Mini-magazine 10 jaar Present by Paagman

Pre sent mini-magazine

10 jaar Present EEN VERZAMELING HOOGTEPUNTEN UIT ONS ARCHIEF

INHOUD & COLOFON 32

In deze editie

4 De wondere wereld van de familie Chabot 12 De schrijver anno 2021, een analyse 18 Yvonne Keuls & Malou Holshuijsen in gesprek 27 Het nieuwe feminisme laat van zich horen 32 Paulien Cornelisse bleef schrijven in een moeilijke tijd 36 Tonke Dragt openhartig over haar leven en carrière 44 Obamania volgens Jean-Pierre Geelen 49 Jeugdliteratuur in tijden van YouTube

44 4

27 18 COLOFON Hoofdredacteur Esther Pordon - Studio Pordon Art Director & vormgeving Tessa Jonker-Koudijs - TKCD Managing Director Fabian & Nadine Paagman Marketing & Communicatie Paula van Kempen Britt op de Laak

2 Present mini-magazine

Aan de inhoud van dit nummer werkten mee Brenda van Leeuwen, Claudie de Cleen, Dries Muus, Ellen Sijm, Eva Straver, Jean-Pierre Geelen, Judith van Ankeren, Karlijn van de Wier, Liesbeth Smit, Tess Fluit, Tess van der Zwet Present is een idee van Paagman

Frederik Hendriklaan 217 2582 CB Den Haag info@paagman.nl www.paagman.nl 088 338 38 38 DE INHOUD VAN DEZE EXTRA EDITIE VAN PRESENT IS EEN SAMENSTELLING VAN ARTIKELEN DIE EERDER IN PRESENT VERSCHENEN. NIETS UIT DEZE UITGAVE MAG ZONDER VOORAFGAANDE SCHRIFTELIJKE TOESTEMMING VAN PAAGMAN WORDEN OPENBAAR GEMAAKT OF VERVEELVOUDIGD, OP WELKE WIJZE DAN OOK.

FOTOGRAFIE SVEN VERBRUCI

EDITORIAL

Bladeren door de tijd Tien jaar geleden ontstond ons idee om een eigen magazine te maken. Niet zomaar een tijdschrift vol boeken en aanbiedingen, maar een magazine dat zou laten zien wat Paagman voor ons werkelijk is: een wereld van verhalen, ideeën, inspiratie en ontmoetingen. Een magazine dat je niet na één keer lezen weglegt, maar bewaart, doorbladert en er jaren later nog eens bij pakt. Of we toen hadden durven dromen dat we tien edities verder zouden zijn, met honderden interviews, reportages en artikelen op de teller? Misschien wel. Aan ambitie heeft het ons nooit ontbroken. Maar dat Present van Paagman zou uitgroeien tot zo’n bijzonder en geliefd onderdeel van ons familiebedrijf, hadden we destijds niet kunnen voorzien. Wat begon met een eerste redactievergadering in 2017, groeide dankzij een betrokken en hecht team uit tot een jaarlijkse traditie. Ieder najaar opnieuw gingen we op zoek naar bijzondere mensen, verrassende verhalen en onderwerpen die ons bezighielden. Niet alleen om onze lezers te inspireren, maar ook om zelf nieuwsgierig te blijven, nieuwe werelden te ontdekken en andere perspectieven te leren kennen. En wat is er veel gebeurd in die tien jaar! In de wereld, in de literatuur en bij Paagman zelf. We openden nieuwe winkels, verwelkomden nieuwe generaties lezers en voegden dit jaar de iconische Utrechtse boekhandel Broese toe aan onze familie. Dit jaar vieren we bovendien het 75-jarig bestaan van Paagman. Een prachtig moment om niet alleen vooruit, maar ook eens achterom te kijken.

Daarom hebben we uit tien jaar Present een bloemlezing samengesteld. Van een ontmoeting met de familie Chabot tot een gesprek met Tonke Dragt. Van veranderende opvattingen over feminisme tot de vraag hoe jongeren in het YouTube-tijdperk lezen. En van Paulien Cornelisse tot Malou Holshuijsen en Yvonne Keuls. Stuk voor stuk verhalen die het verdienen om opnieuw ontdekt te worden. Het is slechts een kleine greep uit tien jaar Present. Maar vooral een prachtige herinnering aan waarom we er ooit aan begonnen: omdat goede verhalen het waard zijn om verteld, gelezen én bewaard te worden. Veel plezier met deze reis door tien jaar Present! Nadine & Fabian Paagman

Present mini-magazine 3

Chabotiaanse tradities EEN HERFSTACHTIGE STRANDWANDELING MET DE FAMILIE CHABOT

4 Present mini-magazine

INTERVIEW TESS VAN DER ZWET FOTOGRAFIE TESS FLUIT

PRESENT 2020

Als je met de hele familie Chabot op pad bent, waan je je even onderdeel van het gezin. Na een wandeling over het strand en urenlange gesprekken over hun band, familietradities en - onvermijdelijk - het schrijversambacht, wil je eigenlijk maar één ding: nog lang niet naar huis. Present mini-magazine 5

e familie Chabot is thuis in Den Haag. Nabij de zee, de duinen, het Haagse bos, vinden ze rust, vrijheid en elkaar. Bij strandpaviljoen Culpepper zijn ze kind aan huis en spreken ze graag af voor interviews, zoals vandaag, met uitzicht op de zee waarin boten baden in schaarse zonnestralen. Maar het ultieme thuis is toch het ouderlijk huis. Het chabottenhol: vol, rommelig, maar vooral gezellig en warm. Yolanda: ‘Het is een niet in te nemen vesting. Een plek waar we echt met elkaar zijn.’ Splinter: ‘Het huis is overstroomd met leuke dingen, katalysatoren voor je herinneringen.’ Sebastiaan: ‘Mama maakt en restaureert meubelen en die verspreiden zich nu ook over ons. Zo slaap ik in het bed waarin ik verwekt ben. Hij kraakt verdacht, die lattenbodem.’ Splinter: ‘In de stoelen en banken zitten ook dingen verstopt. Gedichten van papa bijvoorbeeld. Hoe bijzonder is het als je achterkleinkind over honderd jaar een stoel krijgt waarin een gedicht van overgrootvader van zo lang geleden zit. Tradities moet je bedenken en maken en dan kun je ze doorgeven.’ Oliebollentest Op de vraag of het gezin nog meer familietradities heeft, volgt een spervuur aan woorden. Zo zijn er gezamenlijk gevierde verjaardagen, zomervakanties (‘Jaar in jaar uit denken we: dit was de laatste zomervakantie met z’n zessen. Maar de jongens blijven maar meegaan!’) en rituelen als de duik in zee, na elke borrel aan het strand (‘Mama ligt er altijd als eerste in’). Maar de decembermaand is

“ Onze jaarlijkse oliebollentest loopt altijd helemaal uit de hand” 6 Present mini-magazine

de grote favoriet. Maurits: ‘We hadden altijd discussies welke bakker de lekkerste oliebollen had. Toen zijn we ze uitgebreid gaan testen. Reed pap in zijn Chrysler Voyager - echt zo’n gangauto - voor bij de bakker, schuifdeuren open en wij eruit om ze te halen.’ Storm: ‘Onze oliebollentest is inmiddels bekend bij Haagse bakkers, dus we gaan min of meer vermomd met zonnebril en al naar binnen. Anders zijn de testresultaten natuurlijk niet valide.’ Sebastiaan: ‘Mama maakt een verdeling en doet satéprikkers met nummers in de bollen, zodat we niet weten welke oliebol van wie is.’ Bart: ‘En een formulier erbij! Om de punten bij te houden.’ Maurits: ‘Het loopt altijd helemaal uit de hand. De tafel staat vol schalen met daarin bergen oliebollen en appelbeignets. De persoon met een afwijkende smaak van de rest krijgt het flink voor zijn kiezen.’ Splinter: ‘Hoe kún je dat lekker vinden? Hij smaakt naar zeep!’ Sebastiaan: ‘Herinneren jullie je die oliebollen van de kaaswinkel nog?’ Storm: ‘Die lagen boven de walmende blauwe kazen, dus die smaak was er helemaal ingetrokken.’ Unanieme, volmondige walging. Sinterklaasavond betekent ook vuurwerk in huize Chabot. Al in de zomervakantie trekken ze lootjes voor de beruchte 5-decemberviering. Yolanda: ‘Dat is een avond vol lange gedichten, iedereen maakt heel grote surprises.’ Splinter: ‘Maurits maakt voor zijn surprise altijd een zoektocht door het huis naar de kamer waar hij complete installaties optuigt. Als je geen surprise in de kamer ziet staan, maar alleen een briefje met een naam en aanwijzing erop, dan weet je: ah, Maurits.’ (Lachend:) ‘Dan ben je de klos.’ Storm: ‘Ja, dat was ik dus vorig jaar. Heb een hele marathon door het huis moeten lopen.’ Sebastiaan: ‘We

PRESENT 2020

Present mini-magazine 7

8 Present mini-magazine

PRESENT 2020

spreken altijd af dat we om uiterlijk drie uur ’s middags echt klaar zijn. Dat lukt nooit. Om zes uur komt de laatste nog terug van inkopen doen.’ Yolanda: ‘Iedereen is op het laatste moment nog bezig met zijn surprise, allemaal in een andere kamer. Nergens mag je binnenkomen.’ Voordat ze de surprises uitpakken, wordt er eerst nog meegezongen met een cd met 25 sinterklaasliedjes, een net zo geliefde traditie. Sebastiaan: ‘Als we vroeger onze schoen zetten, moesten we met die cd meezingen. Alle liedjes. Waren we zomaar een uur en twintig minuten verder!’ Storm: ‘Papa deed gewoon met ons mee. Het geluid van hoevengeklak nadoen in Zachtjes gaan de paardenvoetjes en dan bij het laatste nummer heel erg hard “Dag Sinterklaasje, dááhag, dááhag” zingen.’ Yolanda: ‘Ze zetten trouwens nog steeds hun schoen. Zúlke schuiten.’ Na Sinterklaas volgt Kerstmis met een huis barstensvol kerstbomen. Maurits: ‘We laten ze staan tot diep in maart, dat is onze Driekoningen.’ Yolanda: ‘We hebben alles ook wel eens tot Pasen weten te rekken.’ Ruzie? Daar doet het gezin eigenlijk niet aan. Ook niet tijdens deze familieaangelegenheden of op vakantie. Als er ergernissen zijn, loopt iemand gewoon een blokje om. Maurits: ‘Als we vroeger ruzie hadden en boos waren op de ander, moesten we van onze ouders naar onze kamer om een opstel te schrijven over het conflict. En dan niet alleen over wat de ander had gedaan, maar vooral ook over je eigen rol in de onenigheid. Tegen de tijd dat je klaar was met schrijven, was de situatie wel weer bekoeld.’ Yolanda: ‘Het zou me niets verbazen als het schrijven van die opstellen heeft bijgedragen aan hun schrijfdrift. Ik heb er nog hele stapels van liggen. Het werd achteraf ook in gezinsver-

band voorgelezen. Hartstikke effectief hoor. Sowieso wordt er bij ons enorm veel gepraat.’ Splinter: ‘Heel snel ook.’ Storm: ‘Wie voor het eerst bij ons aanschuift, kan het amper volgen.’ Geldt dat ook voor Yolanda? Yolanda: ‘Ik houd steeds vaker mijn mond. In de afgelopen jaren zijn de jongens sterker en groter geworden. In gesprekken of discussies denk ik nu steeds vaker: nou, laat maar.’ Sebastiaan: ‘Maar je hebt wel de sterkste mening.’ Schrijfdrift Je zou je met al deze gezinsaangelegenheden bijna afvragen waar het gezin de tijd vandaan haalt om zó productief te zijn. Moeder Yolanda is arts, vader Bart schrijft na Mijn vaders hand meer dan ooit, Sebastiaan ontvangt veel lof voor zijn roman De slaap die geen uren kent, Maurits zag zijn non-fictieve boek over het Nederlandse recht, Het papieren paleis, in september uitkomen, Splinter komt na Confettiregen met Roze brieven en Storm is druk bezig met zijn master aan de TU Delft. Hard werken en de les dat schrijven een serieuze aangelegenheid is, krijgen de jongens al vroeg mee. Dagenlang zien ze hun vader tikken achter zijn bureau, van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. Ook gaan ze met Bart mee op pad. Sebastiaan: ‘Papa heeft ons echt leren kijken. Dan zei hij: kijk, zie je dat? De lucht zit onder de blauwe plekken.’ Bart: ‘En ik had dat weer van Martin Bril. Die ging altijd zijn column ‘halen’. Gewoon door een rondje in de stad te lopen, beetje om zich heen kijken. Als Ronald (Giphart, red.) en ik dan eens met hem meeliepen,

“ Vaak schemert ons gezin in hun schrijven door” Present mini-magazine 9

zagen we geen hond. Maar bij terugkomst had hij zijn column.’ Maurits: ‘Dat zeggen we nog steeds: kijk, daar is een column van Martin. Dan zie je een bepaalde scène, een Franse mevrouw die op een straathoek een sigaret staat te roken, bijvoorbeeld, of een man die nieuwe schoenen gaat kopen. Martin-momentjes, noem ik ze.’ Zijn er parallellen zichtbaar in het schrijven van de gezinsleden? Sebastiaan: ‘We hebben toch min of meer dezelfde gedachtegang. Ons vallen blijkbaar dezelfde details op, in mensen en hun gedrag, of bepaalde momenten.’ Yolanda: ‘Ook familierelaties komen steeds bij iedereen terug. Vaak schemert ons gezin in hun schrijven door.’ Splinter: ‘Ik las eens een artikel in de Volkskrant waarin stond: “De zinnen volgen elkaar in Verstappiaanse snelheid op.” Dat is echt hoe een Chabot schrijft. Keek ik naar wie het geschreven had, bleek het Maurits te zijn.’ Maurits: ‘Toch zijn we ieder eigen in ons schrijven. Papa richt zich op gedichten en romans. Sebas schrijft ook romans, maar in werelden verder van ons vandaan. In zijn boek verweeft hij zijn verhaal met de Europese geschiedenis. Splinters debuut was een roman met autobiografische inslag. En ik schreef met peetoom Maurits Barendrecht een non-fictieboek over de rechtspraak. Wel zijn in onze boeken subtiele reflecties van elkaar zichtbaar, het is in zekere zin alsof je in een spiegelpaleis stapt.’ Storm: ‘Ik bewandel een ander pad, maar

“ We wilden hem laten zien hoe goed hij het als vader gedaan heeft” 10 Present mini-magazine

PRESENT 2020

toch ben ik enigszins meegetrokken in het literaire spoor van mijn broers en ouders. Op verzoek van Splinter heb ik ook iets geschreven voor Roze brieven. Dat werd heel enthousiast ontvangen. Oh God, niet nóg eentje, was een van de reacties.’

Groot worden Nu de jongens allemaal volwassen zijn, zien Yolanda en Bart veel van zichzelf in hen terug. Yolanda: ‘Maurits en Storm zijn analytisch, net als ik. Splinter en Sebastiaan hebben juist weer ontzettend veel fantasie. Ze hebben hun eigen waarheid. Ja, dat hebben ze van Bart.’ Bart: ‘Juist omdat er zoveel overeenkomsten tussen ons zijn, vind ik het zo knap dat de jongens allemaal in staat zijn gebleken een eigen toon te vinden, een eigen wereld te creëren en hun eigen weg volgen. Ze gaan als een raket.’ Maar andersom én onderling is er ook veel bewondering. Storm: ‘Je kent elkaar door en door en heel veel van wat ik teruglees in de boeken van mijn vader en broers is heel herkenbaar. Vooral het boek van Splinter maakte grote indruk op mij. Dertien jaar lang deelden wij als ‘de kleintjes’ een grote sprookjeskamer, maar toen hij zijn eigen kamer kreeg, begon hij zich ook meer voor me af te sluiten. Door Confettiregen te lezen begreep ik wat voor worsteling die periode met zich meebracht, maar realiseerde ik me ook hoe innig en sterk onze band is.’ Ook Mijn vaders hand, Barts openhartige boek over zijn jeugdjaren die geregeerd werden door de meedogenloze tucht van zijn vader, maakte wat los in het gezin. Splinter: ‘Wij hebben onze opa nooit gekend, ik dacht altijd dat we maar één grootvader hadden. De verhalen die papa over vroeger vertelde, waren meestal leuk of grappig. Dat hij zó door zijn vader behandeld werd – dat

wist ik niet. Ik heb onze vader dankzij dit boek nog beter leren kennen.’ Storm: ‘Papa is aan de ene kant onze held, de oudere, wijze man. Aan de andere kant is hij als een vijfde broer, die ons altijd aan het lachen maakt. Het was verdrietig en ongemakkelijk om te lezen dat hij zó klein gemaakt werd als kind. Toen het boek uit was, hebben Splint en ik een Moleskinenotitieboekje laten graveren met de woorden: “Onze vaders hand bracht ons warm groot.” We wilden hem laten zien hoe goed hij het als vader gedaan heeft.’ En als er iemand is die de jongens hun succes gunt, dan is het wel hun vader. Gedurende het hele interview houdt Bart zich opvallend afzijdig, zijn jongens de ruimte gevend om hun antwoorden te formuleren. Jaloers is hij niet, maar soms leest hij zinnen in hun boeken die hij zelf ook best had willen schrijven. Bart: ‘In Confettiregen schrijft Splinter bijvoorbeeld: “De duinen waren niet versierd.” Geweldig vind ik dat. Alsof iemand in de duinen lichtjes zou hangen en een piek op de boomtoppen zou zetten.’ Yolanda: ‘Als kinderen hadden ze vaker zulke mooie opmerkingen. Ah, zei Bart dan, dát kan ik gebruiken.’ Bart: ‘Sebastiaan zat eens achter in de auto en merkte op: de lucht is zwembadblauw. Dat heb ik toen gebruikt in een gedicht. Daarna vond Yolanda het welletjes en mocht ik niets meer van hen jatten.’ Als Bart aangeeft dat er een tijd komt dat hij een stapje terug ‘richting de coulissen’ zal doen, stuit dat op groot protest. Sebastiaan, verschrikt: ‘Maar nu nog niet, toch? Niet qua schrijven hoor, pap!’ Maurits: ‘In Zweden op het terras had je wel tien ideeën en die waren allemaal retegoed.’ Het hele gezin stemt in. Sebastiaan: ‘Zoals je zelf altijd zegt: je bent nooit ‘af ’.’

Roze brieven, Splinter Chabot € 9,99

De slaap die geen uren kent, Sebastiaan Chabot € 18,99

Mijn vaders hand, Bart Chabot € 24,99

Present mini-magazine 11

WIE IS DE SCHRIJVER ANNO 2021 EEN DISCUSSIE OVER HEDENDAAGS SCHRIJVERSCHAP

12 Present mini-magazine

ILLUSTRATIES CLAUDIE DE CLEEN TEKST DRIES MUUS

Het is niet ondenkbaar dat schrijver zijn in een tijd van social media, oplevend activisme en toenemende focus op wat wel en niet ‘kan’, zich totaal anders uit en vormt dan in de tijd van laten we zeggen - Jane Austen. Is het schrijverschap aan trends onderhevig? Literair-journalist Dries Muus analyseerde het huidige schrijverslandschap.

omanschrijven zou weleens de meest solitaire kunstvorm kunnen zijn die er bestaat. Vaak begeeft de schrijver zich jarenlang in een zelfgecreëerde romanwereld die hij helemaal in zijn eentje opbouwt en bevolkt, woord voor woord. Toch hoeft geen enkele schrijver zich volstrekt alleen te voelen. Er zijn kruisbestuivingen en verwantschappen tussen auteurs; literaire trends of collectieve ontwikkelingen. Denk aan de grote hoeveelheid jonge vrouwelijke auteurs die in het afgelopen decennium succesvol debuteerden. Of aan de boeken - niet zelden debuten - waarin de schrijver of een alter ego zelf als hoofdpersoon fungeerde. Zijn die ontwikkelingen toeval? Zijn het überhaupt ontwikkelingen, ís het wel iets van nu? Hoe kijken jonge schrijvers zelf tegen die trends aan? En hoe beleven succesvolle debutanten de aanloop naar hun tweede boek?

PRESENT 2021

De schrijver als hoofdpersoon Van Robbert Welagen (1981) verscheen in mei zijn negende roman, het goed ontvangen Raam, sleutel, waarin een schrijfster haar vriend verliest bij een ongeluk, op dezelfde dag dat ze een vrouw ontmoet voor wie ze direct gevoelens opvat. In zijn eerdere roman Het verdwijnen van Robbert bleef Welagen dichter bij zichzelf: hij gaf de hoofdpersoon niet alleen zijn beroep maar ook zijn naam. ‘Ik heb in dat boek een verdwijnfantasie uitgeleefd. Dat was echt een bevrijding. Die Robbert lijkt op mij, maar doet van alles wat ik in het echte leven niet zou doen. Ook onsympathieke, dubieuze dingen. Door het dicht bij mezelf te houden kon ik een veel breder palet aanspreken van wat er in mij huist.’ Dat de hoofdpersoon schrijver was, maakte voor het boek weinig uit. ‘Hij leeft veel in zijn verbeelding, in zijn hoofd, dat is wel een schrijverstrekje. Maar hij is ook weer niet constant over zijn volgende zin aan het nadenken, of uit allerlei boeken aan het citeren.’ Welagen betwijfelt of de schrijver als hoofdpersoon een typisch hedendaags verschijnsel is. ‘Gerard Reve deed het ook, iets later Grunberg. Bij mijzelf staat het ene boek verder van mijn eigen leven af, het volgende wat dichterbij. Ik denk dat dat voor veel schrijvers geldt. Voor welke schrijver níet, eigenlijk?’ Het begin van zijn schrijverschap staat hem helder voor de geest. ‘Er zit vaak best wat tijd tussen het afmaken van je debuut en de verschijning. Toen Lipari uitkwam in 2007, was ik al aan mijn tweede begonnen. Achteraf was dat heel goed. Je hebt dan al een voorsprong, je hoeft geen rekening te houden met de ontvangst of de verwachtingen. Al die

Present mini-magazine 13

invloeden van buitenaf kun je voor zijn door in die tussenfase gewoon dóór te schrijven.’ Succesvol debuut, en dan? Dat advies had Gerda Blees (1985) misschien wel kunnen gebruiken. Haar debuutroman Wij zijn licht verscheen vorig jaar, werd enthousiast besproken en haalde de shortlist van de Libris Literatuur Prijs. ‘Dat maakt het schrijven van mijn tweede roman wel spannender, maar het was nog moeilijker geweest als Wij zijn licht zo’n Lize Spit-achtig succes was. Dan heb je misschien meer het gevoel dat het hele land over je schouder meekijkt. Het scheelt ook wel dat ik eerder een verhalenbundel en een dichtbundel heb uitgebracht. Daardoor heb ik wat meer ervaring en kan ik goed relativeren.’ Niet dat het schrijven van haar tweede roman vanzelf gaat: ‘Ik ben wel een beetje aan het worstelen. Wij zijn

GERDA BLEES:

“ ZOUDEN VROUWELIJKE SCHRIJVERS VOOR DE MEDIA VOORAL INTERESSANT ZIJN ALS ZE JONG ZIJN?” 14 Present mini-magazine

licht heeft natuurlijk ook een speciale vorm, in elk hoofdstuk is een andere verteller aan het woord. Zo’n kunstje kun je niet blijven herhalen. Voor de tweede roman moet ik de vorm nog vinden.’ Het boek bevat in elk geval meer autobiografische elementen dan haar vorige werk. ‘Ik weet niet of het tegenwoordig vaker gebeurt dan vroeger, maar ik zie wel dat schrijvers hun boeken vaak baseren op hun eigen leven. Nu ik dat zelf ook doe denk ik er veel over na. Het levert een rare splijting op: aan de ene kant vraag ik me af waarom die autobiografische elementen erin moeten. Aan de andere kant vraag ik me ook af waarom ik er dan zo nodig fictie van moet maken. Ik ben er nog niet over uit.’ De vrouwelijke schrijver Blees heeft ‘geen heel goed beeld’ van het werk van haar generatiegenoten. ‘Ik ben vooral bezig met een inhaalslag in de wereldliteratuur. Een tijdje terug heb ik een jaar lang alleen maar vrouwelijke schrijvers gelezen. Die wilde ik meer ontdekken. Maar dat had niet te maken met een recente ontwikkeling, van ‘de jonge vrouw rukt op’ ofzo. Dat is iets wat al sinds de jaren tachtig wordt gezegd, bleek uit een proefschrift. Maar als je kijkt naar literaire prijzen en uitgegeven boeken, zijn mannen nog steeds zwaar oververtegenwoordigd. Wat ik me pas afvroeg, misschien is het ook wel een soort angst: zouden vrouwelijke schrijvers voor de media vooral interessant zijn als ze jong zijn? Zou dan, zodra ze ouder worden, de aandacht toch weer naar mannen verschuiven?’ ‘Ik heb het gevoel dat de vrouwelijke auteurs die ik graag lees de tijdgeest iets sneller aanvoelen dan hun mannelijke collega’s. Ze gaan bewuster om met wat ze van de lezer vragen en met wat ze aan het literaire corpus toevoegen,’ zegt Koen Caris (1988), die in juli debuteerde met de even ontroerende als spannende roman Stenen eten, waarin hij een verstikkende dorpstragedie combineert met de meer gebruikelijke worstelingen van een zeventienjarige. ‘Er is een oudere generatie mannelijke auteurs die daar minder rekening mee houdt. Schrijvers die gewoon nóg een boek van zeshonderd pagina’s afleveren als ze daar zin in hebben. Ik denk dat er

PRESENT 2021

naast dat type auteur sowieso steeds meer ruimte is voor afwijkende, niet-traditionele stemmen. Die trend juich ik van harte toe.’ Of de schrijver als hoofdpersoon ook een trend is, durft Caris niet te zeggen. ‘Wel denk ik dat veel artikelen over schrijvers daarop gefocust zijn. Die interesse begrijp ik wel, maar ik deel ’m zelf niet. Ik vind niet dat een puur verzonnen verhaal per definitie minder impact heeft of minder waarachtig is dan iets wat echt gebeurd is. Voor mijn boek heb ik wel deels geput uit mijn eigen leven, maar juist daarom heb ik extra hard gewerkt om het overtuigend te fictionaliseren.’

KOEN CARIS:

“ IK DENK DAT ER STEEDS MEER RUIMTE IS VOOR AFWIJKENDE, NIETTRADITIONELE Caris is momenteel nog vrij druk met de ontvangst » STEMMEN” Present mini-magazine 15

NIÑA WEIJERS:

“WE KUNNEN EIGENLIJK NIKS ANDERS DOEN DAN VERHALEN MAKEN VAN DE WERELD OM ONS HEEN” 16 Present mini-magazine

PRESENT 2021

en de promotie van Stenen eten, maar het tweede boek begint al voorzichtig in hem op te borrelen. ‘Er wordt weleens gezegd: in je eerste boek reken je af met je jeugd, bij je tweede boek begin je aan je oeuvre. Daar heb ik veel zin in. En ik ben heel benieuwd naar wat er allemaal nog meer verteld kan worden.’ Excuusvrouw Als er één schrijver is die vanuit persoonlijke ervaring kan spreken over de opkomst van vrouwelijke auteurs, over de schrijver als hoofdpersoon én het Beruchte Tweede Boek, is het wel Niña Weijers (1987). In 2014 was ze met haar debuutroman De consequenties een van de meest in het oog springende jonge schrijvers. Vijf jaar later publiceerde ze haar tweede, Kamers antikamers, waarin een vrouwelijke auteur de grenzen tussen fictie en werkelijkheid opzoekt en vervaagt. ‘Als ik terugkijk op de tijd rondom mijn debuut, zie ik een groot verschil met nu. Grappig hoe snel dat is gegaan. Literair tijdschrift Das Magazin riep toen ‘De tien schrijvers van nu’ uit: een lijst met acht mannen en twee vrouwen. Dat klinkt inmiddels al hopeloos gedateerd. Er is meer aandacht voor een eerlijkere verdeling, en vrouwelijke schrijvers worden ook serieuzer genomen. Jarenlang was Esther Gerritsen de eeuwige enige vrouw op shortlists van literaire prijzen. Ook dát is anders. Het is niet meer zo dat er vijf mannen worden genomineerd en één excuusvrouw.’ Net als haar collega’s betwijfelt Weijers of de schrijver als hoofdpersoon een trend is. ‘Ik denk dat het vooral een kwestie van framing is, in de media maar ook door lezers. Als je een autobiografisch boek schrijft, denken mensen al snel: o, ben je zó’n soort schrijver - dan zal je volgende boek ook wel die kant opgaan. Ik geloof juist dat elk nieuw boek een soort antwoord is op het voorgaande. In mijn geval betekent dat, dat ik vaak een heel andere richting insla.’ Invloed van buitenaf Geen trend dus - maar sturende invloeden van bui-

KOEN CARIS:

“ ER WORDT WELEENS GEZEGD: IN JE EERSTE BOEK REKEN JE AF MET JE JEUGD, BIJ JE TWEEDE BOEK BEGIN JE AAN JE OEUVRE” tenaf zijn er altijd, bijvoorbeeld via de boeken die je leest. ‘Bij Kamers antikamers was dat de Outlinetrilogie van Rachel Cusk. Daarin vulde ze dat autofictie-genre zó goed in. Dat heeft me sterk beïnvloed.’ Tussen de verschijning van haar romans zat in totaal vijf jaar. ‘Mensen suggereerden weleens dat ik me geblokkeerd voelde door het succes van De consequenties, maar dat heb ik oprecht niet zo ervaren. Kamers antikamers was gewoon een heel moeilijk boek om te schrijven, omdat het verhaal niet lineair van A naar B ging, en er ook geen traditionele persoonlijke ontwikkeling van de hoofdpersoon was. Dat waren bewuste keuzes: ik wílde het mezelf ook moeilijk maken, en met die speelse autobiografische vorm wílde ik ook onderzoeken wat de rol van fictie en persoonlijke verhalen was in deze nogal precaire tijd, met al die enorme wereldwijde problemen.’ De conclusie van dat onderzoek? ‘Ik hoop dat ik heb laten zien dat we eigenlijk niks anders doen en niks anders kúnnen doen dan verhalen maken van de wereld om ons heen. Dat we wel moeten. En dat verhalen ertoe doen, ook - of misschien wel júist - in deze tijd.’

Present mini-magazine 17

18 Present mini-magazine

FOTOGRAFIE BRENDA VAN LEEUWEN VISAGIE ELLEN SIJM TEKST TESS VAN DER ZWET

PRESENT 2021

GENERATIES SCHRIJVERS VINDEN ELKAAR EEN GESPREK TUSSEN YVONNE KEULS EN MALOU HOLSHUIJSEN

De één bereikt in december de bijzondere leeftijd van 90, de ander had haar kleindochter kunnen zijn. De één is toe aan haar 98e titel, de ander bracht dit jaar haar debuutroman uit. Maar verschillen verenigen, en dat blijkt maar weer wanneer we Yvonne Keuls en Malou Holshuijsen op een zonnige herfstdag ontmoeten in Den Haag. Een dubbelinterview dat van twee onbekenden familie zou maken. Present mini-magazine 19

ie de twee auteurs gearmd over het schelpenpad ziet lopen, zou niet vermoeden dat ze elkaar pas net ontmoet hebben. Vlak voordat we bij Bodega de Posthoorn neerploffen voor een kop koffie, gebak en het gesprek, neuzen Yvonne en Malou samen nog even door allerhande snuisterijen op de antiek- en boekenmarkt. Als aandenken koopt Yvonne een ketting en een broche voor Malou. ‘Aan een nu al bijzondere dag. Het voelt meteen vertrouwd tussen ons. Als familie.’ Ondanks de duidelijke verschillen, zijn er ook flink wat overeenkomsten tussen de dames te noemen. Beide zijn schrijvers, maar ook regelrechte ‘vanalleskunners’. Yvonne (1931) schreef eerder toneelstukken, poëzie en columns, was theatermaker en heeft in de afgelopen decennia veel maatschappelijk werk verricht. Haar nieuwste roman Gemmetje Victoria komt in november uit. Malou (1987) is journalist, radiopresentator, columnist en sinds dit jaar ook schrijver, na het uitkomen van haar zeer enthousiast onthaalde debuut Zachtop lachen. Ze zitten bij dezelfde uitgever én hebben beide Indisch bloed door de aderen stromen. Een bijzondere combinatie van overeenkomsten en tegenstellingen. Het meest voor de hand liggende verschil: de tijd waarin de auteurs debuteerden. Debuteren in een andere tijd Yvonne: ‘Mijn schrijfcarrière kwam heel laat op gang. Ik schreef al tien jaar, maar kreeg alles terug. Ontving ik geen reactie op mijn hoorspelen? Dan ging ik poëzie schrijven. Maar ook daarop geen reactie. Toen ik bij de televisie werkte heb ik format na format voorgesteld. Nul op het rekest. Ik dacht dat het zo hoorde als debutant.’

20 Present mini-magazine

Malou: ‘Heb je het idee dat mannen destijds ook alles terugkregen?’ Yvonne: ‘Welnee. Ik kreeg bijvoorbeeld na mijn succesvolle Couperusverfilmingen een opdracht van schrijver Simon Vestdijk zelf om zijn roman De koperen tuin te verfilmen. “Die vrouw mag het doen”, zei hij dan, want hij kon mijn naam niet onthouden. Ik heb toen een stipendium aangevraagd. De schriftelijke reactie luidde: “Voor uw levensonderhoud moet u zich tot uw echtgenoot wenden”.’ Malou: ‘Er werd dus eigenlijk gezegd: leuk dat je een hobby hebt, veel plezier ermee, maar daarvoor moet je zelf betalen.’ Yvonne: ‘We hebben het over begin jaren ’70, hè? Mulisch kreeg dat stipendium jaar in, jaar uit. Ik heb teruggeschreven: “Mijn echtgenoot kan geen privé-schrijver erop nahouden.” Die brieven liggen nu in het Museum voor Letterkunde. Ik ben wel blij dat de tijden veranderd zijn. Dat jouw boek meteen zo goed scoorde, vind ik zo ontzettend fijn voor je.’ Malou: ‘Mijn boek is in maart 2021 uitgekomen, maar ik realiseer me nog steeds niet ten volle dat het er is. Soms heb ik het in mijn handen en kan ik me niet eens meer herinneren dat ik er zo hard aan gewerkt heb. Daarnaast moet ik nog steeds verwerken dat mensen het mooi vinden en zelfs de tijd nemen om mij een brief of email te schrijven met hun verhaal. Dat raakt me. Mijn boek is blijkbaar zo persoonlijk, dat het ook persoonlijke herinneringen en gevoelens bij anderen oproept.’ Altijd iets van jezelf Yvonne: ‘Dat is des schrijvers: je legt

PRESENT 2021

YVONNE:

“ DE SCHRIFTELIJKE REACTIE LUIDDE: VOOR UW LEVENSONDERHOUD MOET U ZICH TOT UW ECHTGENOOT WENDEN” je persoon erin, ook al schrijf je over een ander. In mijn nieuwe boek schrijf ik over een meisje dat ik heel goed heb gekend. Maar toch heeft ze mijn stem, tongval en woordkeuze. Toen ik Couperus bewerkte voor een film, heb ik ook mijn Couperus gemaakt. Zijn taal omgebouwd en ontdaan van de Franse zinsbouw - daar moet je op televisie namelijk echt niet mee aankomen -, maar ik liet hem wel hetzelfde zeggen. Het enige verschil: ik zat er zelf ook in. De Indische tantes die in Couperus zitten, waren míjn Indische tantes geworden. Wonderlijk, zoveel je er van jezelf in kunt stoppen.’ Malou: ‘Daardoor denken mensen vaak onterecht dat een boek volledig autobiografisch is. Maar ik had ook fictie nodig om tot nieuwe inzichten te komen en het boek te kunnen schrijven.’ Yvonne: ‘Ik herken dat wel. Volgens mij zijn er drie elementen in het schrijven. Je hebt de werkelijkheid, die inspireert tot schrijven. Maar aan de werkelijkheid alleen heb je niets, dan zou je een documentaire maken. Je hebt ook herinneringen nodig. Die worden opgeroepen door de werke-

Present mini-magazine 21

YVONNE:

“ ELK NIEUW BOEK DAT JE SCHRIJFT IS EIGENLIJK EEN AUTOBIOGRAFIE IN EEN ANDERE VORM”

22 Present mini-magazine

PRESENT 2021

lijkheid. Nu zit er enkel nog een gat tussen de werkelijkheid en die herinneringen. Dat gat overbrug je met je fantasie. Dat maakt van jou een schrijver. Ik vind het interessant wat je zegt, jij hebt jouw verhaal van je af geschreven. Ik denk bij het schrijven van elk boek ook dat ik dat doe, maar ik trek het daardoor juist weer naar me toe. Al schrijvende wordt me duidelijk dat het verhaal, de geschiedenis, weer helemaal in mij zit. Daar moet ik ontzettend mee uitkijken, want ik kom er nooit meer vanaf. Het blijft spoken.’ Malou: ‘Het is voor mij niet zo dat ik door dit boek beter met gebeurtenissen uit het verleden of trauma’s om kan gaan. Dat kwam door de therapie. En daardoor kon ik dit boek vervolgens schrijven. Voorzichtig, weliswaar. Alle gevoelige zaken zijn met een reden zorgvuldig en met nuance omschreven. Toch werd mij gevraagd: “Vertel eens, wat is er nu precies gebeurd op weg naar school?” Hoe kan ik die vraag in één interview beantwoorden als ik net een heel boek nodig heb gehad om dat naar voren te brengen?’ Yvonne: ‘Misschien heb je nog wel tien boeken nodig! En misschien spreek je jezelf in het volgende boek wel tegen, om daar in het boek erna weer een middenweg in te vinden. Het is de tragiek van elke schrijver; elk nieuw boek dat je schrijft is eigenlijk een autobiografie in een andere vorm. Zie het als een klein touwtje dat je ziet hangen. Je trekt eraan en het wordt langer en langer. Mijn nieuwe roman Gemmetje Victoria is mijn 98e titel, maar ik blijf maar aan dat touwtje trekken. Elke keer denk ik weer dat ik een ander boek schrijf, maar dat is helemaal niet waar. Alleen de vorm is anders.’ Een tip van Van Dis Malou: ‘Is er een boek dat je nooit kon schrijven omdat het té dichtbij jezelf stond?’ Yvonne: ‘Ja, over de oorlogsperiode in mijn jeugd, toen mijn Joodse vader werd weggehaald. Nooit meer teruggezien. Ik wilde dat verhaal graag eens vertellen, maar raakte elke keer emotioneel verstrikt. Tot Adriaan van Dis zei: “Je doet het ook helemaal verkeerd. Je moet van dat meisje een jongetje maken.”’

Malou: ‘Wat dacht je toen hij dat zei?’ Yvonne: ‘Eerst natuurlijk “Ga toch weg, man”. Maar verdorie, hij had gelijk. Koningin van de nacht schreef ik vervolgens in drie maanden, terwijl ik er daarvoor al vijftien jaar in mijn hoofd mee bezig was. Soms moet iemand je op het juiste been zetten.’ Humor Malou: ‘Ik wilde aanvankelijk een grappig boek schrijven over heftige ziektes: alzheimer, ALS, kanker… Hoe erg het ook is, er mag ook om gelachen worden. Juist dan kun je er goed over praten. Wat ik niet doorhad, was dat ik bang was en humor altijd gebruikte om mezelf te beschermen. Humor was mijn muur en ik probeerde verdriet buiten te houden door het gul weg te lachen. Door een gebeurtenis – waar Zachtop lachen ook mee opent – kreeg ik een helder moment; als ik dit boek ga maken, houd ik iets in stand waarvan ik eigenlijk afscheid wilde nemen. Toen ik mijn redacteur dat vertelde, daagde hij me uit om mijn echte verhaal te vertellen. Ik merkte dat wanneer ik iets opschreef zoals het is, het vanzelf rauw en grappig wordt. Humor komt beter tot z’n recht wanneer ik me er niet achter verschuil.’ Yvonne: ‘Humor is zo’n belangrijk on-

MALOU:

“ IK HAD FICTIE NODIG OM TOT NIEUWE INZICHTEN TE KOMEN” Present mini-magazine 23

MALOU:

“ IK DACHT ALTIJD DAT HET NIET MOCHT OM TERUG TE KOMEN OP IETS WAT JE BESLOTEN HAD” derdeel van een verhaal. Er gebeurt iets met mensen wanneer een grappige situatie voortkomt uit diep verdriet. Dat onthouden ze. Met humor kun je veel bereiken.’ Malou: ‘Humor maakt ook dingen bespreekbaar. Mijn Indische oma, die ik overigens ook herkende in jouw moeder in Mevrouw mijn moeder, moest ik echt shockeren om over serieuze, moeilijke zaken te laten praten. Dan was keiharde humor de enige manier.’ Yvonne: ‘Zo gaat dat bij Indische mensen. Veel mannen van de zusters van mijn moeder waren door de Japanners vermoord. Eén tante vertelde huilend aan mijn moeder hoe haar man onthoofd werd en zijn hoofd in de Kali werd gegooid. Ze zag zijn hoofd langsdrijven. Alle tantes lachten. Waarom? Ze hadden een soortgelijk drama ook meegemaakt. Met lachen hielden ze zichzelf overeind.’ Nederlands-Indië Malou: ‘Als er bij ons niet om heftige dingen gelachen werd, werd er gezwegen. “Eten is zilver, zwijgen is goud”, was het motto in onze familie.’ Yvonne: ‘Ook dat geldt voor veel Indische gezinnen. Een paar jaar geleden deed mijn kleindochter op 15 augustus een voordracht bij het Indisch Monument. Daar vertelde ze hoe leuk haar opa is, dat je met hem kunt lachen en dat hij zulke spannende verhalen over de oorlog kan vertellen. Maar ook dat ze pas op veel latere leeftijd erachter was gekomen wat voor verschrikkelijks hij had meegemaakt. Daarvoor moest ze flink doorvragen.’ Malou: ‘Bestaat jouw geboorteland nog voor jou?’ Yvonne: ‘Jazeker. Ik ben er tot twee jaar geleden elk jaar geweest. Het is het land van mijn moeder. Ik heb er zelfs nog een toneelstuk over geschreven.’

24 Present mini-magazine

Malou: ‘Voor mijn oma bestond het niet meer. Zij werd geboren in Indië, niet in Indonesië. Ze is er ook nooit meer naartoe teruggegaan. Ik denk dat haar fijne herinneringen niet samen konden gaan met het trauma van het jappenkamp. Alsof haar jaren in gevangenschap al het moois van daarvoor hebben gewist. Ze vond het belachelijk dat mijn broertje en ik naar Indonesië wilden reizen. Ze probeerde ons allerlei andere bestemmingen aan te smeren.’ Yvonne: ‘Een deel van mijn familie woont er nog en zelfs het familiehuis waarin ik ben geboren staat nog overeind. En het bestaat ook nog in mij. Dat blijft. Het voelt als thuis. Hoe is dat voor jou?’ Malou: ‘Als ik in Indonesië ben overvalt me een gevoel van veiligheid. Ook roept het land heimwee bij me op, terwijl ik het eigenlijk helemaal niet zo goed ken. Na mijn oma’s overlijden heb ik een beetje van haar as meegenomen. Ik wilde haar toch een beetje thuisbrengen. Of misschien wel laten zien hoe fijn ik het er heb.’ Altijd wat te schrijven Malou: ‘Ik dacht altijd dat het mijn talent was om brutaal en grappig te zijn, had besloten dat dat onlosmakelijk onderdeel was van mijn identiteit. Maar nu komt er opeens een heel andere kant in mij naar boven. Ik dacht altijd dat het niet mocht om terug te komen op iets wat je besloten had. Maar nu realiseer ik me juist dat je continu in ontwikkeling bent. En dat het voor mij pas net is begonnen.’ Yvonne: ‘Je gaat nog zoveel ontdekken. Daar benijd ik je om. Er ligt een hele ontdekkingstocht voor je, dat is ontzettend spannend. Ik ben nog

PRESENT 2021

Present mini-magazine 25

PRESENT 2021

steeds blij als ik iets nieuws mag ontdekken, maar denk steeds: ik heb mijn laatste boek geschreven.’ Malou: ‘En hoe lang denk je dat al?’ Yvonne: ‘Al jaren, maar het komt. Zolang ik tijd van leven heb, ga ik door. Er zijn nog zoveel andere elementen waar ik over zou kunnen schrijven, waar ik nog lang niet klaar mee ben. Elke dag leer ik weer iets nieuws. Elke dag weer vraag ik me af wat er op mijn lege bladzijde zal komen te staan.’ Malou: ‘Daar verbaas ik me ook elke keer weer over, maar het blad blijft nooit leeg. Er komt altijd iets.’ Yvonne: ‘Zolang de verwondering bestaat, is er gelegenheid om te schrijven. Als je je niet meer verwondert, is het over. En het is met schrijven hetzelfde als met beeldhouwen…’ Malou: ‘Het beeld zit er al in.’ Yvonne: ‘De rest hoef je alleen maar weg te hakken.’

Gemmetje Victoria, Yvonne Keuls € 23,99 Zachtop lachen, Malou Holshuijsen € 18,99

26 Present mini-magazine

TEKST LIESBETH SMIT ILLUSTRATIES KARLIJN VAN DE WIER

PRESENT 2019

ODE AAN DE VROUW HET NIEUWE FEMINISME LAAT VAN ZICH HOREN

De vrouw als onderwerp wordt al langere tijd uitbundig gevierd, ook in de literatuur. Waarom is dat ‘nieuwe feminisme’ zo nodig en vooral: welke geweldige boeken kunnen we daar allemaal over lezen de komende tijd? Een tipje van de sluier. Present mini-magazine 27

“The silence breakers”, werden ze genoemd door het Amerikaanse weekblad Time, eind 2017. Een groep vrouwen die door dit blad werd uitgeroepen tot ‘personen van het jaar’. Op de cover van deze uitgave waren enkele van hen te zien, zoals actrice Ashley Judd en voormalig Ubermedewerkster Susan Fowler. Die laatste had er dat jaar met haar online onthulling over de seksuele intimidatie die ze ervaarde bij taxibedrijf Uber, voor gezorgd dat de beweging #metoo definitief doorbrak. Een wereldwijde beweging die ging - en nog steeds gaat - over het openbaren van seksuele intimidatie en discriminatie van vrouwen. Inclusief het uitspreken van de namen van mensen die zich daar schuldig aan hadden gemaakt of nog steeds maakten. “Ik wilde mijn mond niet langer houden”, zegt Fowler daarover in haar memoire Whistleblower (verwachte verschijningsdatum 17 maart 2020). En ook: “Ik ben zowel opgetogen als doodsbang om het verhaal van deze periode te vertellen, omdat het zo persoonlijk is. Maar ik doe het toch.”

manieren, aangeduid kunnen worden als ‘silence breakers’. Omdat ze allemaal verschillende maatschappelijke taboes rondom vrouwelijkheid doorbreken én daarbij een licht zetten op de schoonheid van elke vrouw. Schrijfsters als Tatjana Almuli bijvoorbeeld, die in haar persoonlijke boek Knap voor een dik meisje aandacht vraagt voor het fenomeen ‘fatshaming’. Of de roman Soms is de liefde dit. Een brief over lichaam, seks en verlangen van journaliste en schrijfster Daan Borrel. ‘Steeds meer vrouwen staan op en laten hun stem horen, zowel in de literatuur als daarbuiten’, zegt Borrel daarover. ‘En daar is in korte tijd veel veranderd. Zes jaar geleden schreef ik bijvoorbeeld een artikel over openheid rond vrouwen en seks. Ik vond een website van journalistiek platform The Huffington Post totaal gewijd aan de clitoris, maar in Nederland kon ik niets soortgelijks

“ STEEDS MEER VROUWEN STAAN OP EN LATEN Het nieuwe feminisme HUN STEM HOREN, Ook in Nederland is er sinds #metoo ZOWEL IN DE LITERATUUR een groeiende groep vrouwen opgestaan die, op heel verschillende ALS DAARBUITEN”

28 Present mini-magazine

PRESENT 2019

vinden. Inmiddels houdt ook bij ons de serieuze journalistiek zich steeds meer bezig met discussies hieromtrent. En ook over die rond gender, transseksualiteit, racisme of seksisme. We kunnen er, kortom, niet omheen dat steeds meer vrouwen op persoonlijke titel een meer inclusieve en diverse wereld willen laten zien. Of daarover schrijven.’ Oude tegenstellingen omver werpen Die vrouwen komen overal vandaan, en hebben veel verschillende gezichten. Borrel: ‘Klimaatactiviste Greta Thunberg protesteert voor het milieu bijvoorbeeld, psychiater Esther Perel spreekt openlijk over taboes in liefdesrelaties. Voetbalster Megan Rapinoe is hét gezicht geworden voor gelijke behandeling en diversiteit in de sport. En in de muziekwereld zijn de laatste tijd opvallend veel vrouwelijke rappers opgestaan die zeer duidelijke taal gebruiken. Het mooie aan dat “nieuwe feminisme” is dat dingen er niet langer binair in zijn, maar dat ze tegelijkertijd en naast elkaar kunnen bestaan. Ook in de literatuur. De hoofdrolspeelster in Stella Bergsma’s roman Pussy album is bijvoorbeeld én de traditionele mannelijke antiheld, én heel gevoelig. En in Niña Weijers’ roman Kamers antikamers zegt de hoofdpersoon opvallend vaak “en, tegelijkertijd…”. Vrouwen hebben lang gehoord en daardoor geleerd of gedacht dat ze moesten kiezen tussen de personages hoer, maagd of moeder. Deze nieuwe stemmen lossen die oude tegenstellingen in de beeldvorming langzaam op. Dat gaat niet vanzelf, want dit gaat om heel oude, historisch bepaalde patronen. Maar deze nieuwe tendens moedigt

“ HET MOOIE AAN HET ‘NIEUWE FEMINISME’ IS DAT DINGEN ER NIET LANGER BINAIR IN ZIJN, MAAR DAT ZE TEGELIJKERTIJD EN NAAST ELKAAR KUNNEN BESTAAN” wél aan dat je als vrouw veel tegelijk kunt zijn. En dat ook mag uitdragen.’ Inclusief wereldbeeld Vraag schrijfsters en podcastmakers Marie Lotte Hagen en Nydia van Voorthuizen naar het belang van deze ontwikkeling en ze steken enthousiast van wal. Eind 2018 schreven ze samen in sneltreinvaart het pamflet DAMN, HONEY. Een positief pleidooi om te doen waar je zelf zin in hebt. ‘Dat pleidooi was onze reactie op het verschenen boek Tired, but sexy, but tired van de populaire blogster Jamie-Li, waarin ze allerhande relatie- en sekstips gaf aan vrouwen. Bijvoorbeeld dat je “zin moet maken” als je man seks wil, of dat je dienstbaar aan hem moet zijn. We werden er boos van, maar haar boek was wél een bestseller. Wij wilden daar een ander geluid tegenover zetten.’ DAMN, HONEY groeide uit tot een gelijknamige, tweewekelijkse podcast over shit waar je als vrouw van deze tijd mee moet dealen. Hagen en Van Voorthuizen bevragen gasten nu uitgebreid over allerhande thema’s die bijdragen aan een inclusief wereldbeeld. ‘Denk aan mensen of thema’s die niet in het standaard-

Present mini-magazine 29

plaatje van ‘de maatschappij’ passen en waarvoor dus weinig ruimte is in de algemene beeldvorming. Mensen in een rolstoel zien we bijvoorbeeld vrijwel alleen in beeld bij inzamelingsacties voor ziektes of goede doelen, maar die hebben ook gewoon een baan, en dingen te zeggen. Vrouwen zonder kinderen is ook een groot thema, kwamen we achter. Daar hangen soms nog steeds verbazend stereotiepe ideeën omheen, áls je die vrouwen al ziet of hoort op een genuanceerde, menselijke toon. Als je erop let ga je gewoon zien dat er in onze wereld allang heel veel verschillende perspectieven en verhalen naast elkaar bestaan. Het nieuwe feminisme gaat wat ons betreft dan ook niet over vechten voor alleen ons eigen witte vrouwenlijf. Het gaat over vechten voor iedereen die niet wil of kan meedoen aan de maatschappelijk dominante ‘norm’.’ Weerstand Die ontwikkeling levert uiteraard

30 Present mini-magazine

EEN ROEP OM MAATSCHAPPELIJKE VERANDERING GAAT ZELDEN ZONDER ANGST BIJ DE GEVESTIGDE ORDE ook weerstand op, want een roep om maatschappelijke verandering gaat zelden zonder angst bij de gevestigde orde. Zoals die voor de traditionele rechten en privileges van de ‘witte, conservatieve, westerse man’ bijvoorbeeld, die momenteel dan ook stevig worden uitgedragen door politici als Donald Trump of Thierry Baudet. Óf die worden geuit in verontwaardigde (online) reacties als: “je mag tegenwoordig ook niets meer zeggen, voor je het weet heb je iemand beledigd” of: “dan mag je straks zeker ook geen ‘blanke vla’ meer zeggen?” Hagen en Van Voorthuizen wijdden hun nieuwe, tweede boek aan dat fenomeen, al denken ze niet dat er nog een weg ‘terug’ is. Omdat de geest al uit de fles is, en daarmee ook de bijbehorende verandering in ons denken over ‘mannen’, ‘vrouwen’ en vooral: ‘mensen’ in het algemeen. ‘Netflix maakt nu al inclusievere series, we zien steeds meer vrouwen in allerlei soorten en maten in reclames verschijnen, de NS spreekt iedereen tegenwoordig genderneutraal aan met “beste reizigers”. Tegelijkertijd zien we daarbij ook een enorm negatief tegengeluid, vol kwade reacties zoals rond dat besluit van de NS. Kijk eens om je heen, denken wij dan. Er zijn al zo lang zó veel

PRESENT 2019

verschillende mensen in deze wereld. Zolang we ons er boos over maken dat zij zichtbaar worden, is er nog een lange weg te gaan.’ ‘A piece of the pie’ Dat vieren van de zichtbare vrouw in al haar rollen en facetten gaat niet om slachtofferschap of polarisering tussen groepen, maar viert een wereld waarin iedereen meedoet, mee mag doen én daarbij gerepresenteerd wordt. En daar doen allang allerlei culturele achtergronden aan mee. Zoals schrijfster en NRC-columniste Clarice Gargard. Gargard, die zichzelf in de media regelmatig uitspreekt over vrouwenrechten, LHBTI-kwesties, machtsstructuren en racisme krijgt daarvoor zowel veel bijval als zware kritiek, maar ze kan niet anders dan ermee doorgaan

zegt ze in een recent interview met Vrij Nederland. “Steeds meer minderheden laten steeds luider hun stem horen. Ik ook. Het is niet meer: we want a piece of the pie, het is: we áre a piece of the pie.” En dat stukje van de taart opeisen werd hoog tijd, stelt ook Caroline Criado Perez in haar recent verschenen boek Onzichtbare vrouwen. “Want het grootste deel van de opgetekende menselijke geschiedenis is één grote datakloof. Waarin de levens van mannen die van mensen in het algemeen zijn gaan vertegenwoordigen. Wanneer het over de levens van de andere helft van de mensheid gaat, heerst vaak slechts stilte.” Moge die stilte nog maar lang, luid en met veel liefde doorbroken worden. Niet alleen door vrouwen, maar door iedereen die daar inmiddels de noodzaak van inziet.

Present mini-magazine 31

PAULIEN CORNELISSE SCHREEF HAAR NIEUWE BOEK IN TOTALE AFZONDERING

“ Cavia gaf mij een nieuwe wereld in wat best een moeilijke tijd was” Ongemakkelijke kantoorborrels en hardnekkige foutmeldingen in ‘het systeem’: de verwarde cavia is terug van weggeweest! Terwijl ‘Caaf’ haar nieuwe collega’s tegemoet treedt in De verwarde cavia – terug op kantoor, beseft ze pas hoe erg ze het kantoorleven heeft gemist. En voor schrijver en cabaretier Paulien Cornelisse bleek het schrijven een fijn weerzien met een oude bekende én een prettige afleiding. 32 Present mini-magazine

TEKST LIESBETH SMIT BEELD FRANK RUITER

PRESENT 2024

Present mini-magazine 33

veel bezig zijn met praatjes maken met elkaar, of Paulien, Cavia is met proberen om dingen onderling glad te strijken. terug, hoera! Voor Cavia ontroert mij omdat ze niet alles durft en ze niet makkelijk uitspreekt om zichzelf of andewie haar niet ‘Ik schreef zich ren te sparen. Ik herken daar wel iets in, achteraf kent: wie is ze en het eerste vind ik ook vaak dat ik iets had moeten zeggen. De ver- Van nature ben ik vrij verlegen, maar tegelijkertijd wat doet ze? boek, warde cavia - wilde ik op school altijd meedoen aan toneelstukjes kantooravonturen, acht jaar geleden. Het gaat over een cavia die op kantoor tussen mensen werkt: een realiteit die op die plek blijkbaar normaal wordt gevonden, of normaal genoeg. Aan het eind van dat eerste boek stopt ze met haar kantoorwerk en gaat ze aan de slag in de goulash-bus van haar vriend. In dit nieuwe deel keert ze terug op een ander kantoor, waar ze een eigen plek moet verwerven. Dat gaat gepaard met de kleine sociale spanningen die horen bij in een nieuwe groep terechtkomen, in combinatie met die van het kantoorleven. Daarbij maakt ze nieuwe vrienden, maar er duikt ook iemand uit haar verleden op, wat ingewikkeld is.’

Ik hoor je een beetje grinniken terwijl je dit vertelt. Wat vind je er zelf precies zo grappig aan? ‘Ik houd heel erg van situaties waarin mensen met elkaar opgescheept zitten. Dat vind ik niet alleen grappig, het is ook tragisch. In al het werk dat ik maak vind ik het fijn om te kijken naar de wereld en te luisteren naar hoe mensen zich tot elkaar verhouden. Er zitten dan ook vrij veel gesprekken in dit boek en ik houd ervan om dat humoristisch op te schrijven.’ Het eerste deel van De verwarde cavia was een groot succes. Hoe verklaar je dat? ‘Ik denk dat veel mensen weleens op een kantoor hebben gewerkt, of op een andere manier in een benauwende sociale situatie hebben gezeten. Ik denk ook dat Nederlanders

34 Present mini-magazine

dus misschien valt dat ook wel mee.’

Verlegen is misschien niet het woord? ‘Ik kijk echt de kat uit de boom, op feestjes ben ik niet het middelpunt maar observeer ik wat mensen aan het doen zijn. Als kind was ik gefascineerd door wat cooler was: mensen die hun handen in hun zakken hielden met alleen hun duimen eruit, óf juist degenen met hun duimen in de zak en hun vingers eruit. Dat soort gedachten heb ik mijn hele leven gehad. Dat zorgde ervoor dat ik mezelf vaak buiten de situatie plaatste. Maar misschien is dat mijn natuurlijke plek ook wel.’ In 2009 brak je door met het boek Taal is zeg maar echt mijn ding, wat inmiddels een moderne klassieker is. Hoe kijk je op die periode terug? ‘Als heel leuk, maar ook als wat verwarrend. Ik was op dat moment al dertien jaar bezig met cabaret en schrijven, ineens viel dat op z’n plek. Ik genoot daarvan, maar ik voelde ook wel druk over wat mensen van mij dachten en of dat wel klopte. Ik had me er niet op kunnen voorbereiden en wist ook niet hoe het daarna verder zou gaan. Achteraf had ik misschien wat meer kunnen ontspannen, maar ik kijk er ook heel goed op terug.’ Heb jij zelf weleens op een kantoor gewerkt? ‘Als achttienjarige werkte ik een zomer achter de balie van een filiaal van ABN AMRO. Dat was op zich inspirerend, maar het was ook honderd jaar geleden. Later heb ik nog een tijd op een redactie gewerkt, verder heb ik juist altijd geprobeerd om me verre te houden van situaties waarin ik zou moeten vergaderen. Dat is best gelukt, al vind ik het wel fijn om erover te schrijven.’ Waarom keerde Cavia nu terug, na acht jaar afwezigheid? ‘Ik dacht al jaren: moet Cavia niet eens terugkomen? Maar het leek wel alsof ik daar niet

PRESENT 2024

over ging. Toen ik op een gegeven moment fysieke klachten kreeg, kwam ze weer in mijn hoofd op, en wist ze ook precies wat ze moest doen. Vanaf dat moment ben ik gaan schrijven. De afgelopen tijd bracht ik veel in wachtkamers door, dan zat ik te denken aan wat zij nu weer eens ging meemaken. Dat was heel fijn, ook omdat de inspiratie toesloeg. En als dat gebeurt is dat een groot geluk.’

gevoel dat ik ergens in zit opgesloten, ik zal altijd de weg van de vrijheid kiezen. Dat betekent niet dat ik buiten alle structuren wil vallen of niet met anderen wil samenwerken. Maar wel dat ik zelf wil beslissen over bijvoorbeeld mensen, budgetten en advertenties. Dat doe ik nu.’

Afgelopen augustus werd bekend dat er kanker bij je is geconstateerd. Daardoor moest je onder andere de theatertour van je nieuwe voorstelling Komma afzeggen. Intussen schreef je wel dit boek, wat bracht het je? ‘Ik denk dat Cavia afleiding bood, het was net alsof dit boek mij ineens een nieuwe wereld gaf in wat best een lastige tijd was. Ik heb het ook in totale afzondering geschreven en ik was daar heel beschermend over. Pas toen het in juni na een half jaar bijna af was, heb ik een tekeningetje van wat de voorkant van het boek zou kunnen worden naar de WhatsAppgroep gestuurd waarin mijn uitgeefteam Harminke Medendorp, Ruth Bergmans en Maarten Richel zitten. Dat uitgeefgroepje verandert per boek van naam, sinds dat moment heet het ‘Team Caaf terug op kantoor.’ We moesten snel werken, maar dat kon ook. Ik geef dit boek zelf uit, en ik betaal mensen graag om mij te vertellen welke dingen niet goed zijn, en wat er nog beter kan.’

Tot slot wilde ik vragen naar je toekomstplannen, maar ik vermoed dat die momenteel vooral ‘weer gezond worden’ zijn. ‘Dat klopt, daar hoop ik op. En ik verheug me er heel erg op om straks dit boek in mijn handen te hebben. Dat is zo’n mooi moment en ik vind het écht een heel leuk boek geworden dat ik met liefde de wereld instuur. Ik hoop dat de lezers dat ook zo zullen ervaren.’

Mag ik vragen waarom je ooit bent begonnen met uitgeverij Cornelisse? ‘Ik kon niet meer goed functioneren binnen de klassieke uitgeverij. Als cabaretier ben je zelf producent van je voorstellingen en bepaal je waar je het budget aan uitgeeft. Bij de uitgeverij mocht ik wel vragen om bijvoorbeeld een mooiere papiersoort voor mijn boek, maar of het gebeurde was een tweede. Dat paste niet meer bij mij, dus besloot ik het zelf te gaan doen. Dat gaat heel goed, en heel snel. Als theatermaker en schrijver ben ik vrij allergisch voor het

“ IK ZAL ALTIJD DE WEG VAN DE VRIJHEID KIEZEN”

MEER PAULIEN Cabaretier en schrijver Paulien Cornelisse brak in 2009 door met Taal is zeg maar echt mijn ding, in 2012 gevolgd door En dan nog iets. Ze maakte vijf theatervoorstellingen en schrijft drie keer per week een column op de voorpagina van de Volkskrant. Sinds 2008 organiseert ze met Micha Wertheim Echt Gebeurd; een middag waarop mensen verhalen vertellen die ze zelf hebben meegemaakt (terug te luisteren via de Echt Gebeurd Podcast). Met Jelle Brandt Corstius maakte ze voor de VPRO de serie Tokidoki, over Japan. In 2025 schrijft ze het Boekenweekessay.

De verwarde cavia - terug op kantoor, Paulien Cornelisse € 17,99

Present mini-magazine 35

36 Present mini-magazine

TEKST JUDITH VAN ANKEREN ILLUSTRATIES TONKE DRAGT BEELD MARK SASSEN (PORTRET)

PRESENT 2018

HET BIJZONDERE VERHAAL VAN

Tonke Dragt Haar boeken nemen je mee naar een andere wereld, waar het soms mooi is en soms eng, maar altijd fascinerend. En ook haar eigen levensverhaal is zeer de moeite waard. Een openhartig gesprek met Tonke Dragt zelf en de mensen om haar heen. Present mini-magazine 37

TONKE DRAGT: “VERHALEN SCHRIJVEN LEER JE NIET OP EEN SCHOOL”

Ze mag dan inmiddels 88 jaar zijn, Tonke Dragt is nog altijd de koningin van de fantasie. Niet voor niets zijn haar boeken al vele malen herdrukt, vertaald en verfilmd. Met de serie die Netflix aan het maken is van De brief voor de koning, als voorlopig nieuw hoogtepunt. Haar verhalen zijn geliefd bij zowel kinderen als volwassenen. ‘Dat komt doordat er een dubbele bodem in zit’, zegt ze zelf. ‘Ik wil ook niet dat mijn uitgever er een leeftijd in zet. Kinderen kunnen mijn boeken heus wel vinden.’ Op interviews was ze nooit zo dol en de laatste jaren wijst ze alle verzoeken af. Maar voor de familie Paagman maakt ze graag een uitzondering. Lang geleden, ver voordat ze een bekende schrijfster werd, raakte Tonke namelijk bevriend met Gerard Paagman senior. Hij nam altijd bijzondere boeken mee van de Frankfurter Buchmesse, waar ze er één van mocht uitkiezen en ze heeft zelfs nog op Gerard junior gepast.

38 Present mini-magazine

Paagman vond dat Tonke talent had en legde haar boeken prominent vooraan in de winkel, nog voor ze erkenning kreeg. En ze was de eerste die haar tekeningen exposeerde in de tentoonstellingsruimte op de eerste verdieping. Die warme band is altijd blijven bestaan, dus worden Fabian en Nadine, samen met Paagmanmedewerker en fan van het eerste uur Don, hartelijk ontvangen in Den Haag, waar Tonke woont. Naar boeiende anekdotes over haar leven hoeft de schrijfster niet lang te zoeken. Want ook al is haar gezondheid inmiddels broos, Tonke heeft nog altijd een feilloos geheugen én een goed gevoel voor humor. Jonge jaren Op 12 november 1930 werd Tonke geboren in Batavia (nu Jakarta) in Indonesië. ‘We hadden heel veel boeken thuis, ik ben ermee opgegroeid’, vertelt ze. ‘Er werd dagelijks voorgelezen, zowel thuis als op school. Minstens een keer per maand nam onze vader mijn zussen en mij mee naar de boekhandel. Daar lagen de boeken mooi uitgestald, net als bij Paagman nu. Ook pikte ik stiekem boeken uit mijn moeders kast, zoals 1001 Nachten. Dat was de niet-gekuiste versie en van mijn lieve moeder mocht ik het eigenlijk pas later lezen. Maar er stond niets in waarvan ik schrok. Het waren gewoon sprookjes. Mijn lievelingsboek was De geheime tuin en dat is nog steeds een grote favoriet. Het is het soort boek dat niet tegenvalt als je het later nog eens terugleest. Het leuke vind ik dat het over een complot van kinderen gaat, de volwassenen staan er buiten. Bovendien worden de hoofdpersonen niet geïdealiseerd. Het meisje is zelfs een beetje een kreng en dat blijft ze ook. Ze komt niet tot inkeer. Dat bevalt me wel. Ik kan het boek iedereen aanraden.’ Schrijven op wc-papier De zorgeloze jaren kwamen ten einde toen Japan in 1942 Nederlands-Indië bezette en Tonke samen met haar moeder en zusjes in een jappenkamp belandde. Haar vader werd gevangengezet in een ander kamp en gedurende drie jaar wisten ze niet van elkaar of ze nog leefden. Lezen was er een belangrijke troost en tijdverdrijf, maar veel boeken waren er niet. Tonke: ‘Als iemand een boek te pakken had, dan wilde iedereen het lezen: mag ik het na jou?En ik daarna? Boeken waren echt het kapi-

PRESENT 2018

Present mini-magazine 39

taal. Soms moesten we naar een ander kamp verhuizen en dan mocht je alles meenemen wat onder je bed paste. Gelukkig stonden de bedden op blokken zodat je eronder kon schuilen bij een luchtalarm, dus er paste aardig wat onder. Per kind gingen er één of twee boeken mee. Ik had de Sprookjes van Andersen en dat boek heb ik altijd bewaard. Maar op een gegeven moment hadden we alles uit, dus ging ik samen met een vriendinnetje zelf maar een boek schrijven. We hadden alleen niet genoeg papier, dus toen hebben we een heel rekenschrift uitgegumd. Toen dat vol was, gingen we door op wc-papier. Dat werd toch niet gebruikt, de wc’s waren gewoon gaten in de grond en die raakten er alleen maar verstopt van. Het verhaal was waardeloos. De hoofdpersonen zaten gevangen en ontsnapten. Ook kwamen er veel maaltijden in voor. Achteraf snap ik het natuurlijk wel: we zaten gevangen, dus schreven we over ontsnappen en we hadden honger, dus ging het over eten. Ik heb het wel meegenomen uit het kamp, maar het was niet geschikt om te publiceren. Toch was het wel de eerste stap in mijn schrijverschap.’ Haar debuut Na de oorlog vestigde het herenigde gezin zich in Nederland waar Tonke

naar de Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag ging. ‘Verhalen schrijven leer je niet op een school. Dat moet je gewoon gaan doen en misschien komt er op een gegeven moment een goed verhaal uit. En misschien ook niet. Maar voor illustreren bestond wel een opleiding, dus daar ging ik naartoe. Ik koos voor de opleiding Tekenleraar, dat leek me praktisch. Gelukkig vond ik lesgeven leuk. In het begin kon ik geen orde houden, maar daar had ik een truc voor. Ik vertelde dan een verhaal en bij het spannende gedeelte hield ik op. Ga hier maar een tekening bij maken. Het slot vertel ik als de tekening af is!, zei ik dan tegen de klas. Dat werkte heel goed.’ Tonke stond een deel van de week voor de klas en de rest van de tijd tekende en schreef ze. ‘Ik stuurde verjaardagskalenders met allerlei verschillende illustraties naar uitgevers. “Kom maar langs met een mapje tekeningen”, kreeg ik als reactie. Zo kreeg ik opdrachten om boeken en omslagen te illustreren. Dat ben ik lang blijven doen. Ik was de eerste die de boeken van Paul Biegel mocht illustreren. Een grote eer. Er waren veel beroemdere tekenaars, maar hij koos mij. We hadden dezelfde kijk op dingen.’ Op haar 31ste werd Tonkes eerste boek Verhalen van de tweelingbroers gepubliceerd, dat ze compleet met illustraties naar een uitgever stuurde. ‘Ik kreeg een aardige reactie terug: “Sprookjes zijn helaas niet in de mode, maar stuur het maar naar schrijfster Miep Diekmann, want die is adviseur bij uitgever Leopold.” Miep belde me een paar dagen later op: “Ik ga het lezen, maar het is erg dik en ik heb het heel druk. Maar ik ga het wél lezen.” Later vertelde ze me dat ze de tekeningen erbij zo leuk vond. Daardoor viel ik op. Ze zei: “Ik heb één ding veranderd, maar je kunt het zo uitgeven.” Zo ben ik bij Leopold beland en daar ben ik altijd gebleven.’

“ IK WAS DE EERSTE DIE DE BOEKEN VAN PAUL BIEGEL MOCHT ILLUSTREREN. EEN GROTE EER” 40 Present mini-magazine

PRESENT 2018

Het geheim van haar succes Het bijzondere van Tonkes boeken is dat de taal niet zo verouderd lijkt. Ook al verschenen de eerste drukken van boeken als De brief voor de koning, Geheimen van Het Wilde Woud en De Zevensprong al meer dan vijftig jaar geleden, ze blijven mateloos populair. Haar nieuwe, nog te verschijnen, dichtbundel Donderdag bijzonderdag of de dag dat de brontosaurus thuiskwam bevat ook een aantal oudere teksten, waar alleen wat spelfouten zijn uitgehaald. Tonke denkt zelf dat het komt doordat ze haar teksten altijd hardop zegt. ‘Het moet een bepaalde cadans hebben en dat hoor je pas als je het uitspreekt. Zodra ik ergens over struikel, weet ik: oh dat gaat niet lekker. Ik denk dat dat een verhaal tijdloos maakt. Ik kreeg ook altijd veel complimenten van acteurs, bijvoorbeeld van de serie De Zevensprong. Ze vonden de dialogen zo natuurlijk klinken. Ze hoefden er niets aan te veranderen.’ Collega-kinderboekenschrijver Rindert Kromhout denkt dat haar belangrijkste kracht is dat je al na een paar pagina’s helemaal in haar wereld wordt gezogen. ‘Tonke is als haar boeken, het is voor haar een manier van leven. Dat moet ook, anders kun je niet zo schrijven zoals zij dat doet.’ ‘Haar personages zijn heel goed uitgewerkt en de thema’s die ze kiest dragen ook een steentje bij’, zegt Liesbeth ten Houten, Tonkes toenmalige uitgever bij Leopold. ‘De kinderen van nu spelen nog steeds graag riddertje en willen Tiuri zijn van De brief voor de koning. Spannende fantasieverhalen raken nooit uit de mode.’ Wat zeker heeft geholpen, is dat de schrijfster haar boeken altijd zelf heeft geïllustreerd. ‘Het inspireerde elkaar,’ vertelt Tonke hierover. ‘Als het schrijven niet ging, dan ging ik tekenen en vice versa. Het een vloeide uit het andere voort. Vaak begon ik

“ TONKE IS ALS HAAR BOEKEN, HET IS VOOR HAAR EEN MANIER VAN LEVEN” met een tekening en dan kwam het verhaal erbij. Ik kan nog steeds schrijven, dat is zo fijn. Met schrijven kun je lang doorgaan. Desnoods door het te dicteren. Maar ik doe het liever zelf hoor, dan maar in onleesbaar handschrift. Er is altijd wel iemand bij de uitgever die uittikt. Tekenen doe ik ook nog wel, maar mijn ogen zijn veel minder goed geworden en mijn lichaam is ook stijver. Voor Donderdag bijzonderdag of de dag dat de brontosaurus thuiskwam gebruiken we dan ook alleen oude tekeningen. Ik heb nog schetsboeken vol.’ Eigengereid en geestig Hoe beschrijven de mensen die Tonke goed kennen haar? ‘Een tikje eigengereid,’ aldus Liesbeth ten Houten, met wie ze nog altijd goed contact heeft. ‘Ze is op zichzelf en weet precies wat ze wil.’ Don kent Tonke ook al vijfentwintig jaar. ‘We raakten bij Paagman in gesprek over boeken en bleken zo’n beetje van dezelfde schrijvers en boeken te houden. Sinds Tonke niet meer zo mobiel is, ga ik af en toe bij haar langs en dan kletsen we zo een paar uur weg. Ik zit dan ademloos te luisteren, want ze is echt een geboren verteller!’ Rindert Kromhout herinnert zich hun eerste ontmoeting nog goed, al is dat ruim veertig jaar geleden. ‘Ik was een jaar of negentien en wilde kin-

Present mini-magazine 41

42 Present mini-magazine

PRESENT 2018

derboekenschrijver worden. Dus had ik Tonke een brief geschreven of ik haar mocht ontmoeten. Ze stemde toe en op de dag van de afspraak belde ik aan. “Wie is daar?”, klonk een boze stem door de intercom. Ik vertelde wie ik was. “Nee, die afspraak is morgen, ik kan je niet ontvangen want ik ben ziek”, antwoordde ze nog steeds boos. Ik wist zeker dat ik me niet vergiste en baalde dat ik de lange reis voor niets had gemaakt. Ik had haar eerder een aantal verhalen gestuurd. “Mag ik dan mijn verhalen meenemen?”, vroeg ik. Eenmaal binnen zag ze er helemaal niet ziek uit. “Wat ben je jong”, zei ze. “Ik geef je je verhalen en dan moet je weg.” We raakten toch in gesprek en vier uur later kon ik nog net de trein terug halen. Dat is Tonke ten voeten uit.’ Dat ze zich niet laat piepelen, blijkt wel uit het feit dat ze eens een vertaling uit de handel heeft laten nemen omdat het verhaal was ingekort. Ook de makers van de Netflix-serie van De brief voor de koning kunnen niet om haar heen. ‘Het begin en einde van het script heb ik afgekeurd, dat hadden ze veranderd’, vertelt Tonke. ‘Ook hebben ze allerlei spannende scènes toegevoegd, maar dat vond ik prima. En dat er een meisjespersonage bij is gekomen dat ik pas in het tweede boek opvoer, snap ik heel goed. Liefde is heel mooi. Maar ik heb wel benadrukt dat Tiuri de baas is. Het is een slim meisje, maar ze bepaalt niet wat er gebeurt.’ Toch kan Tonke het ook wel loslaten. Ze is vooral enorm trots dat er zoveel geld wordt gestoken in de verfilming van haar boek. ‘Ze nemen het grotendeels op in Nieuw-Zeeland, net als de Tolkien-films. En Tiuri wordt door een onbekende acteur gespeeld. Het moet zijn doorbraak worden, zoals voor de acteurs van Harry Potter. Ik ben heel benieuwd naar het resultaat.’

“ HET BEGIN EN EINDE VAN HET SCRIPT HEB IK AFGEKEURD, DAT HADDEN ZE VERANDERD” Beste boek De brief voor de koning mag haar bekendste boek zijn, Rindert Kromhout vindt Geheimen van het Wilde Woud spannender en Torenhoog en mijlen breed nog mooier geschreven. ‘Dat heb ik vele malen herlezen.’ Ook Liesbeth ten Houten kiest voor die laatste titel. ‘Ik hou heel erg van verhalen die zich afspelen op een andere planeet, van science fiction.’ Don vindt Aan de andere kant van de deur en De torens van februari het mooist. ‘Omdat ze over poorten naar andere werelden gaan. Tonke en ik delen een fascinatie voor spiegelwerelden.’ En wat vindt Tonke zelf haar beste boek? ‘Absoluut De torens van februari. Ik denk niet dat mijn lezers het daarmee eens zijn, want het is mijn meest controversiële boek. Het enige waar ik ooit knorrige brieven over kreeg. Mijn huidige uitgever houdt er ook niet van, het is het minst herdrukt van al mijn boeken. Ik denk omdat het geen vrolijk verhaal is, maar een beetje donker. Het gaat over een dagboek dat niet bestaat, je wordt er kriegelig van. Toch denk ik zelf dat het mijn beste boek is, het zit goed in elkaar. Hoewel, eigenlijk heb ik mijn beste boek nog niet geschreven. Dat zit in mijn hoofd. Je moet altijd een verhaal hebben dat je nooit schrijft. Waaraan je graag wilt beginnen, maar het komt er steeds niet van. Dat vind ik een leuk gegeven. De laatste regel weet ik al: Rimpelend water verstoort het spiegelbeeld.’

De Zevensprong, Tonke Dragt € 23,99

Geheimen van het Wilde Woud, Tonke Dragt € 24,99

De brief voor de koning, Tonke Dragt € 24,99

Present mini-magazine 43

OBAMA Het was vorig jaar dé talk of the town: de verkoop van de rechten op de memoires van Michelle en Barack Obama. Een recordbedrag werd neergeteld en het eerste van de twee boeken (Michelles Becoming) is net uit. Waar komt die ‘Obamania’ toch vandaan?

et was zo’n moment in de categorie ‘Waar was jij toen…?’ 20 januari 2009: de inauguratie van Barack Obama als president van de Verenigde Staten. De wereld pinkte een traantje weg. Change! Nu werd alles anders. Yes, we can! “Tijd voor een betere geschiedenis”: de voorpagina van de Volkskrant verwoordde een dag later een wereldwijd gevoel. De krant was de enige niet: het was de teneur van vrijwel de gehele (westerse) pers. Obama’s eerste woorden schalden over de aanwezigen en over alle tv-zenders op de wereld: “Medeburgers, ik sta hier deemoedig, vanwege de taak die ons wacht.” Toegegeven: het was

44 Present mini-magazine

moeilijk onberoerd te blijven bij Obama’s omschrijving van zichzelf als “een man wiens vader zestig jaar geleden niet bediend werd in een restaurant, en nu voor u hier de plechtige eed aflegt”. Een redenaarstrucje wellicht, maar daarom nog geen minder oprechte en navrante waarheid. Bij de NOS voelde de toenmalige VS-correspondent tijdens het kanonsaluut “de stad ontploffen”. Gelegenheids-anchor Eva Jinek peilde de stemming bij Gerri Eickhof in Washington. “Gerri, we weten dat het steenkoud is daar, maar hoe is de gevoelstemperatuur?” Eickhof: “Zomers warm. Zelfs de cameramensen om mij heen maakten een rondedansje toen het einde van het tijdperk Bush werd afgekondigd.” Acht jaar later sloeg het klimaat radicaal om. De gevoelstemperatuur bereikte waarden van de Noordpool. Wat herinnert u zich van de inauguratie van Donald Trump? Vermoedelijk vooral de bizarre worsteling over de fotobeelden, die zouden verraden dat er bij het Capitool aanzienlijk minder volk was komen opdagen dan acht en vier jaar eerder. Het was het officieuze startschot voor het in rap tempo oprukkende begrip fake-news. Hoe anders ook de nieuwskoppen. “Trump gaat er meteen met gestrekt been in, zijn toespraak is ongekend fel”, luidde het eerste bericht op RTLnieuws direct na zijn inhuldiging. De boekhandel is de spiegel van het leven en de wereld. Nergens is het contrast tussen de twee laatste presidenten zo scherp zichtbaar als in de uitgeverij. De rekken puilen uit van de boeken van of – vaker – over de Amerikaanse presidenten

TEKST JEAN-PIERRE GEELEN BEELD PETE SOUZA

PRESENT 2018

NIA! DE WERELD PINKTE EEN TRAANTJE WEG. CHANGE! NU WERD ALLES ANDERS. YES, WE CAN! Present mini-magazine 45

gedreven schrijver gebleken, met een vlotte DE OBAMA’S HEBBEN een pen en gevoel voor humor. Er ontstond dan ook ZORGVULDIG GEWERKT een miljoenendans om die twee boeken – waarstraks meer. Hoe komt dat toch? En waarom AAN HUN IMAGEBUILDING over verkoopt alles van en met Obama, en Trump veel Obama en Trump. Met een opmerkelijk verschil in toon. Waar de publicaties over Obama meestal positief of zelfs bewonderend zijn, is de teneur van boeken over Trump steevast kritisch. Tekenend is de werkwijze van fotograaf Pete Souza: na een eerder fotoboek over zijn jaren als Witte Huis-fotograaf onder Obama maakte hij dit jaar een nieuw werk. Over Trump, maar dan als ‘bezorgde burger’. In Shade plaatste hij zijn Obama-foto’s als commentaar op uitspraken en tweets van Trump. “Alles waar Obama op staat, verkoopt”, zei literair agent Paul Sebes eerder dit jaar al tegen NRC Handelsblad. Hij kan het weten: zijn agentschap won de race onder agenten om in Nederland de rechten te mogen verkopen voor de twee aanstaande Obama-boeken. Allereerst de persoonlijke geschiedenis van Michelle Obama: Becoming, gevolgd door het verwachte klapstuk: de ‘officiële’ memoires van haar man Barack die terugblikt op zijn presidentschap. Dat belooft nieuws. En Barack is al

46 Present mini-magazine

minder? Vooropgesteld: Amerikanen zijn dol op presidentiële biografieën uit de recentere geschiedenis. In 2017 werden in Amerika meer dan 23 miljoen biografieën verkocht, in een boekenmarkt waarin toch al zo’n 27 miljard per jaar omgaat. Serious business dus. ‘Europa’ houdt meer van democraten dan van republikeinse presidenten. Die laatste werden en worden hier alom verdacht of gevreesd om hun snode plannen met de wereld. Ronald Reagan, George Bush, Donald Trump: altijd was er de angst voor ‘de rode knop’, gevoed door hun doorgaans weinig verzoenende redevoeringen en uitlatingen jegens gevreesde andere wereldleiders. Als ze al niet met leugens de wereld een oorlog in dreven. Sommige democraten hadden hun eigen schandaaltjes, maar Obama wist zonder kleerscheuren uit zijn ambt te treden. Een ongeschonden blazoen - dat was lang geleden. Hij heeft misschien niet eens zo gek veel bereikt op politiek gebied, maar hij heeft ook geen kapitale blunders of schandalen op zijn naam staan. Voor Barack komt daar die mysterieuze ‘Obama-factor’ bij. De eerste zwarte president, en democraat. Met een fenomenaal talent voor speeches. Die schreef hij niet zelf (Obama heeft veel te danken aan speechschrijver Jon Favreau), maar Barack wist ze voor te dragen als een volleerd acteur. De juiste dictie, de intona-

PRESENT 2018

tie, een functionele stilte, gedoseerde ontroering – het is door en door Amerikaans, maar ook een goede Amerikaan neerzetten vergt talent dat niet iedereen gegeven is. Last but not least hebben de Obama’s zorgvuldig gewerkt aan hun imagebuilding. Hun leven is een droom, een sprookje van twee mensen die zich vanuit een achterstandspositie opwerkten tot het allerhoogste. In haar boek Becoming (Mijn verhaal) beschrijft Michelle hoe ze als meisje uit het zuiden van Chicago de allereerste zwarte First Lady van de VS werd. “Ik hoop dat mijn verhaal anderen inspireert om te worden wie ze willen zijn”, twitterde ze. Haar man kan het haar nazeggen. Op sociale media verkeren de Obama’s de laatste jaren tussen beroemdheden als Oprah Winfrey, Richard Branson en Tom Hanks. Met zichtbaar genoegen ventten ze hun glamour-status uit door aan te treden in de talkshows van Ellen DeGeneres en David Letterman, en lieten ze zich uitbundig dansend filmen bij een optreden van Beyoncé en Jay-Z. Zoals een krant schreef: “Je associëren met Beyoncé geldt als een brevet van coolheid.” Dat alles heeft de woordprijs van Obama’s memoires flink opgestuwd. Het is een miljoenenbusiness geworden. Allereerst voor de ex-president zelf. Toucheerde die gedurende zijn ambtstermijn al een slordige 355 duizend euro per jaar (exclusief onkostenvergoeding), het echte werk begint daarna. De Obama’s, tijdens hun ambtsperiode de hoop van arm Amerika, weten van rekenen. The New York Times sprak er schande van dat ‘de heilige Obama’ vorig jaar een bedrag van 400 duizend dollar

kreeg voor een toespraak op een gezondheidsconferentie. Peanuts vergeleken bij de opbrengst van de rechten voor de biografieën van hem en zijn vrouw Michelle. Meer dan 65 miljoen dollar had de Amerikaanse uitgever Penguin Random House ervoor over – het hoogste bedrag dat ooit voor memoires werd betaald. Ter vergelijking: voor de memoires van Bill Clinton werd destijds 15 miljoen dollar betaald, voor die van George W. Bush 10 miljoen. Uitgever Penguin was een oude bekende voor Barack. Gerenommeerde uitgevers als HarperCollins en Simon & Schuster hadden zich ook gemeld, maar visten achter het net. Dat de boeken bij verkoop nog geschreven moesten worden, leek er in dat hengelen niet toe te doen. Succes leek gegarandeerd, want Barack had zich al de status van bestsellerauteur aangemeten. Zijn boek The audacity of hope (2006) en een briefboek aan zijn dochters leverden hem samen al 8,4 miljoen euro op. Zijn eerdere biografie Dreams from my father (2004), werd 4 miljoen keer verkocht en leverde zo’n 8 miljoen euro op aan royalty’s. Zijn toekomst was verzekerd. En dan moeten zijn ‘officiële memoires’ dus nog verschijnen. “A straightforward memoir about his presidency”, wordt het volgens de uitgever. Recht door zee – de torenhoge verwachting is gewekt. Michelles boek Becoming kwam onlangs uit in 24 vertalingen op één en dezelfde dag, van Arabisch tot Zweeds. Het was onderdeel van een haast militaire operatie rond de twee Obama-boeken. Ook in Nederland brak al snel het gevecht uit. Allereerst was daar de strijd tussen literaire agenten: wie mag de rechten hier doorverkopen? Bij de uitverkorene, Sebes & Bisseling, dienden zich acht uitgevers aan, waarvan er in de tweede ronde vier overbleven. Uiteindelijk werd het Hollands Diep, onderdeel van het concern Overamstel. De uitgeverij wil, geheel conform de geheimzinnigheid waarmee dit soort deals worden gesloten, geen details kwijt.

“ ALLES WAAR OBAMA OP STAAT, VERKOOPT” Present mini-magazine 47

PRESENT 2018

‘Methode voor charismatische communicaDE OBAMA-LEZER KAN Een tie’ voor weifelende managers? We noemen het MAAR BETER NOG EEN De Obama-factor! Nog een hulpboek: Yes, I can! als Obama. ‘Obamachicklit’, doopte columPLANKJE VRIJHOUDEN Speechen niste Aaf Brandt Corstius een ander verschijnsel IN DE BOEKENKAST afgelopen zomer in de Volkskrant. Oftewel: boeken Maar in kringen van bieders die meedongen, gaat bij geruchte het bedrag rond dat de uitgever ervoor bereid was te betalen: zo’n drie miljoen euro voor beide vertalingen. Rationaliteit speelt in zo’n veilingachtige situatie niet altijd meer een rol, zegt een van de uitgevers die meebood (en verloor). ‘Soms wil je een boek gewoon hébben, net als een schilderij.’ Opvallend detail, dat de nervositeit tekent: meestal krijgt de uitgever een zogeheten ‘proposal’ aangeboden, een indruk van het boek van zo’n vijftig pagina’s. In het geval van de Obama’s was er helemaal niets. Het idee was al voldoende, dankzij dat ene toverwoord: die naam. Een uitgever die toehapt begeeft zich in een web van voorwaarden. Doorgaans komen die neer op strenge geheimhoudingsplicht voor de vertalers en strikte embargo’s rond de verschijningsdatum. Vaak moet de uitgever de publiciteit uit handen geven van de agent. Er zijn gevallen bekend waarin vertalers hun telefoons moesten inleveren en stukken tekst per koerier op versleutelde usb-sticks werden aangeleverd aan uitgeverijen. Roem is een zee waarop velen meesurfen. Het resultaat is een soort ‘Obamania’, een eigentijdse variant op de goudkoorts. De ‘Obamaboeken’ vliegen de koper om de oren. Fotoboeken, brievenbundels en andere ego-documenten: alles is een kans. Lang niet altijd is er een relatie tussen auteur en de president.

48 Present mini-magazine

geschreven door ex-Obama-medewerkers. De memoires van de ex-kok van Obama had ze nog even overgeslagen, maar twee andere boeken uit dit genre had ze wel gelezen: From the corner of the oval door Beck Dorey-Stein, en Who thought this was a good idea? van Alyssa Mastromonaco. De eerste was stenograaf bij de Obama-administration, de ander deed iets administratiefs in het Witte Huis. Slechts de verre nabijheid van de president leek de rechtvaardiging voor deze boeken. Het einde is nog lang niet in zicht, ook niet voor de Obama’s zelf. Onderzoekers van de Kogod School of Business schatten dat de twee Obama’s de eerste vijftien jaar zo’n 230 miljoen euro kunnen verdienen met hun boeken, toespraken én hun jaarlijks pensioen (190.000 euro). De Amerikaanse krant The New York Times voorspelde bij de laatste dagen van zijn presidentschap dat Barack Obama zou kunnen uitgroeien tot “de succesvolste presidentieel auteur sinds Theodore Roosevelt”. Die schreef in totaal 42 boeken. De Obama-lezer kan maar beter nog een plankje vrijhouden in de boekenkast.

Mijn verhaal, Michelle Obama € 26,99

De beelden bij dit artikel komen uit het fotoboek:

Obama: An intimate portrait, Pete Souza € 57,99

TEKST LIESBETH SMIT ILLUSTRATIES EVA STRAVER

PRESENT 2023

KINDERBOEKEN IN HET YOUTUBE-TIJDPERK

“Laat ze vooral lekker lezen wat ze willen zodat er een vlammetje aangaat” In een tijd waarin kinderen het liefst achter een tablet geplakt lijken te zitten, moet het traditionele kinderboek het opnemen tegen populaire vlogs vol dansjes of challenges. Maar wat wanneer bekende YouTubers met miljoenen views een kinderboekenserie beginnen? En hoe houden ‘ouderwetse’ kinderboeken(schrijvers) intussen moedig stand? Present mini-magazine 49

Het succes van De Zoete Zusjes Het begon allemaal acht jaar geleden, toen de destijds vierjarige Saar de Zoete als woensdagmiddaghobby startte met knutsel- en bakfilmpjes op YouTube. Die wekelijkse filmpjes werden al snel populair, vertelt haar moeder Hanneke de Zoete. ‘Saar had vloggers gezien en wilde dat ook, dus hielpen mijn twee andere kinderen Janna en Bram en ik haar daarbij, omdat we er zelf ook lol in hadden.’ Zo werd met momenteel zo’n 600.000 abonnees een van de bekendste YouTubefamilies van Nederland geboren. En daar bleef het niet bij. Want inmiddels bestaan er negen (voor)leesboeken rond De Zoete Zusjes, net als twee kook- en bakboeken, een moppenboek, een kwartet- en memoriespel en drie vakantie-doeboeken. Hanneke de Zoete: ‘Vanwege ons online bereik kregen we al snel aanvragen voor samenwerkingen, waar we niet op ingingen. Maar toen Kosmos Uitgevers ons in 2019 benaderde maakte mijn hart een sprongetje. Op dat moment werkte ik al twintig jaar als juf in het basisonderwijs; een kinderboek schrijven was altijd al mijn droom. Ik wist niet of het goed genoeg was wat ik schreef, maar het eerste leesboek De Zoete Zusjes zoeken een schat stond meteen wekenlang in de bestsellerlijsten en kreeg de Kinderjuryprijs in 2021. Het succes is groot, maar ik begrijp ook dat de literaire wereld mij niet als ‘schrijver’ ziet. Tegelijkertijd weet ik dat een kind niet zo snel uit zichzelf om een boek vraagt, die gaat toch liever naar een schermpje. Mijn boeken zijn veilig en vol herkenning, daarnaast zien ze eruit als een feest-

50 Present mini-magazine

je. Als kinderen daardoor lol in lezen krijgen, is mijn opzet geslaagd.’ Verschil met vroeger Van de kruisbestuiving tussen de wereld van YouTubers en die van het kinderboek zijn meer voorbeelden te vinden. Zo wonnen YouTubers Rutger Vink en Thomas van Grinsven met De magische halsband en De tijdmachine, hun boeken rond het hondje Paco, in respectievelijk 2022 en 2023 de Kinderjuryprijs in de categorie 6-9 jaar. Vloggers Rik en Jesper van YouTubekanaal Glowmovies lanceerden in het voorjaar van 2023 de populaire graphic novel Rik & Jesper maken er een zooitje van. En dan zijn er nog bekende Nederlanders met een kinderboekenserie, zoals tv-presentatrice Britt Dekker. Haar kanaal PaardenpraatTV op YouTube re-

PRESENT 2023

sulteerde (o.a.) in zes kinderboeken waarin de paardensport centraal staat, de illustraties maakte ze zelf. ‘Het is hartstikke leuk dat deze auteurs met hun enorme online bereik op TikTok of YouTube hun boeken tot een succes maken’, zegt Femke Geurts, acquirerend redacteur kinderen jeugdboeken bij Uitgeverij De Fontein. ‘Ze schrijven vanuit een andere achtergrond dan traditionele kinderboekenschrijvers en weten daarmee veel kinderen te bereiken. Dat is geweldig, maar de vraag is of dit altijd tot goede boeken leidt.’ Geurts is onder andere verantwoor-

delijk voor de Nederlandse uitgaves van de boeken van Roald Dahl, nog steeds een klinkende naam in kinderboekenland. ‘Vroeger mocht je als kind om de zoveel tijd een boek uitzoeken in de boekwinkel of ging je naar de bibliotheek, verder kreeg je tips via mond-tot-mondreclame van klasgenootjes of een docent die iets moois voorlas in de klas. Vijfentwintig jaar geleden zagen we ook al dat schrijvers als Paul van Loon of Francine Oomen bekende mensen konden worden, maar dat kwam in de eerste plaats door hun boeken. De tijden zijn veranderd en dat is mooi. Maar voor het traditionele kinderboek is het voor een auteur die online niet bekend is, best een uitdaging om lezers te vinden. Roald Dahls waanzinnige

“ Ik begrijp dat de literaire wereld mij niet als ‘schrijver’ ziet”

Present mini-magazine 51

“ Voor een auteur die online niet bekend is, is het best een uitdaging om lezers te vinden” oeuvre doet dat sowieso en dat blijft ook zo; vorig jaar vierden we nog de honderdste druk van Matilda met een speciale editie en volgend jaar bestaat Sjakie en de grote glazen lift alweer vijftig jaar. Maar er worden veel meer ontzettend mooie kinderboeken gemaakt door schrijvers als Jozua Douglas, Cis Meijer, Mel Wallis de Vries, Margje Woodrow en Anna Woltz. Zij zijn allemaal actief op social media, maar dat is iets anders dan het enorme bereik dat sommige YouTubers hebben. Het goede nieuws is natuurlijk dat sommigen van deze vloggers kinderen aan het lezen krijgen. Als dat betekent dat ze sneller een boek pakken en met veel plezier gaan lezen juich ik dat alleen maar toe. Ik hoop natuurlijk dat ze andere boekparels vervolgens ook vinden. Want die zijn er volop.’ Lezen is lezen Vraag dat maar aan ‘kinderboekenbaas’ Adrienne van Ruiten van de Delftse vestiging van Paagman. Want in de winkel ziet ze dagelijks hoe kinderen als eerste afvliegen op de kleurrijke en glitterende ‘YouTubeboeken’. ‘Die boeken zijn zo weg, en voor de boekhandel is dat ook leuk. Maar als je alleen op de bestsellerlijsten afgaat lijkt dat alles wat er is. Terwijl we zoveel andere mooie boeken lezen, en die schrijvers

52 Present mini-magazine

PRESENT 2023

gunnen wij ook de kans. Zo heeft Het kleine heelal van Annejan Mieras mij diep geraakt. Films die nergens draaien is prachtig, en ook het prentenboek Gebakken rijst met van alles en nog wat!!! is een topper. Lezen is lezen wat mij betreft, dus als een kind bij ons een boek van Rutger en Thomas uitzoekt is dat prima. Intussen probeer ik met mijn enthousiasme kinderen van allerlei mooie boeken te voorzien, en het kan verschil maken als ik daarvoor niet meteen naar de top tien loop.’ En dat laatste is ook aan te raden voor ouders en leerkrachten, zegt Eline Rottier. Zij is oprichter van boekwijzer.com, een platform dat erop gericht is om kinderen aan het lezen te krijgen én te houden. Ze houdt daarbij een bepaalde literaire kwaliteit hoog in het vaandel. ‘Natuurlijk juich ik leesplezier in welke vorm dan ook toe, maar ik vind het ook

ken voor beginnende lezers of de serie BAM - Ik lees, met non-fictie over bijvoorbeeld gamen, voetballen en dieren voor die doelgroep.’ Tablets en telefoons in de kast Het één sluit het ander ook niet uit, weet Rottier. ‘Mijn zoontje is gek op de graphic novels van Dog Man, maar ik zorg wel dat hij daarnaast iets anders ziet. Zo leest hij nu zelf ook Skip en de konijnendief en lezen we hem en zijn broer voor uit De verdwenen walvis. Mijn missie is om ouders en opvoeders ervan te overtuigen dat lezen en kinderboeken een vast onderdeel moeten zijn van de opvoeding of het beleid in de klas. En dat we de kinderen daarin van de best mogelijke boeken proberen te voorzien.’ En dat is ‘YouTubeschrijfster’ Hanneke de Zoete trouwens roerend met haar eens, al moet een kind natuurlijk wel eerst dat boek ín zien te komen om de lol ervan te ervaren. En dat betekent toch dat telefoons en tablets geregeld de kast even in moeten om (weer) daadwerkelijk te lezen, in eerste instantie het liefst samen, zegt ze. ‘Om welk boek dat gaat maakt mij eigenlijk niet uit, laat ze vooral lekker lezen wat ze willen zodat er een vlammetje aangaat. Dan komen er vanzelf meer mooie boeken op hun pad.’ En als een YouTuber dat zegt kunnen we die boodschap met een gerust hart aan onze kinderen doorgeven. Tijdens het voorlezen, dat wel. Komt die tablet daarna wel weer.

“ Het goede nieuws is dat sommigen van deze vloggers kinderen aan het lezen krijgen” belangrijk dat ouders en docenten via Boekwijzer zien dat er ook veel andere prachtige kinderboeken zijn. Uitgeverijen zijn zich er de afgelopen jaren veel bewuster van geworden dat ze kinderen ook vanuit hun behoefte en belevingswereld mogen aanspreken. Daarom bestaat er nu bijvoorbeeld een serie als Tijgerlezen met uitzonderlijk goed geschreven boe-

Present mini-magazine 53