Page 1

Το τοπίο «πέρα από αυτόν τον κόσμο». Συμβολική διαμόρφωση ήθους και διαμορφώσεις τοπίου

Κωνσταντίνος Μωραΐτης Αρχιτέκτονας Αναπληρωτής Καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων Ε.Μ.Π.

Το κείμενο αυτό είναι το κείμενο της εισήγησης του γράφοντος στο συνέδριο με θέμα «Το Επέκεινα στην Τέχνη και στη Ζωή». Οργάνωση: Εταιρεία Μελέτης Πολιτισμικής Ετερότητας. Αθήνα, 13 Μαΐου 2011. Αναφέρεται στις διαμορφώσεις της αγγλικής αρχιτεκτονικής τοπίου του 18 αιώνα, ως πολιτικά υποδείγματα εξιδανικευμένων τοπίων, πέρα από την συμβατική καθημερινότητα της κοινωνίας τους. Περιγράφει τον κλασσικισμό, κατά τη συγκρότηση του αστικού ή εξωαστικού τοπίου, ως εμβληματική αναφορά στην πολιτική συγκρότηση της νεότερης, δυτικής, αστικής δημοκρατίας. ου

Το τοπίο πέρα από τον κόσμο αυτό Αντικείμενο αυτό του σημειώματος είναι να περιγράψει τις διαμορφώσεις τοπίου ως ετεροτοπικούς

σχηματισμούς

οι

οποίοι,

σε

διάσταση

από

την

τρέχουσα

πραγματικότητα, επιχειρούν να προτείνουν ιδανικά πρότυπα σχέσεων στις υπαρκτές κοινωνίες. Είτε αυτά τα πρότυπα αναφέρονται στους όρους συσχέτισης με τη φύση, είτε αναφέρονται στην αστική συγκρότηση, είτε στο σύνολο των κοινωνικών, πολιτισμικών σχέσεων και στον τρόπο με τον οποίο αυτές καθορίζονται από τοπικούς προσδιορισμούς ή τους καθορίζουν. Με την έννοια αυτή κήποι και τοπιοτεχνικές διαμορφώσεις τείνουν να αποτελέσουν τοπία πέρα από τις συμβατικές σχέσεις, «επέκεινα» της τρέχουσας


2 πραγματικότητας, τα οποία εντούτοις επιχειρούν να προβληθούν ως χαρακτηριστικά του ήθους της κοινωνίας συνολικά, ως χαρακτηριστικά της «επιτάδε» κοινωνίας εν γένει. Αυτήν την ιδιαίτερη σχέση, της ανεκπλήρωτης, ως προς τη συνολική της απαίτηση, επιθυμίας ή της ιδεολογικής συγκάλυψης της πραγματικότητας, προσπαθεί να περιγράψει αυτό το σημείωμα, επιμένοντας στην περίοδο του 18ου αιώνα και στο παράδειγμα της αγγλικής αρχιτεκτονικής τοπίου κατά τον αιώνα αυτό. Επιλογή ιδιαίτερα σημαντική αφού επιμένει στην καθοριστική για τον δυτικό πολιτισμό περίοδο του Διαφωτισμού και στην ανάλογα καθοριστική, για τη νεοτερική θεώρηση του τοπίου, φυσικότροπή αγγλική τοπιοτεχνία. Αν η μεταθανάτια συνθήκη υποδεικνύεται κατ’ εξοχήν «ως κόσμος άλλος». «πέρα» από τον κόσμο αυτό, τότε πρέπει να επισημάνουμε συμπληρωματικά πως διαθέτει επίσης τοπιακό προσδιορισμό και τοπιακές αναφορές. Έτσι αναφερόμαστε στα Ηλύσια πεδία, σε ένα ειδυλλιακό τοπίο στα πέρατα της γης «όπου βρίσκεται ο ξανθός Ραδάμανθυς και οι άνθρωποι διαμένουν, χωρίς πόνους σε διαρκή ευτυχία». Νήσος των Μακάρων, Παράδεισος ή, στην αντίπερα όχθη μιας τοπιακής επίσης προσέγγισης, Άδης, Τάρταρα, Κόλαση. Αλλά το τοπίο δεν υποδεικνύει τη διαφορά από την καθημερινότητα της ζωής, στην περίπτωση των μεταθανάτιων συσχετισμών μόνο. Σε όλο το εύρος της νεότερης δυτικής ιστορίας, η θεώρηση και η ερμηνεία του τοπίου, οι παραστάσεις της απόδοσής του στην τέχνη και οι υλικές διαμορφώσεις της κηποτεχνίας και της τοπιοτεχνίας, συσχετίζονται με πολιτιστικά και πολιτικά πρότυπα. Με εξιδανικευμένα υποδείγματα τοπίων δηλαδή, πέραν της συνήθους καθημερινότητας, προς τα οποία οι πραγματικοί τόποι της κοινωνικής διαβίωσης και πολύ ευρύτερα τα κοινωνικά ήθη, θα όφειλαν να συμμορφώνονται. Αυτή η φαντασιακή και συμβολική θέσμιση των τοπιακών θεωρήσεων, πέρα από τον κόσμο αυτό, προς πολιτιστική και πολιτική συμμόρφωσή του εντούτοις, αποτελεί τη συνολικότερη ίσως εκδοχή της συνθήκης, σύμφωνα με την οποία αυτό που υπάρχει εδώ δε μπορεί να δομηθεί, ως πραγματιστική και υλική κατασκευή, παρά μόνο σε συσχετισμό με αυτό που υπάρχει «πέρα» από την απτή συνήθη πραγματικότητα.


3 Το παράδειγμα των Αγγλικών διαμορφώσεων τοπίου του 18ου αιώνα Αν επιχειρούσαμε να περιορίσουμε το εύρος των αναφορών θα μπορούσαμε να αναφερθούμε ειδικότερα στο παράδειγμα των Αγγλικών διαμορφώσεων τοπίου του 18ου αιώνα. Όπως τα προηγούμενα ιστορικά παραδείγματα της ευρωπαϊκής τοπιοτεχνίας, έτσι και οι Αγγλικές τοπιακές διαμορφώσεις του 18ου αιώνα, δεν αποτελούν απλά διαμορφώσεις που επιτρέπουν την ανετότερη διαβίωση των ιδιοκτητών τους. Πολύ περισσότερο δηλώνουν όπως και προηγούμενες τοπιακές διαμορφώσεις τους όρους συσχέτισης της κοινωνίας που τις δημιούργησε με τη Φύση και ακόμη περισσότερο, αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, αποτελούν πραγματικές δηλώσεις πολιτιστικής διαφοράς και πολιτικής ανωτερότητας των κοινωνιών που τις δημιούργησαν. Αν δεχθούμε να επιστρέψουμε χρονικά έναν αιώνα πριν, μπορούμε να επισημάνουμε πως οι τοπιοτεχνικές διαμορφώσεις της εποχής του Baroque, στη Γαλλία ιδιαίτερα, διαθέτουν και αυτές κεντρική πολιτική σημασία. Αποτελούν κατά τον χαρακτηρισμό των ιστορικών πολιτικό θέατρο, «theatrum politicum», στη σκηνή του οποίου συγκροτούνται και προβάλλονται τα αυλικά ήθη των ευρωπαϊκών βασιλείων. Στην περίοδο που ακολουθεί, κατά τον 18ο δηλαδή αιώνα, οι διαμορφώσεις τοπίου στην Αγγλία συνεχίζουν να αποτελούν αντικείμενο σημαντικής, ρητής πολιτικής αναφοράς. Ας βιαστώ να δηλώσω, για να κρατήσω το ενδιαφέρον σας και για να παραμείνω στο πλαίσιο που ορίζει ο τίτλος της εισήγησής μου και το θέμα αυτού του συνεδρίου, πως οι διαμορφώσεις αυτές αποτελούν το εξιδανικευμένο υπόδειγμα των τόπων μιας κοινωνίας, η οποία ταυτόχρονα προβαίνει στις πρώτες ριζικές κινήσεις εκτεταμένης καταστροφής του τοπίου και του περιβάλλοντός της. Είναι λοιπόν αυτές οι διαμορφώσεις, μολονότι κατασκευασμένες, τοπία πέραν της συνήθους πραγματικότητας, τα οποία εντούτοις επιμένουν να δηλώνονται ως χαρακτηριστικά της πολιτικής και πολιτιστικής ποιότητας των κοινωνιών τους, αποσιωπώντας όλο το υπόλοιπο εύρος της ζοφερής της καθημερινότητας.


4 Ιδανικά πολιτικά τοπία και τοπία πολιτικής εξιδανίκευσης Αποτελούν με την έννοια αυτή τα τοπία που περιγράφουμε ιδανικές πραγματώσεις και αν τολμούσαμε να χρησιμοποιήσουμε έναν όρο ακόμη ειδικότερο αποτελούν «εξιδανικεύσεις»,

εκφράσεις

δηλαδή

συγκάλυψης

μιας

άλλης

δύσκολης

πραγματικότητας η οποία απωθείται και στην οποία οι υπερασπιστές, οι υπέρμαχοι αυτής της υψηλής τοπιακής τέχνης απλούστατα δεν αναφέρονται. Με ακόμη ειδικότερο τρόπο, το σχολιάσαμε ήδη στοιχειωδώς προηγούμενα, τα εξιδανικευμένα αυτά τοπία επιχειρούν να λειτουργήσουν ως εμβληματικοί τόποι ιδανικών πολιτισμών και ακόμη ακριβέστερα ιδανικών πολιτικών κατευθύνσεων. Έτσι είναι χαρακτηριστικό πως οι ιδιοκτήτες αυτών των παραδειγματικά διαμορφωμένων τοπίων, όπως και οι αρχιτέκτονες τοπίου που ασχολήθηκαν με αυτά, ανήκουν, στις περισσότερες των περιπτώσεων, στις ομάδες των ανανεωτικών αστικών απόψεων στις ομάδες των Whigs και σε πολλές περιπτώσεις αποτελούν μέλη μιας ριζοσπαστικής πολιτικά λέσχης της περίφημης Kit-Κat Club. Αλλά ποιός είναι ειδικότερα ο υποθετικός τόπος, στον οποίο αυτές οι τοπιακές διαμορφώσεις είναι εγκατεστημένες, σε ποιο τοπίο πέρα από την αγγλική επικράτεια αναφέρονται, ποια είναι η πέρα από τη συμβατική τρέχουσα πραγματικότητα μυθική ή ιστορική αναφορά με την οποία νομιμοποιούν τη συγκρότησή τους; Επίσης για ποιο λόγο επιλέγουν αυτήν τη μυθική ή ιστορική αναφορά; Ο σημερινός επισκέπτης των τοπιακών διαμορφώσεων στις οποίες αναφερόμαστε

εκπλήσσεται

από

τη

συχνότατη

παρουσία

στις

μεγάλες

τοπιοτεχνημένες εκτάσεις κτηρίων και κατασκευών νεοκλασικής αρχιτεκτονικής που επιχειρούν μια άμεση αναφορά στη ρωμαϊκή και στην ελληνική αρχαιότητα. Η πολυσυλλεκτική συμπεριφορά του δυτικού πολιτισμού έχει προσθέσει σε αυτές τις διαμορφώσεις τοπίου και άλλα κτήρια, που παραπέμπουν σε άλλες ιστορικές περιόδους και σε άλλους πολιτισμούς, περιφερειακούς ως προς τον ευρωπαϊκό. Εντούτοις ο συσχετισμός με την ρωμαϊκή ή την ελληνική αρχαιότητα, στις κτηριακές αυτές κατασκευές είναι κυρίαρχος και το ακόμη περισσότερο παράδοξο, αυτά τα κτήρια φαίνεται να διαθέτουν πάρα πολλές φορές, ως κύρια σκοπό κατασκευής τους, όχι κάποια πρακτική απαίτηση, αλλά την ανάγκη συσχέτισης με τα αρχαία ιστορικά ή μυθικά υποδείγματα.


5 Η λεπτομερέστερη έρευνα αποδεικνύει πως τελικά δεν πρόκειται για τη μεταφορά κτηριακών μορφών από το μεσογειακό παρελθόν σε ένα βορειότερο τοπίο, αλλά για την προσπάθεια συνολικής μεταφοράς ενός υποθετικού αρχαίου τοπιακού υποδείγματος σε μια νεότερη περίοδο. Το σύνολο της τοπιακής διαμόρφωσης προφασίζεται πως αποτελεί την επανεγγραφή μιας ειδυλλιακής Αρκαδίας, σε μια νεότερη ιστορική στιγμή, πέρα από τη δική της μυθική ή αρχαία ιστορική θέση. Αλλά γιατί αυτή η συνολική προσπάθεια μεταφοράς; Στον μελετητή της αρχιτεκτονικής και της αρχιτεκτονικής τοπίου είναι αρκετές φορές σαφές, πως οι εκφραστικές επιλογές δεν αντιστοιχούν σε απομονωμένες αισθητικές αποφάσεις, αλλά εκφέρουν έμμεσα και πάρα πολλές φορές άμεσα και συνειδητά, σημαντικές επιλογές για το ήθος, εν προκειμένω για το πολιτικό ήθος, των κοινωνιών. Στο παράδειγμα που εξετάζουμε είναι σαφές πως ο κλασσικισμός δεν αποτελεί μια αόριστη πολιτιστική επιλογή. Αντίθετα, είναι σαφές πως αποβαίνει, καθώς αναφέρεται στη ρωμαϊκή και ελληνική αρχαιότητα, το εκφραστικό ρεύμα που παραπέμπει στις αρχαίες δημοκρατίες. Είναι λοιπόν το εκφραστικό έμβλημα των ανερχόμενων αστικών πολιτευμάτων των δυτικών κοινωνιών. Αν προσπαθήσω να γίνω ακόμη περισσότερο συγκεκριμένος μπορώ να ισχυριστώ, πως το εξιδανικευμένο τοπίο των διαμορφώσεων του αγγλικού 18ου αιώνα είναι κατά συνέπεια η πολιτική υπόσχεση, εκφρασμένη στο πεδίο της αρχιτεκτονικής τοπίου, μιας ιδανικής αστικής δυτικής κοινωνίας η οποία, στο πεδίο του πραγματικού τόπου, ποτέ δεν απέκτησε συνολικά την υποσχόμενη ειδυλλιακή τοπιακή έκφραση.

Τα ζωγραφικά παραδείγματα και η αναφορά στη φανταστική Αρκαδία Η αναφορά της αγγλικής τοπιοτεχνίας του 18ου αιώνα σε ένα τοπίο που οι Άγγλοι αρχιτέκτονες τοπίου δεν μπορούσαν πραγματικά να το γνωρίζουν, καθώς δεν υπήρξε ποτέ με αυτήν τη μορφή και ούτε μπορούσε ποτέ να υπάρξει κάτω από αυτές τις συνθήκες τοπιακής εκφοράς, εξηγεί τους λόγους για τους οποίους οι αρχιτέκτονες, οι θεωρητικοί της περιόδου και οι κοινωνικοί αποδέκτες αυτού του σχεδιασμού, επιχειρούν απεγνωσμένα να αποκτήσουν εποπτικά πρότυπα, καταλήγοντας στην υποστήριξη της ζωγραφικής. Καταλήγοντας δηλαδή στην υποστήριξη μια τέχνης


6 ικανής να πραγματοποιήσει, με λιγότερο κατασκευαστικό κόπο από τις πραγματικές τοπιακές διαμορφώσεις του 18ου αιώνα, την επανεγγραφή του αρχαίου κλασσικού τοπίου στο κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον της νεότερης Ευρώπης. Τα ζωγραφικά πρότυπα στα οποία αυτή η αρχιτεκτονική τοπίου αναφέρεται, είναι από την άποψη της ιστορικής στιγμής παραγωγής τους λίγο παλιότερα. Αντιστοιχούν στα εικονιστικά παραδείγματα του Nicolas Poussin, του Claude Lorrain και του Salvator Rosa, φθάνοντας, κάποιες φορές, να αντιγράψουν από τους πίνακες όχι μόνο γενικές τοπιακές προσεγγίσεις, αλλά και συγκεκριμένα αρχιτεκτονικά υποδείγματα. Έτσι δεν είναι παράδοξο πως στις τοπιακές διαμορφώσεις του αγγλικού Stourhead, το κλασσικιστικό κτίσμα με την επωνυμία «Ναός του Απόλλωνα», κατασκευασμένο στα μέσα του 18ου αιώνα, εμφανίζει άμεση μορφική αναφορά με ανάλογο κτίσμα που εντοπίζουμε στον πίνακα του Claude Lorrain Τοπίο με τον Αινεία στη Δήλο, ζωγραφισμένο στα 1672 1. Είναι μάλλον φανερό πως υποχρεωμένη να παράγει, η αγγλική αρχιτεκτονική τοπίου, μια ισχυρότατη ως προς την πειθώ της ετεροτοπική πραγματικότητα, ισχυρότατη γιατί διαθέτει τρισδιάστατη υλική χωρική παρουσία, αλλά ταυτόχρονα εξαιρετικά απαιτητική ως προς τις συνθήκες κατασκευής, ακριβή δηλαδή και με μεγάλο χρόνο παρέμβασης, αναγκάζεται να στραφεί προς τη ζωγραφική. Προς μια τέχνη δηλαδή επίσης εποπτικά ισχυρή, αν και δισδιάστατη, αλλά πολύ συνοπτικότερη από την άποψη της οικονομίας του χώρου και των μέσων και επομένως αμεσότερα πραγματοποιήσιμη. Προς μια τέχνη δηλαδή για την οποία είναι πολύ ευκολότερο να αναφερθεί σε έναν έτερο, μη πραγματοποιημένο παράδειγμα χωρικής και τοπιακής οργάνωσης, προς το οποίο παράδειγμα ο πραγματικός τόπος καλείται επίμονα να συμμορφωθεί. Βέβαια μιλώντας για αυτήν ακριβώς τη ζωγραφική αναφορά δεν μπορούμε να μην αναφερθούμε στη συνολικότερη τοπιακή αναφορά του νεότερου ευρωπαϊκού πολιτισμού προς την αρχαία Αρκαδία, προς αυτό που καταγράφεται στη νεότερη πολιτιστική ιστορία και βέβαια στην ιστορία των τοπιακών υποδειγμάτων ως Αρκαδικό τοπίο.

1 Ο πίνακας αντιστοιχεί στην τελευταία περίοδο της δραστηριότητας του ζωγράφου και σήμερα βρίσκεται στη National Gallery, στο Λονδίνο. Το κτήριο που σχολιάζεται βρίσκεται στο βάθος, στη δεξιά πλευρά του πίνακα και στεγάζεται με θολωτή κατασκευή. Πρβλ. Landscape with Aeneas at Delos, στο http://www.nationalgalelryimages.co.uk/.


7 Ένα τοπίο δηλαδή με ιδανικές φυσικές ποιότητες, με φυσικότροπη επεξεργασία των διαμορφώσεων η οποία δεν αντιστοιχεί στη σκληρή γεωμετρία των κήπων της περιόδου του γαλλικού Baroque και με κλασσικιστικά κτίσματα, συχνά κενά λειτουργίας, που αναφύονται και αυτά ως «φυσικά» συμπληρώματα των στοιχείων του τόπου, ως εάν να υπήρχαν εκεί από την αρχή των χρόνων. Πρόκειται προφανώς για την επίκληση της ιδανικής αρχαιότητας, αντίστοιχης ως προς την εξιδανικευμένη της ποιότητα με την εξιδανίκευση των νέων πολιτιστικών και πολιτικών συνθηκών του 18ου αιώνα, με την εξιδανίκευση δηλαδή που σχολιάσαμε και προηγούμενα. Αξίζει ίσως να συμπληρώσουμε σκωπτικά, ακολουθώντας την γνωστή υπόδειξη του Nicolas Poussin, πως ακόμη και σε αυτήν την ειδυλλιακή Αρκαδία υπάρχει ο θάνατος2 και να συνεχίσουμε σχολιάζοντας πως χρήση του όρου «Αρκαδία», προκειμένου να δηλώσει ένα τοπίο υψηλής ποιότητας το οποίο αντιστοιχεί στις αρχαιοελληνικές απαρχές της δυτικής ιστορίας, δεν αποτελεί συμβολική επιλογή του 18ου αιώνα. Συνδέεται ήδη με την ιταλική Αναγέννηση και η πορεία της, στις δυτικές τέχνες και στη δυτική τοπιοτεχνία, υποδεικνύει και αυτή διεργασίες ωρίμανσης και μεταβολών του ευρωπαϊκού πολιτισμού και της θεώρησης του τοπίου στις οποίες ήδη έχουμε αναφερθεί. Η αρχική εξιδανίκευση της Αρκαδίας, που της επιτρέπει να προβληθεί ως ονειρικός τόπος και ταυτόχρονα ως τοπιακό πρότυπο, οφείλεται μάλλον στον Βιργίλιο ο οποίος φρόντισε να της προσθέσει ποιητικές χάρες – χάρες τις οποίες η πραγματική Αρκαδία βέβαια δεν διέθετε. «Πλούσια βλάστηση, αιώνια άνοιξη και ανεξάντλητες ερωτικές ευκαιρίες. Εν ολίγοις μεταφύτευσε τη βουκολική ποίηση του Θεόκριτου σε αυτό που αποφάσισε να αποκαλέσει Αρκαδία»3, σημειώνει ο Erwin Panofsky. Αυτόν τον τόπο της «ειδυλλιακής» ζωής ανασύρει από το παρελθόν ως γοητευτικό όραμα η Αναγέννηση, προσεγγίζοντας τον ως απολεσθέντα παράδεισο, ικανό να προσφέρει

2 Αναφορά στους δυο πίνακες του Poussin με τον κοινό τίτλο Et in Arcadia Ego, τον γνωστότερο του Λούβρου και τον λιγότερο γνωστό της συλλογής Devonshire, στο Chatsworth. Σχετικά πρβλ. και E. Panofsky: «Et in Arcadia Ego: Poussin and the Elegiac Tradition», από την ευρύτερη συλλογή δοκιμίων του ιδίου: Meaning in the visual arts. Middlesex: 1983. Το κείμενο αυτό είχε αρχικά περιληφθεί στο Ε. Panofsky: Philosophy and History. Essays presented to Ernst Cassirer. Oxford: 1936. αλλά θα επιμείνουμε στο γεγονός πως παρά τη πολιτική σημασία του κλασσικισμού για την εποχή, η χρήση του μπορεί να ολισθαίνει προς την κατεύθυνση της εκφραστικής μόνο καινοτομίας, αποσπασμένης από την πολιτική της συμπαραδήλωση. Έτσι κλασσικίζοντα κτίσματα στο τέλος του 18ου αιώνα θα συναντήσουμε και στο Petit Trianon των Βερσαλλιών, στο τοπιοτεχνημένο περιβάλλον του Hameau de la Reine, στο σκηνογραφημένο αγροτικό χωριό της Marie Antoinette, στην τελευταία δηλαδή επιβίωση της γαλλικής βασιλικής δυναστείας την οποία η ανερχόμενη αστική τάξη οδήγησε στην κατάρρευση και στη λαιμητόμο. 3 E. Panofsky, στο προηγούμενο, σελ. 345.


8 πρότυπα ζωής και τοπιακής αναφοράς. Έτσι ο Lorenzo των Μεδίκων και ο Angelo Poliziano επιχείρησαν να ταυτίσουν μεταφορικά τη villa Medici με την Αρκαδία και τον κύκλο των νεοπλατωνικών διανοούμενων που τους περιστοίχιζαν με Αρκάδες βοσκούς, εισάγοντας στον ευρωπαϊκό πολιτισμό μια σχέση υψηλού στοχασμού, τοπιακής ποιότητας και ετεροτοπικής αναφοράς που διατηρείται και στη συνέχεια των εποχών4. Αλλά κατά τον 18ο ειδικά αιώνα, το τονίσαμε ήδη και θα το επαναλάβουμε, οι Άγγλοι διανοητές επιχειρούν να προβάλουν την ευαίσθητη διαχείριση του τοπίου ως τεκμήριο της υψηλής πολιτιστικής τους ποιότητας και της πολιτικής τους διαφοράς. Στην προσπάθειά τους αυτή θα ανασυντάξουν το όραμα της Αρκαδίας, συνδέοντάς το με τις δικές τους προτάσεις εξιδανικευμένες προτάσεις αρχιτεκτονικής τοπίου. Αυτό που αξίζει εντούτοις να τονιστεί σε αυτήν την έντονα συμβολική και ταυτόχρονα σχηματοποιημένη από την ζωγραφική τοπιογραφία προσέγγιση, είναι η εξιδανικευμένη ποιότητα της επανεγγραφής, η προβολή της ως ιδανικού τοπίου κοινωνικής ευτυχίας και σε αντιστοιχία η καλλιτεχνικά επιτηδευμένη, αισθητικά επιτηδευμένη, αν και φυσικότροπη επεξεργασία του τοπίου. Το τοπίο στο πλαίσιο αυτό δε μπορεί βέβαια να παραμείνει φυσικό. Έχει υποστεί εκτεταμένη επεξεργασία, αλλά επιμένει εντούτοις σε μια φυσικότροπη εκφορά. Επιμένει να υποκρίνεται τη φυσική αμεσότητα, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο οι δυτικές κοινωνίες τις εποχής θα υποστηρίξουν την πολιτική τους συγκρότηση, παραπέμποντας στη «φυσική» αιτιολόγηση των νέων πολιτικών τους πρακτικών.

Η νεότερη κατασκευή στο πραγματικό τοπιακό πεδίο της ελληνικής πρωτεύουσας των ιδανικών τοπίων της δυτικής αστικής δημοκρατίας Οι λόγοι για τους οποίους οι δυτικοί στοχαστές στρέφονται διαρκώς και εντονότερα προς

το

ελληνικό

τοπίο,

εφευρίσκοντας

φανταστικές

εκδοχές

του

ή

προσανατολίζοντας προς αυτό τις περιηγητικές τους αναζητήσεις, συνδέονται με

4

Ό. π. σελ. 348.


9 ακριβώς με την ιδανική ποιότητα την οποία του αποδίδουν, επιμένοντας πάντα, πέρα από τη γενική πολιτιστική αξία του, στον ειδικότερο, ας το επαναλάβουμε για άλλη μια φορά, πολιτικό συμβολισμό του. Διαρκώς και περισσότερο ο φανταστικός τόπος της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας και της αρχαίας ελληνικής ιστορίας, όπως και ο ευρύτερος πραγματικός τόπος που συνδέεται, παρά την οθωμανική του κατοχή, με τη μυθολογία και την ιστορία αυτή, καθίσταται το τοπίο πολιτικής αναφοράς της νεότερης δυτικής αστικής δημοκρατίας. Το τοπίο αναλαμβάνει να αποδώσει εποπτικά αυτήν την αναφορά η οποία μετατοπίζεται διαρκώς και περισσότερο από το ρωμαϊκό κέντρο της ιταλικής χερσονήσου, προς τις νότιες, ελληνικού παρελθόντος περιοχές της Ιταλίας, προς το νότιο ελληνικό τμήμα των οθωμανικών κατά τον 18ο αιώνα Βαλκανίων και προς τις ακτές

της

Ιωνίας5.

Αλλά

η

ουσιαστικότερη

προσπάθεια

εγγραφής

των

εξιδανικευμένων υποσχέσεων της νεότερης αστικής δημοκρατίας σε πραγματικό τοπίο, συνδέεται με τη συγκρότηση της νεοκλασικής Αθήνας, πρωτεύουσας του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Η νέα αυτή πρωτεύουσα θα αποτελέσει την πληρέστερη ίσως, από την άποψη των

άμεσων

συσχετισμών,

προσπάθεια

πραγματοποίησης

στον

«επιτάδε»

γεωγραφικό τόπο του «επέκεινα» της τρέχουσας πραγματικότητας κλασσικού νεοτερικού ιδεώδους. Την προσπάθεια επιστροφής και εγκατάστασής του στον υποτιθέμενο τόπο καταγωγής του. Εξίσου εξιδανικευμένη με τα ιδεολογήματα της δυτικής παραγωγής της, η επιστροφή αυτή επικάθεται στην τρέχουσα πραγματικότητα, υποχρεωμένη στην πορεία των χρόνων να αντιπαρατίθεται διαρκώς προς αυτήν. Πολύ πρόσφατα μια θρησκευτική τελετουργία, εξωτερική ως προς το τοπίο του δυτικού πολιτισμού και τις κλασσικιστικές του αναφορές, πραγματοποιήθηκε στον χώρο της αθηναϊκής «Τριλογίας», στο εμβληματικό δηλαδή κέντρο της νεότερης, νεοκλασικής Αθήνας, όπως αυτό δηλώνεται από τα κτήρια της Ακαδημίας Αθηνών, του Καποδιστριακού Πανεπιστήμιου και της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Έμοιαζε, η θρησκευτική αυτή τελετουργία, να θέτει σε ριζική κρίση την πολιτιστική και πολιτική εμβέλεια του νεοκλασικού αυτού αστικού τοπίου - την εμμένουσα ισχύ ή την αδυναμία των εξιδανικευμένων συμβολικών του επιλογών. Για αυτήν την πολιτική και πολιτιστική κίνηση, βλέπε το Ν. Γιακωβάκη: Ευρώπη μέσω Ελλάδας. Μια καμπή στην Ευρωπαϊκή Αυτοσυνείδηση ,17ος – 18ος αιώνας. Αθήνα: 2006.

5

ΤΟ ΤΟΠΙΟ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ