K met 60Hz-beeld en twee slots voor geheugen tot max. 2x 32GB DDR5-5200. Voor dataopslag zijn er twee M.2-2280-slots voor 1x PCI4- en 1x SATA-ssd’s en een 2.5inch slot voor een SATA-ssd. Het M22230-slot is voor een optionele Wi-Fi 6/BT5.2-module waarvoor de antennekabels al aanwezig zijn. De twee LAN-poorten werken met snelheden van 1 en 2.5 Gbps. Monitors kunnen gelijktijdig worden aangesloten via HDMI 2.0b, DisplayPort1.4 en VGA. Er is een heel scala aan usb-poorten met 2x usb-a/10Gbps, 4x usb-a/5Gbps en 2x usb/0.5Gbps, verder audio in/uit en een RS232 Com-poort.

Deze mini-pc is daarmee geschikt voor Windows en Linux en toepasbaar voor o.a. standaard kantoorautomatisering, multimediaverwerking en experimentele toepassingen. De componenten zijn eenvoudig aan te brengen, in ons geval een 16GB Corsair-geheugenmodule en Samsung 990 EVO Plus 1TB-ssd en we installeren Windows 11. De testresultaten zien er goed uit, waarbij PCMark10 een mooie score haalt van 5591. Het verbruik is ca. 7 W bij idle en loopt op tot zo’n 39 W bij volgebruik: het energieverbruik is dus laag.

Al met al is de Shuttle Barebone DS50U7 Mini-PC een geruisloze mini-kracht-

Shuttle Barebone DS50U7 Mini-PC | plus: compact, geluidloos, 24/7 krachtige processor en veel aansluitingen | min: prijs, componenten en OS nodig, technische kennis nodig | adviesprijs: € 882,35 (met 2x 16GB RAM, 512GB ssd en Wi-Fi 6 en zonder Windows 11 € 1091,58)

patser die naar eigen wens verder kan worden aangekleed.

PHILIPS 55OLED809 (2024)

weergave. Deze tv beschikt over een mooie verversingssnelheid van 144 Hz, zodat het beeld vloeiend wordt weergegeven. De tv beschikt over Dolby Vision, HDR10+, HDR10 en HLG, is voorzien van de P5 AI Perfect Picture Engine en biedt daarbij veel beeldverbeteringstechnieken; opvallend is het heldere beeld dat naar eigen wens kan worden aangepast. De kijkhoek is prima en upscaling werkt goed vanaf HD-resolutie. Voor gaming is er o.a. een nieuwe gamebalk. Deze tv heeft aan 3 zijden Ambilight. Google TV is aanwezig met heel veel (streaming) apps. Prettig en handig is de AI Sound-modus: deze ‘kijkt’ naar de inhoud op het scherm en stelt o.a. de EQ en de

DEC / JAN 2024 - 2025

dialogen automatisch af.

De Philips 55OLED809 (2024) is een complete tv die zeker bij standaard tv-uitzendingen door helder beeld en kleur zijn meerwaarde toont. Wij

De nieuwe 55OLED809 (2024) is een zogeheten W-OLED-tv dat staat voor White-

kunnen je deze tv moeiteloos aanraden, hoewel

OLED waarover je op pcactive.nl meer leest. Deze 4K-tv valt op door het heldere

de adviesprijs vrij hoog is.

en levensechte beeld, specifiek bij SDR-beeld dat uitgezonden wordt door de reguliere tv-zenders. De strakke zwarte 809 heeft een minimale rand, dun scherm en achterop zijn de aansluitingen en de Ambilight-leds die opzij en naar boven uitstralen. Deze verlichting synchroniseert standaard goed met het beeld. Het geluid

Philips 55OLED809 (2024) | plus: helder en levensecht beeld, veel nuttige functionaliteit | min: prijs, bij soundbar maar 1 gaming poort | adviesprijs: € 1999,-

komt uit 2.1 speakers aan de achterzijde en klinken zeker goed voor standaard-

PC-ACTIVE 339 21

PCA339_Hebbedingen.indd 21

31-10-2024 11:21

IRFANVIEW

DEC / JAN 2024 - 2025

10 PH RO ON FI ME E RE FO IN X TE RN SA ET FA EX PL ED RI OR GE ER

S

CH

IN DO W W

AN

W

Handige tools voor je computer

M

IN DO W AC S OS LI NU X

TOOLS

DR iO OID S

DENNIS GANDASOEBRATA

BATTERY MODE

IrfanView gaat al heel wat jaren mee en is in die jaren functioneel

Behoefte aan meer controle over het energieverbruik

gezien uitgebreid. Met het compacte programma (dat zo’n 6 MB in

van je Windows-computer? Met Battery Mode kun

beslag neemt) kun je uiteenlopende grafische bestanden bekijken. De

je de standaard batterij-indicator vervangen door

viewer kan hiermee de standaardviewer uit Windows vervangen.

een uitgebreider variant. Het programma is com-

Binnen IrfanView vind je aanvullende opties. Zo kun je eenvoudige be-

pact en wordt gestart via het systeemvak in de

werkingen binnen de foto’s uitvoeren. Ook zijn er geavanceerde func-

Windows-taakbalk, zoals je ook gewend bent van standaardbatterij.

Via het venster schakel je eenvoudig tussen de energieschema’s van Windows, zoals Beste prestaties en Gebalanceerd.

Hierbij worden alle beschikbare schema’s getoond, zodat je niet meer hoeft door te klikken naar het configuratievenster. Via het pop-upvenster van Battery Mode kun je bovendien de helderheid van alle schermen met een schuifregelaar aanpassen.

Gebruik je een laptop met extern beeldscherm, dan kun je dus minimaal twee instellingen aanpassen.

ties, bijvoorbeeld om automatisch foto’s te roteren. Via de opties voor

Met Battery Mode kun je ook het batterijpercentage

transformatie kun je meerdere beelden tegelijkertijd (in een batch)

direct op de taakbalk tonen, zodat je ziet hoeveel

aanpassen. Bovendien kun je eigen werkbalken maken, waarin je je

energie nog over is. Verder hebben de makers

favoriete opdrachten onderbrengt. Voor gevorderde gebruikers biedt

enkele ‘onhebbelijkheden’ van Windows opgelost.

IrfanView een aantal specifieke functies. Maak je bijvoorbeeld gebruik

Goed voorbeeld hiervan is de optie waarmee je

van een app waarvan je de pictogrammen mooi vindt, dan kun je

voorkomt dat de helderheid van het scherm van je

deze met IrfanView uit de app halen. Prettig is dat de software geen

laptop wordt aangepast als je de computer wel of

aanpassingen in het Windows-register doorvoert zonder hiervoor eerst

niet op netstroom aansluit. Via een takenlijst kun je

toestemming te vragen. Voor wie liever met het toetsenbord werkt dan

acties definiëren per situatie, bijvoorbeeld dat een

met de muis, biedt IrfanView een aantal interessante opties. Zo kun je

modus voor hoge prestaties automatisch moet acti-

alle opties via toetsencombinaties aanroepen, maar ook bestaande

veren als de batterijlading 75 procent of hoger is én

sneltoetsen aanpassen in een andere combinatie.

de computer is aangesloten op netstroom.

IrfanView (www.irfanview.com)

Battery Mode (github.com/tarcode-apps/BatteryMode)

+ Compact programma + Ondersteuning voor commando’s en macro’s + Grote lijst van ondersteunde bestandsformaten

+ Alle beheerschema’s zichtbaar + Slimme schakelopties voor accu en netstroom - Geen eenvoudige installer beschikbaar

22

PCA339_Tools.indd 22

31-10-2024 11:28

REVIEW

Tools: handige programma’s en apps

R

TINYWALL Je kent de gevaren van internet en de meerwaarde

PDFGEAR

van een firewall, maar bent op zoek naar een gratis

Werk je vaak met pdf-documenten en heb je be-

punten hebben de makers van TinyWall ook gehan-

hoefte aan bewerkingsmogelijkheden? Er is meer

teerd. Het gaat hier om een firewall die vooral op de

dan Adobe onder de zon. Met PDFgear kun je

achtergrond actief is en niet een pop-up toont bij

verschillende acties met pdf-bestanden uitvoeren.

elke app die toegang tot internet verzoekt. Vanuit een

Prettig is dat je de software kosteloos mag gebrui-

beveiligingsfilosofie proberen de makers hiermee te

ken. De software is beschikbaar voor verschillende

voorkomen dat je als gebruiker vermoeid raakt en bij

platformen, waaronder Windows, Mac en iOS.

elke melding onnadenkend op Toestaan klikt.

firewall die compact en eenvoudig is? Die uitgangs-

DEC / JAN 2024 - 2025

Met de software kun je bestaande pdf-documenten bewerken. Zo kun je teksten aanpassen, maar ook andere elementen zoals vormen, afbeeldingen en invoervelden in het document veranderen.

Maak je gebruik van pdf-bestanden voor studie, dan kun je PDFgear inzetten voor het toevoegen van aantekeningen en het markeren van secties. In

Hoe werkt het dan wel? Heb je een app die je graag online toegang geeft, dan kun je een sneltoets eerste instantie kan de flinke hoeveelheid opties

gebruiken en het venster van de betreffende app

overweldigend overkomen. De makers ondervan-

aanklikken. In plaats hiervan kun je ook een lijst van

gen dit met online stappenplannen en tutorials die

actieve programma’s oproepen en snel per app

je op de website vindt. PDFgear is verder uitgerust

bepalen of ze toegang mogen krijgen. In hun no

met een aantal AI-functies. Zo kun je AI inzetten

pop-up-aanpak gaan de makers ver. Als een app

om pfd-documenten samen te vatten. Ook kun

geen toegang heeft, merk je dat alleen omdat je

je om de mening van de AI-engine vragen: als

de app dan niet kunt gebruiken. De opties zijn toe-

het artikel langdradig is, kun je vragen om een

gankelijk via een pictogram in het systeemvak van

pakkender samenvatting te maken. Ook specifieke

de Windows-taakbalk. Heb je behoefte aan meer

onderdelen, zoals de titel van het document, kun

geavanceerde opties, dan kun je deze ook via het

je door AI opnieuw laten formuleren. Sommige

systeemvak bereiken. Vooral het compacte karakter

opties voelen een beetje overbodig aan zodra je

van de firewall valt op. Het programma is kleiner dan

ze via een chat-interface aan de app moet vragen.

2 MB. Houd er rekening mee dat direct na installatie

Het simpel klikken op een knop op de menubalk

het merendeel van het internetverkeer niet meer is

werkt op dat moment nog altijd een stuk efficiënter

toegestaan: hierna geef je de apps één-voor-één

en logischer.

weer toegang tot internet.

PDFgear (www.pdfgear.com)

TinyWall (https://tinywall.pados.hu/)

+ Uitgebreide bewerkingsopties voor pdf + Integratie AI voor slimme bewerking - AI soms overbodig

+ Compacte footprint + Geen nare pop-upvensters + Ook voor gevorderde gebruikers

PC-ACTIVE 339 23

PCA339_Tools.indd 23

31-10-2024 11:28

AAD MUNSTERMAN EN ROB COENRAADS

REVIEW

SMART WATCH

Smartwatches van Huawei, OnePlus en Google

Deze reviews geven een slimme kijk op smartwatches van Huawei, OnePlus en Google.

DEC / JAN 2024 - 2025

Huawei Watch GT5

OnePlus Watch 2R

Google Pixel Watch 3

De Huawei Watch GT5 (46 mm) heeft

De al eerder geteste OnePlus Watch

Deze Pixel Watch 3 bestaat uit afgerond

een 1,43inch amoled-scherm met 416

2 is een uitstekende indrukwekkende

Gorilla Glass 5 aan de voorzijde in een

x 416 pixels dat een helder en goed

smartwatch vanwege het mooie scherm,

aluminium kast in zilverkleur met onderin

leesbaar beeld geeft en die je bedient

goede prestaties, zeer lange batterijduur

de sensors. Er zijn twee maten: 41 mm

via een draai- en drukknop. Dankzij

en veel functionaliteit. Een tijdje terug

voor de smallere pols en nu ook 45 mm,

de solide roestvrijstalen behuizing

verscheen de OnePlus Watch 2R met

terwijl de randen zijn versmald waarmee

kan hij 5 ATM (50 m) onder water

maar een paar veranderingen, maar die

de leesbaarheid sterk wordt verbeterd.

verdragen, terwijl de blauwe variant met

wel (flink) verschil maken. Dat doet het

De helderheid is verhoogd van 1000

bijpassende band met stiksels zorgt

eerste verschil niet: tussen het mooie

naar max. 2000 nits en daarmee is het

voor een extra sportieve uitstraling.

amoled-scherm van 1,43 inch (zo’n

scherm onder alle omstandigheden

Besturing vindt plaats via Harmony

3,5 cm) met 466 x 466 pixels en een

goed leesbaar. Rechts is een goed

OS met eigen appwinkel en werkt met

maximale helderheid van 600 nits en

bedienbare kroon en daarboven

Android- en iOS-telefoons. De integratie

de rand zit een wijzerplaat. Belangrijker

een ietwat verborgen drukknop. Het

met Android en iOS ligt wel op een

is het feit dat de Watch 2R (46 mm)

geheel ziet er strak en elegant uit,

lager niveau: er is minder functionaliteit

een aluminium behuizing heeft, terwijl

maar mist een sportieve uitstraling.

beschikbaar zoals van Google en

die van de 2R van staal is. Daardoor

Het geheel draagt licht en comfortabel

NFC-betalingen. Communicatie met de

is de 2R lichter, maar kan ‘gewoon’

met een gewicht van slechts 31/37

smartphone gaat via de Huawei Health-

5 ATM aan en is met IP68 stof- en

gram en is stof- en waterdicht (IP68).

app; de GT5 heeft een microfoon en

waterdicht. Opvallend zijn verder de

De accu gaat minimaal 24 uur mee,

luidspreker met een goed verstaanbare

2 chipsets die goed samenwerken en

ook als het scherm altijd actief is.

stem. 7 sensoren bieden input voor

de 500 mAh-batterij die zorgen voor

Google levert Wear OS 5 en 3 jaar

workouts en gezondheidsmetingen

een batterijduur van 100 uur, het fijne

software-updates, uitstekend. Dankzij

die zijn verbeterd, evenals een langere

Google Wear OS met veel (Google-)

de diverse verbeterde gezondheids-

batterijduur (1,5 week!) en snellere

apps, de extra functionaliteit met een

en fitnessfuncties (o.a. hardlopen) en

processor. Kortom, de Huawei Watch

OnePlus-smartphone en dat hij alleen

verbeterde prestaties is het een goede

GT5 is een mooie degelijke horloge

voor gebruik met Android-telefoons is.

smartwatch die overigens alleen met

met sportieve uitstraling en lange

Ten slotte het laatste verschil: er is een

een Android-telefoon werkt, en het

batterijduur.

lagere adviesprijs.

model moet je aanspreken.

Huawei GT5 46 mm

OnePlus Watch 2R

Google Pixel Watch 3

Adviesprijs: € 249,-

Adviesprijs: € 279,-

+ mooie sportieve uitstraling, degelijk en lange accuduur

+ mooie uitstraling, goedkoper en lange accuduur

Adviesprijs: € 399,- (41 mm), € 449,- (45 mm) + € 100,- voor 4G LTE

- minder functioneel (apps) en onduidelijk updatebeleid

- slechts 1 groot model, alleen voor Android

+ degelijke bouw, nu ook in 45 mm, mooie slimme techniek en software - prijs en slechts 1 model

24

PCA339_Review_Smartwatches.indd 24

31-10-2024 11:27

KOOP HEM NU! De HCC!scheurkalender 2025 is er.

BESTEL HEM NU:

VOOR JEZELF OF VOOR EEN ANDER

OP = OP

De kalender is te koop voor HCC-leden (€ 14,95) en niet-leden (€ 17,95) inclusief verzendkosten.

EEN GEWELDIG CADEAU VOOR DE FEESTDAG EN

Bestellen? Ga naar hcc.nl/scheurkalender PCA339_scheurkalender.indd 25

04-11-2024 09:22

JOHN VANDERAART | NIVEAU ● ● ● ● ●

WIE WEET WAT OVER WIE? We gaan deze keer in de – laten we zeggen – roddelstand met een kijkje achter de schermen van tien belangrijke ICT-persoonlijkheden uit verleden, heden én toekomst. Wat weet jij – nog – van deze mensen?

STEVE JOBS Steven Paul Jobs kennen we natuurlijk als een van de grondleggers van Apple.

Maar Steve Jobs was nog veel meer: NeXT, OS X, iPod, iTunes, enzovoort. We herinneren ons vooral z’n outfit: spijkbroek en zwarte coltrui.

VRAAG 1 Wat is een van de meest gevleugelde oneliners van Steve Jobs?

A: A nd now for something completely different…

B: One more thing…

C: May the Force be with you…

VRAAG 2 Waarom heeft Steve Jobs Apple de naam Apple gekregen?

A: Hij was op dat moment Pescotariër B: Hij was op dat moment Fruitariër C: Hij was op dat moment Flexitariër

ALAN TURING

VRAAG 3 Waar was de Britse crypto-analytische

Alan Mathison Turing is de man die de zogeheten Logical Computing Machine heeft bedacht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte Alan Turing voor de Britse crypto-analytische dienst om de codes van het Duitse Enigma-apparaat te kraken.

Dat lukte…

dienst destijds gevestigd?

A: In de geluidsstudio Paisley Park B: In het Peter Benchley aquarium C: Op het landgoed Bletchley Park

VRAAG 4 In welk tijdschrift is het artikel Computing Machinery and Intelligence gepubliceerd?

A: Wired B: Psychologies Magazine C: Mind

BILL GATES William Henry Gates III was natuurlijk de grote man achter Microsoft. Weliswaar meer koopman dan uitvinder, maar doe het hem eens na! Bill Gates is lange tijd de rijkste man ter wereld geweest. Hij doet tegenwoordig voornamelijk aan liefdadigheid.

MARK ZUCKERBERG Mark Elliot Zuckerberg heeft Facebook mede bedacht en opgericht. Hij is (op het moment van schrijven) de op één na rijkste man ter wereld. Het bedrijf Facebook is intussen Meta geworden, waartoe ook Instagram en WhatsApp behoren.

VRAAG 5 Bill Gates had

VRAAG 6 Bill Gates is een aantal

al een bedrijf vóór Microsoft.

keren achter de tralies beland.

Welk bedrijf?

Onder andere voor te hard rijden.

A: Traf-O-Data

Hoeveel keren?

B: Spot-On-Medics

A: 3 keer

B: 6 keer

C: 9 keer

C: Pc-O-Matic

VRAAG 7 Aan welke universiteit heeft Mark Zuckerberg gestudeerd?

A: Yale

B: Stanford

C: Harvard

VRAAG 8 Wat had Mark Zuckerberg ooit op z’n visitekaartjes laten drukken?

A: Move fast and break things B: I’m CEO, Bitch!

C: We don’t crash EVER!

26

PCA339_Quiz.indd 26

31-10-2024 11:32

UPDATE

LARRY ELLISON Lawrence Joseph Ellison is de medeoprichter van Software Development Laboratories oftewel Relational Software oftewel Oracle.

Oracle is de eerste relationele database die gebruikmaakt van SQL. In 2009 heeft Oracle ook nog eens Sun Microsystems overgenomen.

VRAAG 9 Wat is de naam van het bijna 100 meter lange megajacht van Larry Ellison?

A: Musashi

B: Launchpad

B: The mummy

Torvalds?

A: ZX-81

STEVE WOZNIAK Stephen Gary Wozniak was de technicus in de begindagen van Apple. Hij was in die hoedanigheid verantwoordelijke voor de Apple I, de Apple II en het besturingssysteem van deze apparaten. De Apple II zou tot de komst van de Commodore 64 de meest populaire thuiscomputer zijn.

A: Benex

B: Freakx

C: Torvox

VRAAG 13 Met voor werk is Jeff Bezos begonnen in de softwareontwikkeling?

A: Testen

B: Debuggen

C: Coderen

VRAAG 14 Wat gebruikte Jeff Bezos als bureau in de begintijd van Amazon?

A: Een behangtafel

B: Een werkbank

C: Een deur

VRAAG 15 Welke duursport beoefende Clive Sinclair?

A: Marathon

B: Biatlon

C: Triatlon

VRAAG 16 Aan welk bedrijf is Sinclair Research voor 5 miljoen Britse ponden verkocht?

A: Acorn

B: Amstrad

C: Commodore

VRAAG 17 Wat heeft

VRAAG 18 Van welke

Dennis Ritchie, behalve de

president ontving Dennis

programmeertaal C, nog meer

Ritchie de National Medal

(mede) bedacht?

of Technology?

A: De programmeertaal BASIC

A: Bill Clinton

B: Het besturingssysteem UNIX

B: Barack Obama

C: De 8086-microchip

C: John F. Kennedy

VRAAG 19 In San Jose, Californië is Steve Wozniak geëerd met een straatnaam. Welke?

A: Wozniak Lane B: Woz Way

C: Woz-Of-Oz Street

VRAAG 20 In welke comedyserie maakte Steve Wozniak een verschijning?

A: Two and a Half Men B: The Big Bang Theory

1a, 2b, 3c, 4c, 5a, 6a, 7c, 8b, 9a, 10c, 11b, 12b, 13b, 14c, 15a, 16b, 17b, 18a, 19b, 20b PCA339_Quiz.indd 27

C: Commodore 64

VRAAG 12 Welke andere naam had Linus Torvalds

De in de lichte adelstand verheven en ietwat excentrieke Engelse uitvinder Sir Clive Marles Sinclair heeft ons onder meer de ZX-80, de ZX-81, de ZX-Spectrum, de QL en de Z88 geschonken. Daarmee stond hij aan de basis van de populariteit van de microcomputer voor thuisgebruik.

Dennis MacAlistair Ritchie was een van de grondleggers van de programmeertaal C; de voorloper van C++ en C#. De programmeertaal C heeft het ontwikkellandschap volledig op z’n kop gezet en (alle C-dialecten bij elkaar opgeteld) is de meest populaire programmeertaal ter wereld.

B: VIC-20

in gedachten voor Linux?

CLIVE SINCLAIR

DENNIS RITCHIE

C: The shark

VRAAG 11 Wat was de eerste computer van Linus

Linus Benedict Torvalds behoorde tot de Zweedssprekende minderheid in Finland en is de bedenker en initiator van de Linux-kernel.

Die Linux-kernel is verspreid onder de General Public License en daarmee vrije software.

Jeffrey Preston Bezos is voornamelijk zakenman en zijdelings geïnteresseerd in techniek. Een fijne neus voor e-commerce heeft onder andere geresulteerd in het ontstaan van het wereldwijde verkoopplatform Amazon.

C: Koru

VRAAG 10 Wat is de bijnaam van Larry Ellison?

A: The beast

LINUS TORVALDS

JEFF BEZOS

Quiz: wie weet wat over wie?

C: Friends

PC-ACTIVE 339 27

31-10-2024 11:32

AAD MUNSTERMAN

IIYAMA DESKTOPMONITOREN De iiyama 97 SERIE desktopmonitoren zijn 24- en 27inch IPS-monitoren met en zonder usb-c-dock en hebben allemaal een 15 cm in hoogte verstelbare voet met pivot. Lees hier de review van de haarscherpe iiyama ProLite XUB2797UHSNP-B1 27inch 4K-monitor.

D

e desktopmonitoren uit de iiyama 97

met RJ45 LAN-aansluiting. Een 27inch monitor

SERIE hebben allemaal een IPS-panel en

biedt een mooi formaat en overzichtelijk scherm

een aanduiding na de cijfers. Hebben ze

voor op de werkplek. Het geeft een lekker groot

de aanduiding HSN, QSN, QSNP en UHSNP, dan

werkoppervlakte waarbij meerdere vensters naast

zijn het usb-c-dockmodellen die gemakkelijk

elkaar geplaatst kunnen worden. Met 4K krijg je

gecombineerd kunnen worden met een tweede

vier keer meer pixels dan full-hd en daarmee een

monitor van hetzelfde formaat die geen docking

haarscherp en gedetailleerd beeld. Tekst is super-

station hebben (HSU, QSU). Zo kun je de iiyama

scherp, foto’s zien er levensecht uit en video’s

ProLite XUB2497HSN-B2 combineren met de

krijgen een bioscoopwaardige kwaliteit. Voor

iiyama ProLite XUB2497HSU-B2 of de iiyama

taken zoals grafisch ontwerp, videobewerking en

ProLite XUB2797QSNP-B1 met de iiyama ProLite

CAD-software biedt een 4K-resolutie de precisie

XUB2797QSU-B1. Daarachter zie je weer de aan-

die nodig is om op pixelniveau te werken. Daar-

duiding -B1 en -B2 (zwart) en soms ook -W1 en

naast is 4K de standaard voor video van hoge

-W2 (wit) staan: de modellen met -B2 en -W2

kwaliteit en ben je klaar voor de toekomst.

hebben 300 cd/m² helderheid i.p.v. 250 cd/m².

Verder verhogen anti-flikkertechnieken en optio-

Toppers uit de 97 SERIE zijn heel geschikt voor

nele onderdrukking van blauw licht het comfort en

multi-taskers met naast een usb-c-dock met 96W

verminderen de vermoeidheid voor de gebruiker.

power delivery en RJ45 (LAN) ook een KVMswitch, zoals de iiyama ProLite XUB2797QSNP-B1

DESIGN EN ERGONOMIE

(27inch WQHD) en de hier geteste iiyama ProLite

Deze ProLite-monitor heeft de bekende strakke

XUB2797UHSNP-B1.

iiyama-vormgeving en een stevige zwarte kunststoffen behuizing met smalle randen.

4K-SCHERM

Op de achterkant zitten video-, usb- en LAN-

De iiyama ProLite XUB2797UHSNP-B1 is een multi-

aansluitingen en de joystick voor het bedienen van

functionele 27inch 4K-monitor met hoge resolutie

de instellingen. Ergonomische instellingen omvat-

(3840 x 2160 pixels), KVM-switch en usb-c-dock

ten het draaien op de voet zelf, 15 cm hoogtever-

28

PCA339_Review_IIyama monitoren.indd 28

01-11-2024 10:35

REVIEW

iiyama deskTOP-monitoren

stelling van 5 tot 20 cm vanaf het bureaublad, het kantelen van 23 graden naar voren en 5 graden naar achteren, en de pivot- of portret-functie waarbij het scherm verticaal geplaatst kan worden wat handig is bij het lezen van lange teksten etc.

Dankzij de VESA-aansluiting is de monitor ook geschikt voor op een wand of aan een bureau-arm.

In combinatie met een laptop steekt de monitor op de hoogste stand boven het scherm van de laptop uit, zodat het zicht niet wordt belemmerd.

Deze monitor heeft TCO-certificatie en voldoet daarmee aan strenge eisen op het gebied van duurzaamheid, ergonomie en gezondheid.

TECHNIEK Het matte 4K IPS-scherm heeft brede kijkhoeken (178°) en correcte kleurweergave, een maximale beeldverversing van 60 Hz en 4 ms voor een pixel. De gemeten maximale helderheid is 275 nits, zodat je de monitor ook onder niet al heldere omstandigheden binnen goed leesbaar kunt

scherm. Dat vinden we een betere oplossing dan

gebruiken. De gemeten kleurendekking is 100%

de modellen die een rij knopjes gebruiken aan de

sRGB, 79% AdobeRGB en 84% DCI-P3, zodat deze

onderzijde van het scherm. Via het OSD-menu zijn

monitor geschikt is voor veel alledaagse taken.

de standaardinstellingen bereikbaar en aanvul-

De videoaansluitingen omvatten 1x DisplayPort

lend kan het Gamma, RGB-range, kleurtempera-

1.2, 1x HDMI 2.0 en een usb-c met DisplayPort

tuur, blauwlicht, PiP/PbP, KVM, usb-power en nog

Alternate. Er is een uitgaande DisplayPort-

veel meer worden ingesteld. De monitor wordt

aansluiting beschikbaar voor het doorlussen naar

geleverd met 5 jaar garantie en 7 jaar product-

een volgend scherm. De 5GBps usb-c-aansluiting

ondersteuning.

is zo ontworpen dat naast het videosignaal ook stroom voor een aangekoppelde laptop wordt

ENERGIEVERBRUIK

geleverd tot maximaal 96 watt. Indien de RJ45

Het gemeten energieverbruik komt uit op circa

LAN-aansluiting wordt gebruikt, dan wordt dat

20 watt bij een helderheid van 120 nits en zal op-

signaal ook over de usb-c-kabel getransporteerd.

lopen tot ongeveer 30 W bij maximale helderheid.

De uitgaande DisplayPort-aansluiting werkt ook

Stand-by vraagt 0,5 W van het net en uitgescha-

samen met deze usb-c-aansluiting.

keld is dat 0,3 W.

De ingebouwde KVM-switch is verbonden met het usb-c-dock of de usb-in en levert signalen aan

PRIJS

maximaal vier usb-a/c-poorten (5 Gbps). Zo zijn

De iiyama ProLite XUB2797UHSNP-B1 27inch

apparaten zoals een webcam, toetsenbord, muis,

4K-monitor heeft een aantrekkelijke adviesprijs

etc. eenvoudig aan te sluiten. Dankzij het geïnte-

van € 339,-.

greerde usb-c-dock kunnen met een minimum aan kabels alle benodigde verbindingen gemaakt

CONCLUSIE

worden, wat zorgt voor een nette(re) werkplek.

Deze monitor met 4K-beeld op een 27inch scherm

iiyama ProLite

Zoals bij (bijna) alle desktopmonitoren is het

geeft een haarscherp beeld en biedt veel functio-

geluid (van 2x 2W-luidsprekers) wat mager

naliteit, zoals een usb-c-dock met PowerDelivery

XUB2797UHSNP-B1 27” 4K monitor

en nogal hol, beter kun je een hoofdtelefoon

waarmee je met één kabel een laptop kunt

koppelen aan de 3,5mm audiojack.

koppelen die dat ondersteunt. Met een kleurendekking van 100% sRGB is deze monitor geschikt

OSD

voor allerhande kantoorautomatiseringswerk-

De On-Screen-Display (OSD) instellingen worden

zaamheden; bovendien heeft hij een aantrekkelijke

bediend via een kleine joystick rechts achter het

adviesprijs.

Adviesprijs: € 339,+ goede prijsprestatieverhouding + 4K en veel functionaliteit - max. helderheid beperkt

PC-ACTIVE 339 29

PCA339_Review_IIyama monitoren.indd 29

01-11-2024 10:35

ONDER REDACTIE VAN MARCO MEKENKAMP

LEZERSTIPS

Doe je voordeel met deze interessante en leuke tips die lezers van PC-Active hebben ingestuurd.

WEBBROWSER EXTENSIES

surfervaring. Via een handig menuutje aan de

Google Chrome, Firefox en Microsoft Edge kun-

bovenkant van de browser kun je alle blokkades

nen voorzien worden van extensies. Dat zijn een

individueel inzien, pauzeren of juist toestaan. Ook

soort applicaties die de browsers voorzien van

reclames op YouTube worden door Ghostery ge-

extra functies die het surfen makkelijker, sneller

detecteerd en uitgeschakeld.

en gebruiksvriendelijker maken. De extensies zijn toe te voegen via de Google Web Store, Firefox Add-ons en Microsoft Edge Add-ons. Ik geef drie gratis opensource-extensies die iedereen eens zou moeten uitproberen.

DARK READER Veel websites gebruiken lichte kleuren die erg fel op je beeld worden geprojecteerd. Persoonlijk vind ik dit onprettig en vooral in het donker kunnen deze felle pagina’s vervelend aan de ogen voelen. Dark Reader zorgt ervoor dat alle websites in een donkere modus worden geladen, wat zorgt voor een prettigere surfervaring.

POCKET GHOSTERY

Soms kom je een website, video of bijvoorbeeld

Ghostery is een extensie die reclame en pop-ups

een online recept tegen die je later nog eens

detecteert en uitschakelt. Het zorgt voor een veel

terug wilt vinden. Natuurlijk kun je de url’s steeds

snellere browser en een meer gestroomlijnde

naar jezelf doormailen, maar met Pocket kun je

De winnende Lezerstip Onze favoriete lezerstip werd ditmaal ingestuurd door Jelle Snelders met zijn tip over extensies voor webbrowsers.

Hij wordt hiervoor beloond met de Samsung microSD-kaart PRO Plus van 1 TB ter waarde van € 259,99.

30

PCA339_lezerstips.indd 30

04-11-2024 09:24

UPDATE

Lezerstips

deze sites bewaren. Via een handige interface kun je je opgeslagen websites terugvinden, ordenen en weer verwijderen als je ze niet meer nodig hebt. Klik op het rode icoontje rechtsboven in het scherm (zie afbeelding) om een website toe voegen aan je pocket.

Jelle Snelders

E-MAIL EN INTERNETPROVIDER

En nu we het er toch over hebben, zorg nu bij deze actie ook gelijk voor drie nieuwe e-mail-

In de hectische tijd met welkomstaanbiedingen

accounts:

van diverse providers is het zaak dat je daarvan

• Account 1: voor je eigen gebruikersaccounts,

profiteert. Ziggo is op dit moment weer de duur-

nodig voor identificatie van jou afgenomen

ste provider en men zegt daar massaal het con-

diensten (denk aan inlog in je passwordmanager

tract op, maar ook bij andere aanbieders lopen

of dashboard van je virusscanner, etc.), maak je

de kosten op. En wie weet is volgende maand

nu een eigen domein aan (bijvoorbeeld janpie-

KPN weer de duurste voor de blijvers.

tersen.nl) waar door jou geen e-mails op worden

Daarentegen zijn de welkomstaanbiedingen zeer

verstuurd maar dat uitsluitend als gebruikers-

de moeite waard. Daarvan moet je dus profiteren.

naam fungeert. Domeinnamen kosten erg weinig

Tijd om meteen een aantal zaken goed te gaan

en het risico dat je nu nog gehackt wordt neemt

regelen. Heb je dit nog niet gedaan, neem nú een

belangrijk af. Hackers zoeken op internet naar

provider-onafhankelijk e-mailaccount (Outlook.

e-mailadressen en slachtoffers. Slechts als bij-

com, Gmail.com, Yahoo.com of HCCnet.nl). Dit

voorbeeld de passwordmanager gehackt wordt,

zorgt ervoor dat je moeiteloos elke keer kunt

is het zaak dit account te wijzigen.

overstappen zonder gedoe met e-mails die je wil

• Account 2: dit is de account waar je uitsluitend

bewaren. Zorg dat je nu glasvezel gaat gebrui-

e-mails verstuurt naar bekenden en vertrouwde

ken, daar ligt de keuze voor diverse providers. Dit

adressen. Gebruik hier een van de eerder-

geeft je de namelijk ook mogelijkheid om elke

genoemde provideronafhankelijke e-maildien-

volgende keer slechts de providerapparatuur te

sten voor. Door dit alleen voor vertrouwde rela-

wisselen en de volgende overstap is zo geregeld

ties te gebruiken verklein je de mogelijkheden

(kastje vervangen en je bent over).

om lastig gevallen te worden aanzienlijk.

Stuur in en win!

Ook een leuke, handige, eenvoudige of complexe digitale tip die je met ons wilt delen? Stuur deze mét je afbeelding(en) voor woensdag 11 december a.s. naar marco.mekenkamp@hcc.nl en vermeld in het onderwerp ‘Lezerstip’.

Onze favoriete tip zal worden beloond met een Samsung 990 EVO Plus van 2 TB ter waarde van € 219,99.

PC-ACTIVE 339 31

PCA339_lezerstips.indd 31

04-11-2024 09:24

• Account 3: voor alle websites en andere internetcontacten waar je je e-mailadres moet achterlaten maar niet (meer) wil worden gestoord met reclame en of spam, maak je postbus 3 aan (mijn voorkeur daarvoor is Gmail met een niet te traceren alias, bijvoorbeeld jantjecontantje@ gmail.com). Je leegt deze postbus automatisch

aan mijn collega’s, bleek het dat dit nieuw was

en ongezien als de e-maildienst dit toelaat. In dit

voor bijna iedereen.

geval van Gmail maak je daarvoor een Filter aan

Als je vaak met command prompt of Powershell

via Instellingen (Filters and blocked addresses).

moet werken, moet je meestal naar de juiste

In deze filter vul je bij To jouw Gmail-adres in.

folders switchen als je bepaalde commando’s

Vervolgens klik je op Create filter. In het ver-

wilt uitvoeren. Dat is soms tijdrovend, omdat je er

volgscherm vink je de actie Delete aan. Vanaf

jezelf doorheen moet tabben of de hele directory-

nu worden binnenkomende mails aan jouw alias

structuur of UNC-path moet uittypen.

gericht automatisch verwijderd.

Nu heb ik ontdekt dat er twee verschillende

Mij leverde de overstap intussen honderden

manieren zijn om in de juiste folder te belanden

euro’s op, omdat ik tot nu nog een duur contract

in CMD (of Powershell in het geval van optie 2)

had. En bij het einde van de welkomstregeling

zonder telkens cd te moeten typen of de hele

bij de nieuwe provider is het alleen een of twee

directory structuur uit te typen.

kastjes wisselen en ik maak weer gebruik van

1. Open Windows Verkenner en navigeer naar de

een volgende provider met een mooi welkomst-

map waarin je wilt werken. Wanneer je er bent,

geschenk. Daarnaast begin ik met een schone lei

verwijder je in de adresbalk in Verkenner de

aan het volgende internetavontuur. Alle spam en

folderstructuurnaam en typ je CMD en toets je

andere ongewenste mail zal met het verdwijnen van mijn oude e-mailadressen in het zwarte gat

Enter.

2. Terwijl je de Shift-toets ingedrukt houdt, klik

gaan verdwijnen.

met de rechtermuisknop op de map. Kies Open

Albert Bergers

command window here of Open PowerShellvenster hier uit het contextmenu.

MAILEN VANUIT WORD Wanneer je een document direct vanuit Word wilt

Ik hoop dat heel wat mensen hier wat aan kunnen hebben.

Raphael Wahl

mailen, klik dan op de omcirkelde optie in de

GEBRUIK OOK DE SHIFT-TOETS Ik kreeg ooit deze tip en het bevalt mij goed.

Het is te handig om het niet door te geven. We kennen allemaal wel kopiëren en plakken via Ctrl + C en Ctrl + V. Je kopieert dan echter ook de opmaak mee. Wil je plakken als platte tekst, gebruik dan Ctrl + Shift + V. Het werkt ook wanneer je de tekst bijvoorbeeld van internet haalt en plakt in afbeelding. Mocht die niet zichtbaar zijn, klik dan

bijvoorbeeld Word of Excel.

op het symbooltje rechts ernaast en kies daar

Marcel Mank

voor E-mailen. Het omcirkelde icoontje verschijnt dan bovenin.

Luit Poppema

WERKEN MET COMMAND PROMPT Ik werk al zeventien jaar als systeembeheerder

TEKSTEN HERHALEN

en pas onlangs heb ik iets heel handigs ontdekt.

Ik beleef al vele jaren het genot van het pro-

Ik voelde me heel stom, maar toen ik dit vertelde

gramma Espanso (https://espanso.org). Door

32

PCA339_lezerstips.indd 32

04-11-2024 09:24

UPDATE

Lezerstips

sneller dan bladeren in een papieren exemplaar.

Op een website kan ook op deze manier gezocht worden naar een trefwoord en hoeft er niet eindeloos gescrold te worden om dat woord te vinden.

Zelfs in Windows Verkenner kan zo gezocht worden op een (deel van) bestandsnaam.

Thibaud Taudin Chabot

COMPUTERBEHEER IN WINDOWS Computerbeheer in Windows 11 geeft je direct toegang tot een krachtige beheerconsole waarmee je verschillende beheertaken op je computer kunt uitvoeren. Dit hulpmiddel biedt een overzicht

toepassing van een soort “.ini-file” met allerlei zogenaamde triggers kun je razendsnel steeds terugkerende teksten en/of tekstdelen typen. Tik eenvoudigweg een dubbele punt met daarachter de afkorting (de trigger) en Espanso vervangt

van verschillende systeembeheerfuncties die

die afkorting door hetgeen je in de “.ini-file” hebt

essentieel zijn voor het beheren van je computer.

gedefinieerd. Zie de foto’s. Het werkt razendsnel

Om snel naar Computerbeheer te gaan, kun je

binnen het gehele besturingssystem, dat is het

een snelkoppeling maken die je op je bureaublad

mooie en het is voor de meest gebruikte bestu-

van Windows plaatst. Hoe doe je dat?

ringssystemen beschikbaar. En het is gratis en

Klik met de rechtermuisknop op een lege plek op

open source!

het Bureaublad. Selecteer Nieuw en vervolgens

Leendert Vermeulen

Snelkoppeling. In het veld Geef de locatie van het item op voer je de volgende tekst in:

CTRL + F

%windir%\system32\compmgmt.msc

Met Ctrl + F kun je in Word heel snel naar woorden zoeken. Maar wist je dat deze toetscombina-

Klik daarna op Volgende. Geef de snelkoppeling

tie in vrijwel elk Windows-programma werkt? Denk

een naam (bijvoorbeeld Computerbeheer) en klik

aan een groot pdf-document zoals een gebruiks-

op Voltooien. Je hebt nu een snelkoppeling naar

aanwijzing. Er kan dan makkelijk op een trefwoord

Computerbeheer op je bureaublad. Door erop te

gezocht worden. Op deze manier een gebruiks-

dubbelklikken, wordt Computerbeheer geopend.

aanwijzing gebruiken en er in opzoeken, gaat

Leo Ramaekers

PC-ACTIVE 339 33

PCA339_lezerstips.indd 33

04-11-2024 09:24

DENNIS GANDASOEBRATA

NIEUWE APPS

Interessante en leuke apps voor smartphone en tablet

DEC / JAN

DEC / JAN

Karman

Woofly

Een flinke lijst met actiepunten kun je

Met Woofly houd je die belangrijkste

De AI-gedreven app NotebookLM van

bijhouden in tal van To Do-apps. Karman

gegevens van je trouwe viervoeter bij.

Google kun je gebruiken om notities

wil zich van de rest onderscheiden en

De app richt zich op het vastleggen

te maken en te beheren (zoals bij

combineert een aantal handige onder-

van gewicht, bezoekjes aan de

Google Keep en Microsoft OneNote),

delen, waaronder een takenlijst,

dierenarts, wandelingen en andere

maar de echte kracht van NotebookLM

gewoontelijst en focusmodus. Allereerst

relevante data. Het hoofdscherm van

schuilt in de AI-integratie. Je kunt

bestaat de app uit een overzicht van

de app toont een verzameling tegels

NotebookLM gebruiken om je notities

taken waaraan je kunt werken. Je kunt

waarop de belangrijkste gegevens

te ‘voeden’. Op basis hiervan kun je

deze categoriseren op basis van prioriteit

van je huisdier worden getoond. Je

vervolgens AI inzetten om met de

en er een deadline aan koppelen. Wil

leest bijvoorbeeld het laatst bekende

content aan de slag te gaan. Zelf geeft

je daarnaast bepaalde gewoonten

gewicht en welke aankomende

NotebookLM al enkele suggesties,

introduceren, dan kun je hiervan ook een

afspraken er zijn, bijvoorbeeld voor

zoals het maken van een Vraag &

overzicht maken in een aparte sectie.

vaccinatie. Gebruikt je hond medicijnen,

Antwoord-overzicht (FAQ) op basis

Je kunt voor de gewoonten ook een

dan worden de gegevens ook hier

van de notities. Via de chatinterface

logboekje bijhouden, zoals hoelang je

getoond. Waar mogelijk houdt Woofly

onderin kun je in eigen bewoordingen

daadwerkelijk hebt hardgelopen. Om

een geschiedenis van gebeurtenissen

vragen stellen, bijvoorbeeld door om

ongestoord te kunnen werken aan het

bij. Open je bijvoorbeeld de komende

een samenvatting van de informatie te

afronden van je takenlijst, bevat de app

afspraak met de dierenarts, dan

vragen. Het is de moeite waard om in

een aparte focustab. Hierop kun je – op

verschijnt een samenvatting van

het begin eerst de voorbeeldnotities

basis van de Pomodoro-techniek –

afspraken in het verleden. Ook bij het

van NotebookLM te bekijken, zodat je

verschillende aandachtssprints instellen.

eerdergenoemde gewicht kun je via

ziet hoe je de informatie kunt bewerken

Zo bepaal je het aantal minuten dat je

een grafiek terugzien op welke andere

en verschillende vragen kunt stellen

ongestoord wilt doorwerken, hoeveel

dagen de hond is gewogen en hoe

om informatie uit de bronnen te

minuten pauze je wilt genieten en

het gewicht zich in de loop van de

krijgen. Interessant is de optie onder

hoeveel sessies je wilt draaien. Je kunt

tijd ontwikkelt. Bij vaccins heb je ook

Audio-overzicht. Hiermee kun je twee

de concentratiesessies verder ‘verrijken’

de mogelijkheid om bijvoorbeeld het

‘personen’ een podcast laten uitspreken,

met achtergrondgeluiden. De maker

vaccinatiebewijs digitaal te archiveren.

gebaseerd op de bronnen die je hebt

heeft veel aandacht besteed aan het

Er is ook een algemene archieffunctie

ingediend. Dat werkt – ondanks dat het

tonen van tips en trucs tijdens het eerste

beschikbaar, waarin je andere relevante

geheel nog in de experimentele fase

gebruik.

documenten kunt opslaan.

verkeert – al relatief goed.

Karman To-Do, Habits & Focus

Woofly

NotebookLM

(via Google Play)

(https://woofly.app)

(https://notebooklm.google.com)

Prijs: gratis (bevat in-app aankopen)

Prijs: gratis

Prijs: gratis

Systeemeisen: Android 5.0+

Systeemeisen: iOS 17.0+

Systeemeisen: browser

Taal: Engels

Taal: Engels

Taal: Nederlands, Engels

2024 - 2025

NotebookLM

2024 - 2025

34

PCA339_Nieuwe apps.indd 34

31-10-2024 11:36

REVIEW

Nieuwe apps

Binge

Ideogram

Binge helpt je bij het bijhouden van

Als het gaat om AI en het genereren

Voor wie graag podcasts luistert, is de

het streaming-aanbod. Je kunt een lijst

van visuals, komt de naam Midjourney

nieuwe app Neuecast het proberen

met titels opslaan en kunt automatisch

uiteraard al vlot bovendrijven. De

waard. De eerste keer dat je de app

herinnerd worden zodra bijvoorbeeld

markt is echter breder en Ideogram

start, kun je meerdere podcasts

een nieuw seizoen in première gaat. Ook

is hiervan een uitstekend voorbeeld.

selecteren uit een overzichtsscherm.

worden bestaande series voorzien van

Je kunt het programma inzetten om

Doordat het overzicht alleen thumbnails

een label ‘Nieuw seizoen’, zodat je snel

allerhande grafische ideeën tot leven

van de podcasts bevat en geen verdere

ziet zodra er nieuwe afleveringen online

te laten komen. Denk hierbij aan

uitleg, is het lastig kiezen als je de

staan. Binge toont de verschillende

AI-gegenereerde afbeeldingen en

podcasts nog niet kent. De app bestaat

series op de streamingdiensten waarop

visuals, maar ook aan het opzetten van

uit een aantal tabs. De tab New bevat

je een abonnement hebt, maar laat

beeldmerken en logo’s.

een overzichtelijke lijst van podcasts

ook zien welke andere (betaalde)

De makers hebben veel aandacht

waarvoor je je hebt aangemeld en

diensten nog beschikbaar zijn. Dat kan

besteed aan het zo accuraat mogelijk

waarvoor een nieuwe aflevering

van pas komen als je een specifieke

verwerken van tekst in de afbeeldingen,

beschikbaar is. De resultaten worden

serie zoekt en graag wilt zien op welke

waardoor je er dus op een serieuze

getoond in een tijdlijn. Via de zoektab

dienst deze ook te zien is. Je kunt via

manier mee kunt werken voor onder

kun je logischerwijs op zoek gaan naar

een filter instellen op welke diensten je

meer posters. Je hebt hierbij veel

specifieke podcasts, maar krijg je ook

een betaald abonnement hebt en de

invloed op de gewenste stijl en

een overzicht van uitgelichte podcasts,

zoekresultaten ook beperken tot deze

daarmee typografie. Er zijn meerdere

gerangschikt per onderwerp (zoals

diensten. Bovendien kun je specifieke

– vooral uiteenlopende – stijlen, zoals

technologie en dagelijks nieuws). Op

film- en seriegenres uitsluiten. De app

realistic en anime. Bij het opzetten van

basis van je locatie toont Neuecast

heeft een overzichtelijke opbouw.

afbeeldingen kun je de hulp inroepen

verder een top-100 van podcasts. Je

Onderin vind je de verschillende

van Magic Prompt. Deze functie maakt

kunt het uiterlijk van de app in beperkte

categorieën van de app. Onder Kijklijst

gebruik van een lokale LLM (Large

mate aanpassen, maar interessanter is

vind je de films en series die je hebt

Language Model) om je eigen prompt

de mogelijkheid om de interface van

gemarkeerd en nog graag wilt zien.

te verbeteren en completer te maken.

de audiospeler verder aan te passen,

De tweede tab – Binge – biedt een

Prettig is dat je Ideogram kosteloos

bijvoorbeeld door aan te geven met

overzicht van films en series op basis

mag gebruiken (10 credits per dag). Ben

hoeveel seconden je standaard voor- of

van het eerdergenoemde filter. Dat filter

je tevreden, dan zul je uiteraard al snel

achterwaarts wilt spoelen. Ook kun je

kun je ook uitschakelen.. Op de derde

behoefte hebben aan meer prompts

de swipe-acties aanpassen, waarmee

laatste tab (Zoek) kun je gericht zoeken

dan de standaardversie biedt en naar

je bijvoorbeeld snel aangeeft dat je een

naar favoriete series.

een betaald plan overschakelen.

aflevering al hebt geluisterd.

Binge

Ideogram 2.0

Neuecast

(www.binge.nl)

(https://ideogram.ai)

(https://neuecast.app)

Prijs: gratis

Prijs: gratis (ook betaalde versie)

Prijs: gratis (bevat in-app aankopen)

Systeemeisen: Android 5.0+ iOS 14.0+

Systeemeisen: browser, iOS 16.3+

Systeemeisen: iOS 16.0+

Taal: Nederlands, Engels

Taal: Engels

Taal: Engels

DEC / JAN 2024 - 2025

Neuecast

PC-ACTIVE 339 35

PCA339_Nieuwe apps.indd 35

31-10-2024 11:36

MAIKEL DIJKHUIZEN

WORDPRESS-SITE MAKEN MET AI Wie denkt dat het bouwen van een website veel tijd kost, heeft het mis. De populaire hostingprovider STRATO springt namelijk vol op de AI-trein. Na het beantwoorden van enkele vragen beheer je vanuit WordPress een volledige website.

H

eb je een interessante domeinnaam op

‘hangen’. Deze melding verschijnt in dat geval

het oog? Koppel die dan aan een Word-

vanzelf in beeld.

Press-pakket van STRATO en publiceer

vrijwel direct artikelen en andere (video)content

WEBSITE (LATEN) VORMGEVEN

online. Dankzij voldoende opslag heb je daarvoor

Na een succesvolle installatie kan het echte

alle ruimte. Je ziet tijdens het bestelproces me-

werk beginnen. Je surft naar https://windowstip.

teen of de beoogde domeinnaam nog vrij is.

nl/wp-login.php, waarna je inlogt met de eerder opgegeven gebruikersnaam en het bijbehorende

WORDPRESS INSTALLEREN

wachtwoord. Er verschijnen nu zes vragen. Het

Nadat je de registratie hebt doorlopen, ontvang je

is belangrijk om die zo goed mogelijk te beant-

via e-mail de inloggegevens. Ga eerst naar ­ www.strato.nl/apps/CustomerService en meld jezelf aan met de juiste gegevens. Kijk gerust even rond in het beheerpaneel van de hostingprovider, zodat je alvast een idee hebt van alle opties. Ga naar WordPress / Instellingen en vul de gevraagde gegevens in: beschrijving, gebruikersnaam, e-mailadres en wachtwoord. Bevestig nu met WordPress installeren.

Na korte tijd wachten verschijnen er diverse gegevens in beeld. Klik zo nodig op Domein Vanuit het STRATO-

­toewijzen om de juiste domeinnaam aan het

beheerpaneel koppel je

WordPress-pakket te koppelen, in dit geval:

het juiste domein aan het

windowstip.nl Verder dien je mogelijk eerst nog

WordPress-pakket

een SSL-certificaat aan het beoogde domein te Geef aan welke doelen je met de nieuwe website wilt bereiken woorden. Op basis van deze gegevens wordt er namelijk een complete website opgetuigd. Vertel onder andere waar de website over gaat en welke paginastructuur je wilt. Je kunt uit achttien ontwerpen kiezen welke je later naar eigen smaak aanpast. In de volgende stap selecteer je optioneel een aantal veelvoorkomende pagina’s, zoals Over, Contact, Portfolio en/of FAQ. Beschrijf in de laatste stap jouw website en kies hierbij de

36

PCA339_Strato.indd 36

31-10-2024 11:37

WORKSHOP

AI in WordPress

STRATO WordPress uitproberen?

De AI-generator wil graag weten welk ontwerp jij mooi vindt gewenste toon, bijvoorbeeld Professioneel, Infor-

Lijkt het jou wel wat om met AI een website te genereren? Bij STRATO vind je vier verschillende WordPress-pakketten, die zich onderscheiden qua opslagruimte en beschikbare features. Het pakket WordPress Hosting Plus kost in het eerste jaar slechts € 1,- per maand en daarna € 6,- per maand. Ga naar www.strato.nl/hosting/wordpress-hosting voor meer informatie.

matief of Overtuigend. Zet je een vinkje voor Ik ga akkoord, dan genereert de AI-assistent automa-

ook rechtsboven op het kruisje klikken en in een

tisch teksten voor elke pagina. Als de website is

blanco scherm het bericht opmaken. Typ bijvoor-

gemaakt, kom je in het zogeheten Dashboard van

beeld de titel, inleiding en platte tekst. WordPress

WordPress terecht. Klik rechtsboven op Bekijk site

werkt met zogeheten blokken. Via het plusteken

om alvast een voorproefje te bekijken.

voeg je zo’n blok toe, bijvoorbeeld een afbeelding, lijst, galerij of video. Wil je op de beginpagina een

SITEGIDS

overzicht van de laatste berichten tonen? Ga dan

Dankzij kunstmatige intelligentie heb je nu een

naar Instellingen / Lezen en markeer achter Je

professioneel ogende website. Logischerwijs is

homepage toont de optie Je laatste berichten.

het nog wel nodig om allerlei zaken te wijzigen.

Bevestig onderaan met Wijzigingen opslaan.

Dat kan in het Dashboard van WordPress. Klik zo nodig linksboven op Site Assistent. De uiteen-

EXTRA OPTIES EN AI-ROBOT VAN STRATO

lopende onderdelen van de Sitegids zijn een

In tegenstelling tot de reguliere versie van Word-

goed startpunt om de website te optimaliseren.

Press bevatten de WordPress-pakketten van

Neem ze daarom stuk voor stuk door. Zo pas je

STRATO allerlei extra opties. Heb je bijvoorbeeld

via Je homepage bewerken / Nu bewerken de

tijdens de installatie aangegeven dat je zoveel

beginpagina van jouw website aan. Je kunt ook

mogelijk bezoekers naar je website wilt trekken?

een logo en een sitepictogram uploaden. Voeg

Dan is er een SEO-plug-in beschikbaar waarmee

bovendien naar hartenlust extra pagina’s toe.

je de website optimaliseert voor zoekmachines.

Daarnaast is er een uitgebreid helpcentrum

BERICHT OPSTELLEN

aanwezig. Kies rechtsboven Hulp en typ vervol-

Een website valt of staat met de aanwezige con-

gens een trefwoord. Je klikt voor een uitgebreide

tent. Je voegt een artikel, foto of video toe door

Nederlandstalige uitleg op een resultaat. Vind

een bericht op te stellen. Ga in het menu aan de

je geen passend antwoord? Geen nood, want

linkerkant naar Berichten en wijzig eventueel het

je kunt de vraag ook aan een AI-robot stellen.

standaardbericht. Via Nieuw bericht toevoegen

Tik vervolgens op het pijltje om door middel van

verschijnt er eerst een ontwerpvenster van STRA-

kunstmatige intelligentie een antwoord te genere-

TO. Je voorziet het bericht dan al van een gelikte

ren. Dat werkt verrassend goed! Tot slot gebruik

indeling en lay-out, waardoor je het bericht alleen

je AI ook om vanuit het WordPress-Dashboard

nog maar hoeft in te vullen. Bevalt een bepaald

nieuwe teksten en afbeeldingen te genereren.

voorgesteld item niet, dan verwijder je dat. Je kunt In de WordPresspakketten van STRATO zit een heuse AI-chatrobot

WordPress werkt niet met ingewikkelde codes, zodat je een bericht eenvoudig kunt vormgeven

PC-ACTIVE 339 37

PCA339_Strato.indd 37

31-10-2024 11:37

ONDER REDACTIE VAN PETRA WAAIJER EN ROB COENRAADS | NIVEAU ● ● ● ● ●

WORKSHOP

Tips voor Whatsapp

WHATSAPP TIPS Lees in onze tips hoe je opslagruimte en data kunt besparen in Whatsapp.

1. OPSLAGRUIMTE BESPAREN Je hebt smartphones die veel interne opslagruimte hebben, bijvoorbeeld 256 of zelfs 512 GB. Maar er zijn heel veel smartphones die minder opslaggeheugen beschikken. En wellicht wil je sowieso niet alle foto’s en video’s opslaan die binnenkomen via WhatsApp. WhatsApp slaat namelijk standaard deze foto’s op. Om opslagruimte te besparen, ga je weer naar de drie puntjes bovenin het beginscherm van WhatsApp en dan ook weer naar Chats. Bij Android zet je dan het schuifje achter Mediazichtbaarheid (zie afbeelding) uit:

Je kunt zelf beslissen of je media automatisch laat downloaden

3. GEEN HD-KWALITEIT Nog een manier om minder te data te verbruiken, is door de uploadkwaliteit van media niet en bij Apple doe je dat bij Voeg toe aan filmrol. De

op HD-kwaliteit te zetten als je foto’s en video’s

foto’s en video’s worden dan opgehaald als je ze

in chats wilt verzenden. Waarschijnlijk staat deze

wilt zien, dat scheelt ruimte op je telefoon.

al gewoon op Standaardkwaliteit, maar het kan

2. DATA BESPAREN

geen kwaad dit te controleren. Ga weer naar Instellingen door op de drie ronde bolletjes te

Soms heb je dat bepaalde personen heel vaak

tikken, ga dan naar Opslag en data en midden op

en veel foto’s en video’s via WhatsApp versturen.

het scherm staat Uploadkwaliteit media. Kies hier

Die gifjes en zo kunnen heel leuk zijn, maar als

dus voor Standaardkwaliteit. Zoals je bij HD-kwa-

je ze automatisch downloadt via je mobiele data

liteit ziet staan, duurt het verzenden van foto’s en

(en dus niet via wifi), zijn dat heel veel MB’s. En

video’s hierbij langer en kunnen deze tot 6 keer

afhankelijk van je abonnement met je provider

groter zijn.

kan dat aardig in de kosten lopen. Een oplossing is om deze foto’s en video’s niet automatisch te downloaden, zodat je zelf kunt beslissen of je ze wilt downloaden. Klik hiervoor in Android op de 3 puntjes rechtsboven op het beginscherm en kies Instellingen en daarna Opslag en data. Onderaan kun je bij Media automatisch downloaden zelf bepalen wat je wel of niet automatisch gedownload wilt hebben. Overigens kun je opslagruimte besparen door zelfs met wifi geen media te downloaden.

38

PCA339_Whatsapp.indd 38

31-10-2024 11:38

REVIEW

AAD MUNSTERMAN

Samsung NVMe SSD 990 EVO Plus

PLUS IS BETER Samsung heeft ssd’s in allerlei soorten en maten, hier lees je in de review van de NVMe SSD 990 EVO Plus onder andere hoe hij presteert en in welke groottes hij beschikbaar is.

D

e Samsung 990 EVO NVMe SSD M.2 was

V-NAND-geheugen is aangepast met als resultaat

de eerste Samsung-ssd voor gebruik tot en

veel betere transfersnelheden. Daarnaast is de

met PCI5. Van dit model is nu een Plus-ver-

power-efficiency met 73% toegenomen, waarmee

sie verschenen met behoorlijke verbeteringen en

de ssd koeler blijft. Samsung’s intelligente Turbo-

ook een variant met 4 TB. We hebben zowel de

Write 2.0 wordt gebruikt voor optimalisatie van

variant met 1 en met 2 TB getest in een high-end

de transferprestaties. De 990 EVO-serie heeft als

computer.

bijzonder kenmerk dat het zeer goed presteert bij het random lezen en schrijven en is daarmee

ONTWERP

uitermate geschikt voor veel toepassingen.

Een NVMe-type ssd is een smalle reep van 22 x 80 mm (M.2-2280) dat in een PCI-slot wordt

PRESTATIES

gestoken van een moederbord en daarna vast-

We testen de samples in een apart PCI4x4 slot

geschroefd. Het past in elk PCI-slot, maar deze

van een high-end pc en gebruiken CrystalDisk-

ssd behaalt optimale resultaten in een PCI4-slot

Mark als testtool. Dit gratis tool is door iedereen

met 4 banen (Gen4 x4) of een PCI5-slot met

te gebruiken om de prestaties van de harde schijf

2 banen (Gen5 x2). De PCI5-compatibiliteit is

of ssd te bepalen. Voor status- en prestatieweer-

beperkt tot 2 banen, omdat bij gebruik van meer

gave van Samsung-ssd’s is de Samsung Magi-

banen meer power wordt gevraagd en daarmee

cian-software beschikbaar. Samsung levert ook

de temperatuur oploopt. Dit model is leverbaar

gratis migratiesoftware van elke disk naar een

in 1, 2 en 4 TB. Voor ssd’s wordt geadviseerd een

Samsung-ssd.

model te kiezen met overcapaciteit om toekom-

We meten sequentiële R/W-transfersnelheden

stige behoeftes af te dekken, maar ook om de

tot 7069/6285 MB/s voor beide samples, terwijl

slijtage van het flash-geheugen gelijkmatig te

de 990 EVO (dus zonder Plus) 5085/3557 MB/s

verdelen en daarmee de levensduur te verlengen.

haalt: de Plus-versie presteert dus veel beter! Bij

Daarnaast wordt overprovising ook gebruikt om

Random-R/W wordt voor de 1TB 3532/4056 MB/s

de prestaties te verbeteren door een cache te

gerapporteerd en 4168/4032 MB/s voor de 2TB-

creëren voor snellere lees- en schrijfoperaties.

ssd.

TECHNIEK

CONCLUSIE

Deze ssd maakt gebruik van een door Samsung

De Samsung-ssd 990 EVO Plus levert fors ver-

ontwikkelde controller die via de firmware is ge-

beterde snelheden en prestaties en is nu ook

optimaliseerd voor gebruik in deze ssd. Ook het

beschikbaar met 4TB opslag.

Samsung NVMe SSD 990 EVO Plus, 1 TB, 2 TB en 4 TB Adviesprijs: € 129,99 (1 TB), € 219,99 (2 TB) en € 409,99 (4 TB) + te gebruiken tot en met PCI5 + fraaie testresultaten - prijs - 1TB-versie blijft iets achter met prestaties

PC-ACTIVE 339 39

PCA339_Review_Samsung 990 EVO Plus.indd 39

31-10-2024 11:38

AAD MUNSTERMAN EN ROB COENRAADS

PIXEL OPEN U Onlangs kwam Google met de nieuwe serie Pixel 9-smartphones, waarbij de Pixel 9 Pro Fold het meest opvalt. Lees hier de review van de Google Pixel 9 Pro Fold die je kunt openklappen en zo een mini-tablet wordt.

D

e Google Pixel 9 Pro Fold is de tweede Pixel Fold-versie, een smartphone met een standaard scherm aan de voorzijde

Qua communicatie is USB3.2, Wi-Fi 7, BT5.3, NFC,

en bij openklappen vormt het een mini-tablet. Hij

dual GPS en tot 5G aanwezig, qua besturingssys-

ziet er zeer degelijk en mooi uit. De aluminium

teem een schone Android 14-versie. Google zorgt

satijnen rand is mooi afgerond en deze Fold

voor liefst 7 jaar aan OS- en beveiligingsupdates.

wordt beschermd door Gorilla Glass. De telefoon

Bovendien is het Gemini AI-platform geïntegreerd

is vlak zo’n 1 cm dik en opengevouwen circa 0,5

dat ondersteuning biedt bij vragen, cirkel-zoeken,

cm. Het gewicht is behoorlijk met 257 gram. De

plannen, vertalen, samenvatten, beeldgeneratie

IPX8-classificatie geeft aan dat het toestel water-

ed. De Fold wordt geleverd met 1 jaar gratis

bestendig is tot max. 30 min bij 1,5 m.

toegang tot Gemini Advanced. De AI-tools moet je leren kennen om er optimaal profijt uit te halen.

SCHERMEN

Diverse geïntegreerde beveiligingsfuncties ver-

Het 6,3inch OLED Actua-voorscherm beschikt

hogen de betrouwbaarheid.

over 2424 x 1080 pixels, een verversing van 60 tot 120 Hz en een maximale helderheid tot 1800 nits

CAMERA’S

bij HDR. Geopend via het stalen scharnier is er

De camera-set is van hoog niveau en heeft

een 8inch Super Actus OLED-scherm met 2152 x

iets lagere specs dan de standaard 9 Pro. De

2076 pixels, een beeldverversing van 1 tot 120 Hz

hoofdcamera is F1.7/48MP en de ultragroothoek

en een maximale helderheid tot 1600 nits bij HDR.

F2.2/10,5MP, beiden met OIS en EIS. De tele-

Beide schermen tonen voortreffelijk beeld waarbij

lens biedt F3.1/10.8MP met 5x optische zoom

met name het grote scherm prima geschikt is

en de maximale Super Res Zoom is maximaal

Google

voor video’s, games, apps ed. Er is een minimale

20x. De resultaten van de camera’s zien er

Pixel 9 Pro Fold, 16 GB/256 GB

vouw zichtbaar in het midden van het scherm dat

goed en consistent uit met een goede balans

nauwelijks opvalt bij beeldweergave.

in kleur en contrast. Er zijn aanvullende krach-

Adviesprijs: € 1899,- en € 2099,- (512 GB) + degelijk ontwerp en bouw + voortreffelijk beeld + 7 jaar OS- en beveiligingsupdates - prijs - kwetsbaarder dan standaardtelefoon

tige bewerkingsfuncties voor foto’s en video’s.

HARDWARE EN SOFTWARE

De selfiecamera’s aan voor- en binnenzijde zijn

De Tensor G4-chip met 16GB intern geheugen en

F2.2/10MP en geven goed beeld voor videobellen

256GB of 512GB opslaggeheugen zorgt ervoor

en andere creatieve foto’s.

dat je lekker vlot op de 9 Pro Fold kunt werken.

Opvallend is dat het geluid uit de luidsprekers erg

CONCLUSIE

goed klinkt. De 6550mAh-accu wordt opgeladen

De vraagprijs voor de Fold is fors, maar je krijgt er

via usb-c of draadloos met QI; de accuduur is

dan ook een mooi en degelijk toestel voor terug

geheel afhankelijk van gebruik en zal tussen de 1

met een hoog gadgetgehalte en dat functioneel

en 2 dagen liggen.

veel meer biedt dan een standaard telefoon.

40

PCA339_Review_Google Pixel 9 Pro Fold.indd 40

31-10-2024 11:41

REVIEW

AAD MUNSTERMAN EN ROB COENRAADS

KOOPTIPS EN GADGETS

Kooptips en gadgets

Hier vind je leuke en interessante kooptips en gadgets die je wellicht graag wilt hebben of aan iemand wilt geven. Van bijna alle producten staan uitgebreide reviews online op pcactive.nl

LOGITECH Pop Icon Keys en Pop Mouse Compact kleurrijk Pop Icon Keystoetsenbord en Pop Mouse-muis met programmeerbare toetsen, muisstil en schakelbaar tussen 3 systemen.

Adviesprijs € 59,99 en €29,99, combo € 79,99

WOOX R5195 Slim lang verlichtingssnoer met 10 lampen voor zowel binnen als buiten (IP65) die je bedient via een app of afstandsbediening. Met muziekfunctie waardoor de lampen reageren op muziek van bijv. Spotify.

Adviesprijs € 79,95 (HCC-leden betalen € 34,95)

AANBIED

ING ZIE PAG.

97 MOONBIRD

EA FC 25

Klein handzaam apparaat dat

25 de game om te spelen als

fungeert als een draagbare

je kijkt naar beeld (graphics),

slaapcoach en moet ook hel-

sfeer en zeker ook om met de

pen bij het verminderen van

nieuwste selecties te spelen.

stress etc. Werkt zowel zon-

Gelukkig komt EA met aantal

der als met (duidelijke) app

goede nieuwe features en valt

en werkt verrassend goed.

Rush op.

Adviesprijs € 179,-

Adviesprijs vanaf € 69,99

Voor voetballiefhebbers is FC

DEC / JAN 2024 - 2025

PC-ACTIVE 339 41

PCA339_Kooptips en gadgets.indd 41

01-11-2024 14:15

ONDER REDACTIE VAN ROB COENRAADS

IOS 18 EN IPADOS 18

UPDATE

Recentelijk kwam Apple met de updates iOS 18 en iPadOS 18. Lees hier welke nieuwe interessante en leuke functies iOS 18 en iPadOS 18 naar je iPhone en iPad brengen.

Z

oals elk jaar brengt Apple na de zomer updates uit van de besturingssystemen voor de iPhone en iPad. Inmiddels zijn we

aanbeland bij iOS 18 en iPadOS 18.

BESCHIKBAARHEID Zowel iOS 18 als iPadOS 18 zijn vanaf het najaar van 2024 beschikbaar. iOS 18 draait op alle iPhones die voorheen ook al geschikt waren voor iOS 17, dat wil zeggen op de iPhone XS of XR en nieuwer. iPadOS 18 draait op de iPad Pro 2018 en nieuwer en op de iPad, iPad Air en iPad mini uit 2019 of nieuwer. Bij de iPad zijn er enkele modellen die je dit jaar voor het eerst niet meer kunt updaten: het gaat om de iPad 2018 en de iPad Pro (beide formaten) uit 2017. Houd er rekening mee dat de grote Apple Intelligence-functies van dit jaar uitsluitend beschikbaar zijn op zeer recente modellen. Bij de iPhone heb je er de beste versie van het nieuwste model voor nodig: de iPhone 15 Pro (Max). Bij de iPad heb je een model met tenminste een M1-chip nodig, oftewel een iPad Pro uit 2021 of nieuwer, of een iPad Air uit 2022 of nieuwer. Met een gewone iPad of iPad mini vis je sowieso achter het net.

IN CONTROLE OVER JE BEDIENINGSPANEEL Het Bedieningspaneel herbergt de meest essentiële functies van je iPhone en iPad, maar ziet er al jaren nogal statisch uit. Binnenkort krijg jij de regie over het paneel, want je bepaalt dan zelf welke knoppen je er wel en niet in wilt en hoe groot ze moeten zijn. Ook zijn de knoppen verdeeld over verschillende pagina’s waar je gemakkelijk naartoe veegt. Zo zijn er pagina’s speciaal voor Muziek en Woning. Het beste komt nog: app-ontwikkelaars mogen voortaan ook knoppen maken voor het Bedieningspaneel.

Ledenvoordeel Dit artikel komt uit de special Het grote iPad & iPhone boek 2025 dat je als HCC-lid met fikse korting kunt kopen; zie p. 97 voor meer info.

42

PCA339_iOS18.indd 42

31-10-2024 11:42

UPDATE

iOS 18 en iPadOS 18

EINDELIJK DIE ZAKLAMP WEG iOS 18 en iPadOS 18 geven je beide veel meer aanpassingsmogelijkheden.

Op de iPhone begint dit al op het toegangsscherm. Van oudsher vind je hier twee knoppen: linksonder de zaklamp, rechtsonder de camera. Vanaf iOS 18 kun je de zaklamp verwijderen - net zoals de cameraknop. Beter nog: je mag er een andere knop voor in de plaats zetten. Apple heeft tientallen alternatieven voor je klaargezet. Je kunt daar de wekker neerzetten of een opdracht waarmee je direct je favoriete app of functie activeert.

ZET APPS EN WIDGETS WAAR JIJ WILT Apps en widgets vallen tot nu toe altijd in een vast raster, dat van linksboven naar rechtsonder loopt.

Je kunt daarbij geen ruimte leeglaten of hooguit de onderste helft van het scherm. Straks heb je veel meer vrijheid: zo kun je een rijtje apps uiterst rechts of links in het scherm zetten, zodat je ze onder de duim hebt. Of alleen onderin een rijtje widgets, zodat daarboven alle aandacht naar je wallpaper gaat. Of je kunt kiezen voor bovenin een rijtje apps of widgets, dan wat rijen leegte en dan onderin weer wat apps.

COOLERE LOOK VOOR JE BEGINSCHERM Apps en widgets vormen een bont gezelschap op je beginscherm. Soms iets te bont, maar Apple helpt je nu om het geheel wat logischer te maken. Je kunt kiezen voor een licht, donker of extra donker scherm. Opvallend is de optie Getint, waarbij de app-iconen getoond worden in een duotoon naar keuze. Hierdoor lijken alle apps plots uit de koker van dezelfde ontwerper te komen. Voor een nog strakkere uitstraling verberg je de labeltjes bij de apps. Apple verbaast ons overigens door dit alles ook direct beschikbaar te maken voor de iPad: doorgaans struikelt iPadOS achter iOS aan als het gaat om zulke cosmetische vernieuwingen.

PC-ACTIVE 339 43

PCA339_iOS18.indd 43

31-10-2024 11:42

JE FOTOCOLLECTIE SLIM GEORGANISEERD Je fotocollectie dijt alsmaar verder uit, maar het terugvinden van foto’s wordt er niet bepaald gemakkelijker op. De vernieuwde Foto’s-app zorgt ervoor dat je fotobibliotheek wel altijd netjes georganiseerd is en je snel je favoriete foto’s vindt.

De app werkt met handige categorieën, zoals Recente Dagen, Reizen en Personen & Huisdieren.

Ook nieuw is de Carrousel-weergave: veeg naar rechts vanuit het fotoraster om je mooiste foto’s te bekijken in een posterachtige weergave. Zo word je elke dag verrast door weer een nieuw setje foto’s.

‘NIEUWE’ APP VOOR DE IPAD: REKENMACHINE Eindelijk heeft de iPad ook een Rekenmachineapp. Het schijnt dat er voor de allereerste iPad wel een calculator ontworpen was, een opgeblazen versie van die op de iPhone, maar dat Steve Jobs een veto hierover heeft uitgesproken. Deze ‘nieuwe’ app is inderdaad een opgeblazen versie van de iPhone-variant. Maar dan wel eentje met Apple Pencil-ondersteuning: je kunt sommen opschrijven en de app rekent ze dan uit.

ORDE IN JE MAIL Heb jij ook zoveel mail dat je je inbox amper nog durft te openen? Binnenkomende e-mails worden voortaan automatisch gecategoriseerd, zodat je privémails en belangrijke berichten direct in het oog springen. Bevestigingen en betaalbewijzen belanden in de categorie Transacties, terwijl marketingmails onder Promoties komen. Ook heel fijn is de samenvattingsweergave, waarin relevante e-mails van een bepaald bedrijf worden gegroe-

OVERZICHTELIJKE NOTITIES

peerd. Deze functies zitten overigens niet in de

Om je getypte aantekeningen overzichtelijk te

allereerste versie van iOS en iPadOS 18, maar

houden, klap je ze per kopje of subkopje in. Tekst

volgen later met een tussentijdse update.

die moet opvallen, geef je voortaan een kleurtje met de markeerstift waarbij je kunt kiezen uit vijf kleuren. Maar de beste verbeteringen zijn er voor de iPad in combinatie met de Apple Pencil. Noteer je een som of een wiskundige formule, dan vraagt je iPad je of hij deze moet oplossen. De uitkomst volgt dan in je eigen handschrift. Voor de mensen met hanenpoten is er ook nog Smart Script:: je handgeschreven tekst wordt nog tijdens het schrijven enigszins bij gepoetst. Het ziet er dan netter en leesbaarder uit, maar blijft toch onmiskenbaar jouw handschrift.

44

PCA339_iOS18.indd 44

31-10-2024 11:42

UPDATE

VERBETERDE BERICHTEN

iOS 18 en iPadOS 18

Een veelgevraagde optie voor Berichten maakt

NIEUWE APP VAN DIT JAAR: WACHTWOORDEN

zijn debuut: je kunt berichtjes inplannen voor

Een nieuw besturingssysteem

verzending op een later moment (binnen veertien

betekent vaak ook de komst van een

dagen). App je iemand met een Android-telefoon,

nieuwe app, en ditmaal is dat niet anders. De

dan zien je berichten en de bijgevoegde media

app van het jaar is Wachtwoorden. Die vervangt

er minder chaotisch uit met dank aan RCS-on-

het wachtwoordenmenu van de app Instellingen: je

dersteuning. Raak je ver buiten bereik van een

wachtwoorden zijn direct beschikbaar in een aparte app,

zendmast in de penarie, dan stuur je met een

wat zorgt voor veel snellere toegang. De Wachtwoorden-app

iPhone 14 of nieuwer voortaan sms’ jes via een

verzamelt dus al je inloggegevens – waaronder je wachtwoorden,

satelliet. Verder zijn er nog wat lollige vernieuwin-

wifi-wachtwoorden en zelfs passkeys – op één centrale plek. Boven-

gen: je kunt een tapback sturen met alle emoji’s

dien kun je je accounts eenvoudig filteren en sorteren op basis van

op het emojitoetsenbord. Ook zijn er bewegende

verschillende criteria. De app verschijnt tegelijkertijd ook op alle andere

teksteffecten om je boodschap net wat meer

Apple-apparaten en werkt daarmee vloeiend samen. Via de iCloud voor

oomph te geven.

Windows-app werkt het zelfs op je laptop.

HOUD JE APPS GEHEIM Je kunt apps voortaan op slot zetten: je moet ze bij gebruik ontgrendelen met Face ID of Touch ID. Deze optie om een app af te schermen, verschijnt als je het icoontje langer indrukt. Je krijgt daarbij dan ook de mogelijkheid om de app helemaal te verbergen, hij is dan alleen toegankelijk vanuit een afgeschermde map in de Appbibliotheek. Apps met een slotje erop worden door heel het systeem verborgen: je krijgt er geen meldingen van, ze verschijnen niet via Spotlight. Zo gebruik je dus voortaan Tinder zonder hinder.

APPLE INTELLIGENCE Heb je een iPhone 15 Pro (Max) of een iPad met een M1-chip of nieuwer? Mooi! Daarmee behoor je tot het zeer selecte gezelschap dat kan gebruikmaken van Apple Intelligence: Apple’s eigen versie van AI. Apple Intelligence heeft het vermogen om teksten en afbeeldingen te begrijpen en genereren, én daarbovenop diepgaande kennis over jouw persoonlijke context. Op basis daarvan helpt deze AI jou de dag door. Zelfs ChatGPT is erin verwerkt! AI herkent en sorteert ook automatisch je foto’s, zodat je snel de juiste kunt vinden. In Berichten en Mail helpt het een tekst op te zetten, zodat je sneller kunt reageren.

PC-ACTIVE 339 45

PCA339_iOS18.indd 45

31-10-2024 11:42

deel 2

ERIK KROM | NIVEAU ● ● ● ● ●

EIGEN ONDERDELEN MAKEN MET LIBREPCB In PC-Active 338 lees je het eerste deel over het ontwerpen van printplaten met LibrePCB. In dit tweede deel gaan we in op het maken van eigen onderdelen.

In PC-Active 338 lees je de workshop over het zelf ontwerpen van printplaten (PCB’s) met behulp van LibrePCB. Helaas zijn standaard bibliotheken in LibrePCB nog ver van compleet. Van sommige elektrische onderdelen zijn de symbolen wel beschikbaar maar de footprint niet. Dit is bijvoorbeeld voor transistoren het geval. Van andere onderdelen zijn wel footprints beschikbaar, maar geen symbolen. Bij de ontwikkelaars is wel de wens dit aan te vullen, maar dat kost nog de nodige tijd. Gelukkig is het niet te moeilijk missende onderdelen zelf te tekenen. Als je bij het bordje met de LED die we eerder al hebben gemaakt een gelijkrichter wilt plaatsen, heb je pech. Voor gelijkrichters ontbreekt zowel het symbool als

De Libary Editor van LibrePCB

de footprint. Die moeten dus allebei zelf worden

Gelijkrichter

gemaakt.

gewenste waardes in te vullen. Klik op Create

Ga naar de Library Manager. Hier hebben we

Library. Je nieuwe bibliotheek staat direct links in

een nieuwe (lokale) bibliotheek te maken. In de

de lijst.

rechterhelft gaan we naar de tabblad Create

Open de bibliotheek door er op te dubbelklikken

local library. De belangrijke velden zijn al ingevuld

of met de knop Open Library Editor. Nu krijgen

met voorbeeld instellingen en tekst in het grijs.

we een scherm met een zestal lege velden. Hierin

Indien gewenst kun je deze wijzigen door je eigen

komen de lijsten met verschillende elementen

Creëer een eigen bibliotheek in de Library Manager

46

PCA339_LibrePCB_deel2.indd 46

31-10-2024 11:43

WORKSHOP

Eigen onderdelen maken met LibrePCB

van onze eigen elektrische onderdelen. In de bovenste rij komt alles betreft het symbool. In de onderste rij komt alles met betrekking tot de footprint en het complete onderdeel. Om een nieuw element te maken, klikken we op New Library Element in de werkbalk linksboven.

CATEGORIEËN Voor de meeste gangbare componenten zijn de juiste categorieën al beschikbaar, maar als je een onderdeel gaat maken waar er nog geen voor is, kun je natuurlijk een eigen (sub)categorie maken.

SYMBOOL Voor het maken van een component is een symbool nodig. Als deze nog niet bestaat, heb je deze zelf te maken. Kies bij het aanmaken van een nieuw element voor Symbol. Geef een naam.

Keywords zijn handig om aan te geven met welke zoektermen dit onderdeel mag worden gevonden

COMPONENT

Symbool van een

als een zoekveld wordt gebruikt. Onderaan bij

Als het nodige symbool beschikbaar is, kan er

component

Category kan de categorie worden gekozen waar

worden begonnen met het definiëren van het

het symbool bij zou horen.

component. Kies bij het aanmaken van een nieuw

Nu kan het symbool worden getekend. Met de

element voor Component. Opnieuw wordt er weer

lijn- en figuurtools in de linker werkbalk kan het

gevraagd naar naam, beschrijving e.d. net als bij

gelijkrichtersymbool worden getekend. De Line,

het aanmaken van het symbool. Dit omdat meer-

Square, Polygon en halve cirkel zijn in principe

dere componenten hetzelfde symbool kunnen

hetzelfde. Het zijn allemaal een serie van twee of

gebruiken of een component kan zijn opgebouwd

meer punten met een lijn ertussen. De kromming

uit meerdere symbolen.

van de lijn wordt ingesteld door een hoek in te

Hierna zijn in een aantal stappen, als in een

stellen. De cirkel is anders dan de andere vormen:

wizard, de resterende eigenschappen in te

deze heeft een middelpunt en een diameter.

vullen. Prefix is de tekst die aan het begin van

Met het tekenen van de lijnen zijn er nog geen

de name-veld komt te staan. Bij het plaatsen

aansluitingen. Deze dienen apart te worden

van de componenten in een elektrisch schema

gedefinieerd. In de Tools-werkbalk klik op de Add

zet LibrePCB er zelf een nummer achter, begin-

Pin-knop met een horizontaal lijntje beginnend

nend met 1. Stel: je vult bij Prefix A in, dan zal bij

met een groene cirkel.

het plaatsen van dit component in het schema,

Bij het tekenen van bijvoorbeeld een chip worden

het eerste component A1 heten, de tweede A2

de aansluitingen alleen links en recht getekend,

enzovoort. Veel type elektrische onderdelen heb-

niet boven of onder. De nummering start links bo-

ben standaard Prefixes: weerstanden hebben R,

ven loopt over het algemeen links van boven naar

condensatoren C, diodes D, transistoren Q, chips

onder en daarna rechts van onder naar boven.

IC, enzovoorts.

Tot slot voegen we nog de velden toe voor de

Bij Default Value kan er worden ingevuld wat

Name en Value. Voor alles geldt dat voor het

er in het Value-veld moet komen. Een woord in

plaatsen een deel van de eigenschappen van te-

hoofdletters tussen dubbele accolades of braces

voren zijn te bepalen in een werkbalk bovenin het

{{ }} wordt gezien als een variabele. Deze kan later

venster. Na het plaatsen kunnen de eigenschap-

worden ingesteld in de eigenschappen van het

pen nog worden aangepast door erop te dubbel-

onderdeel tijdens het maken van een schakeling.

klikken of rechtsklik en dan Properties. Er komt

Hierna dient er te worden aangegeven welke sym-

een apart venstertje met de eigenschappen. Hier

bool er moet worden gebruikt. Selecteer het ge-

staan vaak meer instellingen dan in de werkbalk

wenste symbool en voeg deze toe aan de lijst met

bovenaan stonden.

de groene + aan het eind. Indien gewenst kunnen

PC-ACTIVE 339 47

PCA339_LibrePCB_deel2.indd 47

31-10-2024 11:43

Componenteigenschappen er meer symbolen worden toegevoegd. Dit is van

PACKAGES

toepassing bij bijvoorbeeld een relais, waarbij de

Packages bevatten de footprints van een elek-

spoel(en) en schakelaar(s) apart kunnen worden

trisch onderdeel. Bij het maken van een nieuwe

samen gesteld. Vervolgens wordt er doorgegaan

package wordt er eerst weer gevraagd naar een

met het instellen van de aansluitpinnen. De aan-

naam, beschrijving, e.d. Hierna kan de footprint

sluitingen die in het symbool zijn getekend zijn

worden getekend, te beginnen met de soldeer-

automatisch in de lijst opgenomen. De pinnen die

punten. Dit kan zijn met een gat (trough-hole) voor

moeten zijn aangesloten, kunnen worden aan-

elektrische onderdelen met pootjes of een vlakke

gevinkt onder Required. Dit zorg ervoor dat er een

pad op de printplaat voor SMD-onderdelen.

melding komt als deze zijn vergeten bij het maken van een elektrisch schema. Als laatste kunnen de namen van de aansluitingen worden gedefinieerd.

Meestal zijn deze hetzelfde als de aansluitingen in het symbool. Met de knop Automatically assign all signals by name worden de namen van het symbool overgenomen. Na op Finish te hebben geklikt, is het component klaar en kan het in een schakeling worden gebruikt. Naderhand kunnen alle instellingen nog worden nagekeken en aangepast, mocht dit nodig zijn.

PACKAGE CATEGORIES Packages bevatten de footprints en aansluitingen op de printplaat. Deze heeft een eigen structuur van categorieën. Er zijn immers totaal verschillende componenten die dezelfde type footprint kunnen gebruiken.

Footprint ontwerp

48

PCA339_LibrePCB_deel2.indd 48

31-10-2024 11:43

WORKSHOP

Eigen onderdelen maken met LibrePCB

De trough-hole is in de linker werkbalk het groene

Symbool en Package. Bij het aanmaken van een

symbool met een gaatje erin en de soldeerpad is

nieuw Device komt opnieuw de vraag voor naam,

de rode rechthoek die eronder staat.

beschrijving e.d. Hierna kan er worden aangege-

Voor het plaatsen van de soldeerpunten komt er

ven welke component en package moet worden

bovenin een nieuwe werkbalk tevoorschijn. Hierin

gebruikt.

kunnen een aantal eigenschappen al worden

De laatste stap is het combineren van de aan-

ingesteld, zoals de vorm: rond, rechthoekig of een

sluitingen van Component en Package. En o ja,

achtkant.

vergeet natuurlijk niet om alles op te slaan. Hierna

Net als bij de symbolen is het bij het plaatsen

kan het nieuwe element in de schakeling worden

van de soldeerpunten gebruikelijk om linksboven

plaatsen.

te beginnen met nummer 1 en vanaf daar tegen de klok in. De soldeerpunten kunnen alleen een nummer hebben. Je kunt ze geen naam geven zoals bij de symbolen.

Na het plaatsen van de soldeerpunten is het handig een markering te maken die aangeeft welk gebied door het onderdeel in beslag gaat worden genomen. Bij het ontwerpen van de printplaat kun je dan beter zien als onderdelen elkaar dreigen te overlappen. Gewoonlijk wordt er een contour getekend rond het gebied waar het onderdeel moet worden geplaatst. Je kunt de tools line, rectangle, polygon, cirkle en arc gebruiken uit de werkbalk links. Let wel op dat de layer op Top Placement staat. Dit kun je tijdens het tekenen zien in een werkbalk bovenaan of naderhand in de eigenschappen. Optimaal is er geen overlap met de soldeerpunten. Als het wel zo is, is dat niet erg. De soldeerpunten worden uiteindelijk automatisch vrij gehouden. Wel komt er een waarschuwing in het kader met meldingen rechtsonder.

Voeg nog de tekst velden Name en Value toe.

Plaats deze op plekken die je als handig beschouwt. Bij het ontwerpen van de printplaat kunnen de posities van tekstvelden nog naar wens

TOT SLOT

Symbool en footprint

worden aangepast.

Hier zijn nu een aantal belangrijke stappen be-

samenvoegen tot een

Net als bij het maken van een symbool geldt dat

handeld voor het op de computer maken van een

onderdeel

voor het plaatsen een deel van de eigenschap-

ontwerp van een printplaat, inclusief het tekenen

pen van tevoren zijn te bepalen in een werkbalk

van een eigen elektrisch onderdeel. Niet alles is

bovenin het venster. Na het plaatsen kunnen de

aan bod gekomen, daarvoor is het teveel. Verder

eigenschappen nog worden aangepast door erop

is dit programma nog vol in ontwikkeling en zijn er

te dubbelklikken of rechtsklik en dan Properties.

na het schrijven van dit artikel een paar updates

Er komt een apart venstertje met de eigenschap-

uitgekomen waardoor sommige details net iets

pen. Hier staan vaak meer instellingen dan in de

zijn veranderd. Bekijk voor actuele informatie en

werkbalk bovenaan stonden.

verdere verdieping gerust de handleidingen en documentatie op librepcb.org. Voor het ontwer-

DEVICES

pen van je eigen elektrische onderdelen geldt

De laatste stap in het toevoegen van een elek-

een aantal richtlijnen, vooral als je jouw ontwerpen

trisch onderdeel is het samenvoegen van het

wilt delen met anderen.

PC-ACTIVE 339 49

PCA339_LibrePCB_deel2.indd 49

31-10-2024 11:43

RENS BLOM EN ROB COENRAADS

LAPTOPS GETEST

In PC-Active 338 hebben we al 6 laptops getest, nu lees je hier de reviews van laptops van Medion, Huawei en Dell.

De kleuren vallen wellicht wat tegen, maar wat verwacht je van een laptop voor deze prijs? Wat het scherm wel heel goed doet, is dat er bijna geen weerspiegeling is door de matte afwerking.

Verder beschikt de Medion E14223 ook een webcam.

ONDER DE MOTORKAP De computer beschikt over de Intel-processor Celeron N4120 en 4 GB aan werkgeheugen; prima voor werkzaamheden als tekstverwerking, het versturen van mails en browsen op internet. De ssd beschikt over 128 GB aan opslag; als dit niet genoeg is, kun je deze vervangen door een ssd

MEDION AKOYA E14223

die meer GB’s heeft (en sneller is?). De 37Whaccu kan zeker dag mee. Een groot pluspunt is dat de Medion E14223 helemaal geen ventilators

De Medion E14223 is verreweg de goedkoopste

heeft voor het koelen. Het gebruikt namelijk een

laptop in deze test met een adviesprijs van maar

heel ander systeem om koel te blijven, maar

€ 299,-. Hij weegt slechts 1,2 kg en is met 220 x

daardoor is hij compleet stil en hij blijft verrassend

333 x 18 mm geen dunne maar ook zeker geen

koel. De laptop beschikt verder over Windows 11

dikke laptop. De bouw van de Medion E14223 is

Home in de S-modus, waarbij uitsluitend apps uit

niet een van de sterkste punten van deze laptop,

de Microsoft Store worden uitgevoerd. Wil je een

dus voor onderweg raden we je een laptophoes

app installeren die niet beschikbaar is in Microsoft

aan. De behuizing ziet er professioneel uit, maar

Store, dan moet je de S-modus verlaten. Nadeel is

bij het harder indrukken van toetsen hoor je een

dat je dan niet meer naar de S-modus terug kunt.

wat krakend geluid. Het gevoel van de toetsen is daarentegen wel fijn. Op het toetsenbord zit

CONCLUSIE

aan de rechterkant geen apart nummerblok. De

Als je deze laptop afzet tegen de prijs, word je

touchpad is fijn om te gebruiken en is niet te

prettig verrast. Wel is hij vooral geschikt voor niet-

groot of te klein. De Medion E14223 beschikt over

veeleisende werkzaamheden als tekstverwerking,

HDMI, een usb2.0-poort en 2 poorten met usb 3.2.

het versturen van mails en browsen op internet.

Een van de usb3.2-poorten is een usb-c-poort waarmee je (snel) bestanden kunt overzetten.

Je kunt deze poort dus niet gebruiken voor het opladen van deze laptop, daarvoor wordt een aparte stroomadapter meegeleverd. Ten slotte is er ook een 3.5mm-audiopoort voor een hoofdtelefoon en een sd-kaartlezer.

Het full-hd scherm (1920 x 1080 pixels) is 14inch

Medion Akoya E14223 Adviesprijs: € 299,+ prima voor alledaags gebruik + goede prijs-kwaliteitverhouding - door S-modus alleen apps uit MS Store en eenmaal uit S-modus kun je niet meer terug

groot, oftewel een diagonaal van zo’n 35 cm.

50

PCA339_Review_Laptops_test.indd 50

04-11-2024 10:23

REVIEW

Windows-laptops getest

MEDION E15443 De Medion E15443 is een laptop met 15,6inchscherm en meet 35,9 x 2 x 24 cm. Het is een relatief dikke laptop die met een gewicht van 1,8 kg ook aan de zware kant is. Een aandachtspunt voor wie zijn laptop dagelijks mee naar werk en terug wil nemen. Storender is de bouwkwaliteit van de laptop. De kunststof behuizing oogt zakelijk, maar veert mee als je wat druk uitoefent.

Ook bij het harder indrukken van toetsen voel je speling en hoor je kraakgeluiden. Dat merken we – gelukkig – niet vaak in deze prijsklasse. Het toetsenbord en grote touchpad werken zelf wel prettig. De toetsen hebben achtergrondverlichting.

Er is een apart nummerblok rechts aanwezig dat ontbreekt op kleinere laptops. De Medion E15443 heeft HDMI, drie usb-a-poorten, een micro-sd-

gamingprestaties van deze laptop zijn redelijk.

kaartlezer, 3,5mm-audiopoort en een usb-c-poort.

Niet te veeleisende games kun je spelen op circa

Die usb-c-poort kan alleen data doorgeven en

40 frames per seconde in full-hd-resolutie. De

kan de laptop niet opladen of beeld doorgeven.

accuduur loopt dan wel sterk terug en de koeling

Jammer, want zo heb je dus weinig aan de

slaat flink aan, waardoor je de laptop duidelijk

mogelijkheden die usb-c op papier biedt. Deze

hoort. Medion levert deze laptop met Windows

laptop laadt je op via een aparte stroomadapter

11 en een proefversie van Mcafee-antivirus. Die

die aan de korte kant is. Het 15,6inch-scherm van

proefperiode is slechts een maand, waarna

deze Medion-laptop valt ook wat tegen. Kleuren

je moet betalen voor de software. Gelukkig

ogen niet realistisch en het scherm kan niet

kun je de software ook verwijderen. De laptop

fel genoeg om prettig te werken in een goed

kan verschillende AI-toepassingen draaien, te

verlichte ruimte. Wel fijn zijn de scherpe full-hd-

danken aan de Intel Core Ultra 5-processor. Die

resolutie en matte afwerking, zodat je geen last

AI-functies zijn echter minder uitgebreid dan op

hebt van weerspiegelingen.

een Copilot+-laptop. Dat hoeft niet erg te zijn als je weinig waarde hecht aan AI, maar wie dat wel

ONDER DE MOTORKAP

doet, kan beter een Copilot+-computer kiezen.

Onderhuids heeft deze Medion E15443 een Intel Core Ultra 5-processor. Die leidt, mede dankzij

CONCLUSIE

16GB werkgeheugen, tot krachtige prestaties.

Deze betaalbare laptop is lekker snel, maar

Deze laptop is lekker snel en als je wil, kun

sluit te veel compromissen om een prettige

je het werkgeheugen uitbreiden. Ook de ssd

gebruikservaring te bieden.

is te vervangen. Dat is aan te raden, want de ingebouwde 512GB-SATA-ssd is erg langzaam.

Deze ssd van een onbekend Chinees merk zet erg lage lees- en schrijfsnelheden neer. In een laptop van dit kaliber mag je een betere ssd verwachten. Positiever is de accuduur van de Medion E15443. De laptop houdt het met zijn 55Wh-accu zeker acht uur vol bij kantoorgebruik.

Dat is netjes, omdat de accucapaciteit

Medion E15443 Adviesprijs: € 699,+ snelle processor + uitbreidbaar RAM en ssd - matige bouwkwaliteit - beperkte usb-c-poort - langzame ssd

relatief klein is voor een 15,6inch-laptop. De

PC-ACTIVE 339 51

PCA339_Review_Laptops_test.indd 51

04-11-2024 10:23

Core Ultra 7-chip en een ssd van 1 TB. Die variant is driehonderd euro duurder, een meerprijs die wij aan de hoge kant vinden. In de praktijk is de MateBook 14 een snelle laptop die ons niet laat wachten. Dan de accuduur: die is met acht uur bij gemengd gebruik ruim voldoende, maar niet bovengemiddeld. Opladen gebeurt met 65 watt, via usb-c. Prettig, al vinden we het opvallend dat de laptop maar één usb-c-poort heeft.

Moet de laptop opladen, dan kun je de usb-cpoort niet voor andere doeleinden gebruiken.

HUAWEI MATEBOOK 14 (2024)

Jammer, want de usb-c-poort ondersteunt ook DisplayPort om met een monitor te verbinden.

Een extra usb-c-poort was daarom wenselijk geweest. De usb-c-poort in de laptop mist ook

Huawei verkoopt verschillende laptops in

ondersteuning voor Thunderbolt, wat mogelijk

Nederland, waaronder de MateBook 14 (2024).

compatibiliteitsproblemen kan opleveren als je

Die heeft een degelijke metalen behuizing in

de laptop aan een usb-c-dockingstation verbindt.

het zilver of hipper mintgroen. De laptop meet

De MateBook 14 heeft behalve usb-c ook een

31,7 x 1,5 x 22,7 centimeter en weegt 1,31 kg.

HDMI-poort en twee usb-a-poorten. Ten opzichte

Een handzaam gewicht, waardoor je de laptop

van de concurrentie missen we ondersteuning

comfortabel met één hand kunt oppakken om

voor Wi-Fi 6E of Wi-Fi 7. De MateBook 14 reikt tot

hem in je tas te stoppen. Het scherm van 14,2

Wi-Fi 6, een paar jaar oude wifistandaard. Dat

inch oogt scherp dankzij de resolutie van 2880

betekent niet dat de laptop langzame wifi biedt,

x 1920 pixels en is aanraakgevoelig. De keuze

maar de vernieuwingen uit Wi-Fi 7 ga je dus niet

voor een oled-display maakt zwart écht zwart

ervaren op deze laptop. De Windows 11-software

en toont spetterende kleuren. Het fraaie beeld

die Huawei installeert op de MateBook 14, kent

komt echter minder goed tot zijn recht als je in

weinig aanpassingen. Dankzij de Intel-processor

een goed verlichte ruimte of in de trein werkt,

werken alle programma’s naar behoren. Een fijne

want het scherm spiegelt erg. Noemenswaardig

zekerheid die concurrerende laptops met een

is de beeldverhouding van 3:2, die het scherm

Qualcomm-processor vooralsnog niet kunnen

wat hoger maakt dan een 16:10-scherm. Dat

bieden.

vinden we met name prettig tijdens het gebruik van Office en de browser. Het toetsenbord werkt

CONCLUSIE

naar behoren en hetzelfde geldt voor het grote

Deze laptop met prettig groot scherm werkt

touchpad. In de aan-uitknop zit een nauwkeurige

soepel, maar mist verschillende functies ten

vingerafdrukscanner. De full-hd-webcam brengt je

opzichte van de concurrentie.

scherp in beeld tijdens het videobellen.

ONDER DE MOTORKAP De MateBook 14 (2024) is verkrijgbaar in verschillende configuraties. Het goedkoopste model heeft een Intel Core Ultra 5-processor met een 512GB-ssd en 16 GB aan werkgeheugen. Op papier is dat prima zonder op te vallen. Huawei

Huawei MateBook 14 (2024) Adviesprijs: € 1.100,+ groot oled-scherm + vlotte prestaties - scherm spiegelt erg - slechts één usb-c-poort

verkoopt de laptop ook met een nog snellere

52

PCA339_Review_Laptops_test.indd 52

04-11-2024 10:23

REVIEW

Windows-laptops getest

DELL INSPIRON 14 PLUS (7441) De Dell Inspiron 14 Plus (7441) is een laptop met

DEC / JAN

een Qualcomm Snapdragon X Plus-processor.

2024 - 2025

Deze ARM-gebaseerde chipset vormt een alternatief voor de processors van Intel en AMD en vindt zijn weg naar steeds meer laptops. Deze Inspiron 14 Plus heeft een luxe metalen behuizing van 31,4 x 1,7 x 22,3 centimeter en een gewicht

bij gemengd gebruik. Opladen doet de laptop

van 1,40 kg. Het IPS-scherm van 14 inch maakt

vlot via een usb-c-poort. Dell levert een usb-

de laptop handzaam, waardoor hij makkelijker

c-oplader mee, maar je kunt ook een andere

in de tas meegaat. Het scherm heeft een matte

65watt-usb-c-oplader gebruiken. De laptop

afwerking, waardoor je weinig last hebt van

ontgrendelen kan via een vingerafdrukscanner

weerspiegelingen als je onder felle verlichting of

in het toetsenbord of met je gezicht via Windows

bij een raam werkt. De kleuren van het scherm

Hello. Er zit namelijk een infraroodsensor naast

zijn prima, het scherm is aanraakgevoelig en de

de webcam, die overigens te bedekken is met

maximale resolutie van 2560 x 1600 pixels maakt

een fysiek schuifje. De full-hd-webcam is erg

het beeld lekker scherp. De verversingssnelheid

bruikbaar voor videogesprekken. Tot slot de

van 60 Hz is standaard. Het verlichte toetsenbord

software, want de keuze voor een ARM-chip

met vlakke toetsen tikt prettig en het ruime

betekent dat vooralsnog niet alle Windows-apps

touchpad werkt erg soepel. Qua aansluitingen

(goed) werken op deze laptop. Wij misten een

heb je de beschikking over twee multifunctionele

app van Google Drive en onze VPN-aanbieder

usb-c-poorten, een usb-a-poort, audio-aansluiting

bijvoorbeeld. Gelukkig komt die Drive-app voor

en micro-sd-kaartlezer. Een bruikbare set poorten

ARM ieder moment, stelt Google. Als je een

waar we wel HDMI in missen.

specifiek programma wil of moet draaien op je laptop, is het raadzaam om vooraf te controleren

ONDER DE MOTORKAP

of dit programma werkt in combinatie met een

De gekozen Snapdragon X Plus-chip met 10 cores

ARM-processor. De Copilot-functies staan nog in

valt onder de X Elite en boven de X Plus met 8

de kinderschoenen, maar kunnen nuttig worden.

cores. Gekoppeld aan 16GB werkgeheugen draait deze Dell-laptop alle bekende programma’s erg

CONCLUSIE

vlot en vormt multitasken geen enkel probleem.

Deze compacte laptop is compleet qua functies,

Wie minder dan duizend euro aan een nieuwe

snel en heeft een uitstekende accuduur. Niet alle

laptop wil uitgeven, kan de Dell Inspiron 14

programma’s werken echter nog.

(zonder Plus-aanduiding) met 8core-chip kopen.

Die is iets langzamer, maar verder bijna identiek aan de door ons geteste laptop. Ons model heeft een PCIe-ssd van 512 GB, al kun je voor een schappelijke meerprijs van vijftig euro een 1TB-ssd kiezen. Dat raden we aan als je lang met de laptop wil doen. Een groot pluspunt van de Inspiron 14 Plus is zijn accuduur. De Snapdragonprocessor is erg stroomefficiënt, waardoor de

Dell Inspiron 14 Plus (7441) Adviesprijs: € 1.149,+ ontwerp en bouwkwaliteit + lange accuduur + prestaties - geen HDMI-poort - nog niet alle programma’s werken

54Wh-accu probleemloos negen uur meegaat

PC-ACTIVE 339 53

PCA339_Review_Laptops_test.indd 53

04-11-2024 10:23

TOON VAN DAELE | NIVEAU ● ● ● ● ●

20X

SNELLER WERKEN IN WINDOWS EN OFFICE

Je brengt waarschijnlijk veel tijd door achter je computerscherm. We hebben daarom 2x 10 tijdbesparende tips verzameld, voor Windows en Office. Zo kun je dus 20 keer tijd winnen.

De Taakbalk zoals deze onderaan je scherm in Windows 11 staat

Windows

1 SNELTOETSEN

3 SNELLE TOEGANG

Sneltoetsen kunnen je veel tijd besparen. Dit

Mappen die je vaak gebruikt, kun je een zicht-

zijn toetscombinaties waarbij je eerst de eerste

baarder plek geven. Open opnieuw de Verkenner,

toets(en) indrukt en dan de laatste toets gebruikt.

ga naar de map, rechtsklik erop en kies Vast­

Populaire sneltoetsen zijn: Ctrl + C (kopiëren

maken aan Snelle toegang. De map wordt boven-

van geselecteerde tekst of afbeelding), Ctrl + X

aan in het linkerdeelvenster vastgezet, zodat je

(knippen), Ctrl + V (plakken), Ctrl + Z (laatste actie

er altijd snel bij kunt. Om dit ongedaan te maken,

ongedaan maken, ook in de Verkenner), Ctrl +

rechtsklik je opnieuw en kies je Losmaken van

A (alles selecteren), Alt + Tab (wisselen tussen

Snelle toegang.

Alt+Tab: wisselen tussen

programma’s), Windows-toets + D (alle vensters

Je kunt ook rechtsklikken op de map, (Meer op-

geopende programma’s

minimaliseren), Windows-toets + E (Verkenner

ties weergeven /) Snelkoppeling maken kiezen en

openen) en Windows-toets + L (Windows vergren-

de snelkoppeling naar je bureaublad slepen om

delen). Voor een volledig overzicht voor Windows,

de map daarvandaan te openen.

Office en andere programma’s kun je terecht op www.sneltoetsen.com/sneltoetsen.html

2 SNELKOPPELINGEN Gebruik je vaak dezelfde programma’s of bestanden, dan kun je hier een snelkoppeling van maken op je bureaublad. Open de Verkenner (bijvoorbeeld via Windows-toets + E) en navigeer

Pin veelgebruikte mappen vast aan ‘Snelle toegang’ in

naar het gewenste bestand. Klik met de rechter-

de Verkenner

muisknop, kies (Meer opties weergeven /) Kopiëren naar en selecteer Bureaublad (snelkoppeling

4 VASTMAKEN

maken). Je kunt het bestand nu snel openen door

Als je op de Windows-startknop (links op de Taak-

dubbel te klikken op de snelkoppeling.

balk) klikt en Alles selecteert, kun je programma’s

54

PCA339_Sneller Windows en Office.indd 54

31-10-2024 11:45

WORKSHOP

20x sneller werken in Windows en Office

en bestanden openen. Dit kan sneller door ze vast

teksteditor Kladblok in het Windows-startmenu,

te maken aan de taakbalk. Klik met de rechter-

en druk op Windows-toets + H. Er verschijnt een

muisknop op het gewenste item, kies (Meer /)

pop-upvenster en door op de microfoonknop te

Aan de taakbalk vastmaken en het verschijnt als

klikken, kun je spraakbesturing in- en uitscha-

een knop op je Taakbalk. Wil je het weer verwij-

kelen. Je ingesproken tekst wordt automatisch

deren, rechtsklik er dan op en kies Van taakbalk

uitgetypt. Dit werkt goed voor de invoertaal

losmaken.

Nederlands (Nederland), maar helaas niet voor

5 ZOEKBALK Je kunt programma’s of bestanden snel vinden

Nederlands (België). Via het tandwielpictogram Instellingen kun je Automatische interpunctie aanof uitzetten.

door in de zoekbalk, op de Taakbalk of bovenin het Windows-startmenu te klikken. Tik een paar letters van het item in en Windows toont direct de resultaten. Klik op een resultaat om het te openen.

Standaard toont Windows ook internetzoekresultaten; klik op het pijlknopje naast zo’n resultaat voor een voorbeeldweergave.

6 OPSTARTEN Regelmatig gebruikte programma’s of documenten kun je eventueel samen met Windows laten opstarten. Open de Verkenner en ga naar het gewenste bestand. Rechtsklik erop, kies (Meer opties weergeven /) Snelkoppeling maken en

8 KLEMBORDGESCHIEDENIS

houd dit Verkenner-venster open.

Als je regelmatig een afbeelding of tekstfragment

Druk op de sneltoets Windows-toets + R, typ

wilt hergebruiken, kun je Klembordgeschiedenis

shell:startup in het venster Uitvoeren en druk op

inschakelen. Open Windows Instellingen (bijvoor-

Jij spreekt, Windows typt

de Enter-toets. Er verschijnt een tweede Verkenner-venster. Sleep de snelkoppeling uit het eerste venster naar het tweede, om deze te kopiëren.

Het bestand opent voortaan bij het opstarten van Windows.

Makkelijk regelmatig een afbeelding of tekstfragment hergebruiken Laat je favoriete programma automatisch met

beeld met Windows-toets + I), selecteer Systeem

Windows opstarten

(linkerpaneel), Klembord (rechterpaneel) en zet

7 SPRAAKBESTURING

Klembordgeschiedenis op Aan. Als je telkens nu iets kopieert met Ctrl + C, wordt het naar het

Je kunt in Windows je tekst ook inspreken. Sluit

klembord gekopieerd. Druk op Windows-toets

een microfoon aan, selecteer (bijvoorbeeld) de

+ V om de inhoud van het klembord te bekijken

PC-ACTIVE 339 55

PCA339_Sneller Windows en Office.indd 55

31-10-2024 11:45

en selecteer een item om het in je document te

den weergeven (Verkenner). Je kunt ook kiezen

plakken.

voor Altijd vragen of Geen actie ondernemen.

9 AUTOMATISCH AFSPELEN

10 TAAKPLANNER

Je kunt Windows instellen om automatisch een

De Windows Taakplanner laat (wat gevorderde)

actie uit te voeren wanneer je een usb-stick of

gebruikers toe om taken automatisch uit te laten

andere externe gegevensdrager aansluit. Open

voeren. Een voorbeeld is het inplannen van de app Schijfopruiming.

Klik op de Windows-startknop, typ Taakplanner en start deze toepassing. In het rechtervenster klik je op Basistaak maken en geef je een Naam, zoals Schijf opruimen. Druk op Volgende, kies bijvoorbeeld Maandelijks, kies <Alle maanden selecteren>, vink de gewenste dag(en) aan en bepaal een tijdstip, zoals 16:30:00. Klik tweemaal op Volgende, vul bij Programma/script de toepassing cleanmgr.exe in en bij Parameters toevoegen bijvoorbeeld /d C: om de C:-schijf op te ruimen.

Bevestig met Volgende en Voltooien. De taak wordt nu aan de lijst toegevoegd. Selecteer deze en klik in het rechterdeelvenster op Uitvoeren om het direct te testen.

Office

Usb-stick aansluiten en

Instellingen van Windows, ga naar Bluetooth en

media importeren

apparaten (linkerpaneel) en kies Automatisch

11 SNELTOETSEN

afspelen (rechterpaneel). In het uitklapmenu

Ook de Microsoft Office-applicaties bevatten

Je kunt een specifiek

bepaal je wat er moet gebeuren bij het aansluiten

sneltoetsen. In Microsoft Word selecteer je

programma op gezette

van een Verwisselbaar station of Geheugenkaart,

bijvoorbeeld een tekst en druk je op Ctrl + B om

tijden laten uitvoeren

zoals Foto’s en video’s importeren (OneDrive), Af-

deze vet te maken, Ctrl + I voor cursief en Ctrl + U

spelen (Windows Mediaspeler) en Map en bestan-

om te onderstrepen. Door de Alt-toets ingedrukt

met Taakplanner

te houden, verschijnen er letters bij de menuopties; druk je op een van deze lettertoetsen, dan opent meteen de betreffende optie. Een uitgebreid overzicht vind je op www.sneltoetsen.com/ sneltoetsen.html Misschien handig om een afdruk als spiekbriefje te gebruiken?

12 SNELLE TOEGANG Het kan soms lastig zijn om het juiste item te vinden in de vele Office-menu’s. Veelgebruikte functies kun je evenwel toevoegen aan de werkbalk Snelle toegang, zodat ze altijd binnen handbereik zijn. Start een Office-toepassing, klik bovenaan links op het pijlknopje Werkbalk Snelle toegang aanpassen en kies onderaan voor Meer opdrachten. In het dialoogvenster selecteer je

56

PCA339_Sneller Windows en Office.indd 56

31-10-2024 11:45

WORKSHOP

20x sneller werken in Windows en Office

in het linkermenu de gewenste opdracht. Klik

je veel sjablonen. Open hier het menu Bestand en

op Toevoegen en bevestig met OK. De functie

selecteer Nieuw om verschillende voorbeelden te

verschijnt nu als een knop in de werkbalk Snelle

zien. Klik op een voorbeeld om dit groter weer te

toegang.

geven en bevestig met Maken om het te gebruiken. In de zoekbalk Onlinesjablonen zoeken kun je ook op trefwoorden zoeken. Tik bijvoorbeeld in Word eens uitnodiging in voor fraaie ontwerpen.

14 OPMAAKDUPLICATOR Als je een tekstfragment of afbeelding hebt opgemaakt met een lettertype, kleur of rand, kun je deze opmaak snel op andere objecten toepas-

Veelgebruikte functies voeg je gewoon toe aan de werkbalk Snelle toegang

13 SJABLONEN Wanneer je een nieuw document ontwerpt in Word of een andere Office-toepassing, kijk dan eerst of er al een geschikt sjabloon (voorbeeld) beschikbaar is. In Word, Excel en PowerPoint vind sen. Selecteer het bronobject in een Word-docu-

Kopieer de opmaak naar

ment, ga naar Start en klik op het borstelicoon in

andere objecten met iets

de rubriek Klembord, links bovenaan. Je cursor

meer dan een muisklik

verandert in een borstel. Klik op of sleep hiermee over het doelobject: dit neemt nu automatisch de opmaak van je bronobject over.

15 MACRO’S Gevorderde gebruikers kunnen een reeks veelgebruikte handelingen opslaan in een macro voor snellere uitvoering. Zorg eerst dat het menu Ontwikkelaars beschikbaar is in je Office-toepassing. Ga naar het menu Bestand, klik onderaan op Opties en kies Lint aanpassen. In het rechterpaneel (Hoofdtabbladen) scrol je naar Ontwikkelaars, vink dit aan en bevestig met OK. We geven een eenvoudig voorbeeld in Word.

Een trefwoord als ‘uitnodiging’ levert direct heel wat

Open het menu Ontwikkelaars en klik linksboven

leuke sjablonen op in Word

op Macro opnemen. Geef de macro een naam,

PC-ACTIVE 339 57

PCA339_Sneller Windows en Office.indd 57

31-10-2024 11:45

naar Invoegen en klik op Snelonderdelen. Kies Selectie opslaan in de galerie Snelonderdelen. Vul in het dialoogvenster een Naam in en bevestig met De macro ‘Vetcursief’

OK. Wanneer je weer Invoegen / Snelonderdelen

is aangemaakt en klaar

kiest, zie je het toegevoegde item. Rechtsklik

voor (her)gebruik

erop en kies (bijvoorbeeld) Invoegen op huidige documentpositie.

17 AUTOMATISCHE CORRECTIE Word laat je toe vaak gemaakte typfouten automatisch te corrigeren, maar ook eigen lettercombinaties, zoals T-P, kun je laten uitbreiden, tot bijvoorbeeld Toon van Daele – PC-Active. zoals Vetcursief, en druk op OK. Selecteer een

Open het menu Bestand en kies onderaan voor

tekstfragment en maak het vet (Ctrl + B) en cursief

Opties. Ga naar de rubriek Controle en klik op

(Ctrl + I). Klik daarna op Macro stoppen. Selecteer nu een ander tekstfragment, klik linksboven op de knop Macro’s, en dubbelklik op de macro (Vetcursief) om deze toe te passen.

16 SNELONDERDELEN In MS Word kun je snelonderdelen gebruiken om vaak gebruikte tekst of afbeeldingen op te slaan Veelgebruikte

en zo snel in te voegen. Als je bijvoorbeeld vaak

documentonderdelen

dezelfde afsluiter met handtekening gebruikt, typ

kun je zo heel snel

dan je tekst (eventueel met afbeelding) nog een-

hergebruiken

maal. Selecteer dit deel met de muisaanwijzer. Ga

Sneller typen door automatische correctie

­AutoCorrectie-opties. Vul op het tabblad AutoCorrectie bij Vervang je lettercombinatie in, en bij Door de vervangtekst. Bevestig met Toevoegen en OK. Je kunt dit direct testen in een document (voeg na je lettercombinatie wel een spatie toe).

18 STIJLEN Als je in Word een tekstfragment hebt opgemaakt met het juiste lettertype, lettergrootte, letterkleur enzovoort, kun je deze op andere fragmenten toepassen door het te bewaren als ‘stijl’.

Selecteer het fragment met ingedrukte linkermuisknop. Ga naar Start en klik op het pijlknop-

58

PCA339_Sneller Windows en Office.indd 58

31-10-2024 11:45

WORKSHOP

20x sneller werken in Windows en Office

Zet je opmaak in een stijl om deze sneller te hergebruiken je rechtsonder in het onderdeel Stijlen om het

20 SNELGRAFIEK

deelvenster Stijlen te openen. Druk onderaan op

Je weet dat Excel mooie diagrammen en grafie-

de knop Nieuwe stijl. Geef in het dialoogvenster

ken kan maken, maar dit kan tijd kosten. Tenzij je

je stijl een Naam. Selecteer onderaan Nieuwe

het als volgt aanpakt. Stel, in kolom A staan onder

documenten op basis van deze sjabloon als je

elkaar namen en in kolom B de bijbehorende cij-

de stijl ook in andere documenten wilt gebruiken.

fers (bijvoorbeeld van de maandomzet). Selecteer

Na bevestiging met OK is de stijl toegevoegd.

alle cellen met ingedrukte linkermuisknop en druk

Selecteer een ander tekstfragment en klik in het

op sneltoets Alt + F1. Excel maakt hiervoor direct

deelvenster Stijlen op een stijl om deze toe te

een (standaard)grafiek.

Een grafiek? Zo gepiept!

passen.

19 SNEL AANVULLEN Met de functie Snel aanvullen kun je in Excel gegevens sneller invullen. Stel, in kolom A staan voor- en achternamen in opeenvolgende cellen (A1, A2, A3, …) en je wilt in kolom B hiervan alleen de voornamen. Vul dan in B1 de voornaam in van de naam in A1. Plaats daarna de cursor in B2 en druk op sneltoets Ctrl + E (of open het menu Gegevens en druk op de knop Snel aanvullen). Excel vult automatisch de voornamen uit kolom A in de cellen van kolom B in.

Snel en slim aangevuld!

PC-ACTIVE 339 59

PCA339_Sneller Windows en Office.indd 59

31-10-2024 11:45

GER STOK, MARTIN BEKELAAR EN ROB COENRAADS

WINDOWS 11 24H2 In PC-Active 337 schreven we al uitgebreid over de ‘nieuwe’ versie van Windows 11, namelijk Windows 11 24H2. Deze upgrade kan op veel computers met Windows 11 nu geïnstalleerd worden, maar wanneer moet je dat nu wel of niet doen en wat kun je eigenlijk allemaal (vooraf) ermee doen?

Windows 11 24H2 presentaties door HCC Dit artikel is grotendeels ontleend aan de presentatie Windows 11 24H2 gemaakt door de HCC-vrijwilligers Ger Stok en Martin Bekelaar. In deze presentatie komt echter nog veel meer aan bod met betrekking tot de Windows 11 24H2 upgrade. Deze presentatie is de afgelopen tijd al op diverse plekken (HCC!kennisdag en Zuid-Holland) gegeven en wordt ook de komende maanden op zoveel mogelijk plaatsen gegeven. Houd de HCC-agenda, de HCC!nieuwsbrief en de nieuwsbrief van jouw regio in de gaten wanneer er bij jou in de buurt deze presentatie wordt gegeven.

I

n de laatste maanden van 2024 wordt bij veel Windows-computers met Windows 11 de 24H2-update uitgevoerd. In dit artikel behan-

delen we een aantal aanpassingen en nieuwe functies en wat je vooraf moet doen voordat je deze upgrade uitvoert.

VOORDAT JE DE UPGRADE UITVOERT Zoals bij elke Windows-computer moet je vooraf je computer zoveel mogelijk bijwerken. Dat betekent dus de Windows-updates bijwerken: vul in het zoekvenster onderaan je scherm update in,

60

PCA339_Windows 11 24H2.indd 60

04-11-2024 09:43

UPDATE

Windows 11 24H2

waarna je op Controleren op updates klikt. Werk

de updates uit en hopelijk wordt met het volgen-

ook de Microsoft-browser Edge bij naar de laatste

de overzicht het een en ander duidelijk:

versie. Dit is ook een handig moment om je apps

• Cumulatieve updates (B-Update): deze vindt op

bij te werken en misschien ook wel om deze

de tweede dinsdag (en dat betekent in Neder-

deels op te ruimen?

land woensdag) van de maand plaats. Het is een

Gebruik je het beveiligingsprogramma van Win-

normale maandelijkse update die automatisch

dows, prima. Gebruik je echter antivirussoftware

wordt gedownload en geïnstalleerd als je dat

van derden oftewel van bijvoorbeeld Bitdefender,

hebt aangegeven.

Norton, McAfee, ESET of AVG, schakel dat bij

• Out Of Band Release Update (C-Update): deze

voorkeur uit. Vaak is dit een spelbreker bij het

kan elk moment van de maand plaatsvinden,

installeren van een Windows-upgrade en mochten

want het is een update om veiligheidsproblemen

er nu haperingen optreden bij het upgraden, dein-

op te lossen oftewel deze wordt zo snel mogelijk

stalleer dan nu deze externe antivirussoftware.

door microsoft uitgebracht.

Belangrijk is ook dat je een back-up van je data

• Cumulatieve Preview Update (D-Update): is op

maakt en/of een imageback-up; neem er de

de vierde dinsdag van de maand en een test-

tijd voor. In de workshop Bestanden back-up-

release van de komende maandelijkse B-Update.

pen en terugzetten (https://www.pcactive.nl/

• Annual Feature Update: dit is de grote jaarlijkse

workshops/9487-workshop-bestanden-back-up-

update en vindt plaats in de tweede helft van

pen-en-terugzetten) wordt uitgebreid beschreven

het jaar waarbij ook het versienummer verandert

hoe je een back-up van je bestanden maakt en

• Windows Moments (Controlled Features Rollout):

hoe je ze weer terugzet als je dat wil.

deze komt het hele jaar door zodra deze klaar is.

Het gaat namelijk om het installeren of inschake-

INSTALLEREN OF EVEN WACHTEN?

len van nieuwe functies in Windows.

Zoals je ongetwijfeld weleens eerder hebt ervaren, gaat elke Windows-upgrade gepaard met probleempjes of zelfs problemen. En 24H2 heeft deze ook, zo bleek wel weer de afgelopen tijd waarbij Microsoft ook zelf meldde dat 24H2 problematisch is/was (https://www.pcactive.nl/ update/10902-windows-11-24h2-update-is-problematisch-meldt-microsoft-zelf-nu-ook). Daarom is het zeker verstandig te wachten met de upgrade totdat hij wordt aangeboden door Microsoft en dat je hem niet handmatig installeert, maar via Automatische updates. Nog verstandiger is het om te wachten tot de eerstvolgende cumulatieve update is uitgebracht (Patch Tuesday).

HOE ZIT HET MET WINDOWS 11 UPDATES? Wellicht denk je: wat is nu weer een cumulatieve

De Windows 11 Upgrade 24H2 wordt aangeboden en je hebt dus groen

update? Tja, Microsoft geeft heel veel verschillen-

licht gekregen. Bepaal zelf het moment van de upgrade

PC-ACTIVE 339 61

PCA339_Windows 11 24H2.indd 61

04-11-2024 09:43

NA EEN GESLAAGDE WINDOWS 11 24H2 UPGRADE

Wi-Fi 7 wel ondersteunen, en dat zal in veel ge-

Als je de Windows 11 24H2 Upgrade succesvol

het geval zijn, dan merk je echt een flink hogere

hebt geïnstalleerd, heb je een lijst die je moet

internetsnelheid, zoals je in onderstaande tabel

afvinken:

ziet. Aan hardware uitgerust met Wi-Fi 7 hangt

• Controleer allereerst of je computer, apparaten

echter wel een flink prijskaartje.

vallen nog niet het geval zijn. Mocht dit bij jou wel

(zoals printer) en driver(s) nog goed werken • Controleer of je programma’s nog goed werken • Controleer je privacy- en reclame-instellingen • Maak een nieuw Herstelpunt. Typ hiervoor in het zoekvenster onderin herstelpunt, druk op Een herstelpunt maken en voer het uit.

Als het goed is, is nu alles naar wens verlopen.

Wi-Fi 7 Frequenties

2.4-, 5- en 6 GHz tegelijk

Maximale bandbreedte

320 MHz

Maximale totale snelheid

46 Gbps

Data per pakket

4096 tekens

Maak eventueel een nieuwe, volledige Imageback-up.

OOK NIEUW: TELEFOON OP JE SIDEBAR Ook nieuw in Windows 11 wordt de koppeling met je smartphone die binnenkort te zien is naast het Start-menu. Zodoende worden de gegevens van je Foto’s, Berichten en Oproepen zichtbaar.

Als je de upgrade niet hebt uitgevoerd vanaf een usb-stick, kun je zorgen voor een herstel/installatie-medium (dvd/usb-stick).

HOE GAAT HET NU VERDER MET WINDOWS 11 EN 12?

UPGRADE WERKT NIET GOED OF BEVALT NIET

Het proces met betrekking tot het updaten en

Het kan natuurlijk zijn dat de upgrade wel is ge-

upgraden van jouw Windows-versie blijft als

lukt, maar dat deze niet werkt of dat hij niet bevalt.

vanouds. Dat betekent dus dat er elke maand

Goed nieuws: gelukkig kun je de 24H2 upgrade

(cumulatieve) updates verschijnen en er komen

terugdraaien. Maar dan moet je dit wel binnen

tussentijds functionele toevoegingen beschikbaar

10 dagen na de upgrade uitvoeren. Klik hiervoor

die door Microsoft Moments worden genoemd.

onderaan op je scherm op het Windows-logo

Hoe het nu verder gaat met Windows 11 is nog

links naast het zoekvenster en klik vervolgens op

best onduidelijk. Wordt het in 2025 opgevolgd

Instellingen. Klik vervolgens op Windows Update,

door Windows 12, bijvoorbeeld als de onder-

daarna op Geavanceerde opties en op Herstel en

steuning met veiligheidsupdates voor Windows 10

ten slotte op Systeemherstel. Het systeem wordt

stopt op 14 oktober 2025? Ook de situatie rond-

teruggezet naar Windows 11 23H2.

om computers met Windows 10 is nog onduidelijk. Zo kan het zijn dat Windows 10 toch nog een

NIEUW: WI-FI 7

jaar na 14 oktober 2025 wordt ondersteund voor

Zoals we in PC-Active 337 al schreven, onder-

een bedrag van 30 dollar. Natuurlijk houden we

steunt 24H2 nu ook Wi-Fi 7. Dan moeten je appa-

je ook in 2025 op de hoogte wat de beste keuze

raten (router, netwerkkaart, chips, etc.) echter ook

voor je is.

62

PCA339_Windows 11 24H2.indd 62

04-11-2024 09:43

COLUMN

Marc Hijink

Pc-geschiedenis Het was een historisch plaatje: Pat Gelsinger en

van het Britse bedrijf ARM, die dankzij de mobiele

Lisa Su, de bazen van de Amerikaanse chipgigan-

revolutie de basis is voor alle smartphone-chips.

ten Intel en AMD, samen lachend op de foto. De

ARM’s techniek is energiezuiniger dan x86 en dat

aanleiding voor het kiekje was het x86-consortium

telt, in een apparaat dat op batterijen draait.

dat de twee bedrijven beginnen. Zo willen ze deze

Inmiddels werkt ARM prima in ‘echte’ computers;

chiptechniek, de basis van bijna alle pc’s, verder

pc’s en servers. Het bewijs daarvan levert Apple,

‘harmoniseren’. Ook Microsoft, Meta en Google

dat de x86-chips inruilde voor Apple Silicon,

sluiten zich aan, en Linux doet gezellig mee. De

gebaseerd op ARM. Ook de Windows-pc is niet

boodschap van Su en Gelsinger: het x86-platform

veilig, want Qualcomm levert inmiddels een

is, veertig jaar na de introductie van de pc, nog

energiezuinige Snapdragon-chip voor Windows-

“springlevend”.

laptops. ARM-processors vinden ook hun weg

Dan maar lachend op de foto met je concurrent

naar de datacenters en Intel heeft geen goed Harmoniseren, dat klinkt goed. Maar je hoeft nog

antwoord op de AI-chips van Nvidia, de peper-

niet eens stokoud te zijn om je te herinneren dat

dure grafische processors die nodig zijn voor

AMD en Intel elkaar ooit naar het leven stonden.

kunstmatige intelligentie.

Nadat Intel in 1984 de chip leverde voor de eerste IBM personal computer, kwam concurrent AMD al

Zo brokkelt Intels rijk af. De chipfabrikant kon-

snel met een alternatieve chip die ook met Micro-

digde een ontslagronde aan (15.000 banen

softs software overweg kon. Het geheime ingre-

geschrapt), pauzeert de uitbreidingsplannen voor

diënt was de x86-instructieset; een verzameling

nieuwe chipfabrieken in Europa en overweegt

machinecodes om de processor aan te sturen.

zelfs zijn eigen fabrieken af te stoten. Qua tech-

AMD en Intel raakten in de jaren ’90 verwikkeld

nologie loopt Intel jaren achter op de Taiwanese

in rechtszaken en kwamen uiteindelijk tot een

foundry TSMC. Noodgedwongen besteedt de

licentieovereenkomst. AMD mocht de x86-

marktleider van weleer de productie van zijn

techniek blijven gebruiken en mee-ontwikkelen,

modernste chips uit aan de Taiwanezen.

maar Intel behield het marktleiderschap.

Wat rest is de verdediging van het x86-bolwerk, Intel hield er wel onfrisse praktijken op na om

samen met AMD. Deze bedrijven werken al jaren

de grootste te blijven, bijvoorbeeld door pc-

samen aan x86, toch blijven er gedetailleerde

fabrikanten te dwingen om geen AMD-chip te

verschillen en die plooien moet het consortium

kopen. Vanwege die concurrentievervalsing kreeg

gladstrijken. De tijd dringt, want behalve ARM is er

Intel in 2009 door de EU een megaboete op-

nog een concurrent die op het x86-platform loert:

gelegd, van 1 miljard euro. Later werd de boete

RSIC-V. Nu nog klein, maar Intel kan niet meer

teruggeschroefd tot 376 miljoen – een schijntje

tegenslag gebruiken.

voor een chipreus.

Dan maar lachend op de foto met je concurrent, Fast forward naar 2024 is de chipwereld ingrijpend

moet Pat Gelsinger gedacht hebben. Anders is

veranderd. Het x86-platform is de standaard in

Intel straks zelf geschiedenis.

pc’s en servers, maar de concurrentie van andere chiptechniek loert. Het gaat om de instructieset

Marc Hijink - tech-journalist

PC-ACTIVE 339 63

PCA339_Column marc hijink.indd 63

31-10-2024 11:46

DENNIS GANDASOEBRATA

WINDOWS DE BAAS Standaard heeft Windows al flink wat functies in huis, maar hoe zet je het besturingssysteem nog meer naar je hand? Een selectie van apps die je niet mag missen.

DEC / JAN

DEC / JAN

2024 - 2025

2024 - 2025

Winaero Tweaker

Telefoonkoppeling

Everything

Grote kans dat je Windows graag naar

Met Telefoonkoppeling kun je je tele-

Hoewel het zoekmechanisme van Win-

je hand zet. Uiteraard kun je hiervoor

foon en Windows laten samenwerken.

dows de afgelopen jaren flink is verbe-

gebruikmaken van de ingebouwde

De app gaat al enige tijd mee, maar

terd, zijn er interessante alternatieven

functies, maar die schieten al gauw te-

heeft vooral de afgelopen twee jaar

beschikbaar. Goed voorbeeld hiervan

kort. Winaero Tweaker gaat al heel wat

interessante updates gekregen. Via

is Everything. De app maakt eerst een

jaren mee en verdient een plekje op het

deze app heb je via de computer direct

totale index van de inhoud van de vaste

bureaublad. Met het gratis programma

toegang tot al je berichten, bijvoorbeeld

schijf. Vervolgens worden telkens alle

kun je Windows-instellingen aanpassen

van sms en WhatsApp. Ook berichten

bestanden getoond. Zodra je de naam

die normaal gesproken ontoegankelijk

afkomstig van apps zoals meldingen

van het bestand begint te typen, worden

zijn. Het programma is opgebouwd uit

komen op het Windows-bureaublad

de zoekresultaten steeds kleiner en ver-

een aantal categorieën, die je links in

binnen. Een recente update maakt

schijnen alleen de treffers. Het indexeren

het hoofdvenster ziet. Instellingen spe-

het mogelijk om de telefoon via het

van de vaste schijf neemt in de praktijk

cifiek voor de gebruikte Windows-versie

wifimenu van Windows beschikbaar te

maar een paar seconden in beslag. Op

vind je in een aparte categorie. Goed

maken als mobiele hotspot. Via Tele-

de website van de makers lezen we dat

voorbeeld hiervan is de optimalisatie

foonkoppeling kun je ook apps van de

een omvang van een miljoen bestanden

van het menu van de rechtermuisknop:

telefoon als ‘volwaardig’ programma in

ongeveer een minuut in beslag neemt

dit kun je bijvoorbeeld schakelen

een venster op het bureaublad tonen

om te indexeren. Het programma is ook

naar de klassieke variant uit eerdere

en gebruiken. In het hoofdvenster van

beschikbaar in een portable versie, die

Windows-versies, die wél alle opties in

Telefoonkoppeling vind je een overzicht

je niet hoeft te installeren. Dit maakt

één keer toont. Het aantal instelmoge-

van de mobiele apps en kun je specifie-

ook meteen de insteek van de makers

lijkheden gaat redelijk ver. Zo vinden

ke apps aan een favorietenlijst toevoe-

duidelijk: Everything is een minimalistisch

we de optie om belangrijke onderdelen

gen. Reserveer voor het instellen wel de

programma dat weinig beslag legt op de

zoals Windows Update en Windows

nodige tijd: het simpelweg koppelen van

systeembronnen. De index met bestan-

Defender permanent uit te schakelen.

je telefoon zorgt voor een overvloed aan

den wordt continu actueel gehouden: alle

De makers mogen wat ons betreft op

meldingen, waarbij op ons testsysteem

wijzigingen in je bestanden worden direct

deze vlakken iets meer waarschuwin-

de ‘focusmodus’ van Windows niet in

meegenomen in de zoekresultaten.

gen toevoegen. Er zijn ook ingrijpen-

staat bleek de meldingen te blokkeren.

Gebruik je vaak dezelfde zoekopdrach-

de aanpassingen die juist voor veel

Geef per app aan welke meldingen

ten, dan kun je deze toevoegen aan een

gebruiksgemak zorgen.

mogen worden getoond.

favorietenlijst.

Winaero Tweaker

Telefoonkoppeling (microsoft.com/ nl-nl/windows/sync-across-your-devices)

Everything

(https://winaero.com/winaero-tweaker) Systeemeisen: Windows 10, Windows 11

Systeemeisen: Windows 11

Systeemeisen: Windows 10, Windows 11

Prijs: gratis

Prijs: gratis

Prijs: gratis

Taal: Engels

Taal: Nederlands, Engels

Taal: Engels

(www.voidtools.com)

64

PCA339_Thema_apps.indd 64

31-10-2024 11:47

REVIEW

Hwinfo

DEC / JAN

Windows de baas

ShareX

Bulk Crap Uninstaller

Voor een compleet inzicht in de

Uitgekeken op het standaard Knip-

De naam van deze app zegt genoeg:

onderdelen waaruit de computer is op-

programma van Windows 10 of 11? Een

hiermee neem je Windows onder han-

gebouwd, kun je gebruikmaken van het

interessant alternatief voor het maken

den en ontdoe je het besturingssystem

gratis Hwinfo.

van screenshots in Windows is ShareX.

van nutteloze onderdelen. Je mag Bulk

Van de software is ook een portable

Je mag de software gratis gebruiken.

Crap Uninstaller kosteloos gebruiken.

versie beschikbaar, die je niet hoeft te

Behalve voor het maken van statische

Aan de rechterkant van het venster vind

installeren. Het systeemoverzicht toont

screenshots, kun je ShareX ook gebrui-

je een overzicht van de componenten

je alle belangrijke componenten van de

ken om bewegend beeld vast te leggen.

die je kunt deïnstalleren. Het is uiter-

computer, denk hierbij aan processor,

Voer je voor screenshots vaak repetitie-

aard belangrijk om in te schatten in

moederbord en grafische kaart. Voor

ve taken uit, dan kun je deze taken au-

hoeverre je het programma nodig hebt

meer gegevens klik je het systeemover-

tomatiseren. Bijvoorbeeld op het gebied

of gaat missen. In de kolom Opstarten

zicht weg en bekijk je het hoofdvenster.

van nabewerking, waarbij je aan elk

zie je of het programma wordt geladen

Aan de linkerzijde zijn de hardware-

screenshot automatisch een watermerk

bij de start van Windows. Heb je de

componenten opgesomd. Klik op een

toevoegt of een thumbnail genereert

smaak met het opruimen flink te pak-

onderdeel om de details te bekijken.

van elke gemaakte opname. Bovendien

ken, dan kun je de filters aan de linker-

Hwinfo komt ook goed van pas als je

kun je de afhandeling van de bestanden

zijde van het venster gebruiken om op

je computer wilt upgraden of systemen

automatiseren door in te stellen dat af-

zoek te gaan naar specifieke program-

met elkaar wilt vergelijken. Je kunt

beeldingen automatisch naar de cloud

ma’s. Zo kun je specifiek filteren op

van het systeem een rapport maken

worden geüpload of worden afgedrukt

apps uit de Microsoft Store, bescherm-

en daarbij zelf bepalen welke onder-

op je printer. Automatisering kan ook zit-

de Windows-onderdelen en systeem-

delen in de rapportage moeten worden

ten in kleinere activiteiten. Zo kun je via

componenten. Het verwijderen zelf kan

meegenomen. Via de optie Sensor

Auto Capture instellen dat er op gezette

grotendeels automatisch plaatsvinden.

bekijk je de actuele meetgegevens van

tijden automatisch een screenshot moet

Je kunt batches aanmaken en hiermee

het systeem, waaronder de processor,

worden gemaakt.

in één keer meerdere programma’s

het geheugen en het netwerk. Plaats

In de sectie Hulpmiddelen vinden we

verwijderen. Ook controleert Bulk Crap

de muis op een onderdeel om hierover

opties voor nabewerking van het mate-

Uninstaller of er specifieke registerver-

meer te lezen.

riaal, zoals het eerder genoemde gene-

meldingen moeten worden verwijderd.

Hwinfo onderscheidt zich van vergelijk-

reren van thumbnails of het aanpassen

Je hebt hierbij telkens de regie en be-

bare programma’s door de ondersteu-

van de afmetingen van elke afbeelding.

paalt welke onderdelen daadwerkelijk

ning voor add-ons, die je op de website

Maak je opnamen van bewegend beeld,

moeten worden gewist. Via de Startup

vindt. Hiermee kun je koppelingen

dan kun je zelf kiezen welke videocodec

Manager vraag je een overzicht op van

maken met andere tools en de functio-

je wilt gebruiken en op welke kwaliteit

de onderdelen die tijdens het starten

naliteit uitbreiden.

het materiaal moet worden opgeslagen.

van Windows worden geladen.

Hwinfo

ShareX

Bulk Crap Uninstaller

(www.hwinfo.com)

(https://getsharex.com)

(www.bcuninstaller.com)

Systeemeisen: Windows 10, Windows 11

Systeemeisen: Windows 10, Windows 11

Systeemeisen: Windows 10, Windows 11

Prijs: gratis

Prijs: gratis

Prijs: gratis

Taal: Engels

Taal: Nederlands, Engels

Taal: Nederlands, Engels

2024 - 2025

PC-ACTIVE 339 65

PCA339_Thema_apps.indd 65

31-10-2024 11:47

WIM DEWIJNGAERT | NIVEAU ● ● ● ● ●

MICROFOON MET DE RASPBERRY PI Je kunt tegenwoordig elke mobiele telefoon gebruiken als voice recorder, maar de kwaliteit daarvan is niet altijd bijster goed. Kunnen we misschien zelf iets in elkaar knutselen, met bijvoorbeeld een klein Pico Zero W-bordje?

L

ekker knutselen met een Pico Zero W-bordje,

Kies bij Raspberry Pi Device voor Raspberry PI

daar draait een hobbyist z’n hand niet voor

Zero 2 W. Als OS neem je Raspberry Pi (other) en

om! Maar het blijkt toch iets pittiger dan ver-

vervolgens Raspberry OS Lite (32-bit) Bookworm.

wacht: een Raspberry Pi kan immers het analoge

Daarna komt de vraag of je de instellingen wilt

signaal van een condensatormicrofoontje niet ver-

aanpassen. Druk op Yes en vervolgens Customize

werken wegens een gebrek aan analoge poorten.

settings. Kies een hostname (bijvoorbeeld ‘sound-

Hoe krijg je dit dan voor elkaar?

recorder’) en een gebruikersnaam en wachtwoord

De oplossing ligt in het gebruik van een

(gebruik voor het gemak ‘pi’ en ‘raspberry’, dat

MEMS-microfoon, die de signalen meteen ook di-

zijn de standaard instellingen). Tot slot vul je de

gitaal doorstuurt naar onze Raspberry Pi. Dit heeft

gegevens van je wifinetwerk in. Check ook even

als bijkomend voordeel dat er minder ruis en sto-

of bij Services de SSH aanstaat.

ringen van bijvoorbeeld een voedingsbron in het geluid te horen zijn. In ons project gebruiken we hiervoor een INMP441 van Youmile, makkelijk te vinden op Amazon voor net 6 euro. Een Pico Zero W met voorgesoldeerde headers en bijhorende voeding valt op internet te scoren rond de 35

euro. De INMP441 is eigenlijk een I2S-module (wat staat voor Inter IC Sound). Op de module zitten zes gaatjes, voorzien van de labels VDD, GND, L/R, WS, SCK en SD. De pinnetjes die bij het bordje zitten, moeten er wel nog op worden gesoldeerd.

Als het schrijven klaar is, plaats je de sd-kaart in

Later verbinden we de microfoonmodule dan met

je Pico Zero. Daarna sluit je de voeding aan en

de Raspberry Pi.

wacht je een paar minuten tot het besturingssysteem opstart en verbonden is met het netwerk.

INSTALLATIE BESTURINGSSYSTEEM

We moeten nu het IP-adres van de Raspberry

Als eerste plaatsen we het besturingssysteem

Pi vinden. Met de applicatie Fing op je mobiele

op een sd-kaartje. Voor Windows-gebruikers lukt

telefoon kun je dit makkelijk doen aan de hand

dit het makkelijkst met de Windows Raspberry Pi

van de hostname die je hebt gekozen tijdens de

Imager (https://www.raspberrypi.com/software).

installatie.

Plaats een sd-kaart van minstens 2 GB in je

Gebruik daarna Putty (of een ander SSH-program-

Windows-computer en start het programma.

ma) om een verbinding te maken met de Rasp-

66

PCA339_Pi microfoon.indd 66

04-11-2024 09:25

WORKSHOP

Microfoon met de Raspberry Pi

berry Pi, en breng het OS naar de laatste stand

Het geluidsvolume van de opnames is in eerste

met de commando’s:

instantie veel te laag. Dit kunnen we oplossen

sudo apt-get -y update sudo apt-get -y upgrade

door nano ~/.asoundrc

Vervolgens installeer je FFMPEG:

sen:

sudo apt install ffmpeg

pcm.softvol { type softvol slave.pcm dmix control { name Master card 0 } }

De GPIO-pinnen op de Raspberry Pi kunnen worden omgeschakeld naar zes alternatieve functies. Om onze digitale microfoon te kunnen gebruiken, hebben we mode Alt0 nodig, waarbij de GPIO-­pinnen 18, 19, 20 en 21 gebruikt worden voor r­ espectievelijk de Bit Clock, de Left/Right clock, Data In en Data Out van het I2S-proto-

in te tikken en daarin volgend bestand te plaat-

col. Dit is een vrij omslachtige procedure, dus we nemen een kortere weg en doen alsof onze microfoon deel uitmaakt van het open-sourceproject Google ­Voice Hat, wat een vergelijkbare microfoon gebruikt. Met één aanpassing in het configuratiebestand wordt ons zo veel werk uit handen genomen. Tik:

sudo nano /boot/firmware/config.txt En helemaal onderaan voeg je toe:

pcm.micboost { type route slave.pcm dsnoop ttable { 0.0 35.0 1.1 35.0 } }

dtoverlay=googlevoicehat-soundcard

AANSLUITINGEN Haal de stroom van de Raspberry Pi en verbind de microfoon op de volgende manier: VDD naar pin 1

pcm.!default { type asym playback.pcm “plug:softvol” capture.pcm “plug:micboost” }

GND naar pin 6 SCK naar pin 12 (GPIO 18)

SD naar pin 38 (GPIO 20)

ctl.!default { type hw card 0 }

Door L/R met de ground te verbinden, geven we

Vervolgens kopiëren we dit bestand ook naar een

aan dat we de microfoon in mono-mode willen

andere locatie:

gebruiken (met een tweede microfoon kun je opti-

sudo cp ~/.asoundrc /etc/asound.conf

L/R naar pin 14 WS naar pin 35 (GPIO 19)

oneel ook een stereogeluidsbeeld opnemen).

KLAAR? ACTIE! LAATSTE PUNTJES

Normaal gesproken wordt voor het maken

Start de Raspberry Pi opnieuw op, breng een

van geluidsopnames het programma arecord

SSH-verbinding tot stand en tik nu dit commando

aanbevolen, maar deze software kan alleen het

in:

ruimtevretende wav-formaat gebruiken. Met

arecord -l

FFmpeg kunnen we ons bestand wél bewaren in

Als alles goed gaat, krijg je dit antwoord, wat wil

het mp3-formaat, maar door een bug wordt bij het

zeggen dat de geluidskaart gevonden is:

wegschrijven honderd procent van de processor

**** List of CAPTURE Hardware

gebruikt. Met de extra parameter readrate 1 kun-

card 0: sndrpigooglevoi [snd_rpi_

Om een mono-opname van 60 seconden te

0: Google voiceHAT SoundCard HiFi

commando:

Devices ****

nen we dit alsnog beperken.

googlevoicehat_soundcar], device

starten in mp3-formaat, gebruik je het volgende

voicehat-hifi-0 [Google voiceHAT SoundCard HiFi voicehat-hifi-0]

ffmpeg -readrate 1 -f alsa -i default -ar 22050 -t 60 -ac 1 -ab 128k bestandsnaam.mp3

Subdevices: 1/1

Uiteraard kun je naar hartenlust met de parame-

Subdevice #0: subdevice #0

ters experimenteren.

PC-ACTIVE 339 67

PCA339_Pi microfoon.indd 67

04-11-2024 09:25

NINA BRUIN

DE INVLOED VAN AI OP OORLOGVOERING Ontwikkelingen op het gebied van kunstmatige intelligentie – ofwel artificiële intelligentie (AI) – hebben impact op alle vlakken van de samenleving, waaronder ook oorlogvoering.

V

ooruitgangen op het gebied van AI hebben

AI-technologieën worden nu ingezet voor een

impact op alle aspecten van de samen-

breed scala aan militaire toepassingen, van

leving. Zoals je in PC-Active 336 hebt

geavanceerde surveillance tot (semi)autonome

kunnen lezen, kun je met behulp van AI zelf

wapensystemen. Een belangrijk voorbeeld van

muziek maken, in PC-Active 338 staan 25 handige

deze technologie is de ontwikkeling van (semi)

AI-prompts voor thuis.

autonome drones. Deze drones, uitgerust met

Ook op het gebied van oorlogvoering bestaat er

AI, kunnen zelfstandig doelen identificeren en

op dit moment een enorme transformatie door de

aanvallen uitvoeren zonder (volledig autonoom)

opkomst van AI. Waar voorheen menselijke sol-

of met beperkte (semiautonoom) menselijke

daten de enige strijders waren, zien we nu steeds

tussenkomst. Dit vermindert niet alleen de tijd die

meer (semi-)autonome systemen op het slagveld.

nodig is om beslissingen te nemen, maar kan ook

Deze technologische vooruitgang biedt nieuwe

de precisie en effectiviteit van militaire operaties

mogelijkheden, maar brengt ook uitdagingen en

verbeteren.

risico’s met zich mee.

(Semi)autonome drones kunnen een belangrijke rol spelen bij het identificeren van vijandelijke

TECHNOLOGISCHE STAND VAN ZAKEN

strijdkrachten, een cruciaal aspect van moderne

De integratie van AI in militaire operaties markeert

oorlogvoering waar het identificatieprobleem

een fundamentele verschuiving in de manier

aanzienlijk aanwezig is, voornamelijk in counter-

waarop militaire conflicten worden gevoerd.

insurgency- en contraterrorisme-operaties.

68

PCA339_AI en oorlog.indd 68

04-11-2024 09:27

ACHTERGROND

In deze operaties is de vijand, in dit geval de ­insurgents (zie kader Begrippen) en terroristen, vaak vermengd met de burgerbevolking, mede doordat ze vaak geen herkenbare militaire uniformen dragen. Dit bemoeilijkt het vermogen om de vijand te identificeren. Door gebruik te maken van AI voor gezichtsherkenning en objectdetectie kunnen deze drones potentiële vijanden sneller en nauwkeuriger identificeren dan traditionele systemen, wat de kans op onbedoelde schade en burgerslachtoffers verkleint. Echter, het is wel belangrijk om hierbij een kanttekening te ­plaatsen: gezichtsherkenning is nog niet altijd honderd procent nauwkeurig en daarom niet volledig ­betrouwbaar, al helemaal in een complex landschap als het oorlogsveld.

Naast drones zien we ook een groeiende rol voor AI in cyberoorlogvoering. AI kan worden ingezet om netwerken te beschermen tegen aanvallen, maar ook om vijandelijke systemen te infiltreren en verstoren. Dit laat zien hoe kunstmatige intelligentie niet alleen het fysieke slagveld verandert,

De invloed van AI op oorlogvoering

Begrippen - Autonomie: het vermogen van een systeem om zelfstandig beslissingen te nemen en acties uit te voeren zonder tussenkomst van de mens.

- Counterinsurgency: het geheel van strategieën en acties gericht op het bestrijden en onderdrukken van een opstand of guerrillabeweging om de controle en stabiliteit in een gebied te herstellen.

- Desinformatie: opzettelijk verspreide valse of misleidende informatie, vaak met het doel publieke opinie te beïnvloeden of vijandelijke acties te verstoren.

- Hybrideoorlogvoering: een strategie waarbij conventionele militaire acties worden gecombineerd met niet-militaire middelen zoals cyberaanvallen en desinformatie om een vijand te destabiliseren of te beïnvloeden.

- Identificatieprobleem: de uitdaging om de vijand te onderscheiden binnen een burgerbevolking. Dit probleem is vooral aanwezig in counterinsurgency- en contraterrorisme-operaties.

- Insurgents: personen of groepen die zich met geweld verzetten tegen de gevestigde overheid of bezettende macht, vaak met het doel om politieke of sociale verandering te bewerkstelligen.

- Semiautonome systemen: systemen die sommige beslissingen en acties zelfstandig kunnen uitvoeren, maar nog steeds menselijke input of supervisie nodig hebben voor andere taken.

maar ook de virtuele ruimte waar moderne conflicten zich afspelen. drones in voor verkenning en aanvallen. Oekraïne heeft gebruikgemaakt van commerciële drones

De praktijk van AI in militaire operaties laat zien

die zijn aangepast met AI-technologie om vijan-

hoe deze technologie al wordt ingezet in a ­ ctuele

delijke posities te identificeren en aan te vallen.

conflicten. In het conflict tussen Oekraïne en

Deze drones worden uitgerust met camera’s

­Rusland bijvoorbeeld, zetten beide partijen

en sensoren die door AI worden aangestuurd

(foto Adobe Stock)

VOORBEELDEN UIT DE PRAKTIJK

Oorlogsdrones

PC-ACTIVE 339 69

PCA339_AI en oorlog.indd 69

04-11-2024 09:27

om objecten en bewegingen te analyseren in

loopt aan militaire conflicten. Sociale media zijn

real-time. Daarnaast heeft de Russische regering

een krachtig wapen geworden, en AI helpt bij

AI gebruikt voor cyberoorlogvoering om westerse

zowel het monitoren als manipuleren van deze

netwerken te infiltreren en te verstoren. Dit omvat

platforms.

het gebruik van AI voor het uitvoeren van geavan-

In het conflict tussen Rusland en Oekraïne ge-

ceerde aanvallen zoals phishing-campagnes en

bruiken beide partijen AI om hun communicatie-

de verspreiding van desinformatie via sociale

strategieën te optimaliseren. Door middel van

media. Deze aanvallen hebben niet alleen invloed

AI kunnen enorme hoeveelheden berichten

op militaire operaties, maar ook op de publieke

op sociale media worden geanalyseerd om te

opinie en informatiebeveiliging.

zien hoe mensen denken en reageren. Dit helpt

Een ander voorbeeld van AI in de praktijk is

militaire en politieke leiders om hun communicatie

het gebruik van AI-gestuurde besluitvormings-

aan te passen en de publieke opinie te beïnvloe-

systemen in militaire operationele centra. Deze

den. Bovendien kan AI helpen bij zowel het neu-

systemen helpen bij het analyseren van enorme

traliseren als het verspreiden van desinformatie-

hoeveelheden gegevens om strategische beslis-

campagnes, waardoor de informatieoorlog een

singen te ondersteunen. Ze kunnen patronen en

nieuwe dimensie krijgt.

trends identificeren die voor menselijke analisten

AI-gestuurde bots en algoritmen kunnen bijvoor-

moeilijk te detecteren zijn, waardoor militaire

beeld automatisch berichten plaatsen, reacties

leiders beter geïnformeerde beslissingen kunnen

genereren en trends op sociale media beïnvloe-

nemen.

den. Dit maakt het mogelijk om snel en effectief grote hoeveelheden mensen te bereiken en te

AI EN SOCIALE MEDIA

beïnvloeden. Daarnaast kunnen AI-systemen pa-

AI heeft niet alleen invloed op het fysieke slag-

tronen herkennen in de verspreiding van informa-

veld, maar ook op de informatieoorlog die parallel

tie, waardoor ze kunnen helpen bij het identificeren van bronnen van nepnieuws en desinformatie.

ETHISCHE VRAAGSTUKKEN Het gebruik van AI in oorlogvoering roept veel ethische vragen op, vooral rond de mate van autonomie die aan AI-systemen wordt gegeven.

Volledig autonome wapens kunnen zonder menselijke tussenkomst beslissingen nemen, wat leidt tot het risico op fouten met desastreuze gevolgen. (bron: IFPMA, 2022)

Een belangrijke vraag is wie verantwoordelijk is wanneer een AI-systeem een verkeerde beslissing maakt, zoals bij een autonome drone die burgerslachtoffers veroorzaakt.

Een ander ethisch vraagstuk betreft de transEthische principes betreffende AI

parantie van AI-systemen. Deze algoritmen zijn

70

PCA339_AI en oorlog.indd 70

04-11-2024 09:27

ACHTERGROND

De invloed van AI op oorlogvoering

vaak complex, wat kan leiden tot onzekerheid

waarop conflicten worden gevoerd en hoe over-

en wantrouwen over hun beslissingen. Ook is er

winningen worden behaald.

bezorgdheid over de naleving van internationale

Daarnaast zal AI waarschijnlijk een steeds grotere

wetten. Volledig autonome wapensystemen

rol gaan spelen in de defensie-industrie. Van

kunnen mogelijk de regels van gewapend conflict

geavanceerde wapensystemen tot logistiek en

schenden, waardoor strenge regulering en toe-

inlichtingen, kunstmatige intelligentie kan de

zicht noodzakelijk zijn.

efficiëntie en effectiviteit van militaire operaties

Internationale afspraken zijn cruciaal om AI op

op alle niveaus verbeteren. Dit kan leiden tot een

een verantwoorde manier te gebruiken. Het

fundamentele verschuiving in de manier waarop

Geneva Process on AI Principles richt zich op het

oorlogen worden gevoerd, met mogelijk verstrek-

ontwikkelen van ethische normen, waarbij mense-

kende gevolgen voor de internationale veiligheid

lijke controle essentieel is. Beslissingen over men-

en stabiliteit.

senlevens mogen niet volledig door machines

Internationale samenwerking en regelgeving zul-

worden genomen; een menselijke operator moet

len cruciaal zijn om de inzet van AI in oorlogvoe-

altijd verantwoordelijk blijven. Het document be-

ring te beheersen. Het ontwikkelen van duidelijke

nadrukt ook het belang van verantwoordelijkheid:

richtlijnen en het bevorderen van transparantie

wie draagt de schuld bij een verkeerde beslissing

kan helpen om de risico’s te minimaliseren en de

van een AI-systeem? En hoe kan een AI-systeem

voordelen te maximaliseren. Daarnaast is het be-

berecht worden?

langrijk om te blijven investeren in onderzoek en

Daarnaast wordt respect voor mensenrechten,

ontwikkeling om ervoor te zorgen dat AI-systemen

betrouwbaarheid en zorgvuldigheid benadrukt.

veilig en betrouwbaar blijven.

Het Geneva Process is echter een norm-ontwikkelingsinitiatief, en de principes zijn niet bindend

CONCLUSIE

in internationaal recht. Hoewel er stappen worden

AI heeft het potentieel om de oorlogvoering te

gezet richting regulering, zoals het Council

revolutioneren, maar het is essentieel om voor-

of Europe Framework Convention on Artificial

zichtig en ethisch verantwoord met deze tech-

Intelligence (ondertekend door 57 landen in

nologie om te gaan. Door menselijk toezicht te

september 2024), sluit dit verdrag toepassingen

waarborgen en duidelijke regels te stellen, kunnen

van AI op militair gebied expliciet uit. Dit betekent

we ervoor zorgen dat AI bijdraagt aan een veili-

dat er nog geen bindende internationale afspra-

gere en rechtvaardigere wereld. De uitdagingen

ken zijn over het gebruik van AI in oorlogvoering,

zijn groot, maar de mogelijkheden zijn nog groter.

hoewel initiatieven zoals het Geneva Process aan-

Het is aan ons om deze technologie op een ver-

dacht vragen voor ethisch verantwoord gebruik.

antwoorde manier te gebruiken en de toekomst van oorlogvoering in goede banen te leiden.

TOEKOMSTPERSPECTIEVEN De toekomst van AI in oorlogvoering biedt zowel kansen als uitdagingen. Naar verwachting zullen AI-systemen steeds geavanceerder en meer geïntegreerd worden in militaire operaties. Dit kan leiden tot efficiëntere en effectievere strategieën, maar het brengt ook complexere ethische en juridische kwesties met zich mee.

Een belangrijk toekomstig scenario is het gebruik van AI in hybrideoorlogvoering, waar conventionele militaire operaties worden gecombineerd met cyberaanvallen en informatie-oorlogvoering. AI kan helpen bij het coördineren van deze verschillende elementen, waardoor een geïntegreerde en gecoördineerde strategie mogelijk wordt. Dit kan een aanzienlijke impact hebben op de manier

PC-ACTIVE 339 71

PCA339_AI en oorlog.indd 71

04-11-2024 09:27

KOEN VERVLOESEM

DENKWERK

AI-CHATBOTS VERANDEREN ONZE TAAL Eind 2022 werd ChatGPT publiek beschikbaar. Twee jaar later is het effect van de AI-chatbot op ons taalgebruik al onmiskenbaar. Onderzoekers hebben in artikels op de medische website PubMed een opvallende toename gevonden van woorden als ‘delve’, ‘crucial’, ‘potential’ en ‘significant’. Hun verklaring? Het grote taalmodel van OpenAI wordt steeds vaker ingezet om teksten te (her)schrijven.

H

eb je ook al gemerkt dat veel teksten

Nguyens theorie is dat de auteurs van veel van

tegenwoordig nogal overdreven dure woor-

deze artikelen ChatGPT hebben gebruikt om hun

den lijken te gebruiken? Als ik de laatste

teksten te (her)schrijven. Zijn ervaring (en die van

tijd op Twitter, LinkedIn of een blog iets lees, krijg

velen) is immers dat ChatGPT een sterke voorkeur

ik steeds vaker de indruk dat ik met het lege

heeft voor het woord ‘delve’, evenals andere nogal

geklets van een zelfverklaarde zelfhulpgoeroe te

bombastische woorden zoals ‘mosaic’ en ‘ta-

maken heb.

pestry’. Hoewel er al langer een gestage toename

AI-onderzoeker Jeremy Nguyen kon dit gevoel

van het gebruik ‘delve’ te zien is in zijn grafiek, is

in harde cijfers omzetten. Hij deelde eind maart

het opvallend hoe steil het gebruik toeneemt van-

op Twitter een grafiek (https://x.com/JeremyN-

af 2023, het eerste volledige jaar waarin ChatGPT

guyenPhD/status/1775846552088744106) over het

publiek beschikbaar was.

gebruik van het woord ‘delve’ in teksten gepubliceerd op PubMed (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.

GEWENST TAALGEBRUIK

gov), een online archief van biomedische weten-

Als je vaak teksten door ChatGPT laat genereren,

schappelijke artikels.

begin je dit soort taalgebruik te herkennen. De teksten baden vaak ook in een overoptimistische sfeer en doen, afhankelijk van het onderwerp, gemakkelijk denken aan een onverholen marketingpraatje of het schreeuwerige geblaat van een zelfhulpgoeroe. Maar hoe komt dit? De gemiddelde tekst op internet hanteert toch niet dit taalgebruik? En is een groot taalmodel zoals ChatGPT niet getraind op grote hoeveelheden

(bron: Jeremy Nguyen)

tekst van internet?

Dat laatste klopt, maar is niet het hele verhaal.

Zoals we al in een eerdere Denkwerk hebben uitgelegd (zie PC-Active 333), gebruikt OpenAI de techniek Reinforcement Learning from Human Feedback (RLHF) om ‘gewenste’ antwoorden te Het gebruik van het woord ‘delve’ in biomedische artikels is geëxplodeerd in de

verkrijgen. Het taalmodel wordt eerst getraind op

laatste twee jaar

grote hoeveelheden tekst van internet. Vervolgens

72

PCA339_denkwerk.indd 72

31-10-2024 11:50

TECH

AI-chatbots veranderen onze taal

geven mensen een score aan verschillende antwoorden van het model op diverse vragen, en met die scores wordt het model verder getraind zodat het de antwoorden geeft die de voorkeur van de mensen uitdragen. Vergeleken met de pure taalmodellen leveren deze InstructGPT-modellen (https://openai.com/research/instruction-following) volgens OpenAI betere resultaten op.

Terwijl het taalmodel oorspronkelijk gemakkelijk seksistische, racistische en gewelddadige antwoorden gaf, omdat het nu eenmaal op tekst was getraind die ook dat soort uitingen bevatte, slaagde OpenAI erin dankzij menselijke feedback deze ongewenste uitvoer te voorkomen. Maar mensen op deze taak zetten, kost veel geld. OpenAI en andere bedrijven die grote taalmodellen ontwikkelen, outsourcen dit dan ook vaak naar landen met lagere lonen, zoals Kenia en Nigeria.

Het spreekt voor zich dat dit een impact heeft op het taalgebruik dat als gewenst wordt beschouwd en dat ChatGPT dus overneemt. Technologie-

stierven er tijdens de pandemie vergeleken met

Teksten in PubMed

journalist Alex Hern van The Guardian kwam met

ervoor? Op dezelfde manier zetten ze zich aan

schakelden plots

de theorie dat ChatGPT zo graag ‘delve’ gebruikt,

de taak om te meten hoeveel meer specifieke

vanaf 2023 over van

omdat het woord in professioneel taalgebruik in

woorden na de publicatie van ChatGPT werden

‘important’ naar

Nigeria veel frequenter voorkomt (https://www.

gebruikt vergeleken met de jaren ervoor. Ze ana-

‘significant’

theguardian.com/technology/2024/apr/16/techs-

lyseerden met deze aanpak meer dan 14 miljoen

cape-ai-gadgest-humane-ai-pin-chatgpt) dan in

samenvattingen van PubMed-publicaties in bio-

de VS of Groot-Brittannië. De mensen in Nigeria

medische wetenschappen van 2010 tot 2024.

die met RLHF feedback geven op teksten van

Voor elk woord berekenden ze in hoeveel artikels

ChatGPT, zouden op die manier onbewust hun

per jaar het voorkwam ten opzichte van het

eigen taalgebruik in de chatbot introduceren,

totaal aantal artikels gepubliceerd in dat jaar. Dat

waardoor het taalmodel zich ook lichtjes als een

resulteerde in een frequentie van voorkomen.

Nigeriaan gedraagt.

Bij sommige woorden nam die frequentie plots enorm toe in 2023 en 2024. Maar vaak was er al

OVERMATIG WOORDGEBRUIK

een zekere stijgende trend. Om dus te bepalen

Dit is allemaal nogal anekdotisch. Onderzoekers

wat de extra toename van het woordgebruik

van de universiteit van Tübingen (Duitsland) en de

was, berekenden de onderzoekers eerst met

Northwestern University in Evanston, Illinois (VS)

een lineaire interpolatie uit de frequentie in 2021

wilden daarom grondiger nagaan hoe wijdver-

en 2022 wat de verwachte frequentie in 2023

spreid het gebruik van ChatGPT in academische

en 2024 had moeten zijn, en namen ze dan het

teksten is. In hun artikel Delving into ChatGPT

verschil met de gemeten frequentie als overmatig

usage in academic writing through excess voca-

gebruik van dit woord.

bulary (https://arxiv.org/abs/2406.07016) bespreken ze hun aanpak.

STIJLWOORDEN

Hun idee is om te kijken naar ‘overmatig woord-

Enkele minder voorkomende woorden die volgens

gebruik’ in teksten. Ze lieten zich daarvoor

deze berekening in 2023 en 2024 overmatig wer-

inspireren door het idee van ‘oversterfte’ tijdens

den gebruikt, waren de werkwoorden ‘delve’ (25

de coronapandemie: hoeveel meer mensen

keer meer), ‘showcase’ (9 keer meer) en ‘unders-

Snel naar lange url’s In dit artikel vind je diverse lange url’s. Scan de QRcode en je komt op een speciale webpagina van waaruit je alle lange url’s uit PC-Active 339 eenvoudig kunt aanklikken.

PC-ACTIVE 339 73

PCA339_denkwerk.indd 73

31-10-2024 11:50

core’ (ook 9 keer meer). Wat vaker voorkomende

zijn gegaan. Er bleken ook duidelijke verschil-

woorden die plots nog meer werden gebruikt,

len tussen academische domeinen, landen en

waren ‘potential’ (4,1 percentpunt meer), ‘findings’

publicaties. In computationele domeinen bijvoor-

(2,7 percentpunt meer) en ‘crucial’ (2,6 percent-

beeld kwamen ze tot een minimumgrens van 20

punt meer).

procent, wellicht omdat die onderzoekers vaak

Op zich is zo’n plotse toename van een woord

computerwetenschappers zijn, die meer ervaring

niet zo uitzonderlijk. In 2015 was het woord ‘ebola’

met AI hebben.

plots heel populair, in 2017 ‘zika’ en in 2020 tot 2022 de woorden ‘coronavirus’, ‘lockdown’ en

IS DIT ERG?

‘pandemic’. Het is nu eenmaal normaal dat de

Je kunt je afvragen of het erg is dat dit soort

biomedische literatuur op het moment dat een

woorden nu vaker voorkomt in teksten. Weten-

ziekte uitbreekt, daarover vooral publiceert. Maar

schappers van wie het Engels niet de moedertaal

het overmatig woordgebruik in 2023 en 2024 ver-

is, kunnen dankzij een taalmodel wel hun gram-

schilde wel fundamenteel met die eerdere pieken.

matica verbeteren en hun tekst leesbaarder ma-

Zo ging het bij de eerdere pieken voornamelijk

ken. Ze kunnen met deze hulp ook vlotter teksten

om inhoudelijke woorden, termen met een speci-

schrijven in het Engels, waardoor ze minder na-

fieke betekenis. In 2024 waren daarentegen bijna

deel ondervinden van het feit dat ze geen native

alle overmatige woorden stijlwoorden, die eerder

speakers zijn. En dat vergroot ook de kans dat

een gevoel willen opwekken. Een ander verschil is

hun wetenschappelijke kennis wordt verspreid.

dat overmatige woorden voorheen bijna allemaal

Het heeft dus zeker voordelen.

zelfstandige naamwoorden waren, terwijl nu twee

Maar de uitvoer van taalmodellen is ook notoir

derde werkwoorden zijn en een zesde bijvoeglij-

gemiddeld. Je zult er zelden vernieuwende zaken

ke naamwoorden. Het gaat nu dus echt om een

in lezen. Als alle wetenschappers samenvattingen

ander soort overmatig woordgebruik.

van hun artikels laten schrijven door ChatGPT, en dit taalmodel bepaalde woorden vaker gebruikt door de manier waarop het is getraind, dan lijken al die samenvattingen sterk op elkaar. Het kan de kwaliteit van wetenschappelijke teksten daardoor verminderen en de verspreiding van wetenschappelijke kennis zelfs tegengaan.

Het gebruik van ChatGPT doet ook sterk afbreuk aan de eigen schrijfstijl. Auteurs hebben zo hun eigen stijl: niet alleen hebben ze een voorkeur voor specifieke woorden, ook specifieke zinsconstructies, uitdrukkingen of zelfs de manier van opbouwen van een tekst. En door die stijl communiceren de schrijvers ook. Trouwe lezers verwachten een bepaalde stijl en voelen zo verbinding

Overmatige

Dit onderscheid gebruiken de onderzoekers nu

met de auteur, alsof ze er een gesprek mee aan

woorden in 2024

om te bepalen hoeveel van die wetenschappelij-

het voeren zijn.

waren voornamelijk

ke artikels (mee) geschreven zijn door ChatGPT.

Laat je een groot taalmodel een deel van je tekst

stijlwoorden en

Als het woord ‘potential’ bijvoorbeeld in 2024 4,5

schrijven of neem je kritiekloos een door ChatGPT

werkwoorden

procent meer voorkomt in samenvattingen dan op

herschreven versie van je concepttekst over, dan

basis van de trend van de jaren ervoor kon wor-

verlies je een deel van je stijl, en zo ook de verbin-

den verwacht, suggereert dit dat voor minstens

ding met je lezers. Die krijgen dan het gevoel dat

4,5 procent van die samenvattingen ChatGPT is

overheerst wanneer je een tekst leest die letterlijk

gebruikt om ze te (her)schrijven.

uit ChatGPT komt: zonder ziel, zonder intentie,

Uiteindelijk vonden de onderzoekers 319 stijlwoor-

zonder persoonlijkheid. En als je toch altijd al

den die overmatig werden gebruikt en leidden ze

graag woorden zoals ‘delve’ en ‘crucial’ gebruik-

uit hun cijfers af dat minstens 10 procent van de

te, dan heb je pech. Vanaf nu neemt niemand je

samenvattingen op PubMed door een taalmodel

teksten nog serieus.

74

PCA339_denkwerk.indd 74

31-10-2024 11:50

COLUMN

Herbert TECH Blankesteijn onderwerp

Wilt u even tekenen?

Ik had het onderwerp op mijn lijstje staan voor

voor een handtekening van mijn vrouw of van mij.

een column: hoe je tegenwoordig moet tekenen

Als deze door de bezorger was ingeleverd (wat wij

voor een waardevol poststuk. Je krijgt een

niet wisten maar PostNL wel), had deze valsheid

aanraakscherm voor je neus, moet daar met je

in geschrifte gepleegd en vermoedelijk diefstal.

vinger een handtekening op produceren, dat lukt totaal niet maar de bezorger heeft haast en vindt

PostNL deelde ons mee dat we geen geschil

het allang best. Ik vroeg me af hoe rechtsgeldig

hadden met PostNL want PostNL had alleen te

zo’n handtekening zou zijn. Wat zou er gebeuren

maken met de opdrachtgever. En wij ook, want

als ik glashard zou beweren dat ik de zending niet

deze opdrachtgever was de leverancier waar

had ontvangen? Het zou mogelijk uitdraaien op

wij de koop hadden gesloten en die wij hadden

het vergelijken van de handtekening. Dat zou ik

betaald, ook voor de verzending. Of wij ons dus

winnen, want de bezorger zou aankomen met een

tot dit bedrijf wilden wenden met onze klacht,

slecht lijkend krabbeltje waarvan ik makkelijk kon

dank u zeer en de groeten.

ontkennen dat ik het had gezet.

Dat was dus een dubbele leugen, óf van de bezorger, óf van PostNL

Dus nu moesten wij naar de leverancier met het Voordat ik zo’n column had kunnen schrijven,

verhaal dat onze aankoop niet was afgeleverd,

overkwam ons het volgende. Wij waren in

terwijl dezelfde leverancier beschikte over een

afwachting van een zending en kregen de

handtekening die het tegendeel leek te bewijzen.

gebruikelijke serie mailtjes van de afzender en

Hoewel ik zeker wist dat de handtekening vals

van PostNL: de zending is klaargemaakt voor

was, voelde het toch ongemakkelijk om dit te

verzending, is vertrokken, wordt zó laat verwacht

betogen, omdat ik regelmatig zelf voor ontvangst

en ga zo maar door. De reeks eindigde zoals wel

teken met slecht lijkende handtekeningen op

vaker met: het pakket is bezorgd. Prima, behalve

een aanraakscherm. Gelukkig publiceerde het

dat wij nog niets hadden. Terwijl we thuis hadden

FD onlangs een verhaal over op grote schaal

zitten wachten.

zoekraken van zendingen in de laatste kilometers voor de bestemming. Het blijkt schering en inslag.

Toen was het onze beurt om te mailen. Waar was ons pakket? De klantenservice van PostNL

De leverancier heeft ons schadeloos gesteld

reageerde snel – te snel leek ons – met het

– waarmee de affaire dus voor dit bedrijf een

bericht dat de bezorger bevestigde dat het

schadepost is. Intussen komen PostNL en de door

pakket op ons adres was afgeleverd en dat

dit bedrijf ingehuurde bezorgers weg met een

ervoor was getekend. Dat was dus een dubbele

bezorgpraktijk waar handtekeningen niets waard

leugen, óf van de bezorger, óf van PostNL. Een

zijn, strafbare feiten aan de orde van de dag en

paar mailtjes later werd deze handtekening

pakketten met dure inhoud vogelvrij.

doorgestuurd: een fantasiedroedel die voor moderne kunst kon doorgaan, maar zeker niet

Herbert Blankesteijn - tech-journalist

PC-ACTIVE 339 75

PCA339_Column Herbert.indd 75

31-10-2024 11:51

HENK VAN DE KAMER

Het

LAB

DUSK OS Met enige regelmaat vragen lezers mij waarom ik maffe ideeën bedenk en vervolgens jarenlang bezig ben met het uitzoeken. Ten eerst is het gewoon leuk, maar het leidt ook vaak naar soortgelijke ideeën met een compleet andere insteek. In deze aflevering een besturingssysteem voor als onze maatschappij vijftig jaar terugvalt in de tijd...

T Snel naar lange url’s In dit artikel vind je diverse lange url’s. Scan de QRcode en je komt op een speciale webpagina van waaruit je alle lange url’s uit PC-Active 339 eenvoudig kunt aanklikken.

wee maanden gelden beloofde ik een laat-

zoektocht dwaal ik regelmatig af en kom ik uit bij

ste aflevering over de Promax MI650C, maar

ideeën van anderen die enigszins vergelijkbaar,

daar zul je nog even op moeten wachten.

maar toch een compleet andere insteek hebben.

Ik heb nu ruim een kilobyte aan machinetaal die

Persoonlijk maak ik mij bijvoorbeeld zorgen over

de [MEM/0] functie duidelijk maakt. Daarin ook

hoe afhankelijk onze maatschappij is geworden

het aansturen van de 7-segments displays en het

van computers. De kans dat een kleine kink

uitlezen van het toetsenbord. Dit is veel code voor

onvoorspelbare gevolgen heeft, wordt steeds

het handmatig programmeren van een EEPROM

groter. Uiteraard ben ik niet de enige die hierover

en dat is absoluut de eerste stap voor het tot

nadenkt en zo ontdekte ik anderhalf jaar geleden

leven wekken van een ‘dode’ computer. Het zou

Collapse OS. Inderdaad een besturingssysteem

beter zijn als we het kunnen terugbrengen tot

voor het geval onze maatschappij als een kaar-

minder dan de helft. Nu bevat de code vreemde

tenhuis in elkaar stort.

constructies en ik zie absoluut mogelijkheden om

Een paar maanden terug bezocht ik het project

een deel te schrappen. Of ik daarmee onder de

opnieuw en zag ik dat de maker heeft beslo-

512 bytes kan komen, is een kwestie van uitvoeren

ten om Collapse OS onder te brengen in Dusk

en dat kost tijd...

OS. Als onze maatschappij terugvalt, zal er een overgangsperiode zijn. Nieuwe computers worden

COLLAPSE OS

dan niet meer gemaakt, maar wat er reeds is, zal

Zoals gezegd ben ik al jaren bezig met mijn

nog jaren lang bruikbaar zijn. Software is tegen-

dode-computerproject. In de praktijk is dat met

woordig bloatware ofwel veel te complex om

enige regelmaat een zoekopdracht starten als

te onderhouden als we de nieuwste machines

een nieuwe gedachte bij mij opkomt. Tijdens zo’n

niet meer kunnen maken. Wie niet terug wil naar

76

PCA339_Lab.indd 76

31-10-2024 11:54

TECH

Dusk OS

A64-OLinuXino van Olimex

mijn idee, zal een systeem op prijs stellen waarin

verrekend, waarmee we worden overgeleverd

oplossingen voor nog oudere systemen gemaakt

aan de cowboykoeriers die dat graag voor fikse

kunnen worden. Op dat punt is Dusk OS één van

administratiekosten alsnog namens jou willen

de uitdagers met als grootste pluspunt dat het

doen. Tel bij dat ‘voorrecht’ op dat het ook regel-

Collapse OS meebrengt om processoren als de

matig weken bij de douane blijft liggen.

Z80, 8086, 6809, 6502 en AVR iets zinnigs te laten

Nu bedacht ik dat de Allwinner A64 ongetwijfeld

doen.

ook op andere bordjes aanwezig is. Daar kunnen naast de SOC – System On a Chip – andere

PINE A64 LTS

componenten aanwezig zijn, maar ik schatte de

Bijna alle nieuwe besturingssystemen beginnen

kans groot dat dezelfde code met mogelijk wat

op de i386-architectuur. Deze is zo uitgekauwd

kleine aanpassingen gewoon zou moeten werken.

dat iedereen met kennis van programmeren iets

Na wat zoeken kwam ik terecht bij Olimex – een

simpels voor elkaar kan krijgen. Dit keer zag ik

bedrijfje in Bulgarije, ofwel onderdeel van de EU

dat de maker ondertussen de ARM-architectuur

en dus verplichte btw-afhandeling – en bestel-

heeft toegevoegd. Uiteraard op de eerste Rasp-

de daar de A64-OLinuXino [https://www.olimex.

berry Pi-modellen, maar persoonlijk spreekt mij

com/Products/OLinuXino/A64/A64-OLinuXino/

dat niet aan. De SOC – System On a Chip – die

open-source-hardware].

de Rasberry Pi gebruikt, start als eerste de videoprocessor en dat betekent een aantal blobs

U-BOOT SPL

waarvan we de broncode niet hebben. Ja, iemand

Een SBC – Single Board Computer – heeft, tenzij

is bezig geweest om dat uit te zoeken, om vervol-

deze een x86-processor heeft, geen BIOS. In

gens te stoppen omdat het een zooitje is.

plaats daarvan heeft de SOC een BROM – Boot

Veel interessanter is de kandidaat in de titel van

ROM – die uitzoekt via welk ondersteunde media

deze paragraaf. Deze heeft een Allwinner A64 die

gestart kan worden. Anders dan het BIOS wordt

ook door de PinePhone gebruikt wordt. Helaas

alleen hardware geïnitialiseerd die voor deze stap

was deze SBC – Single Board Computer – al-

nodig is. Dat is dus niet het geheugen, omdat tij-

leen nog verkrijgbaar bij de makers. Omdat het

dens het maken van de SOC niet bekend is welke

om een klein Amerikaans bedrijf gaat, wordt de

varianten de makers van een SBC gaan kiezen.

Nederlandse btw en mogelijke invoerrechten niet

Daarmee zitten we theoretisch in een spagaat.

PC-ACTIVE 338 77

PCA339_Lab.indd 77

31-10-2024 11:54

Zodra de BROM weet waar de code voor de

kunnen schrijven. Na plaatsen en aansluiten van

volgende fase gestart kan worden, is er nog

een usb- naar UART-adapter, zag ik het volgende

geen DRAM – Dynamic RAM – beschikbaar. Dit

in Putty verschijnen:

geheugen is zeer vergeetachtig en moet dus vele malen per seconde worden ververst. De exacte

ten, maar op een SBC worden de chips op het

U-Boot SPL 2024.04 (Aug 24 2024 - 16:15:18 +0200) DRAM: 1024 MiB Trying to boot from MMC1 Dusk OS ok

bordje gesoldeerd en een extra chip betekend

Het vreemde inspringen komt omdat Dusk OS

een hogere verkoopprijs.

alleen een linefeed als regeleinde gebruikt. Nu

De oplossing is in de SOC een stukje SRAM –

is het simpel om Putty automatisch een carriage

Static RAM – opnemen. Nu is dat per byte een

return toe te laten voegen.

tijden verschillen per fabrikant, ofwel dat is de reden waarom de BROM dit niet kan gebruiken.

Geheugenmodules in een desk- of laptop hebben een aparte chip die deze gegevens kan ophoes-

stuk complexer, ofwel de hoeveelheid is meestal in het kilobyte-bereik. Op de Allwinner A64 is het

FORTH

48 kilobyte voor normaal gebruik en dat is veel te

Dusk OS is geschreven in een eigen Forth-imple-

weinig voor zeg een Linux-kernel. Vandaar dat we

mentatie. Deze taal is lang geleden ontstaan en

een tussenstap gebruiken en deze is onderdeel

heeft als voordeel dat het gemakkelijk machine-

van U-Boot. De eerste stap wordt SPL – Secon-

taal kan genereren. In moderne programmeer-

dary Program Loader, de eerste is de code in

talen is dat diep verstopt in de vertaalslag van

de BROM – genoemd en is meestal slechts 32

abstracte code naar machinetaal. Dat is echter

kilobyte groot.

nog altijd het enige wat een computer begrijpt, hoe ver we de afgelopen ruim zestig jaar ook zijn

COMPILEREN

gekomen.

Zowel U-Boot als de Linux-kernel gebruiken een

Forth is een hogere programmeertaal dan as-

zogenaamd .dts – Device Tree Source – bestand

sembly, al zullen de meeste programmeurs onder

voor systemen die geen BIOS hebben. In dit

de lezers dat anders zien. Ik denk echter niet dat

tekstbestand wordt de aanwezige hardware tot in

de moderne talen een binary ter grootte van de

details beschreven. Elk van de SBC’s met een Al-

genoemde 87 kilobyte kunnen genereren. En als u

lwinner A64 heeft zijn eigen versie. Zoals gezegd

bedenkt dat de eerste 8 kilobyte leeg is – andere

bevat een SOC lang niet alles wat nodig is voor

besturingssystemen verwachten hier de MBR of

een werkend systeem.

tegenwoordig GPT – en de volgende 32 kilobyte

De maker van Dusk OS legt uit hoe we een U-Boot

onze U-Boot SPL bevat, wordt het nog indrukwek-

SPL kunnen compileren voor de Pine A64 LTS. Met

kender.

een andere _defconfig kan de U-Boot SPL voor een A64-OLinuXino woorden gecompileerd. Deze

TOT SLOT

stap gebruikt uiteraard een .dts met onder andere

Na overleg met de maker van Dusk OS heb ik

de beschrijving van het gebruikte DRAM geheu-

een kopie van zijn Pine A64 LTS gemaakt en

gen, ofwel die kan nu geïnitialiseerd worden.

die aangepast naar een versie die werkt op de

Vervolgens wordt daarin dan de rest van U-Boot

A64-OLinuXino. Deze patch [https://git.sr.ht/~vdu-

geladen en gestart. En die kan vervolgens weer

pras/duskos-deployments/commit/755df0ad32b-

een Linux kernel starten. Echter niets weerhoudt

5c7598f83e98c2566337c1b017879] is nu onderdeel

ons om andere code te starten!

van Dusk OS deployments. Voor mijn idee ga ik

In een volgende stap kopiëren we onze SPL naar

Forth uitzoeken, want dit lijkt een interessante

de Dusk OS-broncode en kan ook deze gecompi-

sprong te zijn in de stappen machinetaal, assem-

leerd worden. Dat levert een 87.384 bytes (!) dusk.

bly en dan een eerste generatie hogere program-

img bestand op die we naar een microSD kaart

meertaal.

78

PCA339_Lab.indd 78

31-10-2024 11:54

HCC

RENÉ PLUG

Kom ook naar de regionale Linux-dag

REGIONALE LINUX-DAG HCC!linux organiseert samen met HCC!zob een regionale Linux-dag in Eindhoven.

Kom ook naar de presentaties en workshops over Linux op 30 november in wijkcentrum ’t Slot.

O

p zaterdag 30 november organiseert

bent naar wat Linux te bieden heeft, of al een

­HCC!linux haar allereerste regionale Linux-­

­ervaren gebruiker bent die zijn kennis wil uit­

dag in wijkcentrum ‘t Slot in Eindhoven. Wij

breiden, er is voor ieder wat wils. De dag biedt

zijn dan te gast bij de HCC Zuid-Oost Brabant

daarnaast een unieke kans om in contact te

die tevens de organisatie van het evenement

komen met andere Linux-gebruikers en om je

verzorgt. Van 10.00 tot 16.00 uur krijgen bezoekers

netwerk uit te breiden.

de kans om kennis te maken met het veelzijdige,

Kom langs en ontdek de wereld van Linux op een

maar vaak nog onbekende besturingssysteem

informatieve manier. Mis deze kans niet om deel

Linux.

uit te maken van de groeiende Linux-groep bij HCC in Zuidoost-Brabant!

WAT KUN JE VERWACHTEN? Presentaties: gedurende de dag worden er

WAAR

diverse presentaties gegeven door experts. Deze

We hopen je te zien op 30 november a.s. in

sessies bieden een inzicht in de mogelijkheden

wijkcentrum ’t Slot, Kastelenplein167, 5653 LX in

en voordelen van Linux.

Eindhoven!

Workshop: voor degenen die praktisch aan de slag willen, is er een workshop waarin je leert hoe

Toegang voor HCC- leden gratis, niet-leden

je Linux kunt installeren en gebruiken.

­betalen € 2,00.

Deskundigen staan klaar om je te begeleiden en al je vragen te beantwoorden. Vergeet niet je laptop mee te nemen.

Workshop registreren via: https://linux.hcc.nl/work-

Meer informatie over het complete programma:

shop-linux-mint

VOOR WIE IS HET? De Linux-dag is toegankelijk voor iedereen, van

https://

https://

beginners tot gevorderden. Of je nu nieuwsgierig

linux.hcc.nl/

zo-brabant.hcc.nl/

PC-ACTIVE 339 79

PCA338_HCC Linux regiodag.indd 79

31-10-2024 11:55

LAURA EICKHOFF EN MARCO MEKENKAMP

EEN DAG VOL INSPIRATIE TIJDENS HCC!KENNISDAG Op 5 oktober, tijdens de HCC!kennisdag in Houten, arriveerde in alle vroegte een grote groep vrijwilligers van HCC. Het is plezierig om te zien hoe enthousiast ze aan de slag gingen met het inrichten van hun stand.

Gert Maaskant en Emile Nijs, de winnaars van de fotowedstrijd, samen met Brigitte van Berkel

D

e combinatie van de rode polo’s, HCC-vlag-

ACTIVITEITEN OP DE BEURSVLOER

gen en -decoraties, het enthousiasme

Voor de bezoekers was er voldoende te bele-

van de vrijwilligers en de interesse van

ven. Er waren workshops, demo’s en presen-

de bezoekers creëerde een bruisende sfeer.

taties over domotica, foto-video, genealogie

We hebben bijna 600 geregistreerde bezoekers

en trainsimulator. Verder was het mogelijk om

ontvangen en een groot aantal nieuwe leden ingeschreven.

De grote hal in Expo Houten was omgetoverd tot een informatieve markt vol interactie, waar vrijwilligers met veel enthousiasme de bezoekers hebben geïnformeerd. Hun kennis en betrokkenheid waren zichtbaar. Bovendien hebben de meeste vrijwilligers elkaar een lange tijd niet gezien, dus hoe leuk is het om weer even een praatje te maken met een collega-vrijwilliger. Op de eerste etage vonden er weer interessante presentaties plaats.

De oude computerspelletjes waren geliefd bij de jeugd

80

PCA339_HCC kennisdag.indd 80

04-11-2024 09:30

HCC

HCC!kennisdag

onder begeleiding te vliegen met een drone. Het enthousiasme bij de bezoekers was groot. Bij HCC!apple konden bezoekers kennismaken met enkele mogelijkheden van een betaalbare VR-bril en HCC!programmeren trok de aandacht met de verschillende ruimtelijke vormen met kleurenleds.

Bij de stand van HCC!3d was het de hele dag ook een drukte van belang. Hier kon men zien hoe een 3D-printer werkt en een voorwerp creëert. Bezoekers waren onder de indruk van de mogelijkheden die 3D-printen biedt. Bij HCC!commodore was een grote tafel gevuld met heel veel (retro) computers. De sfeer van toen was hier te proeven.

PRESENTATIES Op de HCC!kennisdag mogen de presentaties niet ontbreken. Op de eerste etage kwamen leden en niet-leden bijeen om zich te laten informeren over diverse interessante onderwerpen.

De belangstelling was groot, met veel ruimte voor vragen en interactie tussen sprekers en bezoekers. De dag begon met een presentatie over digitale fraude: wat is het, hoe herken en voorkom je het en wat je moet doen als je toch slachtoffer wordt? Een actueel en belangrijk onderwerp

Roelofs en juryvoorzitter Henk Andeweg. Toen

In de speciale kooi mocht

in deze tijd. Bijzonder aan deze sessie was de

de foto’s geselecteerd waren, is HCC-vrijwilliger

je met een drone vliegen.

aanwezigheid van een politieagente die gespe-

Brigitte van Berkel aan de slag gegaan om de ka-

De drone zie je in de

cialiseerd is in deze materie. Zij heeft vragen

lender vorm te geven. Een flinke klus, vandaar dat

rode cirkel

beantwoord en praktische tips gegeven over hoe

haar dan ook de eer te beurt viel om het eerste

je je gegevens veilig kunt houden. Deze directe

exemplaar van de HCC!scheurkalender 2025 te

interactie gaf de aanwezigen waardevolle inzich-

ontvangen. De inzenders van de drie beste foto’s

ten in de gevaren van online criminaliteit.

kregen hun foto ingelijst mee, plus een fraaie prijs.

Ook de presentatie over de nieuwste ontwik-

De winnaars: Emile Nijs, Gert Maaskant en Ronald

kelingen in Windows trok de aandacht van veel

Mallant.

bezoekers. De spreker gaf een overzicht van de meest recente updates en functies en besprak

SLUITING

hoe deze veranderingen de gebruikerservaringen

Rond 15.00 uur, toen de bezoekers met ‘een goed

kunnen verbeteren. Verder hebben de vrijwilligers

gevulde rugzak’ met informatie huiswaarts keer-

van HCC!linux veel leden geholpen. De focus lag

den, was het tijd om op te ruimen. De diversiteit

hierbij op de installatie en configuratie van het

aan expertises en presentaties zorgde voor een

systeem, waarbij stap voor stap uitgelegd hoe je

geslaagde dag die de bezoekers en vrijwilligers

Linux Mint 22 op je computer kunt installeren. Voor

niet snel zullen vergeten. Vrijwilligers, nogmaals

zowel beginners als ervaren gebruikers was deze

hartelijk dank voor jullie inzet!

presentatie een waardevolle bron van informatie.

HCC!SCHEURKALENDER Deze HCC!kennisdag was ook de locatie voor de presentatie van de HCC!scheurkalender 2025 met als ondertitel ‘Mooi! Nederland en Vlaanderen’.

Zowel leden als niet-leden van HCC konden foto’s insturen die werden beoordeeld door een jury, bestaande uit Lex Souren, Jan Timmermans, Ernst

Koop de HCC!scheurkalender 2025 De scheurkalender is zowel te koop voor leden als niet-leden. Een leuk cadeau voor Sinterklaas of met de Kerst. Ga naar hcc.nl/ledenvoordeel en kies daar voor de HCC!scheurkalender 2025. De prijs is voor HCC-leden € 14,95 en voor niet-leden € 17,95. De prijzen zijn inclusief verzendkosten.

PC-ACTIVE 339 81

PCA339_HCC kennisdag.indd 81

04-11-2024 09:30

HANS DE ROOIJ

KOM BIJ HCC ONTDEKKEN HOE LEUK DRONE-VLIEGEN IS! Steeds vaker zien we drones gebruiken voor opnamen van bovenaf in films en televisieopnames. Maar weet je al hoe leuk het is om zelf een drone te besturen?

En er ook nog mooie foto’s of video’s mee te maken?

AANMELDEN Je bent welkom op zaterdag 30 november 2024 en we starten om 10.30 uur op de locatie Mariahoeve Oxe in Deventer. Er is een eigen bijdrage van € 5,- voor koffie/thee, eenvoudige lunch en gebruik van de drone.

Het aanmelden is verplicht via drones.hcc.nl, kijk hiervoor in de agenda. Er is maar plaats voor een beperkt aantal deelnemers, dus wees er snel bij.

Omdat het vliegen met drones afhankelijk is van het weer, wordt de dag ervoor (29 november) besloten of de bijeenkomst kan doorgaan. De ingeschreven deelnemers krijgen daarover bericht.

H

* Deze speciale bijeenkomst is juist bedoeld voor

eb je nog nooit met een drone gevlogen,

leden en niet-leden die nog geen eigen drone

maar overweeg je wel met vliegen te

hebben en nog geen ervaring hebben. Heb je

beginnen? Kom dan op 30 november naar

al een drone? Kom dan eens naar een van onze

Deventer om zelf te ervaren hoe leuk het is.

vliegmiddagen! Kijk hiervoor in de agenda op onze website: drones.hcc.nl

VLIEG JIJ MET ONS MEE? Op zaterdag 30 november organiseert HCC!drones een speciale bijeenkomst in Deventer voor leden en niet-leden* die willen kennismaken met het vliegen met een drone.

We starten die dag om 10.30 uur met een uitleg over onder andere drones, de regelgeving, klassen en gewichtsindeling van drones. Na een eenvoudige lunch gaan we naar buiten voor demo en uitleg over hoe je met een drone kunt vliegen.

Na de instructie krijgt elke deelnemer de kans om onder onze begeleiding zelf met een van onze verenigingsdrones te vliegen. Op deze manier kun je ervaren of deze hobby iets voor jou is!

82

PCA339_HCC Drones.indd 82

31-10-2024 13:17

HCC

COLETTE KEUTEN

HCC op de Senioren Expo

5 EURO KORT

HCC OP DE SENIOREN EXPO ING

Van dinsdag 14 tot en met zondag 19 januari 2025 wordt in het NH Conference Centre Koningshof te Veldhoven de 21e editie van de Senioren Expo gehouden.

D

e Senioren Expo is voor iedereen die op zoek is naar een leuke, informatieve en ­gezellige dag uit. Je vindt hier een

uitgebreid aanbod aan stands met de nieuwste producten, diensten en innovaties op het gebied van gezondheid, lifestyle, reizen, mode, wonen en hobby’s. En ook HCC is met een stand aanwe-

zig. Of je nu praktische informatie zoekt, advies nodig hebt of gewoon wilt genieten van een leuk dagje uit, de Senioren Expo heeft het allemaal.

De t­hema’s van de beurs zijn: vakantie, vrije tijd, gezondheid, maatschappij, mode & beauty en wonen & leven. Tijdens jouw bezoek kun je, terwijl je geniet van een hapje en een drankje, ook ­genieten van optredens van diverse bands, ­orkesten en artiesten!

BIJ HCC Op de stand van HCC worden voor onze doelgroep gedurende de hele dag vragen beantwoord op het gebied van digitaal gebruik van

ENTREE

computer, smartphone en tablet. Er zullen op de

De entreeprijs bedraagt € 15,- per persoon. Ben je

beurs meerdere Interessegroepen afwisselend

HCC-lid? Dan betaal je slechts € 10,- op vertoon

aanwezig zijn, waaronder de vrijwilligers van

van je ledenpas.

Android, Flightsim, Seniorenacademie, Apple,

De beurs is van dinsdag 14 tot en met zondag 19

Windows, Linux, Modelbaanautomatisering, 3D,

januari 2025 geopend van 10.00 - 17.00 uur. Ons

Helpdesk en de regio Zuidoost-Brabant.

standnummer is K10. Leden die zich melden aan de stand krijgen een presentje. Voor nieuwe leden is er ook een mooie actie, aangevuld met een goodiebag..

Mocht je vragen hebben over HCC op de Senioren Expo, dan kun je een mail sturen naar Colette Keuten: c.keuten@kader.hcc.nl

PC-ACTIVE 339 83

PCA339_HCC_seniorenexpo.indd 83

31-10-2024 13:18

COMPUSERS WESSEL SIJL | NIVEAU ● ● ● ● ●

G’MIC VOOR GIMP EN OOK VOOR STANDALONE-GEBRUIK G’MIC is een zeer uitgebreide en bovendien gratis plug-in die vooral interessant is voor gebruikers van het fotobewerkingsprogramma GIMP, maar die ook standalone gebruikt kan worden. We tonen je enkele voorbeelden van de overigens zeer vele bewerkingsmogelijkheden.

D

e plug-in G’MIC staat voor Greyc’s Magic

de beeldbewerkingsprogramma’s GIMP, Krita en

for Image Computing. Het is geïnitieerd en

Paint.NET. Ten slotte kan het ook als een online

grotendeels gemaakt door David Tschum-

tool worden ingezet. Op de website wordt keurig

perlé, onderzoeker aan het GREYC-instituut

uitgelegd hoe je al die opties moet installeren of

(Groupe de Recherche en Informatique, Image,

activeren. Het installeren van de gedownloade

Automatique et Instrumentation de Caen) in het

plug-in voor GIMP bleek kinderlijk eenvoudig; het

Franse Caen. De maker van deze plug-in heeft

is een exe-file die je alleen hoeft te activeren. Dus

niet alle onderdelen (feitelijk filters) zelf ontwik-

net zoals het uitpakken van een doorsnee pro-

keld, er worden ook bijdragen geleverd door een

gramma. Daarna even GIMP opnieuw opstarten

aantal andere mensen.

en G’MIC is gereed voor gebruik.

Het woord plug-in is in dit kader wat verwarrend.

G’MIC staat in GIMP onder Filters. Gewoon hierop

Je denkt al snel aan één extra tool of toepassing

klikken en G’MIC opent zich.

waarmee een fotobewerkingsprogramma kan worden uitgebreid. Maar G’MIC biedt een groot aantal toepassingen voor fotobewerking, meer dan 500 zelfs! In feite is het daarmee een programma dat functioneert binnen een programma.

G’MIC kan desgewenst ook als standalone-toepassing (dus niet geïntegreerd in een fotobewerkingsprogramma) worden gebruikt. De mogelijkheden zijn bijna onbegrensd, en de schrijver van dit artikel heeft na jaren gebruik nog steeds niet alle mogelijkheden kunnen uitdiepen.

STARTEN Als je de website van G’MIC opent (https://gmic. eu), dan valt direct het tijgertje op. Dat is Gmicky, de mascotte van G’MIC (ontworpen door David Revoy). Omdat G’MIC zich goed laat integreren in GIMP, is Gmicky goede vrienden met Wilber, de bekende mascotte van GIMP. En ongetwijfeld zal

Deel van het startvenster van G’MIC

Gmicky, de

Gmicky ook goed door één deur kunnen met Tux,

mascotte van G’MIC

de bekende Linux-mascotte. Op de website lees

Aan de linkerzijde zie je de filters, gerubriceerd in

je op welke wijze G’MIC kan worden gedownload

groepen. Door op het pijtje te klikken, openen zich

en geactiveerd: als standalone-toepassing en

alle daaronder vallende filters. Aan de rechterzijde

(de meest interessante optie) als plug-in voor

zie je de foto waarop de bewerkingen worden

● 84

PCA339_CompUsers GMIC.indd 84

31-10-2024 12:49

WORKSHOP

G’MIC voor GIMP en ook voor standalone-gebruik

uitgevoerd (dit betekent dus dat je bij werken on-

getoond. Omwille van een goede vergelijking

der GIMP eerst de foto moet openen om daarna

gebruik ik steeds dezelfde foto, ook al matcht de

pas G’MIC te openen). Je kunt het scherm naar

keuze van de soort lijst wellicht niet altijd met de

Een klassieke

believen anders indelen.

foto.

schilderijlijst. Dit

Als je het startvenster van G’MIC hebt geopend,

voorbeeld spreekt verder

zie je linksboven (althans in dit getoonde voor-

voor zichzelf. Prima

beeld) een groepje filters, gerubriceerd onder

voor dit soort klassieke

Faves. Deze afkorting staat voor favorieten. Op

(stads)landschappen.

die plek kun je je meest gebruikte, favoriete filters

Vooral als het beeld

bij elkaar zetten. Dat scheelt zoeken in de enorme

is omgezet met het

lijst van beschikbare filters die daaronder staat. In

effect van een (olieverf)

dit getoonde voorbeeld zie je het favoriete setje

schilderij, zoals met

filters die de schrijver van dit artikel veelvuldig

het fraaie programma

gebruikt.

FotoSketcher

HET MAKEN VAN EEN LIJST (KADER) OM JE FOTO G’MIC biedt een reeks opties om je foto te voor-

Dit is een heel andere

zien van een lijst. Deze vind je onder Frames. Het

soort lijst, waarbij

lijkt een beperkt aantal, maar met de instellings-

de scherpe foto in

mogelijkheden per lijst kun je talloze soorten lijs-

dezelfde, maar dan

ten om je foto’s maken of zelfs daarin integreren.

onscherp gemaakte

Of je het mooi vindt, is uiteraard heel persoonlijk,

foto is geplaatst, met een binnenkader. Deze artistieke optie, met vele instellingsmogelijkheden, is heel interessant Dit is een lijst die gevormd wordt door een sterke verdonkering in de hoeken en randen (we spreken dan van vignettering). Dit kan interessant zijn bij foto’s die een zekere dramatiek hebben. Vooral bij zwartwit foto’s kan dat goed werken

COPYRIGHTVERMELDING De keuze aan lijsten

Met G’MIC kan, op uiteenlopende manieren, een (transparante) copyrightvermelding worden

maar bij experimentele foto’s kan het iets toevoe-

toegevoegd aan je foto. Dat kan van pas komen

gen. In het voorbeeld is voor een vrij klassieke lijst

bij professionele fotografie, als je een foto wil

(met de naam Painting) gekozen, een schilderijlijst

delen en voor het maken van een keuze door een

dus. Met de getoonde schuifbalken kan de lijst

koper/afnemer van een foto, zonder het risico dat

worden aangepast of verfijnd, zoals de dikte van

de foto in zijn volle omvang wordt gedeeld zonder

de lijst en de kleur. Maar ook de helderheid en

betaling.

contrast van de lijst kunnen worden aangepast, en

Deze optie, met de naam Visible Watermark

zelfs de mate van vignettering (schaduw over het

staat onder de reeks filters Degradations. Zie

beeld, zoals bij een echt schilderij) is instelbaar.

de afbeeldingen op de volgende pagina met de

Hieronder zijn enkele voorbeelden van lijsten

instellingenen en het resultaat.

● PC-ACTIVE 339 85

PCA339_CompUsers GMIC.indd 85

31-10-2024 12:49

COMPUSERS

Een andere aardige creatieve toepassing, is een omzetting van de foto in een (monochrome) embossing-stijl. Dit filter met de naam Emboss is te vinden onder de filtergroep Black & White.

Zie de instelling en het uiteindelijke resultaat hieronder.

De instellingen en het uiteindelijke resultaat

De copyrightvermelding, waaronder de grootte en de doorzichtigheid (Opacity) daarvan, kan op allerlei manieren worden aangepast.

CREATIEVE UITSPATTINGEN G’MIC biedt enorm veel mogelijkheden voor een creatieve omzetting van je foto. Dat kan een bepaalde stijl van een bekende schilder zijn (bijvoorbeeld Andy Warhol), een ander bekend effect uit

De keuze voor Emboss en het resultaat

VERBETEREN VAN EEN FOTO Die hiervoor omschreven filters zijn vooral voor creatieve, aanvullende of nuttige zaken. Maar G’MIC is ook zeer geschikt voor het verbeteren van foto’s. Te denken aan het verbeteren van belichting en contrast, het aanpassen van kleuren, meer of minder dynamisch bereik, verbeteren van scherpte, aanpassing textuur, verwijderen kleurzwemen, enzovoorts. En dat doet G’MIC zeer goed. Ook voor dat soort (verbeterings)filters geldt dat er talloze verfijningen mogelijk zijn. Het zoeken naar de juiste of gewenste instelling is De keuze voor Vector

de schilderkunst (zoals Cubisme) maar ook vele

wellicht wat lastig, zeker bij de eerste keren, maar

Painting en het

andere soorten creatieve omzettingen. De meeste

door simpelweg te oefenen kan veel worden

uiteindelijke resultaat

zijn terug te vinden onder de groep filters Artistic,

geleerd.

maar ook bij andere groepen filters vind je tal van

De verbeteropties zijn te vinden onder de groep

opties voor creatieve uitspattingen. Het hierboven

Details (zoals voor het aanpassen van de scherp-

getoonde voorbeeld is een Vector Painting uit

te) en onder de groep Repair (zoals voor het

de filtergroep Artistic. Zoals bij vrijwel alle G’MIC

verwijderen van ruis). Persoonlijk heb ik goede

filters kan het effect worden gewijzigd of verfijnd

ervaringen met de verbeterfilters die in Favor zijn

met een of meer schuifbalken.

geplaatst. Vooral het verminderen van ruis met het

● 86

PCA339_CompUsers GMIC.indd 86

31-10-2024 12:49

WORKSHOP

G’MIC voor GIMP en ook voor standalone-gebruik

filter Iain Noise Reduction 2019 werkt zeer goed.

Het voert voor dit artikel wat te ver om op (detail) niveau de verbeteringen met voorbeeldfoto’s te tonen, maar de lezer mag van mij aannemen dat het eindresultaat zeer goed is. Hieronder zijn een aantal uitgeknipte details van screenshots getoond, die uitermate nuttig zijn voor het verbeteren van je foto’s.

Dit is het filter Unpurple waarmee de zeer onwenselijke purple Het verscherpen van een foto (eventueel

fringe (die paarse

op detailniveau) met dit Sharpen -

randjes, bijvoorbeeld bij

Unsharp Mask werkt uitermate precies.

boomtwijgen afstekend

Het is even oefenen voor het vinden

tegen de lucht)

van de juiste instelling, maar dan is het

verrassend goed kan

resultaat verbluffend goed

worden verwijderd

Tot slot een voorbeeld van gebruik van een filter om een foto om te zetten naar zwart-wit. Dit is Dit is het filter Smooth Total Variation waarmee de

bereikt met het filter Black & White dat je vindt

structuur en artefacten in een foto verzacht kunnen

onder de groep filters met dezelfde naam. Dit

worden, zodanig dat het niet meer zichtbaar is

filter werkt als een kanaalmixer (zoals dat ook standaard in GIMP, Photoshop en andere foto­ bewerkingsprogramma’s zit), maar is per kanaal zeer gedetailleerd instelbaar. Zodanig dat ook contrast, helderheid, hoge en lage tonen, en een smooth verzachting kunnen worden ingesteld.

Het kost enige gewenning en moeite, maar dan heb je ook wat. De getoonde foto hangt inmiddels uitvergroot en ingelijst aan de wand.

Iain Noise Reduction 2019 is door zeer verfijnde opties

Een fraaie, expositiewaardige landschapsfoto van de Duitse Waddenkust, in zwart-

naar mijn mening een van de beste filters voor het

wit omgezet met G’MIC

verwijderen van ruis

● PC-ACTIVE 339 87

PCA339_CompUsers GMIC.indd 87

31-10-2024 12:49

COMPUSERS RENÉ SUIKER | NIVEAU ● ● ● ● ●

PROGRAMMEREN MET SCRATCH - INLEIDING Om een computer iets te kunnen laten doen, heeft het apparaat een programma nodig. Maar zo’n programma schrijven oftewel programmeren is voor velen knap ingewikkeld. Met Scratch kun je eenvoudig de allereerste stappen zetten. Leuk voor (groot)ouders en hun (klein)kinderen.

Deze tekst is een verkorte versie van een artikel dat eerder in uitgebreidere vorm verscheen in het magazine Softwarebus van HCC!compusers.

S

cratch is ‘s werelds grootste codeer-

gebruiken. En gratis is hier ook echt gratis, zonder

gemeenschap voor kinderen en een

spam. Scratch gebruik je online en het draait bij

codeertaal met een eenvoudige visuele

het MIT (Massachusetts Institute of Technology),

interface waarmee jongeren digitale verhalen,

in mijn opinie de beste technische universiteit ter

games en animaties kunnen maken. Scratch is

wereld. Onlangs kregen twee MIT-professoren

ontworpen, ontwikkeld en ter beschikking gesteld

een Nobelprijs. Je kunt via https://scratch.mit.edu

door de Scratch Foundation, een organisatie zon-

bij Scratch komen. Maak daar een gratis account

der winstoogmerk. Je kunt Scratch dan ook gratis

aan en vervolgens kun je beginnen.

A G

B C

F

E D

H

I

Het startscherm

● 88

PCA339_Scratch.indd 88

31-10-2024 12:50

WORKSHOP

Programmeren met Scratch - inleiding

HET STARTSCHERM Wanneer je bent ingelogd, dan ziet het startscherm er ongeveer uit zoals op de afbeelding.

Bij (A) zie je de url: https://scratch.mit.edu en bij (B) zie je de menubalk. Wanneer je op het Scratch-symbool klikt, kom je ook weer op deze pagina terecht. Bij (C) en (D) zie je dynamische inhoud. Bij (C) is dat ‘wat gebeurt er’ en bij mijn weten zijn dat de laatste publieke activiteiten binnen mijn netwerk. Als ik de pagina ververs, kan hij er dus al weer heel anders uitzien. Bij (D) zie je Scratchnieuws en dat is dus nieuws van Scratch zelf. Bij (E) zie je dat ik ben ingelogd ben en wel als ‘softwarebus’. Dat is één van mijn accounts en het account dat ik het meest gebruik als ik artikelen aan het schrijven ben. Als ik op ‘softwarebus’ klik, krijg ik een profiel submenu, waarover meer in de volgende alinea. Bij (F) zie je dat er één bericht voor me klaar staat. Dit is in dit geval een bericht dat iemand mij volgt, maar het kunnen verschillende soorten berichten zijn. Bij (G) kun je zoeken, zowel op een naam van een mede-Scratcher als op een project als iets anders, zoals

Het profiel submenu

bijvoorbeeld een studio. Bij (H) krijg je, ook dynamisch, een overzicht van een aantal ‘uitgelichte

Hier kun je dus op een aantal opties klikken. Alle-

projecten’, waarbinnen je ook kunt scrollen. Dit is

maal niet heel spannend, maar het geeft wel aan

wel gebaseerd op je persoonlijke voorkeuren.

dat je al je projecten weer terug kunt vinden, je

En bij (I) heb je, wederom dynamisch, een over-

kunt jezelf afmelden en je kunt wat gegevens over

zicht van uitgelichte studio’s.

jezelf onderhouden. Via Mijn projecten kom je ook

Projecten zijn dus enkelvoudige Scratch-pro-

bij Mijn studio’s, althans daar vind je links naast de

gramma’s; elk Scratch-programma is in feite een

projecten nog een submenu met studio’s als één

project. Als je in de menubalk (2) op Maak klikt,

van de opties.

wordt er een nieuw project aangemaakt. Intussen zijn er al meer dan een miljard projecten binnen

PROJECT MAKEN

Scratch gecreeërd. Studio’s zijn in feite groepen

Om met een nieuw project te starten, klik je in

van projecten. Je kunt als Scratcher meerdere

de menubalk (zie (B) in de eerste afbeelding)

studio’s aanmaken en beheren en je kunt ook

op Maak. Vervolgens krijg je heel veel mogelijk­

soms gevraagd worden om studio’s van anderen

heden. We lopen langs de opties (zie de afbeel-

te beheren. Het concept van studio’s kunnen we

ding op de volgende pagina).

wel een andere keer behandelen. Voor nu is het

Bij (1) zie je de url. Deze is nu wat langer, omdat

genoeg, dat je weet dat je je projecten in studio’s

ook de projectcode in de url staat. Tevens staat

kunt onderbrengen. Op die manier kun je je pro-

aan het eind editor, zodat je weet dat je in de

jecten thematisch organiseren.

bewerkmodus zit. Als je op (2) klikt, dan kom je op dezelfde url minus het stukje editor en dan zie

PROFIEL SUBMENU

je beschrijvende pagina. Voor een nieuw pro-

Ik zou nog even terugkomen op het profiel

ject is dat beslist niet spannend. Bij (3) zie je de

submenu, dus als je in het voorgaande scherm

link naar Lessen om Scratch te leren op de site

op ‘softwarebus’ zou klikken. Je krijgt dan dit

van Scratch. Hier zijn zo’n 25 handleidingen over

submenu te zien.

verschillende aspecten van Scratch te vinden.

● PC-ACTIVE 339 89

PCA339_Scratch.indd 89

31-10-2024 12:50

COMPUSERS

Een nieuw project Kijk er gerust eens rond, het is de moeite waard.

talen beschikbaar, maar daarnaast kan je hier nog

Bij (4) vind je de optie om je project te delen.

een kleurschema instellen. Onder (7) zie je drie

Zoals ik al eens eerder zei: dit wordt door de

tabbladen en de linker is het tabblad Code. Hier

Scratch-gemeenschap gewaardeerd. Het idee

zie je in verschillende kleuren de verschillende

is dat je samen meer kunt dan alleen. Als je echt

groepen van commando’s die je in je programma

nog helemaal in het begin van je project zit, heeft

kunt gebruiken. Bij (8) vind je Uiterlijken, dat zijn

delen nog niet heel veel zin. Maar als je je project

de vormen van de objecten (sprites) die je in je

afgerond hebt en je wilt het anderen laten zien,

programma gebruikt. Bij (9) vind je de geluiden

dan zul je het moeten delen want anders kan

die door je sprites voortgebracht kunnen worden.

niemand erbij. En als je het gedeeld hebt, dan

Overigens kun je ook geluiden aan je achtergrond

kunnen anderen ook naar je project kijken en ze

koppelen.

kunnen er zelfs een kopie van maken, die ze dan

De commando’s zijn dus onderverdeeld in een

verder kunnen bewerken. Op hun projectpagina

aantal groepen, welke door een kleurcode her-

zal dan wel staan, dat hun project gebaseerd is

kenbaar zijn. De gekleurde bolletjes laten je snel

op jouw werk. Dus ze lenen je werk, maar je krijgt

naar een categorie springen, want de lijst met

er wel de credits voor.

commando’s staat gewoon onder elkaar, maar wel

Bij (5) geef je je project een naam, want stan-

gesorteerd per categorie. Met deze blokjes stel je

daard heten ze allemaal untitled-xx waarbij xx een

je programma samen in het werkgebied (10).

volgnummer aangeeft. Dus als ‘softwarebus’ heb

Bij (11) vind je het speelveld. Hier vinden alle

ik blijkbaar al 20 projecten gemaakt. Voor Scratch

activiteiten plaats. Je kunt dit met het icoontje

maakt het overigens niet echt uit als je al je pro-

rechtsboven in het speelveld (met de vier pijltjes)

jecten hetzelfde noemt, want die onderscheidt de

ook maximaliseren. Als je programma af is, kun je

projecten op basis van het volgnummer in de url.

het wat groter afspelen.

Het is alleen voor jezelf verwarrend, dus beter is

Bij (12) vind je een knop om nog wat extra modu-

om een logische naam te kiezen.

les in te schakelen. Toen we van versie 2 naar ver-

Bij (6) vind je de Instellingen. Voorheen was dit de

sie 3 gingen, was ineens de pen uit de standaard

wereldbol, waar je de taal kon instellen. Dat kan

verdwenen. Die werd blijkbaar niet heel veel

nog steeds en er is nog steeds een overdaad aan

gebruikt door de Scratchers, dus zijn de pencom-

● 90

PCA339_Scratch.indd 90

31-10-2024 12:50

WORKSHOP

Programmeren met Scratch - inleiding

mando’s naar een aparte module verhuisd. Wan-

fouten in de syntax maken. In Basic bijvoorbeeld

neer je deze wilt gebruiken, zul je deze moeten

kun je een fout maken door twee lussen niet om

toevoegen. Dat is overigens niet heel veel werk:

elkaar heen te zetten (dat is goed), maar in feite

je drukt op het icoontje bij (12) en je selecteert de

door elkaar heen te laten lopen. Dat kan dus niet,

pencommando’s. Een kind kan de was doen.

dat geeft een fout. In Scratch krijg je zo’n fout niet

Bij (13) vind je de sprites die onderdeel uitmaken

voor elkaar. Je kunt een lus in een lus zetten en

van je project. Boven de geselecteerde sprite (in

daarbinnen nog een lus enzovoort. Maar je kunt

dit geval is er maar één) zie je wat parameters be-

lussen niet in elkaar zetten zodat ze rare dingen

treffende de sprite, zoals de naam, de positie en

doen. Het gaat gewoon niet passen.

nog wat parameters. Bij (14) kun je achtergronden

Dat wil overigens niet zeggen dat je geen pro-

tonen die meedoen. Met de knoppen bij (15) kun

grammeerfouten zou kunnen maken. Je kunt nog

je sprites respectievelijk achtergronden toevoe-

steeds fouten maken, maar dan doet de compu-

gen. Hierbij kun je een keuze maken uit beschik-

ter nog steeds wat je zegt. En je kunt je program-

bare materialen, zelf tekenen of uploaden. Je

ma ook altijd stoppen met de rode stip, ook als je

kunt dus bijvoorbeeld in Blender een fantastische

in een eeuwige lus zit.

achtergrond ontwerpen en deze dan in Scratch

Het is dus zaak om goed na te blijven denken

importeren.

over wat je doet. En daarom zijn er dus ook

Als je nog eens goed naar het werkgebied (10)

oefeningen, zodat je langzaamaan van absolute

kijkt, zie je in de rechterbovenhoek de afbeelding

beginner doorgroeit naar redelijk gevorderd pro-

van de sprite. Als je meerdere sprites hebt, dan

grammeur. En dus is het zaak om de oefeningen

vind je in het werkgebied de afbeelding van de

ook uit te voeren, als je zelf actief wilt zijn met

geselecteerde sprite. En in het werkgebied vind

Scratch en vooral als je het ook je (klein)kinderen

je de code die behoort bij die sprite. Elke sprite is

wilt uitleggen.

een eigen object, dat eigen code kan hebben. In plaats van het traditioneel sequentieel program-

SCRATCH BIJ HCC

meren bekijk je nu per object wat die moet doen.

René Suiker is een enthousiast gebruiker van

En op die manier bouw je object voor object je

Scratch binnen HCC!compusers. Ook binnen

programma op. Op deze manier bouwen we ook

HCC!AI wordt er volop aandacht besteed aan

redelijk compacte programma’s. Als we nog eens

Scratch. En bij HCC!seniorenacademie wordt

terugkijken naar bijvoorbeeld Bricks dat we in een

soms ook Scratch behandeld, vaak in combinatie

aantal voorafgaande nummers bespraken, dan

met hardware-aansturing. Daarnaast kun je je

kun je je misschien wel voorstellen, dat je daar in

voorstellen dat ook HCC!programmeren aan-

bijvoorbeeld Basic ettelijke tientallen pagina’s aan

dacht gaat besteden aan Scratch. Nu is dat nog

code voor nodig hebt. In Scratch heb je ongeveer

niet echt het geval, hoewel op sommige vrijdag-

één pagina per actieve sprite nodig en dan zijn

avondsessies Scratch wel eens aan de orde

de codeblokken die je gebruikt nog best groot.

komt. Ten slotte krijgt de jeugd ook steeds meer belangstelling voor Scratch.

PROGRAMMEREN Scratch is dus een programmeertaal, waarmee kan je dus je computer kunt programmeren. De computer is in feite maar een dom apparaat, want hij voert de instructies die hij krijgt letterlijk uit. Hij vraagt zich nooit af of het wel logisch is wat jij wilt en is niet in staat om gedachten te lezen.

Je kunt een programma opstellen door reeksen van instructies achter elkaar te zetten. Je moet ze in feite, net als Lego-stenen, in elkaar klikken. Als het niet ‘klikt’, dan is de combinatie van instructies

Meer Scratch René Suiker is op zoek naar mensen die ideeën bedenken wat we met Scratch zoal kunnen bouwen. Wellicht wil je een keer een opzet maken en het hier verder laten groeien en bloeien. Misschien zijn er ook nog specifieke onderwerpen die hier besproken kunnen worden. Je kunt een mail sturen naar rene@renesuiker.nl

in die volgorde niet werkend. Je kunt in feite geen

● PC-ACTIVE 339 91

PCA339_Scratch.indd 91

31-10-2024 12:50

DIT IS HCC

HCC is dé ontmoetingsplaats voor iedereen met interesse in de digitale wereld. Als lid word je automatisch ingedeeld bij een Regio en kun je je gratis* aanmelden bij een van de Interessegroepen, zoals Apple, Windows, 3D of Linux.

Onze groeperingen organiseren regelmatig bijeenkomsten en cursussen en bieden o.a. informatie via websites en nieuwsbrieven. Meld je aan via mijn.hcc.nl, ook voor een extra Interessegroep (wat € 2,90 per jaar kost). * De Interessegroep Genealogie vraagt een aanvullend bedrag vanwege geleverde software

UITGELICHT

3D

COMMODORE

3D-printen is de nieuwe revolutie!

Vroeger ook een Commodore, Amiga,

LINUX

HCC!3D speelt hier op in en houdt zich

MSX of Atari gehad? Het doel van HCC!-

HCC!linux is een vrij nieuwe Interessegroep die op een laagdrempelige manier mensen wil enthousiasmeren om Linux te leren en te gebruiken. Wil je ons meehelpen, stuur dan een mail naar verenigingszaken@hcc.nl met als titel Linux.

bezig met printen van voorwerpen en

commodore is om gebruikers, liefheb-

alles daaromheen, zoals zelf 3D-ontwer-

bers en verzamelaars bij elkaar te bren-

pen maken in SketchUp.

gen. Onze zeer actieve leden houden

ANDROID Android is wereldwijd het meest gebruikte besturingssysteem voor smartphones en tablets. De mogelijkheden zijn tegenwoordig ongekend, maar maak jij wel optimaal gebruik van deze apparaten? HCC!android biedt hulp en houdt je op de hoogte van de nieuwste ontwikkelingen. HCC!android deelt kennis via de website en nieuwsbrieven en biedt presentaties en workshops aan die door de leden in het land gegeven worden.

zich niet alleen bezig met retrogamen,

APPLE Haal meer uit je iPad, iPhone, Mac en Apple Watch met de tiplijsten van HCC!apple. Tevens gratis ondersteuning voor HCC-leden via de Vraagbaak en op de inloopavonden.

COMPUSERS HCC!compusers heeft verschillende platforms en organiseert jaarlijks verschillende CompUfairs en is uitgever van het blad SoftwareBus.

ARTIFICIËLE INTELLIGENTIE Wil je weten wat een computer ‘slim’ maakt? Worden robots in de toekomst echt intelligenter dan de mens? HCC!ai fungeert als platform voor het uitwisselen van kennis en ervaringen op het gebied van artificiële intelligentie, vooral voor niet-professionele en semi-professionele geïnteresseerden.

WINDOWS Bij HCC!windows kun je alles leren wat je weten wilt over het meest gebruikte besturingssysteem Windows van Microsoft. Eerste hulp bij ongelukken, maar ook ondersteuning om het meeste uit je Windows-computer te halen.

maar ook met hardware-innovatie.

DOMOTICA-IOT Met domotica, ook wel huisautomatisering genoemd, laat je slimme apparaten samenwerken. ‘Simpele’ apparaten kun je op die manier dingen laten doen die je leven gemakkelijker en aangenamer maken. Internet of Things (IoT) gaat het digitale leven vereenvoudigen. Maar bedrijven willen je ook in de gaten houden. Bij HCC!domotica-iot leer je zelf te

BELEGGEN

bepalen welke informatie je wel en niet

HCC!beleggen wisselt kennis en

wilt delen.

ervaring uit op het gebied van software, elektronische koersvoorziening en

DRONES

andere diensten voor het beleggen met

Je ziet ze steeds vaker vliegen: drones.

de computer.

Ben je benieuwd of deze heel populaire hobby iets voor jou is? Of ben je al een

92

PCA339_HCC IGs_nieuw.indd 92

31-10-2024 13:19

HCC

geoefend dronepiloot en wil je samen vliegen met andere enthousiastelingen?

Sluit je dan aan bij HCC!drones.

en bijeenkomsten, geven advies en informatie en wekelijks een digitale nieuwsbrief en onderhouden een genealogische website.

ECS

Interessegroepen

C en Pascal, en de varianten hiervan.

Ook is er kennis van scripttalen zoals Python, JavaScript of PHP en HTML die worden gebruikt voor het maken van websites.

HCC!ecs ondersteunt HCC-leden die

MODELBAANAUTOMATISERING

het besturingssysteem ArcaOS, eCS

HCC!m ondersteunt mensen die hun

RETRO

(eComStation) of OS/2 gebruiken. Ook

treinbaan automatiseren met de meest

HCC!retro richt zich op het gebruik van

organiseert deze Interessegroep regel-

uiteenlopende hardware en software:

retro-hardware, met name NewBrain,

matig lezingen en demonstraties.

Koploper, iTrain, Rocrail, DR5000, ECOS,

Amstrad, Schneider en Sinclair. Zowel de

Intellibox, Z21, Dinamo, S88, Loconet,

software als de hardware komt aan bod.

FLIGHTSIMULATOR

enz. Dat doen we op beurzen en bijeen-

HCC!retro kent leden die zich op alle

HCC!flightsimulator brengt mensen

komsten met demobanen en individuele

mogelijke niveaus met retro-computers

samen die zich bezighouden met de

hulp. We zijn gids in de digitale model-

bezighouden en is dus ook voor begin-

vele uiteenlopende facetten van het

spoorwereld.

ners. Er zijn meerdere bijeenkomsten per jaar om elkaar te ontmoeten.

simulatorvliegen op de computer.

MSX FOTOVIDEO

HCC!msx richt zich niet alleen op het

ROBOTICA

HCC!fotovideo (voorheen Digimedia) houdt zich met bezig met alles op foto- en videogebied, van het maken van de beste opnames tot en met het bewerken ervan.

werken met de MSX-computer, ook

Weet jij hoe de Marsrover over Mars

op ondersteuning bij het gebruik van

kan bewegen of wat de toekomst is van

software en hardware voor de MSX.

stofzuigerrobots? Zelf je eigen robot

Bovendien organiseren wij zelf ieder

bouwen en programmeren?

jaar een aantal bijeenkomsten en zijn

HCC!robotica houdt zich bezig met het

wij daarnaast aanwezig op verschillende

ontwikkelen, ontwerpen, programmeren

MSX-events.

en bouwen van elektronica en

FORTH

mechatronica, toegepast op robots.

Forth is eigenlijk geen gewone programmeertaal, maar meer een inter-

OPENSOURCE

active programmeeromgeving. Niet

HCC!opensource is er voor wie graag

SENIORENACADEMIE

alleen draait het op de Apple, Linux en

‘onder de motorkap’ van een open-

De samenleving digitaliseert steeds

Microsoft, het is ideaal om applicaties

source-software of besturingssysteem

meer en dat is voor velen niet een-

te maken op microprocessoren, van de

knutselt, of dat wil leren. Waarom iets

voudig. HCC!seniorenacademie biedt

aloude 8051 tot de moderne Raspberry

werkt, is voor ons net zo belangrijk als

voorlichting en ondersteuning door

Pico. HCC!forth heeft voor al deze

hoe het werkt. Onze leden gebruiken

het geven van gerichte informatie en

systemen (meestal zelfgebouwde) om-

meestal vrije besturingssystemen zoals

trainingen. Het is met name bedoeld

gevingen, en publiceert besturingen van

Linux en BSD-varianten, maar ook com-

voor computergebruikers die zichzelf

knipperende leds tot heuse robots.

merciële varianten.

als een beginner zien en nog jong

GENEALOGIE

POSTZEGEL

computergebruikers kunnen hun kennis

Waar komt je familienaam vandaan?

Hoe leefden, werkten en woonden je voorvaders? Met stamboomonderzoek is wellicht antwoord te geven.

Opgelet: stamboomonderzoek werkt verslavend. Een goede reden om lid te worden van HCC!genealogie.

Wij adviseren over websites, hoe onderzoeksresultaat te publiceren, welke programma’s er zijn, organiser-

Deze voormalige IG is geïntegreerd in

uitbreiden.

van geest zijn, maar ook gevorderde

HCC!seniorenacademie. Er is een eigen Postzegel-pagina op de website met

TRAINSIM

steeds het laatste nieuws.

Zelf moderne of nostalgische treinen besturen en prachtige trajecten bouw-

PROGRAMMEREN

en? De leden van HCC!trainsim wisselen

HCC!programmeren ondersteunt ieder-

kennis en ervaring uit, om met moderne

een die zelf software wil maken. Er is

software een virtuele trein te besturen.

veel kennis aanwezig van diverse

Ook geven we ondersteuning bij het ge-

programmeertalen, waaronder Basic,

bruik van treinsimulatorprogramma’s.

PC-ACTIVE 339 93

PCA339_HCC IGs_nieuw.indd 93

31-10-2024 13:19

PUZZEL & WIN! Winteravonden zijn ideaal om te puzzelen. Ga aan de slag met deze nieuwe HCC Filippine en maak kans op leuke prijzen.

Beantwoord de vragen. Zijn je antwoorden goed, dan lees je in de

WIN!

gekleurde balk van boven naar beneden een woord.

MEEDOEN? Ga naar hcc.nl/puzzel en vul de oplossing in. Inzenders van de goede oplossing maken kans op deze mooie prijs: WOOX R4238 slimme waterregelaar t.w.v. € 59,95. HCC-leden maken bovendien kans op een mooie extra prijs: Samsung EVO Plus 990 1TB t.w.v. € 129,99. Vul daartoe op hcc.nl/puzzel behalve de oplossing ook je HCC-lidnummer in. Geef je oplossing uiterlijk woensdag 11 december 2024 door.

Prijswinnaars krijgen persoonlijk bericht. Over de uitslag wordt niet gecorrespondeerd..

WIN!

T.W.V. € 59,95 De oplossing van de prijspuzzel in PC-Active 338 was desktop.. Met de puzzel waren mooie prijzen te winnen.

De drie WOOX R6118 slimme stekkers en energiemeters

T.W.V. € 129,99

t.w.v. € 59,85 zijn gewonnen door Jaap Zeeman. De Philips TAS7807 draadloze speaker met een adviesprijs van € 195,- gaat naar Barend van Alfen. Gefeliciteerd!

FILIPPINE 1. Officiële verklaring dat iets geldig is of voldoet aan een norm 2. Een ingezonden handige ontdekking die HCC-leden met andere lezers van PC-Active willen delen 3. Toegang tot persoonsgegevens zonder

dat dit mag of zonder dat dit de bedoeling is 4. Een centrale opslagplaats ‘en efficiënt werkproces voor digitale beelden 5. Stand van een smartphone om niet verbonden te zijn met een netwerk 6. Geeft aan waar het effect heeft als er wordt geklikt, ook wel cursor genoemd

7. Camera scant gezicht van degene die wil inloggen 8. Term voor producten die ná gebruik worden gecontroleerd, zo nodig gerepareerd en opnieuw aangeboden voor hergebruik 9. Een stilistisch samenhangende set tekens, ook wel font genoemd

1 2 3 4 5 6 7 8 9 94

PCA339_HCC puzzel.indd 94

31-10-2024 13:20

HCC

Aanbiedingen

HCC!SCHEURKALENDER 2025 Voor HCC-leden én niet-leden De enthousiaste HCC-vrijwilligers Brigitte van Berkel en Colette Keuten kwamen met het leuke idee voor een HCC!scheurkalender. Hiervoor werd onder de titel ‘Mooi! Nederland en Vlaanderen’ een fotowedstrijd uitgeschreven. Er werden 320 foto’s geselecteerd door een deskundige jury, waarna Brigitte van Berkel aan de slag ging om de kalender vorm te geven, met hulp van medewerkers van het HCC-verenigingsbureau. Op zaterdag 5 oktober werden op de HCC!kennisdag de drie beste foto’s beloond met een extra prijs en hun ingelijste foto.

De HCC!scheurkalender 2025 kost voor niet-leden € 17,95 inclusief verzendkosten. Ga naar hcc.nl/ledenvoordeel en lees daar hie je de kalender als niet-lid kunt bestellen. Je kunt de kalender ook gratis ontvangen wanneer je nu lid wordt van HCC. Ga naar hcc.nl/word-lid en kies dan de HCC!scheurkalender 2025 als welkomstgeschenk.

De HCC!scheurkalender 2025 kost voor HCC-leden € 14,95 inclusief verzendkosten via hcc.nl/ledenvoordeel Om de kalender met korting te

!

W

bestellen, dien je ingelogd te zijn. Je kunt inloggen rechtsboven op ‘Inloggen’ te klikken en daarna in de aangegeven velden HCC-gebruikersnaam en wachtwoord in te vullen.

Ben je vrijwilliger van HCC? Dan kun je één exemplaar van de kalender gratis aanvragen via Kadernet.

U E I N

MAC VOOR BEGINNERS 2025 Van € 12,99 voor slechts € 9,99 Tegenwoordig krijg je bij een gloednieuwe Mac alleen de doos en een stukje glanzend papier met wat tekst. Nu zijn Macs zeker gebruiksvriendelijk, maar ook net ijsbergen: er is veel meer onder de oppervlakte.

Daarom hebben we hier voor jou de special ‘Mac voor beginners 2025’ met liefst 148 pagina’s. Het is de handleiding die Apple je niet geeft, maar die je absoluut niet wilt missen. Gewapend met macOS Sequoia gaan we aan de slag met de nieuwste functies zoals de nieuwe Wachtwoorden-app, slimmere Notities en geavanceerde mogelijkheden om je vensters te beheren. Alle standaardprogramma’s van macOS zoals Agenda en Mail worden uitgelegd en met handige workshops ontdek je alle functies. Het woord ‘beginners’ staat misschien op de voorpagina, maar onderschat deze gids niet. Dit is jouw persoonlijke ticket naar de voorstelling ‘Je wist niet dat je Mac dit kon’, geschikt voor zowel beginners als meer ervaren gebruikers.

23% KORTIN G

Deze 148 pagina’s tellende special kost in de winkel € 12,99. Leden van HCC kunnen deze special bestellen voor slechts € 9,99. Dat is maar liefst 23 procent korting. Bovendien zijn er geen verzendkosten.

Ga naar hcc.nl/ledenvoordeel en profiteer van deze aanbieding.

PC-ACTIVE 339 95

PCA339_HCC-Deals.indd 95

04-11-2024 11:03

STRATO Eerste jaar 1 euro per maand voor 1 TB HiDrive-opslag

HIDRIVE CLOUDOPLOSSING Op de pagina’s 48 en 49 van PC-Active 338 kun je lezen hoe je met STRATO HiDrive al jouw dierbare herinneringen veilig kunt bewaren in de cloud. De bekende Duitse aanbieder stelt namelijk tegen lage kosten veel serverruimte beschikbaar. En dat is gunstig, want hierdoor kun je foto’s, video’s en overige bestanden op elk (mobiel) apparaat openen.

En het wordt nog voordeliger, want PC-Active heeft in samenwerking met STRATO een lucratieve lezersaanbieding in petto. Betaal het eerste jaar slechts één euro per maand voor 1 TB HiDrive-opslag. Na deze periode kost de dienst maandelijks vijf euro. Dat is nog altijd fors goedkoper dan cloudopslag bij diverse bekende Amerikaanse techbedrijven.

Bovendien zijn HiDrive Office en drie gebruikers(accounts) inbegrepen. Deze opties kosten normaal gesproken extra geld, namelijk respectievelijk twee en vier euro per maand. Wil je beginnen met goedkope cloudopslag? Meld je dan aan op www.strato.nl/hcc Ga naar hcc.nl/ledenvoordeel en profiteer van deze aanbieding.

23% KORTIN G

ALLES OVER ARTIFICIËLE INTELLIGENTIE Van € 12,99 voor slechts € 9,99

De ontwikkelingen op het gebied van artificiële intelligentie volgen elkaar snel op. Je kunt er niet alleen artikelen mee (door laten) schrijven, foto’s retoucheren en er nieuwe afbeeldingen mee maken, maar ook video’s en muziek mee produceren. Ook komen de (on)mogelijkheden van taalmodellen zoals gebruikt door ChatGPT aan bod, de opmars van chatbots en servicerobots voor thuis en in de zorg. Maar ook aan het generatief bijwerken van foto’s en het zelf maken van afbeeldingen. De ontwikkelingen hebben ook nadelen, zoals het steeds moeilijker herkennen van fake news. En hoe wenselijk zijn beautyfilters? Hoe bescherm je je eigen werk tegen AI-kopieën? En niet alleen je eigen werk, maar ook je eigen stem of zelfs je gezicht? In deze special gaan we in op wat je met AI allemaal kunt, maar ook wat de huidige beperkingen nog zijn. Alles over Artificiële Intelligentie is geen uitgave voor de beginnende AI-gebruiker.

Deze 132 pagina’s tellende special kost in de winkel € 12,99. Leden van HCC kunnen deze special bestellen voor slechts € 9,99. Dat is maar liefst 23 procent korting. Bovendien zijn er geen verzendkosten.

Ga naar hcc.nl/ledenvoordeel en profiteer van deze aanbieding.

96

PCA339_HCC-Deals.indd 96

04-11-2024 11:03

HCC

Aanbiedingen

DEZE AANBIEDINGEN GELDEN ALLEEN VOOR HCC-LEDEN

HET GROTE IPAD & IPHONE BOEK 2025 23% KORTIN G

Van € 12,99 voor slechts € 9,99

Waar zou je nog zijn zonder je iPhone en iPad? Het zou pakweg zestien jaar geleden niet te bevatten zijn, hoezeer beide apparaten het dagelijks leven nu beïnvloeden. Ondanks dat de mogelijkheden van beide apparaten zo flink en alomvattend zijn, is de gebruiksaanwijzing die bij beide apparaten zit bijzonder summier. Voor wie meer uit de iPhone of iPad wilt halen, is deze iPhone en iPad-special gemaakt. Wat hebben de nieuwe updates iOS 18 en iPadOS 18 te bieden? En hoe werkt het allemaal? In deze uitgave leggen we je alle basisbeginselen uit van beide apparaten. Daarnaast gaan we aan de slag met alle nieuwe functies van de besturingssystemen. Dit komt onder andere aan bod: de compleet vernieuwde Foto’s-App, je beginscherm zelf inrichten met gekleurde app-icons en posities, heel veel functies aan het Bedieningspaneel toevoegen en aan de slag gaan met de nieuwe Wachtwoorden-app.

Dit en meer lees je in het Het grote iPad & iPhone boek 2025!

Deze 148 pagina’s tellende special kost in de winkel € 12,99. Leden van HCC kunnen deze special bestellen voor slechts € 9,99. Dat is maar liefst 23 procent korting. Bovendien zijn er geen verzendkosten. Ga naar hcc.nl/ledenvoordeel en profiteer van deze aanbieding.

WOOX R5195 SLIMME FEESTVERLICHTINGSSNOER Van € 79,95 voor slechts € 34,95 De WOOX R5195 is een slim feestverlichtingssnoer met 10 RGB+CCT-ledlampen die je zowel binnen als buiten kunt gebruiken. Hij heeft namelijk IP65-bescherming, zodat je hem ook in je tuin of op je balkon kunt gebruiken. Het snoer is 9 meter lang en daarnaast

RUIM

50% KORTIN G

is er nog een 3,3 meter voedingskabel. Je bedient dit R5195-snoer via de gratis WOOX Home-app op je Android- of iOS-toestel. Zo kun je bijv. de kleurinstelling regelen, de dimfunctie gebruiken op de sterkte van de lampen, verschillende knipper- en feestmodi instellen en automatiseringen maken met andere WOOX- of Tuya-gebaseerde apparaten.

Bovendien kun je de muziekfunctie activeren waarbij de 10 lampen reageren op het geluid en ritme van muziek die wordt afgespeeld op een muziekapp (zoals Spotify) van het apparaat dat de R5195 bedient via de WOOX Home- app.

Er wordt ook een afstandsbediening meegeleverd, waarmee je eenvoudig van kleur verandert, van kleurmodus verandert of de helderheid aanpast. Tevens werkt de R5195 met Google Assistant en Amazon Alexa. De R5195 werkt op elk 2,4GHz wifikanaal en bluetooth is in de chipset van het product ingebouwd om hem makkelijk te koppelen.

Verder zijn er sterke bevestigingshaken waarmee je de lichtslang gemakkelijk kunt

!

W

installeren. Let er wel op dat je niet meerdere snoeren fysiek op elkaar kunt aansluiten: elke stroomadapter is voor 1 snoer om de kwaliteit van de helderheid en de lange levensduur te garanderen. Wel kun je meerdere R5195-snoeren toevoegen en ze via groepsopdrachten als groep bedienen.

Ga naar hcc.nl/ledenvoordeel en profiteer van deze aanbieding.

U E NI

PC-ACTIVE 339 97

PCA339_HCC-Deals.indd 97

04-11-2024 11:03

Next

Colofon (onderwerpen onder voorbehoud)

PC-Active 340 verschijnt rond 17 januari 2025

Hoofdredactie/uitgever: Rob Coenraads Eindredactie: Marco Mekenkamp Vormgeving: Joachim Mahn Redactie PC-Active: pc-active@hcc.nl pcactive.nl hcc.nl/pc-active facebook.com/HCCconnect instagram.com/pcactiveofficial Medewerkers: Martin Bekelaar, Herbert Blankesteijn, Rens Blom, Nina Bruin, Toon van Daele, Maikel Dijkhuizen, Laura Eickhoff, Dennis Gandasoebrata, Wim Dewijngaert, Marc Hijink, Henk van de Kamer, Colette Keuten, Erik Krom, Aad Munsterman, Hans de Rooij, Wessel Sijl, Ger Stok, René Suiker, John Vanderaart, Koen Vervloesem, Petra Waaijer

COMPUTERS EN TABLETS Computers kun je onderverdelen in onder andere laptops en desktopcomputers en die kun je weer onderverdelen in o.a. traditionele towers, all-in-ones en thin clients. Daarnaast zijn er steeds meer tablets die ook als volwaardige computers worden gebruikt, compleet met fysiek toetsenbord. Wij leggen de verschillen uit en wanneer je nu het beste voor welk apparaat kunt kiezen en testen bovendien verschillende modellen.

Voor vragen over het HCC-lidmaatschap, het ontvangen van PC-Active en het doorgeven van verhuizingen: HCC-ledenadministratie, hcc.nl/contact of 085-0130124 PC-Active verschijnt zes maal per jaar en is vast onderdeel van het HCC-lidmaatschap.

In 2024 bedraagt het lidmaatschap € 45,95 per jaar, inclusief PC-Active. Voor beëindiging van je HCC-lidmaatschap dien je 2 maanden vóór afloop van je lidmaatschapsjaar op te zeggen via 085-0130124 (bereikbaar op dinsdag en donderdag tussen 12.00 en 16.00 uur) of per post naar HCC-ledenadministratie, Kenaupark 23, 2011 MR Haarlem.

Advertenties BVDO Media Exploitatie, Aart van der Giezen, aart@bvdo.nl Drukwerk Senefelder Misset B.V., Doetinchem

ANDROID 15

VEILIG OP SOCIAL MEDIA

Op een aantal Android-telefoons en-tablets staat inmiddels Android 15, de nieuwste versie van dit populaire besturingssysteem.

We vertellen wat er nieuw is en wat je er allemaal mee kunt.

Heel veel mensen zitten op social media als Facebook, Instagram en X, maar hoe veilig zijn deze social media eigenlijk? Lees in onze gids hoe je veilig wordt en blijft op diensten als Facebook, Instagram en X.

Distributie Nederland: Betapress B.V., Gilze / België: AMP Brussel / ISSN 0925-5745

PC-ACTIVE IS EEN UITGAVE VAN HCC © 2024

Beoordeling testresultaten De scores van de geteste producten en diensten worden uitgedrukt in onderstaande symbolen: Absolute aanrader Prima Voldoende maar houdt niet over

Uiterste zorg wordt besteed aan het vervaardigen van PC-Active. Desondanks zijn fouten niet uit te sluiten.

HCC kan derhalve niet aansprakelijk worden gesteld voor eventuele fouten in artikelen, programma’s of advertenties. Overname van artikelen of andere redactionele bijdragen is slechts toegestaan na voorafgaande schriftelijke toestemming van HCC. Tenzij uitdrukkelijk anders is overeengekomen, heeft de redactie het recht om vrijelijk te beschikken over alle haar toegezonden materiaal.

Teleurstellend Miskoop

De producten en diensten in PC-Active worden uitvoerig getest door onze redacteuren. Al deze testen zijn redactioneel onafhankelijk.

98

PCA339_next.indd 98

01-11-2024 10:34

Speciaal voor HCC-leden

OHRA

HCC

OHRA en HCC

Handig! De OHRA Fysio Meeneemservice Het ene jaar zit het mee, het andere jaar wat meer tegen. Met de OHRA Fysio Meeneemservice neem je tot 9 ongebruikte behandelingen mee naar het volgende jaar met een aanvullende verzekering.

Voor maximaal € 1,50 per maand! Want bij OHRA zeggen we: vrijheid begint bij zekerheid.

Fysio.Overhouden.Meenemen.

Benieuwd naar jouw voordeel? Scan of ga naar www.ohra.nl/collectief/hcc

ZRG2907_1024_A4_Advertentie_HCC.indd 1 adv_PCA339.indd 99

04-10-2024 10:57 01-11-2024 11:40

C

M

Y

CM

MY

CY

CMY

K

adv_PCA339.indd 100

01-11-2024 11:41