Brahmadellane

Jóanes Nielsen

Brahmadellane Ei nordatlantisk krønike

Orkana

Brahmadellane Ei nordatlantisk krønike – bind 1 Jóanes Nielsen

Originaltittel: Brahmadellarnir Omsett frå færøysk av Lars Moa MNO. Boka er utgitt med støtte fra Norsk kulturfond, Nordisk ministerråd, Mowi, Skipafelagið og Borg XL Byg. Boka blei utgitt første gong på norsk av Margbok forlag i 2012.

Omslagsillustrasjon: Ane Nordvik Hasselberg Design: DesignBaltic Trykk: Jelgavas tipogrāfija © Orkana forlag 2025 Orkana forlag as, 8340 Stamsund ISBN 978-82-8104-669-6 www.orkana.no post@orkana.no

INNHALD FØRSTE DEL Hundre og åttifemårsdagen Appelsinen Manicus og Panum Mogul Den vesle vandrande kyrkja Flugene til Tóvó Pisomman Sorg og rimkunst Barbermeisteren Soga om eit aukenamn Kikkerten og opiumsdropar Kjeften til farbroren Den høgvyrde embetsmannen Angelica archangelica Bønna som ikkje nådde fram Eit daguerreotypi

9 11 18 19 21 23 27 31 34 43 48 51 57 60 62 69 72

ANDRE DEL Carl Emil og Pole Dokterhuset på Tvøroyri Krosstroll, sauelort og daude fuglar Vitjinga frå Froðba My sweet Lord Ein færøysk husar Nattvitjing Ergisstovabonden Draumen om eit feste Solmenn Nokre ord om Kristensa, Eigil og Karin Faderdrapet

73 75 84 90 95 99 101 104 107 119 121 127 136

Ei fucking natt på Tvøroyri Den godslege songaren Avskilsstund

141 150 155

TREDJE DEL Daude og flygedraumar Løbner-ekteparet og Michael Müller Mor og dotter Høvisk elskhug Offiseren, gudfaren og meir om høvisk elskhug Elskande i det dulde. Framhald av høvisk elskhug Husalteret Thorshavns Arbejderforening Middagen skjærtorsdag Lat oss skåle for ein mørk respekt Streiken og den svikefulle nemndmedlemmen Slagsmålet som forandra alt Kongen er ein gjelding God will give thee strength to bear

161 163 167 172 175 176

FJERDE DEL Dei narraktige sin smale veg Byrådspolitikaren Eigil Tvibur Klirrande nøkleknippe Auget i smykkeskrinet Det var på olavsvòka i 1918 Ein liten mislykka familie Den gulranda luka ned i dødsriket Ein haustar som ein sår

245 247 257 262 267 277 295 302 310

FEMTE DEL Moskéin Ein fleire år gammal haust Spøkelse og tårer Såra sumbing Lesarbrevskrivaren, bøddelen og den lange rekelen Pågripinga Oh, Jesum, du Ven de Tungsindiges

315 317 320 324 328 334 341 346

181 185 191 199 208 213 222 229 235

Kom ut ein vakker vintermorgon, ein tre timars tid før det er lyst, mens byen enda søv og alt dagsverk ligg stilt, og gå høgtidsamt gjennom den gamle byen vår – og du vil sanne at minna talar sitt løyndespråk.

Maurentius Viðstein

Første del

7

Hundre og åttifemårsdagen Eigil Tvibur lét att kyrkjegardsporten, og som oftast når han steig inn under skuggen av dei store lønnetrea, roa sinnet seg. Lønnene vart rekna for å vere mellom dei eldste levande skapningane i byen, og takk vere sin elde og sin venleik naut dei den største vørdnad. Da kommunen i byrjinga av sekstiåra la rennesteinen framved Dr. Jakobsens gøta i røyrleidning og laga til fortau, var det naudsynt å flytte den lødde sørsida av gjerdet noko innover. Det førte med seg at to av lønnene kom til å stå like utanfor kyrkjegarden, og for å verje trea vart vakre jarnhegner sette rundt stomnane.

Grantrea lenger oppe på kyrkjegarden var sameleis ei frygd for auga. For gode hundre år sidan hadde Gerd, kona til næringslivsmannen Obram úr Oyndarfirði, frakta nokre rotkvistar til Færøyane i ein kagge. Ho hadde vore og vitja familien sin i Bergen, og heile vegen frå den gamle heimbyen stod kaggen bunden ute på dekket, og kanskje fordi kvistane hadde trassa storm både frå himmelen og frå havet, hadde eitkvart kått og stolt festa seg i tresjela. Eigil hadde iallfall kjensla av at trea ein vakker dag kom til å skjere ut i: Ja, vi elsker…

Rognetrea tyktest så utpinte, og dei vaks særleg på vestsida av kyrkjegarden. Også utanfor gjerdet hadde folk planta dei.

Når sant skal seiast, herja det ei sann rognedille i den vestre delen av Havn (lokal nemning på Tórshavn, o.m.) i tida oppunder første verdskrigen. Trea kom seg fort, og dei vakre kronene med sine særmerkte, lysegrøne blad hadde vore til glede for snart fire ættledd av vestbybuarar, og sjølvsagt også for eit utal av starar og sporvar, som gjennom alle åra hadde sete og sunge på greinene. No hadde trea halde opp med å vekse, det syntest tydeleg på dei øvste greinene som var 9

blad- og borklause og dertil morkne. Lysegrøne og raudleitte teppe av mose vaks oppetter stomnane, og når sola skein, seiv gylte lysstabbar ned gjennom dei utette kronene. I røynda hadde trea begynt å likne folket som dei vaka over. Og det var ikkje så rart. Røtene hadde i lang tid drukke kroppsvæskene deira, og ettersom tida går, blir du det som du drikk.

Sanden knasa under støvelsolane, og som alltid når Eigil kom til gravene til dei namnlause borna, drølte han. Han visste ingenting om historia deira. Helst dreidde ho seg om daudfødde born eller nyfødde råka av plutseleg, knusande daude. Gravene likna akkurat på sinkbaljene som konene vaska klede i før i tida. Men det var ingen botn i dei. Det stod heller ingen kross attmed hovudenden, og baljene låg kvelvde oppå grassvorden. I juni og juli månad vaks det soleie og flekkmarihand opp frå baljehòlet, på dei spinkle stilkane hang dei gule og raudblå sommarflagga.

Eigil vitja grava til den førverande landskirurgen Napoleon Nolsøe. Avskyen for mannen hadde vore såpass sterk at han nyttårsnatta 1980 vanhelga grava. Han hadde vore av den oppfatning at Napoleon Nolsøe var sjølve prototypen på den utspekulerte færøyske nasjonalisten, og takk vere han hadde særleg den kulturelle delen av nasjonaliteten utvikla seg til ei farsott!

Og hadde han berre tagd om gravskjemminga, så hadde ingenting hendt!

Da Eigil i desember i 1992 for andre gong stilte opp til byrådsvalet i Havn, kom misferda hans i Sosialurin (Sosialdemokraten, o.m.). Mannen som i fire år hadde vore målsmann for Gamla Sjálvstýrið i byrådet, vart uthengt som gravpissar! Bladet skreiv at han hadde utført nøyaktig same skjendige handling mot grava til ein heidersmann, som nynazistar og antisemittar utførte når dei måla hatske hærrop på gravsteinane til jødar. Eller verre: Medan målinga til antisemittane låg i eit blikkspann eller i ein sprayboks og 10

kunne kallast upersonleg, så kom pisset innanfrå ein stor, heit sjølvstyreskropp.

Når berre ganglampetten lyste og han stod og snakka inn i den golvside spegelen, hadde han ein og annan gong minna seg på at gjerninga var kveikt av litteraturvitaren Ole Jacobsen. I bind seks av skriftet Fra Færøerne – Úr Føoyum, som Dansk-Færøsk Samfund gav ut i 1971, og som denne Ole Jacobsen hadde redigert, lykkast det litteraturvitaren å overtyde lesaren, iallfall Eigil Tvibur, om at Napoleon Nolsøe i 1846 hadde brote den hippokratiske legeeiden. Og eit slikt klagemål var ikkje berre forskrekkeleg, det var sterkt nok til å smuldre ettermælet til ein mann.

I 1846 herja det nemleg meslingar i Færøyane, og berre i Havn døydde om lag eit halvt hundre av dei 800 innbyggarane. Napoleon dokter, som på den tida hadde sitt eige legekontor i Nólsoyarstova, vart av Pløyen amtmann beden om å fare til Suðuroy for å hjelpe dei naudstadde. Han hadde tilbod om å få eit halvt hundre riksdalar i lønn i månaden.

Men han nekta å fare.

Nokre år etter at Eigil hadde lese utgreiinga av Ole Jacobsen, kom Bókmentasøga 1 (Litteraturhistorie 1, o.m.) av Árni Dahl ut. Det var tydeleg at dokteren stod høgt i vørdnad hos Árni Dahl. På side 75 i boka lét han prente eit stort fotografi av mannen, og med bildet følgde ei kort livsskildring, og sidan gav Dahl att nokre brottstykke skrivne på færøysk av Candidatus med. & chir. N. Nolsøe.

Det var det som sådde raseriet i Eigil. Han hadde alltid vemtest ved det slaget av nasjonalistar som sa at dei elska den heimlege skaldskapen, men ikkje brydde seg om landet sine innbyggarar. Og så skreiv Regin Dahl: Elsk landet, hat folket.

Eller kanskje var det omvendt. Eigil orka ikkje slikt ordfjas.

Men noko såleis var Napoleon Nolsøe skildra i artikkelen til Ole Jacobsen. Han elska kveda, men i 1846 gav han ein god dag i sine døyande landsmenn.

11

Viss det hadde vore opp til Eigil, så skulle ein mann som Napoleon Nolsøe slett ikkje ha komme med i litteraturhistoria. Han hadde ingenting å gjere der. Ikkje for det at han var imot å unne skrivande narrar husly i historia eller i oppslagsverk eller for så vidt å kalle opp gater og skip etter dei. Slettes ikkje. Ein av hans store diktarheltar var nazisympatisøren Knut Hamsun, og utan forfattarar som Marquis de Sade, Celine og Jean Genet hadde nokre kvasse tenner mangla i den franske litterære tanngarden.

Men Napoleon dokter var ikkje nokon Genet, og enda mindre hadde han vore i stand til å utføre nokon litterær dåd. Kan hende hadde han gjort sitt til å utvikle dei færøyske rettskrivingsreglane, mykje anna var det ikkje å snakke om.

Mannen hadde skrive ned nøgda av kvede, men han hadde ingenting dikta sjølv, og dei kveda som han skreiv ned, var allereie samla og festa til papir av andre. Han hadde gjort avskrift av avskrifter, det var hans bragd, og å fylle litteraturhistoria med kopistar var både upassande og dertil latterleg.

På møte i Forfattarforeininga hadde Eigil hatt oppe at namna i litteraturhistoria var like tilfeldig valde som dei namna som fanst på medlemslista til Rithøvundafelag Føroya (Færøyanes Forfattarforeining, o.m.). Ein var medlem fordi vedkommande hadde omsett to eller tre absolutt minimalistiske barnebøker for eit kvart hundreår sidan. Ein annan hadde deltatt i ei novelletevling som velmeinande pedagogar skipa til for like mange år sidan, og der utfallet var rein sentimental pedagogrennesjuke! Og ein tredje hadde kanskje redigert eit heidersskrift vigd til ein eller annan alkoholisert latsabb på Fróðskaparsetrið (Universitetet, o.m.). Slike folk var mesteparten av Forfattarforeininga. Dei få forfattarane som var verde medlemskap, vart i massemedia kalla kulturmafia.

Når einkvan annan ureflektert árnidahlar om eit halvt hundre år tok til å skrive ei ny litteraturhistorie, var det fare for at vedkommande kom til å leite i medlemslista til 12

Rithøvundafelag Føroya etter passande representantar. Folk som utan tvil hadde vore dugande til å bruke fotokopimaskiner, kom til å bli utnemnde til ruvande færøyske kulturberarar.

Eigil fekk berre auge på ei årsak til at Napoleon dokter var æra med eit sete mellom dei færøyske heil- og halvgudane: Han var berar av den rette DNA-strukturen! Dokteren var sonen til den gamle handelsforvaltaren Jákup Nolsøe og var såleis brorsonen til skalden og nasjonalhelten Nólsoyar-Páll.

Av den grunn og ingen annan hadde Árni Dahl slusa han inn gjennom bakdøra i si litteraturhistorie!

Kommen opp til grava til Napoleon sette Eigil veska frå seg.

Det var den 26. august, og i dag var det gått nøyaktig hundre og åttifem år sidan Napoleon vart fødd. Eigil la handa på steinen og ønskte han til lykke med dagen, og som så ofte før bad han om orsaking for å ha forstyrra dei sovande beina hans.

På hi sida av kyrkjegardsstien stod ein betongvask og vasskrana. Han fylte litt vatn opp i eit spann, skruva proppen av dunken med grorreinsemiddel og støytte den sterke væska oppi. Han ansa ikkje straks at ein skvett av grorreinse­ middelet kom på frakkeermet, og da han omsider vart var flekken, syntest det heller ikkje å uroe han noko særleg. Sant å seie passa flekken godt til utsjånaden hans. Han hadde verken vaska eller raka seg på fleire dagar, og dei kvikke, brune auga festa seg ved dei minste rørsler, om det så var ei rasling i dei nyleg falne blada eller ein fugl som brått lét. I høve til kroppen var hovudet merkeleg lite, han var nemleg av dei aller største mennene, og i den tilsølte frakken såg han enda større ut i kroppen.

Eigil hadde planlagt å vaske heile steinen og også skrape bort mosen og lavet, men det kom kanskje til å skjemme steinen. Jo, heilt sikkert, da liksom kvarv patinaen. Han la seg på kne inn mot gravsteinen, og med eit lite skrujarn begynte han å reinse skiten ut av dei innhogne bokstavane. Og det var 13

snakk om 128 bokstavar. Men Eigil hadde god tid, og ferdig med å skrape, tok han ein pensel ut av veska, og sidan pensla han og vaska han kvar ein bokstav med grorreinsemiddel.

Som eit skura lik, tenkte Eigil, og eit knis glapp ut mellom leppene. Nettopp, eit skura lik. Som ei beingrind dekt av tørre hudfiller, eller som Eliot dikta om dei kviskrande stemmene: … quiet and meaningless As wind in dry grass Or rats’ feet over broken glass In our dry cellar Roleg, herr Eigil, roleg, stagga han seg sjølv.

Ei rosegrein smaug seg rundt marmorplata. Ho var vakkert hoggen ut av det grå materialet, og litt mjuk mose vaks i dei skålforma steinblada.

Med eit smil spurde han seg sjølv om kor vidt Napoleon Nolsøe hadde brydd seg om at ein tippoldeson av Nils Tvibur sat og måla bokstavane med sølvbronse.

Eigil og Karin hadde avtala å drikke ein fødselsdagsskål attmed grava, og i veska hadde han ei flaske Chablis og to glas. Han drog korken ut av flaska, tente seg ein sigarett og granska dei nymåla bokstavane: HER JORDEDES PENSJONERET LANDCHIRURG NAPOLEON NOLSØE DEN 3DIE MARTS 1878 DENNE STEEN ER SAT AF HANS VENNER TIL MINDE OM HVAD HAN HAR VÆRET FOR DEM I SIN TID. 14

Men Karin kom ikkje. Dei hadde avtala at ho skulle komme i firetida, og no var klokka snart halv seks.

Han bles tobakk frå leppa, ikkje kunne han å røyke heller, men det gav han ro å ha ein sigarett mellom fingrane.

Kunne det vere så forbanna at han hadde såra henne?

Han kom til å tenke på låta til Dusty Springfield, You Don’t Have to Say You Love Me. Den hadde han spelt om att og om att den lykkelege veka dei var saman.

Eigil fekk plutseleg den tanken at avtalen slett ikkje var gjort, eller at avtalen berre var til inne i hans eige hovud.

Han hadde tenkt å be henne ut for å ete på den nyopna restauranten i Nólsoyarstova. Huset var barndomsheimen til Napoleon Nolsøe. Seinare hadde han hatt sitt legekontor i huset, og da han i 1874 gifta seg med Henrietta Løbner, hadde ho flytta ned i Nólsoyarstova.

Ramma rundt ein hyggeleg middag kunne ikkje ha vore betre!

Kunne dette helvetet frå Gamla Sjálvstýrið ha spelt han eit puss?

Det var eitkvart her som ikkje stemte.

Eigil kjente korleis handa skalv da han skjenkte seg i glaset, og da han gløtta nedover mot kyrkjegardsporten, mista han det ut av handa.

Der stod mora hans. Ansiktet på det mennesket som stod han nærmast i heile verda, var altfor sørgmodig, og hendene heldt om kvarandre som var ho redd for å miste dei. Attmed henne stod to politimenn, og porten var open.

15

Appelsinen Ferdamannen hoppa ned frå dekket på føringsbåten. Som eit segl stod frakken rundt om han, og medan han framleis hang i lufta med begge armane strekte opp, såg han akkurat ut som ein fugl.

Sjølv om det verken var snakk om eit uvanleg eller noko latterleg syn, så heldt Tóvó seg for munnen, han beit seg i fingrane så han ikkje skulle bryte ut i ein ustyrleg latter.

Om bord i føringsbåten stod tre ferdaskrin med medisin i og også nokre reiskapar til mindre operasjonar: skalpellar, sakser, amputasjonssag og retteleg godt om gas. Sameleis sprit, kamfer, laxantia, kinin, opiumsdropar og kvikksølvsalve.

Lenger ute på vågen låg den tremastra skonnerten Havfruen. Dei hadde hatt god bør frå København. Dei hadde kryssa det første døgnet, men etter at dei var forbi Skagerrak, hadde han vore sørleg og søraustleg. I sju dagar segla dei for fylte segl, og ved midnatt kasta dei anker på Havnarvág.

Omsider var skrina lossa, og ferdamannen snudde seg mot Tóvó. Da var latteren borte frå auga, og fliremikkelen viste seg å vere ein seks år gammal gut som var kommen ut til Vippestonga for å frette nytt. Ferdamannen hadde vennlege, men ransakande auge. Han tok ein appelsin opp av frakkelomma og lét guten få denne merkelege, raudgule tingen. Tóvó kunne ikkje dansk, likevel forstod han så mykje at ein appelsin var noko godt som kunne etast.

16

Manicus og Panum Det var berre to veker sidan dei danske hovudstadsavisene skreiv om den fælslege meslingpesten som hadde råka Færøyane. Den første artikkelen var trykt i Fædrelandet den 17. juni 1846, og sjølv om det ikkje stod noko namn under stykket, vart det gjetta på at Napoleon dokter hadde skrive det, eller at stykket var kveikt av han og ført i pennen av Niels C. Winther, eller Doffa som vennene kalla han. Berlingske Tidende trykte artikkelen oppatt, og såpass frykteleg kjentest tidenda at Finansdepartementet straks gjorde opptak til å sende legehjelp av stad til Færøyane. To legar vart bedne om å ta på seg oppgåva.

Den eine var den 26 år gamle August Manicus. Faren hans, Claus Manicus, var landskirurg i Færøyane i 1820– 1828, så sonen trådde barneskorne i Havn og hadde vore leikebror med både Venzil Hammershaimb og med Doffa.

Hin legen var appelsinmannen, betre kjent som Peter Ludvig Panum.

I fem månader ferdast dei ikring på øyane og ytte folket legehjelp. I tillegg til det så gjorde Panum skikkeleg nøyaktige granskingar av levevilkåra til færøyingane. Han granska bustadstilhøve, reinsemda hos folk, kva færøyingar åt, og korleis dei handsama maten. Dei minste småting festa han på papiret. Han skreiv også om klesbunaden, og korleis vêrlaget påverka helsetilstanden både til kropp og sjel.

Granskingsresultatet stod på prent i Bibliothek for Læger våren 1847.

Men det som ingen visste før den 17. juni i 46, og heller ikkje Panum sjølv, var at utgreiinga skulle bli eit av dei store gjennombrotta i den moderne epidemiologien.

17

Historia begynner i Tórshavn i 1846.

Ho handlar om dei tre brahmadellane Gamle Tóvó, Tóvó og Betta. Om den norske korporalen Nils Tvibur, legen Napoelon Nolsøe og hans tilstund­ ande frue Henrietta Løbner, og om anna godt­ folk som levde dei åra da så mykje endra seg i Færøyane.

Dette er også ei historie om vald, svik og poli­ tikk i 1990­åra. Nokre av hendingane finn stad i Sumba og på Tvøroyri, men det meste i Tórshavn.

Ei om lag 150 år lang historie skildra gjennom auga til Eigil Tvibur, som kom til å bli ein av dei beste forfattarane i Færøyane.

Jóanes Nielsen er ein færøysk forfattar. Han debu­ terte i 1978 med diktsamlinga Den trettande månaden (Trettandi mánaðin), og har sidan skrive ti diktsamlingar, fem romanar, tre skodespel, to essaysamlingar og ei novellesamling. Brahmadellane er første bind i tetralo­ gien Ei nordatlantisk krønike.

Omsett frå færøysk av Lars Moa MNO.

ISBN 978-82-8104-669-6

www.orkana.no

18