\uw
Uw.
:L8 om. 9.025
VANARUBA STATEN lngek'. 2 8 UU 2025
Sindicatonan
di Aruba
Posicion riba e Ley di Reino HOFA (Finanzanan
zaak vomzslmI-\l
Publíco Sostenible di Aruba-HOFA)
“Dos error no ta haci un bon' Fenna: October 27. 2025
Motivacion ypuntonan
di salida
Sindicatonan firmante ta considera di gran importancia
pa tiha nan posicion pa cu e tema antes menciona. E documento aki a wordo compila despues di a ricibi informacion for diterente instancia como tambe e presentacionnan di banda di gobierno y fracionnan den parlemento. E
posicion aki ta uno independiente,
pero a keda considera cuidadosamente riba e proposicion Ley di Consenso di Reíno riba Finanzas Publico Sostenible di Aruba
oi
E subtitulo
“dos error no te haci un bon' ta resumi e esencia di nos evaluacion. E decision administrative original, aproba pa e gobierno anterior. pa cualifica un Ley di Consenso di Reino (consensusriikswet) como vehiculo mas adecue" pa supervision financiero, por ser considera
den retrosprectiva
corno un errordi calculo. esta uno huridicamente innacesario, politicamente demasiado pisa y administrativamente desquilibra.
Pero comete un di dos error ta nifica sigui construi riba e promo error y ta keda avanza den e proceso sin ahustacion of reconsideracion. Un cambio di rumbo, bass riba un comprondemento rnas profundo,
cu te dirigi riba progreso, y base riba hechonan actual. no ta ni?ca ruptura Reina, sino un señal di accion constitucional madura.
cu
E gobierno actual a manifesta ultimo cu desviacion for di e palabmcion original cu Hulanda, lo e relacion mutuo entre e paisnan. Esaki no la un argumento convincente. Reino Hulandes, despues di tur cos. ta fundsmenta riba coopemcion y respet mutuo. por perhudica
Si acaso Aruba, teniendo na condideracion resultadonan logra mientrastanto y e realidad actualisa, opta pa sigui regula supervision di tinanzas oublico por medio di legislacion nacional
manera a bin ta sosode desde 2015 exitosamente esaki den tur razonabilidad no por wordo interpreta como un ruptura dan confianza, sino e ta muestra di un reevaluacion legitimo dentro
die cuadro di Statuut. Vision progresista no ta algo cu ta demostra di falta di con?bilidad, sino mas bien te e esencía di bon gobernacion.
Ademas.un acuerdo riba un “consensusrijkswet',
pa su naturaleza te encera cu na tur momento di I'consensus" mester ta existi. Si resulta cu e deseo pa un areglo via Ley di Consenso di Reino.no tey mas.e ore no porte otro cu tin cu opta pa otro instrumento. Esey no ta kibramento di un palabracion. sino ta e cumplimento die espiritu di opta pa un ley a base di "consensus".
e condicíon
E autonomie
dl e paianan no to ilimita.
Reine Hulandes tin. segun articule 43. punto 2 dieStatuut, e ebligacion pa garant-12ae realizacion die derechonan fundamental, e seguridad huridice y bon gebernacion. E asina yama 'funcion di garantie” aki (waarborgfunctie),
no mester ta un medio di peder, sine un ultimo recurso (ultimum
destina pa interveni solamente na momento un pais structuralmente su ebligacionnan cenforme e articulo 43. punto remedium)
ne ta cumpli cu
E manehotinanciere
di Aruba. per le tante, ta pertenece na manehe di su asuntenan interne. den e sentido di articule 41. Selamente era ta existí un colapso asina grave di e finanzas publico cu ta cempromete
bon gebernacien,
e gobierne di Reine, atraves
die Conseho di Ministre di Reine
per eherce su “funcion di garantie".°
E practica real di e ultimo diez aña ta demostra cu Aruba a cumpli cu su respensabilidadnan. Bou di Left, y apesar di shocknan externe pisa manera e crisis di COVlD-19. e pais a cumpli cu e normanan fundamental di ben maneho presupuestarie, a entrega informenan perieoico na Colegie di Supervisien Flnanciere (Caft) y a sigui e recemendaciennan.
E Laft publica como AB 201 5 no. 39, a bin na vigor pa medie di un protocol boluntarie entre Aruba y Hulanda. E censtruccion aki ta base den e cen?anza mutuo: Amba a reconece e necesidad di supervision
tecníco externe. mientras cu Reine a reconece cu e supervisien
aki
per a werde
regla pa medio di un ley local, sin necesidad di un leydi Reine.
E evaluaciennan di per enempel Bureau Economíco Amsterdam [2024) a cenclui cu Laft a cenduci na un mehoramente di discipline presupuestarie, e transparencía di responsabitidad financiero y un cljma stabiel di cooperacien entre Aruba, CAFT y RMR. sin necesidad di
medidanan di instruccionnan formal'. Asina LAFT a crece bira un ehernpel di supervision funcional basa den con?anza mutuo na lugar di nerarquía.
hunto
Dilanti e hechenan aki. ta surgi e pregunta
si e cencepte di Ley di Reine HOFA reelmente te bass riba confianza of mas bien riba descon?enza structural. E ley di Reine ta transferi e base huridico di supervisien di e legislacien di Aruba pa legislacien di Reine y ta vincula e cambionen di nunnanan financiero pa e aprobacion previo di RMR. Cu esey e poder di redefini e margen presupuesterio
ta werde comparti
cu un ergano pafer die ambíte demecratice di Aruba.
E hechenan ta indica cu Aruba, beu di LAFT.a cumpli structuralmente cu su obligacíennan y cu e Parlamento di Aruba ta eherce su funcíen di control y presupuestarie debidamente. Per lo tante e transícion pa un ley di Reine ne te crea garantianan ?nancíero nobe, sine cu e ta
institucienaliza descon?anza den future pa e posibilidad cu future miembronan di perlamente of gebiernonan
lo por actua menes prudente.
Un ley di Reine di consense ta formalrnente acepta,
S
boluntarie.pere materialmente ireversibel: una vez e lo per werde cambla solamente pa medio di legislacion cenhunto di Reine. Asina ta
Riad van Sura van nerKoninkrijk, Advies inzake Ríimvet ?nanciael toezicht Curiosa en Sinr Maarten. 0.01 5511.
2010, nr
m1
s
smuurvuar nerKoninx?/k
7
Economisch Bureau Amsterdam
Neuerunuen.
um
en mene ua.
Evaluatie financieel mazlchtAmba
il l
2015-2023,
Amllerdem:
ERA.1024. 12-1
Sindicatonan
ta subraya cu nan analisis ta basa riba consideracionnan
huridico, ínstitucional y incluyendo e artioulonan 38, 41 y 43 die Statuut di Heino y e desempeño di Aruba bou di Ordenanza di Supervision Financiero di Aruba economico,
Contexto
huridico y origen di e ouestlon
di HOFA
Segun e articulo 38. punto 2 di Statuut e paisnan por haci palabracionnan
Reino, basta cu ta existi oonsenso riba esaki entre e gobiernonan
E base die trayecto (Bestuurlijk
Akkoord),
(consensusrijkswet)
pa medio di un Ley di
involucra'.
actual ta e Acuerdo Administrativo
entre Aruba y Hulanda di Mei 2024 den cual a keda considera y acorda cu un Ley di Consenso di Reino ta e opcion mas adecua pa gerantiza un discipline presupuestario
sosteniblez. E escogencia aki a wordo conberti despues den un proyecto di Ley di Consenso di Reino, cu a wordo presenta
den 2025 na Conseho di Ministro di Reina.
E esencia di e tipo di leynan aki ta cu 'consenso" mester ta continuamente
Ta notable
presente
no ta un firma unico. sino un condicion
cu Parlamento di Aruba nunca a aproba
supuestamente
solamente
cu
durante henter e proceso legislativo.
tormalmente
e proceso
di ley aki y
lo a wordo informa periodicamente.
Tambe nos ta sinti falta di e di e termino l'consenus" den e documento aki. como cu su embergadura ta asina grandi pa nos como pueblo. Por lo tante ta surgi e pregunta: Kende ta de?ni e momento cu a yege ne Consensus si ofno?Ehecutivonen nombre ps Parlamento (Gobierno) of e Comision instala pa detinicion
hiba negociacionnan? pa represents
Unda e rol di Parlamento ta den esaki como e unico representantenan
un pueblof”
Pues, con ta constata
confianze
y legitimided
eügi
e consenso cu artículo 38, punto 2 di Statuut ta
rekeri?
Autonomia,
democretico:
soberenie
preeupuesterio
di Aruba
den Reino" E punto
di salida constitucional
asuntonan
interno. E autonomie
di Reino Hulandes
ta cu cada
pais ta maneha su propio
aki ta hancra den e articulo 41, punto
1 di e Statuut di Reino, di e pais ta wordo maneha pa e propio paisnan". Di eynan ta sali cu e pueblo di Aruba atraves di su representantenan eligi democraticamente, cual ta Parlamento di Aruba, ta mantene e ultimo palabra over su maneho (politica) ?nanciero economico. E
unda ta stipula
cu “asuntonan
principio aki ta forma e nucleo die status aparte di Aruba desde 1986 y ta garantiza cu e gobierno ta duna cuenta na su propio ciudadanonan, no na un organo cu ta cai pafor di e sistema electoral di Aruba.
art. 38 lid 2 Statuut
“In anderllng overleg ken worden bepaald, detzodenige regeling en de wijziging daarvan bij rijkswet of van rijksbestuur wordt vesqesleld.. 2 Bestuurlijk Akkoord tussen het Land Aruba en het Koninkrijk der Nederlanden inzake linencieel beheer en duurzame overheidsfinanciën. ondertekend op 22 mei 2024. (Officiële publicatie: ríikeavemeidml.24 mei 2024) l Artikel 1 Steen-:regeling van Aruba: 'De Staten vertegenwoordigen hetgehele Arubaanse volk.' 4 Statuut voor het Koninkn'ikder Nederlanden.zoals vastgesteld op 28 oktober 1954 503) en sindsdien meermalen gewillig! laatstelijk bij wat ven 11 oktober 2023 2023 407) algemene
meetregel
elimina e autoridad di Parlamento di Aruba den materie di presupuesto,
un principio
fundamental
di democracia parlamentario.
E realidad
die desempeño
Dilanti e supuesto
?nancíero
di Aruba
necesidad di un ley di Reino, ta pa e mehoramento
ArulzravCu e Laft actual, e resultadonan
real di e finanza publlco di
a fortalece considerablemente. Segun e
presupueslario
informe di IMF Articulo IV 2025. Aruba a realíza un surplus presupuestario
di aproximadamente
di GDP.mientras cu e quota di debe a haha di 74% na 2024 y ta premira pa haha pa 50% na 2030. E Direccion di Finanzas a confirma den su proyeccionnan
tendencia aki ta stabiliza su mes sin intervencionnan
pa e presupuesto
di 2025 cu e
nobo externo.
E cífranan aki ta demostra cu Aruba ya a registra un avance significativo. Consecuentememe principío di subsidiariedad ta exigi pa eligi e medida menos drasrico pa alcanza e obhetivo. Un Pais cu ta bira dependiente
e
di poder economico grandi. ta un comunldad cu ta perde su
derecho di decision simplemenle
pa satisface interes di otro. Ta pesey mes nos ta ripiti cu
solidaridad no kiermeen wordo domina,
aiudo nota nifica chantahe.
E lay di Reina como ultimo rocurao
Tanto Raad van State como literatura academico la enfatiza cu e Reino solamente por invterveni na momento un pais no ta cumpli di forma structural cu bon gobernacion 43 punto 2 di Statuut). E stipulacion ta otorga Reinn un funcion di garantie (salvaguardia), no un funcion administrativo (di maneho). Pesey Sindicakonan ta argumenra cu e aplicacion puramente
di un ley di Reino basa riba consenso riba
tereno financiero ta solamente defendibel
demostra un funcionamento
de?ciente.
na momento
Dicho desfuncionamento
cu e institucionnan nacional no ta existi actualmente.
Al
di Laft cu por hiba un maneho ?nanciero responsabel.
E
contrario,
Amba a demoslra dentro di e structura
peso pa un ley di Reino permanente
no lo la necesariamente
un medio di recuperacion, sino mas
bien un expresion di descon?anza institucional den direccíon Aruba.
di e organonan democratico
di
E alternativa: un Lay local
Sindicatonan
firmante
cumplimento
cu dunamento di cuenta,
ta
boga
pa
e obhetivonan
di HOFA,
disciplina
control di debe y transparencia.
presupuestario.
ta wordo estableci
pa
medio di un ley local. Dicho Ley (por ehempel un L~HOFA) lo por duna normanan cla, supervision y obligacion pa duna informe na Parlamemo4
local independieme
Notable ta cu e Memorie van Toelichting na e concepto
mesun momento
di HOFA ya ta papia di un ley local na
(LWHO) cu lo mester regula e cuanti?cacion
di e normanan. Esaki ta confirma cu e ruta local no solamente ta posibel. sino ya ta incorpora, door di cua ta reduci aun mas e necesidad di un ley di Reino.
Conclusion:
Prestamo, Ayudo of Cooperacion,
pero cu dignided
Sindícatonan firmante ta haci un yamada na gobiernoy Parlamento di Aruba pa papia cu un solo voz: no un voz cu ta contra di cooperacion cu Reino, sino un voz cu ta na fabor di trato igual. basa riba confianza y respet pa e derecho di un pueblo. E escohencia pa un Ley di Reina basa riba
consenso no por ta algo automatico, ni lampoco mag forma parti den un ritual politico unda cu no ta scucha un pueblo. como cu e por limita y te hasta caba cu nos autonomia. Tenten cu institucionnan local ta funciona, y e cifranan ta demostra cumplimento, no ta existi ningun necesidad huridico ni economico pa introduci e ultimo recurso di un ley di Reino. Continua cu un proceso basa riba un estimacion inicialmente incorrecte, no lo conduci na un mihor gobierno, sino na un dependancia permanente. Aruba a demostra cu e por mantene su
finanzas na ordo. Ta keda awor na Reino pa responde na e ccm?anzaI no door di laga luchanan den pasado pasa sin mas. sino door para duro pa e respeta pa nos autonomia y e derecho di un pueblo pa escoge su propio destino.
Sindicatonan
di Aruba,