Issuu

foto: zdjęcia własne Studia 102

29 GRUDZIEŃ nr

ISSN 1689-9555

Kwartalnik Adwokacki

Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu Adwokat w roli głównej

Spis treści ARTYKUŁY adw. Dariusz Strzelecki Kolokwium... 4

SPRAWOZDANIA adw. Jerzy Glanc Adwokaci u Prezydenta Lecha Wałęsy 6 adw. Sylwia Grzybowska Sprawozdanie ze szkolenia adwokatów 8 adw. Martyna Mierzejewska Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

adw. Martyna Mierzejewska Adwokat w roli głównej 23

Prezentowany kwartalnik ma być w założeniu pismem integrującym środowisko palestry pomorskiej. Redakcja, jak i Wydawca nie ponoszą jednak merytorycznej odpowiedzialności za teksty autorów, które zamieszczone są na łamach kwartalnika. Zakładamy bowiem, że każdy z prezentowanych tekstów ma charakter samodzielnego i odrębnego opracowania, za którego treść odpowiedzialność ponosi autor w ramach swojej licentia poetica.

Redaktor naczelny: adw. dr Sebastian Sykuna, e-mail: kwartalnikadwokacki@wp.pl Wydawca: POMORSKA IZBA ADWOKACKA, 80-830 Gdańsk, ul.Chlebnicka 48/51 Druk: STUDIO 102 Sp. z o.o., ul. Śląska 64/4 81-304 Gdynia, tel./fax: 58 668 09 63, www.studio102.pl Skład i projekt graficzny: Adam Piskorz Korekta: Aleksandra Murawska

W oczekiwaniu na zbliżające się Święta Bożego Narodzenia i Nowy Rok 2013 pełni nadziei spoglądamy w przyszłość. W imieniu własnym oraz Samorządu Pomorskiej Izby Adwokackiej składam najserdeczniejsze życzenia zdrowia, spełnienia marzeń, pogody ducha oraz wielu sukcesów zawodowych. Niech nadchodzące Święta będą niezapomnianym czasem spędzonym we wspaniałej rodzinnej atmosferze, bez pośpiechu, trosk i zmartwień, by w chwilach refleksji choć na chwilę zatrzymać się i spostrzec to, czego nie widać w ciąg-łym biegu - proste radości. adw. Jerzy Glanc Dziekan Pomorskiej Izby Adwokackiej

foto: zdjęcia własne Studia 102

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

Artykuły

adw. Dariusz Strzelecki

Kolokwium… W październiku odbyło się coroczne kolokwium z bloku karnego dla aplikantów adwokackich I roku. Komisja Egzaminacyjna w składzie: przewodniczący – wicedziekan adw. Janusz Masiak, członkowie – wicedziekan adw. Dariusz Strzelecki i adw. Bartosz Golejewski oraz zastępcy członków – adw. Marek Karczmarzyk i adw. Artykuły Kolokwium...

Przemysław Rybiński, przeegzaminowała ponad sto osób. Tegoroczne kolokwium zakończyło się

zgoła nieoczekiwanymi rozstrzygnięciami. Aplikanci odpowiadali na cztery wylosowane pytania – po dwa z prawa karnego materialnego i z procedury karnej. W pierwszym terminie kolokwium nie zaliczyło 60 osób. 23 listopada 2012 r. większość z nich przystąpiła do egzaminu poprawkowego, tym razem w formie pisemnej w postaci testu wielokrotnego wyboru. Wyniki były jeszcze gorsze – tylko sześcioro aplikantów zaliczyło egzamin. Oceny uzyskane przez aplikantów adwokackich na kolokwium odbiły się szerokim echem nie tylko w mediach (m.in. artykuł w „Rzeczpospolitej”) czy w Naczelnej Radzie Adwokackiej w Warszawie – wypowiedź mecenas M. Gruszeckiej – ale także były przedmiotem obrad Okręgowej Rady Adwokackiej w Gdańsku w dniu 26 listopada 2012 r. Okręgowa Rada Adwokacka na posiedzeniu w po wysłuchaniu przedstawicieli foto: zdjęcia własne Studia 102

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

znają definicje określonych rodzajów przestępstw.

wyniki uzyskane podczas drugiego terminu. Rada

W odczuciu moim i Komisji, nie rozumieją jednak,

zgodziła się z argumentem, że przewidziany czas eg-

o czym mówią. Pytania o podanie przykładu np. sta-

zaminu poprawkowego – 60 minut – był zbyt krótki

nu wyższej konieczności, sprzeniewierzenia, różnicy

w stosunku do ilości pytań w teście wielokrotnego wybo-

pomiędzy rozbojem a wymuszeniem rozbójniczym

ru. W związku z tym ORA w Gdańsku zobowiązała

powodują panikę i przynoszą odpowiedzi, których nie

Komisję Egzaminacyjną do przeanalizowania argu-

godzi się przytaczać.

mentów aplikantów i podjęcia stosownych decyzji.

Chociaż – dlaczego nie? Na pytanie o przykład

Komisja Egzaminacyjna negatywne wyniki kolokwium

kontratypu – stanu wyższej konieczności, odpowiedź

poprawkowego z dnia 23 listopada 2012 r. uznała

brzmiała: „pasie się krowa na pastwisku i ja tę krowę

za niewiążące i wyznaczyła dzień 10 grudnia 2012

zabijam”. Kiedy zapytano, co dalej, padła odpowiedź:

roku na ponowny termin kolokwium poprawkowego

„i koniec”. Rozwiązanie prostego kazusu wydaje się

dla aplikantów adwokackich I roku z bloku karnego.

zadaniem ponad możliwości. Warunkowe przedtermi-

Na 52 aplikantów wyniki pozytywne uzyskało jedynie

nowe zwolnienie z odbycia reszty kary pozbawienia

12 osób.

wolności i warunkowe zawieszenie wykonania orzec-

Tyle faktów – czas na przemyślenia.

zonej kary pozbawienia wolności to jedna i ta sama in-

Od kilku lat uczestniczę w szkoleniach aplikantów

stytucja. Kradzież rozbójnicza to kwalifikowana postać

adwokackich i jestem członkiem komisji egzamina-

rozboju, a w postępowaniu przygotowawczym wnio-

cyjnych. Nie przypominam sobie, by w ostatnich latach

sek o uchylenie bądź zmianę środka zapobiegawcze-

nastąpiły znaczące zmiany wśród wykładowców oraz

go w postaci tymczasowego aresztowania rozpoznaje

w tematyce prowadzonych przez nich zajęć. Wyniki

sąd, skoro tylko sąd może ten środek stosować. To tylko

egzaminów były jednak diametralnie inne. Liczba ap-

niektóre z zapamiętanych przeze mnie odpowiedzi.

likantów adwokackich, którzy otrzymywali oceny nie-

Oczywiście, wybrałem te najbardziej drastyczne.

dostateczne, nie przekraczała 10% ogółu zdających.

Uznanie za niewiążące ocen uzyskanych na kolokwium

Gdzie więc leży przyczyna? Czy obniżył się poziom

poprawkowym i jego powtórzenie w późniejszym ter-

zajęć? Podniesiono skalę trudności pytań? A może ap-

minie nie miało nigdy miejsca w historii odbywania ap-

likanci byli po prostu nieprzygotowani?

likacji adwokackiej w naszej Izbie. Decyzja Okręgowej

Wielu aplikantów pracuje poza kancelariami adwo-

Rady Adwokackiej w Gdańsku jest precedensowa.

kackimi i ze swoimi patronami spotyka się sporadyc-

Jakie będą jej skutki w przyszłości? Co należy zmienić,

znie. Brakuje relacji Mistrz-Uczeń, a patronat istnieje

aby tegoroczna sytuacja się nie powtórzyła? Może

jedynie formalnie.

wprowadzenie obowiązku rozwiązywania kazusów

Na zajęciach szkoleniowych nie wszyscy aplikanci

na zajęciach oraz w formie „zadania domowego” dla

dysponują aktualnymi przepisami – w formie książkowej

aplikantów przyniosłoby pożądane efekty?

czy elektronicznej. Zdarzyła się sytuacja, że odpow-

„Gdański

iedzi na zadane przeze mnie pytanie aplikant szukał

użyczy swoich łamów adwokatom oraz najbardziej

w Google, wykorzystując telefon komórkowy.

zainteresowanym – aplikantom adwokackim, którzy

Aplikanci uczą się przepisów prawa na pamięć.

zechcą zaprezentować swoje pomysły, uwagi czy też

Świetnie potrafią wyrecytować formułki dotyczące

spostrzeżenia.

m.in. okresów przedawnienia karalności czynów oraz

Zapraszam do dyskusji.

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

Kwartalnik

Adwokacki”

Artykuły Kolokwium...

aplikantów adwokackich I roku anulowała negatywne

pewnością

Sprawozdania

adw. Jerzy Glanc

Artykuły Adwokaci u Prezydenta Lecha Wałęsy

wszystkie zdjęcia: Maciej Kosycarz

Adwokaci u Prezydenta Lecha Wałęsy W dniu 3 grudnia 2012 r. w Gdańsku doszło do

Z kolei Prezes Naczelnej Rady Adwokackiej adw.

spotkania przedstawicieli Adwokatury z Prezyden-

Andrzej Zwara przypomniał jak wielkie znacze-

tem Lechem Wałęsą. Prezydent Wałęsa zwrócił

nie dla postawy adwokatów w latach 80-tych miał

uwagę na obecny kryzys dialogu i na potrzebę

duch Solidarności, z jej przywódcą na czele. Przy-

rozmowy. Ubolewał, że politycy nie rozmawiają

pomniał, że to „karnawał Solidarności” umożliwił

z inteligencją. Zdaniem Lecha Wałęsy w ten

tak naprawdę uchwalenie ustawy Prawo o adwoka-

sposób Polska pozbawia się realizacji nowych

turze, która nie tylko potwierdziła, że Adwokatura

idei i pomysłów, ponieważ nawet gdy ktoś ma

to samorząd zawodowy, ale przede wszystkim pod-

ciekawą koncepcję, to jego głos nie jest słyszalny,

kreślała, że obowiązkiem Adwokatury jest walka o

co w końcu doprowadza do zniechęcenia do

prawa i wolność człowieka. Adw. Andrzej Zwara

podejmowania

Dlat-

podziękował pierwszemu Prezydentowi III RP za

ego namawiał środowisko adwokackie aby nie

to, że zawsze rozumiał specyfikę zawodu adwoka-

poddawało się i niestrudzenie uczestniczyło w

ta. Przypomniał, że w dowód wdzięczności w roku

dialogu, żeby te idee miały szansę przebić się do

2005, podczas 60-lecia powstania Adwokatury Po-

opinii publicznej.

morskiej, Naczelna Rada Adwokacka przyznała Le-

jakichkolwiek

działań.

chowi Wałęsie odznakę „Adwokatura Zasłużonym”. Przedstawiciele palestry podziękowali również Prezydentowi za obecność podczas ważnych dla ad6

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

wokatów wydarzeń, takich jak Krajowy Zjazd Adwokatury w 2010 roku czy też 50-cio i 60-cio lecie izby pomorskiej. W spotkaniu Adwokaturę reprezentowali: adw. Andrzej Zwara - Prezes NRA, adw. Jerzy Glanc, Dziekan ORA w Gdańsku, adw. Maria Kapsa - Dziekan ORA w Koszalinie, adw. Krzysztof Komorowski - Zastępca Sekretarza NRA, adw. Jan Kuklewicz - Dziekan ORA w Krakowie, adw. Marek Mikołajczyk - Dziekan ORA w Szczecinie, adw. Bogusław Owsianik - Dziekan ORA w Bydgoszczy, adw. Mirosława Pietkiewicz - Skarbnik NRA, adw. Andrzej Reichelt - Dziekan ORA w Poznaniu Artykuły Adwokaci u Prezydenta Lecha Wałęsy

oraz adw. Andrzej Tomaszek - Wicedziekan ORA w Warszawie. W spotkaniu uczestniczyła również adw Ewelina Wolańska – doradca Prezydenta

w sprawach prawnych i jego pełnomocnik.

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

Sprawozdania

adw. Sylwia Grzybowska

Artykuły Sprawozdanie ze szkolenia adwokatów

Sprawozdanie ze szkolenia adwokatów W dniach 12-14 października 2012 r. w Hotelu Astor w Jastrzębiej Górze w ramach cyklicznych szkoleń wyjazdowych odbyło się szkolenie adwokackie adwokatów Pomorskiej Izby Adwokackiej.

foto: zdjęcia własne Studia 102

Udział w szkoleniu wzięło 100 adwokatów oraz nie-

bezpieczającego w procedurze cywilnej oraz Kolegę

wielka liczba aplikantów adwokackich, którzy nieco

adw. Wojciecha Cieślaka, który omówił temat udzia-

wcześniej odbyli szkolenie w ramach przygotowań

łu obrońcy w postępowaniu przygotowawczym.

do wiosennego egzaminu zawodowego. Tematyka

Poza częścią merytoryczną szkolenia, uczestnicy

wykładów nawiązywała do zagadnień praktycznych

mieli okazję spędzić wspólnie czas na uroczystej ko-

z zakresu prawa karnego oraz prawa cywilnego.

lacji i wieczornej zabawie.

Mieliśmy zaszczyt gościć po raz pierwszy na naszych

spotkaniach Panią Sędzię Sądu Okręgowego Teresę

Wypełniając obowiązki nałożone Uchwałą Naczel-

Karczyńską – Szumilas, która przybliżyła nam te-

nej Rady Adwokackiej z dnia 19 listopada 2011 r.

matykę klauzul umownych oraz związanych z nimi

nr 57/2011 „O doskonaleniu zawodowym adwoka-

roszczeń oraz Pana Sędziego Sądu Okręgowego Ja-

tów”, Komisja Doskonalenia Zawodowego przedsta-

cka Zielińskiego, który z praktycznego punktu wi-

wiła na stronie internetowej PIA plan stacjonarnych

dzenia opowiedział o skutkach zmian wprowadzo-

szkoleń zawodowych obejmujących okres do stycz-

nych do kodeksu karnego wykonawczego. W gronie

nia 2013 r. Szkolenia te, z założenia mające odbywać

naszych wykładowców gościliśmy również Kole-

się raz w miesiącu, będą kontynuowane w kolejnych

żankę adw. Małgorzatę Obidzińską – Jercha, która

miesiącach nowego roku.

przeprowadziła wykład na temat postępowania za8

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

Sprawozdania

adw. Mikołaj Pietrzak, przewodniczący Komisji Praw Człowieka przy NRA. Adw. Andrzej Zwara, prezes NRA, zaznaczył, że od 90 lat adwokatura, jako samorząd, jest zobowiązana nie tylko do świadczenia pomocy prawnej, ale także do współdziałania w ochronie

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

POMOC PRAWNA Z URZĘDU A PRAWO DO SĄDU

adw. Martyna Mierzejewska

wolności

i praw obywatelskich oraz aktywnego

W dniach 15 i 16 września br. w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego odbyła się konferencja „Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu” zorganizowana przez Naczelną Radę Adwokacką oraz Komisję Praw Człowieka przy NRA. Celem konferencji było zasygnalizowanie problemu w dostępie do pomocy prawnej z urzędu i przekonanie władz państwowych do wprowadzania skutecznych zmian na tym polu. „Chcielibyśmy zwrócić szczególną uwagę na problematykę brasądowym i pozasądowym, dzięki której, być może, bylibyśmy w stanie oszczędzić obywatelom i państwu wielu zbędnych procesów” – powiedział, otwierając spotkanie

ia: tura.p zdjęc .adwoka stkie www wszy iorów ze zb

ku pomocy prawnej w zakresie przed

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

uczestniczenia w kształtowaniu i stosowaniu prawa.

ną w tym zakresie. Skoro normy konstytucyjne nie

Zdaniem Prezesa, miejscem, gdzie prawa jednostki

przewidują czegoś wyraźnie, to ustawodawca unika

są rzeczywiście chronione jest sąd. „To w ramach

rozwiązania tej kwestii. Jest to niezwykle problema-

hermetycznie pojmowanej debaty, jaką jest właśnie

tyczne z punktu widzenia praw i wolności jednostki.

proces sądowy, obywatel może udowodnić i ochro-

Tymczasem znaczenie efektywności i skuteczności

nić swoje prawa. Tymczasem tam, gdzie jest sąd, są

dostępu do sądu staje się coraz bardziej istotne przy

też adwokaci, których zadaniem jest niesienie pomocy tak, aby obywatel czuł, że jego prawo do sądu jest stosowane rzetelnie i efektywnie” – podkreślił. Pierwszy panel konferencji poświęcony był konsty-

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

tucyjnym standardom pomocy prawnej z urzędu. Jego moderatorem był adw. Krzysztof Stępiński, a głos zabrali: prof. Mirosław Wyrzykowski, kierownik Zakładu Praw Człowieka WPiA UW, sędzia Trybunału Konstytucyjnego w stanie spoczynku; prof. Ewa Łętowska, INP PAN, sędzia Trybunału Konstytucyjnego w stanie spoczynku; prof. Paweł Wiliński z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz dr Adam Bodnar, wiceprezes Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. W samej Konstytucji RP brak jest expressis verbis prawa do pomocy prawnej z urzędu. Wprawdzie art. 42 ust. 2 ustawy zasadniczej („Każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Może on w szczególności wybrać obrońcę lub na zasadach określonych w ustawie korzystać z obrońcy z urzę-

rozwiązywaniu spraw przed sądem. Nie można za-

du”) zapewnia prawo do obrony i obrońcy z urzędu,

pomnieć, że Polska jest częścią europejskiej prze-

ale tylko w postępowaniu karnym. Konstytucjo-

strzeni konstytucyjnej, gdzie prawa do pomocy

nalizacja w tym zakresie wyłącznie prawa karnego

prawnej wyraźnie wynikają z Karty Praw Podsta-

nakłada na ustawodawcę obowiązek stworzenia

wowych Unii Europejskiej. Art. 47 ust. 3 wskazuje,

innych uregulowań prawnych. Lektura Konstytucji

że „pomoc prawna jest udzielana osobom, które

pozwala zauważyć, że ustawodawcy zostały prze-

nie posiadają wystarczających środków w zakresie,

kazane pełne narzędzia w celu zagwarantowania

w jakim jest ona konieczna dla zapewnienia skutecz-

wszelkiej profesjonalnej pomocy prawnej z urzędu.

nego dostępu do wymiaru sprawiedliwości”. Skoro

Dzięki niedookreśleniu norm konstytucyjnych wła-

zatem istnieje jasny obowiązek konstytucyjny oraz

dza wykonawcza ma większą władzę dyskrecjonal-

prawno-międzynarodowy stworzenia komplekso-

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

wego i spójnego sytemu pomocy prawnej z urzędu,

skanie. Dostęp do pomocy prawnej powinien być

to państwo przed tym obowiązkiem nie może ucie-

powszechny. Korzystanie z pomocy prawnej nie po-

kać w nieskończoność.

winno też świadczyć o dysfunkcjonalności państwa,

System pomocy prawnej powinien być zintegrowa-

którego obywatele nie są w stanie poradzić sobie bez

ny i spójny. Pomoc z urzędu nie musi być bezpłat-

wsparcia wynikającego z ustawy. Jednakowoż po-

na, chyba że jest to element wykluczający jej uzy-

moc prawna z urzędu nie powinna być kojarzona tylko i wyłącznie z ubóstwem, ale bardziej z sytuacją społeczną strony ubiegającej się o jej uzyskanie. Tymczasem rzetelna i realna pomoc prawna ma ogromny wpływ na zaufanie obywateli do państwa

zje. Samo przydzielanie pomocy prawnej z urzędu powinno się odbywać w zupełnie innym systemie. Bez wątpienia istnieje potrzeba stworzenia reformy systemu w kierunku wyznaczenia pełnomocnika lub obrońcy przez organ inny niż sąd orzekający, co wykluczałoby obawy przed brakiem obiektywizmu ze strony sądu. Drugi panel konferencji moderowała adw. Monika Gąsiorowska, członek Komisji Praw Człowieka przy NRA. Dotyczył on europejskich standardów pomocy prawnej z urzędu, o których mówiły: adw. Renata Degener, reprezentująca Europejski Trybunał Praw

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

powinien co najwyżej kontrolować negatywne decy-

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

i prawa. Ważną rolę odgrywa również sam sąd, który

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

Człowieka w Strasburgu oraz dr Hanna Machińska,

policyjnego, prowadzonego bez zapewnienia dostę-

WPiA UW, Rada Europy.

pu do [pomocy] obrońcy. Oznacza to, po pierwsze,

Już na samym początku podkreślono, że istnieją

że dotychczasowe podejście globalne zostało zastą-

przypadki, kiedy bez profesjonalnej pomocy praw-

pione relacją reguły i wyjątku: wszelkie odstępstwo

nej obywatel nie może uzyskać dostępu do sądu. Są

od zapewnienia pomocy obrońcy musi znajdować

to głównie sytuacje, którym towarzyszy przymus

wyraźne podstawy prawne, a władze muszą być

adwokacki w postępowaniu cywilnym. W postępo-

zdolne do wykazania szczególności zaistniałej sytu-

waniu karnym natomiast dostęp do sądu występuje

acji. Po drugie, prawo do obrońcy pojawia się już od

z natury rzeczy, ale pomoc prawna powinna zaczy-

pierwszego przesłuchania policyjnego. Po trzecie,

nać się wcześniej niż na etapie postępowania sądo-

jeżeli osoba przesłuchiwana przyzna się lub wskaże

wego. Warto przytoczyć orzeczenie Europejskiego

inne obciążające ją dowody, to nieobecność obrońcy

Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu z 27 li-

wywoła skutek nieodwracalnego naruszenia wyma-

stopada 2008 r. (Wielka Izba, skarga nr 36391/02)

gań Konwencji, którego nie da się już konwalidować

w sprawie Salduz przeciwko Turcji, gdzie brak po-

w dalszych fazach postępowania”. Podobnie stano-

mocy prawnej na etapie początkowym postępowa-

wi wyrok Trybunału z 11 grudnia 2008 r., Panovits

nia karnego stanowił o naruszeniu prawa do sądu.

przeciwko Cyprowi, gdzie uznano, że „brak zapew-

Ponadto, pomoc obrońcy jest konieczna dla prze-

nienia pomocy obrońcy w trakcie pierwszego prze-

ciwdziałania zmuszaniu podejrzanego do samo-

słuchania, które przyniosło przyznanie się do winy

oskarżenia się czy dla przeciwdziałania stosowaniu

oraz wykorzystanie tego dowodu w postępowaniu

niedozwolonych metod przesłuchania. „Wszelkie

sądowym, przekreśliło rzetelność procesu. Na-

wyjątki od [zapewnienia tej pomocy] muszą pod-

wet jeżeli wcześniej policja użyła ogólnej formułki

legać precyzyjnemu wyznaczeniu, a ich stosowanie

o uprawnieniach osoby zatrzymanej, nie można

musi podlegać ścisłym wymogom czasowym. Wy-

było tego uznać za wystarczające do zrozumienia

magania te odnoszą się zwłaszcza do spraw, w któ-

istoty tych uprawnień. Choć więc na późniejszych

rych formułowane oskarżenia mają poważny cha-

etapach postępowania skarżący korzystał z kontra-

rakter”. Doprowadziło to Trybunał do konkluzji, że

dyktoryjnego postępowania, w czasie którego repre-

„art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

zentowany był przez obrońcę z wyboru, to natura

i Podstawowych Wolnościach wymaga, jako zasady,

uszczerbku, jakiego doznał wskutek naruszenia

zapewnienia dostępu do pomocy obrońcy od mo-

rzetelności pierwszej fazy postępowania, nie została

mentu pierwszego przesłuchania przez policję osoby

naprawiona w fazach późniejszych, w których jego

podejrzewanej o popełnienie przestępstwa, chyba że

przyznanie zostało uznane za dobrowolne i – wobec

zostanie wykazane, na tle szczególnych okoliczności

tego – dopuszczalne”.

danej sprawy, iż występowały nieodparte powody

Obowiązek stworzenia skutecznego sytemu pomocy

dla ograniczenia tego uprawnienia. Prawo do obro-

prawnej spoczywa na ustawodawcy. Szybka i real-

ny ulega nieodwracalnemu naruszeniu, jeżeli dla

na pomoc prawna z urzędu nie tylko uchroni sądy

uzyskania wyroku skazującego użyte zostaną obcią-

przed pracą nad nieuzasadnionymi sprawami, ale

żające wyjaśnienia złożone w czasie przesłuchania

wzmocni również prawo do równego i rzetelnego

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

prawną. Niemniej jednak, w krajach członkowskich

częściej zdarzają się sytuacje, w których obywatel

powinny zostać wprowadzone wiążące procedury

nie szanuje pomocy, jaką otrzymuje od państwa.

ujednolicające system pomocy prawnej z urzędu.

Nierzadko zdarza się, że strona z błahych powodów

Przy formułowaniu nowych zasad należy pamiętać

żąda zmiany reprezentującego ją prawnika nawet

o ich elastyczności tak, aby mogły być stosowane

kilkakrotnie podczas jednego procesu. Jako przy-

w praktyce na terytorium wszystkich krajów Unii.

kład uczestnicy konferencji wskazali liczne postę-

Funkcjonowanie systemu pomocy prawnej z urzę-

powania skazanego J. z Wejherowa. W procesach,

du w Anglii i Walii zreferował Kenneth Carr, sędzia

które J. wytacza przeciwko Skarbowi Państwa lub

Woolwich Crown Court w Londynie. System ten

swoim byłym pełnomocnikom, reprezentowali go

wiąże się z prowadzeniem przez państwo przetar-

już praktycznie wszyscy adwokaci i radcy prawni

gów dla kancelarii prawnych chętnych do świadcze-

z województwa pomorskiego.

nia takiej pomocy. W Anglii zatrzymany uzyskuje

Goście zagraniczni z kolei przekazali doświadcze-

ustną informację o przysługującym mu prawie do

nia oraz zasady obowiązywania pomocy prawnej

całodobowego dostępu do adwokata. Kolejny pozy-

z urzędu w ich krajach.

tywny aspekt działania pomocy prawnej z urzędu

Prof. Holger Matt, przewodniczący European Cri-

w Wielkiej Brytanii to udział obrońcy podczas prze-

minal Bar Association, poruszył kwestie związane

słuchania na komendzie policji. Adwokat ma 45

ze zmianami w prawie Unii Europejskiej dotyczący-

minut, aby stawić się przy zatrzymanym i świadczyć

mi obrony z urzędu w postępowaniu karnym. Zwró-

mu pomoc prawną. Wprowadzenie tego rozwiąza-

cił uwagę, że każde państwo ma swoją specyfikę

nia niemal wyeliminowało w Anglii i Walii zjawisko

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

procesu sądowego. Z drugiej jednak strony, coraz

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

postępowań dyscyplinarnych wobec policjantów

żalenia na zarządzenie prezesa sądu w przedmio-

o wymuszanie zeznań.

cie odmowy wyznaczenia obrońcy z urzędu stronie

Kolejne dwa panele poświęcono tematyce „Pomoc

oraz na postanowienie sądu w przedmiocie cofnię-

prawna w postępowaniu karnym i karnym wyko-

cia wyznaczenia obrońcy z urzędu. Kolejnym prob-

nawczym”. Moderatorami paneli byli adw. Jacek Du-

lemem jest brak prawa do skorzystania z obrońcy na

bois oraz prof. UW dr hab. Piotr Girdwoyń. Wśród

etapie prowadzenia czynności wyjaśniających przez

prelegentów znaleźli się: dr Marta Kolendowska-

osoby, co do których istnieją uzasadnione podstawy

-Matejczuk, zastępca dyrektora Zespołu Prawa

do sporządzenia przeciwko nim wniosku o ukara-

Karnego w biurze Rzecznika Praw Obywatelskich;

nie za wykroczenie. Osoby takie nie mogą korzy-

prokurator Dariusz Korneluk z Prokuratury Ape-

stać ani z pomocy obrońcy z wyboru, ani z urzędu.

lacyjnej w Warszawie; adw. Mikołaj Pietrzak; Sta-

Obrońca może być wyznaczony dopiero po skiero-

nisław Zabłocki, sędzia SN; prof. adw. Piotr Kardas

waniu do sądu wniosku o ukaranie, choć zarówno

z UJ, przewodniczący Komisji Legislacyjnej NRA;

Konstytucja RP, jak i Konwencja Praw Człowieka

prokurator Paweł Wierzchołowski z Prokuratury

gwarantują prawo do obrony również w postępo-

Rejonowej Warszawa-Mokotów; adw. dr Wieńczy-

waniach w sprawach o wykroczenia, niezależnie od

sław Grzyb, Komisja Praw Człowieka NRA oraz sę-

jego stadium. RPO skierował do Trybunału Kon-

dzia Barbara Piwnik z Sądu Okręgowego Warszawa-

stytucyjnego również wnioski dotyczące ogranicze-

-Praga w Warszawie.

nia w zakresie swobody kontaktów podejrzanego

Szczególną rolę w systemie pomocy prawnej speł-

z obrońcą. Przepisy dają prokuratorowi możliwość

nia Rzecznik Praw Obywatelskich, który zajmuje

zastrzeżenia sobie obecności swojej, albo osoby

się prawem do obrony, zarówno w sprawach indy-

trzeciej podczas widzenia podejrzanego z obrońcą, a

widualnych, wnosząc kasacje do Sądu Najwyższe-

także możliwość kontroli korespondencji z obrońcą.

go, jak również podejmuje działania o charakterze

Zdaniem RPO konieczne jest wskazanie w przepi-

generalnym. W przypadku wielu przepisów doty-

sach granic korzystania z tej możliwości przez pro-

czących prawa do obrony RPO skierował wniosek do Try-

kuratora. W

celu

zilustrowania

występowania

po-

bunału Konstytucyjnego

moc prawną z urzędu, posłużono się statystyką.

o zbadanie konstytucyj-

I tak, w 2011 r. na terenie Prokuratury Apelacyjnej

ności. Rzecznika

w Warszawie prokuratorzy wystąpili do sądu o po-

szczególnie

moc prawną z urzędu 4362 razy. Z czego obligato-

i nt e r e s u -

ryjnie, na podstawie art. 79 kpk, wystąpiono o po-

kwe-

moc obrońcy w 4157 przypadkach, zaś na żądanie

stia braku

oskarżonego – w 205 przypadkach. Najwięcej, bo aż

możliwo-

2500 wniosków, złożono z Prokuratury Okręgowej

ści zło-

w Warszawie. Kwalifikacja prawna dotyczyła naj-

żenia

częściej przestępstw przeciwko mieniu, bezpieczeń-

z a -

stwu w komunikacji, życiu i zdrowiu oraz rodziGdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

udzielono po przedstawieniu zarzutów i przesłucha-

taktuje się z sądem. Przy dobrych relacjach z sądem

niu podejrzanego. Wszyscy podejrzani byli poucze-

wniosek wysyłany jest faksem. Po jego odebraniu

ni o przysługujących im prawach, co potwierdzali

sędzia wydaje zarządzenie. Jeśli jednak wniosek trafi

własnym podpisem. Analogicznie sytuacja wygląda

na tradycyjną drogę urzędową – listem poleconym,

z pokrzywdzonymi. Często jednak brakuje takich

to kontakt z adwokatem może nastąpić nawet kilka

pouczeń po przesłuchaniu podejrzanego przez po-

tygodni po pierwszym przesłuchaniu. Zatem kiedy

licję. W postępowaniach przygotowawczych, kiedy

zatrzymany orientuje się, jak długo będzie czekał na

prokurator widzi, że osoba ma problemy psychicz-

adwokata, składa wyjaśnienia bez obecności obroń-

ne, sam występuje do sądu o przyznanie obrońcy.

cy. Niejednokrotnie zdarzają się także sytuacje,

Sądy rozpoznają takie wnioski w ciągu od 2 do mak-

w których podejrzany, żądając obecności adwoka-

symalnie 11 dni. Prokuratorzy bardzo rzadko wystę-

ta, słyszy od przesłuchującego, że ten będzie mu-

pują o cofnięcie takiego wniosku.

siał złożyć wniosek o zastosowanie tymczasowego

Niezwykle ważną kwestią jest obecność obrońcy już

aresztowania. W ten sposób zastraszony podejrzany

na samym początku postępowania. Jednak przepisy

rezygnuje z prawa do obrony. Dopóki nie zostanie

procedury karnej w praktyce niestety się nie spraw-

stworzony mechanizm, dzięki któremu adwokat

dzają. Przypadki, kiedy obrońca jest obecny już

z urzędu będzie natychmiast obecny przy zatrzy-

w pierwszych chwilach są rzadkie. Pomocy za-

manym, dopóty nie będą realizowane ani prawo do

zwyczaj najbardziej potrzebują ludzie pochodzący

sądu, ani orzeczenia ETPC. Realna pomoc z urzędu

z marginesu społecznego, niezaradni i niewykształ-

nastąpi tylko wtedy, kiedy obrońca z urzędu będzie

ceni. W praktyce pomoc ta nie jest im udostępnia-

mógł być obecny przy przesłuchaniu zatrzymanego

na. Osoba zatrzymana za drobne przewinienie de

bądź podejrzanego najpóźniej dwie godziny po tym,

facto jest traktowana jako podejrzany. Przy dobrej

jak zażąda on kontaktu z adwokatem.

woli zatrzymującego zostanie ona od razu poinfor-

Z punktu widzenia prokuratora pomoc prawna

mowana o prawie do kontaktu z adwokatem, ale nie

z urzędu niejako legitymizuje pewne czynności na

jest to normą. W sytuacji, gdy zatrzymany chce sko-

etapie postępowania przygotowawczego, np. nie ma

rzystać z tego prawa, ale nie zna żadnego adwokata,

podejrzeń, że prokurator mógł nakłonić oskarżone-

policjant jest bezradny. System prawny w Polsce nie

go do zeznań. Obecność adwokata przy przesłucha-

przewiduje mechanizmów pojawienia się adwokata

niu jest wręcz pomocna dla pracy prokuratorskiej,

z urzędu w tej sytuacji. Prawo do żądania obrońcy

gdyż zdejmuje z prokuratura m.in. obowiązek wy-

z urzędu będzie mu przysługiwać dopiero, gdy usły-

jaśniania procedury zatrzymania. To zdecydowanie

szy zarzuty. Pouczenie o prawach i obowiązkach

przyspiesza pracę. Kolejną korzyścią jest fakt, że

jest realizowane przez policję, ale jego zapis jest tak

w najprostszych sprawach obecność adwokata daje

skomplikowany, że prosty człowiek nie rozumie, co

możliwość pełnego przygotowania do procesu, na

podpisuje. Mimo że policja i prokuratura zazwyczaj

podstawie art. 335 kpk. Dzięki temu można ustalić

gotowe są realizować prawo do obrońcy z urzędu,

kompromisowe rozwiązania, które znacznie przy-

to jednak system bardzo to utrudnia. Po deklaracji

spieszają postępowanie.

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

chęci przyznania obrońcy z urzędu, prokurator kon-

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

nie. W zdecydowanej większości pomocy prawnej

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

Początkiem zastosowania prawa do obrony powin-

osób trzecich przy spotkaniu adwokata z klientem;

ny być trzy wydarzenia procesowe: przed rozpo-

brak gwarancji obecności adwokata przy pierwszym

częciem przesłuchania przez policję lub inne orga-

przesłuchaniu oraz fakt, że odmowa ustanowienia

ny ścigania, w związku z prowadzeniem czynności

adwokata z urzędu nie podlega zaskarżeniu. W dys-

procesowych lub dowodowych, w których zgodnie

kusji podkreślano, iż wadliwy jest również tryb i czas

z prawem dana osoba ma prawo bądź obowiązek

ustanawiania obrońcy z urzędu. Kontakt z adwoka-

uczestniczyć, a także od momentu pozbawienia

tem często utrudniony jest ze względu na problemy

wolności. Dostęp ten powinien być zastosowany

natury technicznej i uwarunkowania prawne.

w takim czasie i warunkach, aby było to skuteczne

Podczas debaty nie mogło zabraknąć zapowiedzi

prawo do obrony. Czas prawa do obrony rozpoczy-

wprowadzenia kontradyktoryjności w procesie

na się w momencie poinformowania przez organy

karnym. Wskazano, że im bardziej proces będzie

ścigania, że osoba jest podejrzana o popełnienie

kontradyktoryjny, tym większa będzie potrzeba za-

przestępstwa i trwa do czasu zakończenia postępo-

pewnienia fachowej reprezentacji stron, a przede

wania, czyli do prawomocnego rozstrzygnięcia, czy

wszystkim oskarżonego. W proponowanym przez

dana osoba popełniła przestępstwo. Polski system

Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego projekcie

obrony nie realizuje jednak wszystkich tych wymo-

zmienia się fundamentalnie rola sądu. Obecnie

gów z uwagi na: możliwość kontroli przez proku-

art. 167 kpk mówi, że dowody przeprowadzane

ratora korespondencji adwokata z klientem; udział

są na wniosek strony lub z urzędu. Po nowelizacji

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

Z kolei art. 427 ust. 4 kpk zakłada zakaz podnoszenia

du. W modelu skrajnie inkwizycyjnym wszystkie

w postępowaniu odwoławczym zarzutu nieprzepro-

elementy związane z obroną realizować ma obiek-

wadzenia przez sąd określonego dowodu, jeśli stro-

tywny przedstawiciel państwa, a w modelu skraj-

na nie składała wniosku dowodowego, ani zarzutu

nie kontradyktoryjnym nie prowadzi się czynności

przeprowadzenia dowodu, jeśli sąd uzna, że musi

przygotowawczych. Prawo do obrony powinno być

przeprowadzić dowód z urzędu. Wiąże się to z bra-

stosowane na takim obszarze, w którym czynności,

kiem możliwości składania środka odwoławczego

realizowane w toku postępowania przygotowaw-

na podstawie nowych faktów czy dowodów, chyba,

czego, będą miały znaczenie na etapie jurysdykcyj-

że strona nie mogła ich powołać przed sądem pier-

nym. Niezależnie od modelu postępowania obrońca

wszej instancji. Ponadto, projekt zakłada, że na stro-

z pewnością potrzebny jest przy składaniu wyjaś-

nę zostanie nałożony obowiązek nie tylko wskazania

nień. Przy ustawowym regulowaniu prawa do obro-

zaskarżonego rozstrzygnięcia i podania tego, czego

ny w procesie karnym należy pamiętać nie tylko

strona się domaga, ale też obowiązek sformułowa-

o prawie do obrony oskarżonego, ale też pokrzyw-

nia zarzutów zaskarżonego rozstrzygnięcia. Zatem

dzonego.

stopień skomplikowania zadań, które stoją przed

Nie można zapomnieć, jak istotna, chociażby z per-

stronami w procesie, zarówno na etapie pierwszej,

spektywy psychologicznej, jest obecność adwokata

jak i drugiej instancji, znacząco rośnie. W związku

przy podejrzanym. Nieraz zdarza się, że osoba za-

z tym Komisja proponuje nowy sposób wyznaczania

trzymana może liczyć tylko i wyłącznie na swoje-

obrońcy, bądź też pełnomocnika z urzędu. Na etapie

go obrońcę. Należy przypomnieć, jak wielką wagę

postępowania przygotowawczego obowiązywałyby

kilkanaście lat temu miała dla skazanego obecność

dotychczasowe zasady, bo tutaj kontradyktoryjność

adwokata przy wykonywaniu kary śmierci.

nie będzie zwiększona. Natomiast na etapie sądo-

Z perspektywy sędziego nie na miejscu jest podkre-

wym, sąd wyznacza adwokata na wniosek strony.

ślanie na sali sądowej przez adwokatów faktu, że są

Taki wniosek mógłby być składany tylko w odnie-

obrońcami z urzędu. Jest to fatalna praktyka, ponie-

sieniu do jednej czynności, np. do sporządzenia ape-

waż nie powinno to mieć znaczenia ani dla klienta,

lacji. Na końcu procesu następowałoby rozliczenie.

ani dla sędziego. Ponadto niski poziom świadomo-

Oczywiście można będzie nadal skorzystać z „prawa

ści prawnej obywateli również stawia zatrzymanych

ubogich”, jeśli będą spełnione wymogi. Koniecz-

w niekorzystnej sytuacji. Braki elementarnej wiedzy

ność zagwarantowania pomocy prawnej na etapie

prawnej często powodują, że postępowanie przygo-

postępowania przygotowawczego wynika z tego, że

towawcze kończy się wnioskiem o dobrowolnym

cały materiał z tego etapu zostanie przeniesiony do

poddaniu się karze.

procesu sądowego. Odwołanie tego materiału nie

Drugi dzień konferencji rozpoczął się od panelu

będzie możliwe. Uznano za konieczne stworzenie

problematyki pomocy prawnej w postępowaniu

systemu, który nie ma charakteru paternalistyczne-

cywilnym. Panel moderowała prof. adw. Katarzyna

go. Porównując dwa modele procesów – inkwizycyj-

Bilewska. Prelegenci: adw. Andrzej Tomaszek, wi-

ny i kontradyktoryjny – w żadnym z nich de facto

cedziekan Okręgowej Rady Adwokackiej w Warsza-

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

nie jest potrzebna gwarantowana obrona z urzę-

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

dowody będą przeprowadzane przez same strony.

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

wie; sędzia dr Krystian Markiewicz, Stowarzyszenie

należnych swojemu pełnomocnikowi pieniędzy. Co

Sędziów Polskich „Iustitia”; Kamila Dołowska, dy-

więcej, w takiej sytuacji pełnomocnik z urzędu nie

rektor Zespołu Prawa Cywilnego w Biurze RPO;

tylko nie otrzymuje zapłaty za wykonaną już pracę w

sędzia SN Katarzyna Gonera, jednogłośnie skryty-

wygranej sprawie, ale doznaje jeszcze uszczuplenia

kowali wadliwy system wynagradzania pełnomoc-

o podatek VAT i zaliczkę na podatek dochodowy.

ników z urzędu w sprawach cywilnych.

De lege lata fakturę wystawia się bowiem mo-

Największy problem w postępowaniu cywilnym

codawcy już po wydaniu prawomocnego

uczestnicy konferencji dostrzegli w wadliwym syste-

orzeczenia sądu, a VAT i zaliczkę na poda-

mie wynagradzania pełnomocników z urzędu. Nie-

tek dochodowy odprowadza w nas-tępnym

prawidłowy jest przede wszystkim sposób uzyskania

miesiącu po jego ogłoszeniu. Pełnomocnik

wynagrodzenia za prowadzoną sprawę. W przypad-

z urzędu może oczywiście pozwać nierze-

ku wygrania procesu jego koszty (w tym koszty za-

telnego mocodawcę o zapłatę nieprzekaza-

stępstwa procesowego) zasądza się od przeciwnika

nego, a należnego mu wynagrodzenia, ale,

procesowego na rzecz strony wygrywającej postę-

po pierwsze, działanie takie może

powanie. Jeśli przegrywający ich dobrowolnie nie

budzić wątpliwości na gruncie

uiszcza, pełnomocnik (tak z wyboru, jak i z urzędu)

zasad etyki adwokackiej,

na podstawie art. 122 ust. 1 k.p.c. ma prawo – z wy-

a, po drugie, bywa mało

łączeniem swego mocodawcy – ściągnąć od niego

efektywne w przypad-

należne mu honorarium i zwrot wydatków w postę-

ku osób uprawnio-

powaniu egzekucyjnym. Utrwalone orzecznictwo

nych do uzyskania

wskazuje, że w takim przypadku adwokat może zre-

pełnomocnika

alizować swoje prawa przez uzyskanie klauzuli wy-

urzędu. Zdaniem

konalności na swoje nazwisko, w granicach należnej

adwokatów, kosz-

mu kwoty za zastępstwo procesowe (np. Uchwała

ty każdej sprawy

SN z 01.03.1989 r., III CZP 12/89, Lex nr 463039).

prowadzonej

Wtedy zaczyna się długoterminowy proces odzyska-

urzędu, niezależ-

nia kosztów, co często łączy się z zaangażowaniem

nie od wyniku pro-

komornika i uruchomieniem postępowania egzeku-

cesu, powinny być po-

cyjnego. Pełnomocnikowi z urzędu najtrudniej jed-

krywane przez Skarb

nak jest uzyskać wynagrodzenie, gdy przegrywający

Państwa. Jest to tzw. „pa-

przeciwnik dobrowolnie zapłaci należność wraz z

radoks wygranej sprawy”. Z

kosztami sądowymi bezpośrednio na rzecz jego mo-

punktu widzenia adwokata

codawcy. Mocodawca pełnomocnika z urzędu staje

korzystniejsza wydaje się

się faktycznym dysponentem jego honorarium i nie-

sytuacja, gdy sprawę prze-

jednokrotnie traktuje czynności takiego pełnomoc-

gra, ponieważ wtedy wy-

nika jako „prezent” od państwa. W konsekwencji

nagrodzenie dla adwokata

zdarza się dość często, że uchyla się od przekazania

wypłaca Skarb Państwa. Gdy

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

nej. Mankament polega na tym, że strona przegrana

dzenie opinii o braku podstaw do wniesienia tej

często nie wywiązuje się ze swojej powinności, a to

skargi – 120 zł;

z kolei wiąże się koniecznością zaangażowania ko-

• prowadzenie spraw o odszkodowanie za niesłusz-

mornika, za którego koszty ponosi adwokat.

ne skazanie lub ukaranie, aresztowanie lub zatrzy-

W tym miejscu należy przypomnieć, iż samorząd

manie, w tym spraw wynikających z przepisów o uz-

adwokacki od lat działa w kierunku zmian w

nanie za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

zakresie wynagradzania pełnomocników z u-

represjonowanych za działalność na rzecz niepodle-

-rzędu przez Skarb Państwa. Naczelna Rada

głego bytu Państwa Polskiego – 120 zł.

Adwokacka złożyła do Trybunału Konsty-

Samorząd adwokacki uważa, że powyższe ustalenie

tucyjnego wniosek o zbadanie zgodności

minimalnych stawek adwokackich narusza art. 16

z ustawą Prawo o adwokaturze rozporządze-

ust. 2 i 3 oraz art. 29 ust. 2 ustawy Prawo o adwoka-

nia w sprawie opłat za czynności adwokackie

turze, które mówią o uwzględnieniu przez ministra

oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

sprawiedliwości zawiłości sprawy i nakładu pracy

kosztów nieopłaconej pomocy

przy określaniu minimalnych stawek adwokackich.

prawnej udzielonej z urzędu.

W uzasadnieniu wniosku adwokatura argumentu-

NRA zaskarża przepisy, za-

je, że realnym problemem dla Skarbu Państwa nie

warte w znowelizowanym

jest wysokość stawek adwokackich za reprezento-

rozporządzeniu ministra

wanie osób osadzonych, albo aresztowanych, lecz

sprawiedliwości z 3 lu-

nieumiejętność poradzenia sobie z tym problemem

tego 2012 r., dotyczące

przez Państwo, w tym Ministra Sprawiedliwości. To

minimal-

złe warunki w więzieniach i aresztach generują po-

nych stawek za pro-

wstawanie roszczeń i kosztowne procesy, w których

wadzenie spraw o:

opłaty adwokackie są zresztą drobnym ułamkiem

•

odszkodowanie

wydatków. Wynagrodzenie na takim poziomie nie

zadośćuczy-

pozwoli na uzyskanie zwrotu rzeczywistych, ryn-

związane

kowych wydatków koniecznych do prowadzenia

z warunkami wyko-

sprawy. To w oczywisty sposób ogranicza dostęp do

nywania kary pozbawie-

pomocy prawnej. Koszty pomocy prawnej z urzędu

nia wolności lub tymczasowego

przerzucane są na adwokatów i radców prawnych

aresztowania, które ustawodawca

także w tych sprawach, w których, dzięki staraniom

wyliczył na 120 zł;

adwokata z urzędu, powód uzyska odszkodowanie

• postępowanie przed Trybunałem

idące w dziesiątki tysięcy złotych.

Konstytucyjnym, gdzie sporządze-

Podkreśla się przy tym, że ostatnie zmiany stawek

nie i wniesienie skargi konstytucyj-

minimalnych (Rozporządzenie MS z dnia 28 wrześ-

nej oraz stawiennictwo na rozprawie

nia 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwoka-

wyceniono na 240 zł, a sporządze-

ckie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

określenia

lub nienie

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

nie i wniesienie skargi konstytucyjnej oraz sporzą-

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

wygra, obowiązek ten spoczywa na stronie przegra-

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu,

strony przegrywającej, jeśli przegra, zasądza je od

Dz. U. z dnia 3 października 2002 r.) wprowadzone

państwa”.

były dziesięć lat temu – w tym czasie obniżyła się

Zwrócono uwagę na rozbudowanie sprawnego syte-

siła nabywcza pieniądza. Możliwość podwyższenia

mu pomocy prawnej przed sądowej. Zaproponowa-

stawki do sześciokrotności wysokości stawki mini-

no formę rozpowszechniania systemu ubezpieczeń,

malnej w sprawie skomplikowanej – do kwoty 360

który obejmowałby podstawową ochronę prawną.

zł za prowadzenie przez długi czas złożonej sprawy

System pochodzi z Niemiec i zdaje się dobrze pro-

nie jest sprawiedliwa. Tak niskie stawki mogą spra-

sperować w polskich realiach.

wić, że wkrótce liczba profesjonalnych prawników

Uczestnikom spotkania nie umknął fakt, iż kolejne

specjalizujących się w sprawach z zakresu ubezpie-

nowelizacje kodeksu postępowania cywilnego po-

czeń społecznych i zaopatrzenia społecznego będzie

głębiają trudność w prowadzeniu procesu bez pro-

niewystarczająca. Stawki powinny być urealnione,

fesjonalnego pełnomocnika. W tym aspekcie szcze-

a docelowo urynkowione. Ważna w tej kwestii jest

gólnego znaczenia nabiera obowiązek państwa, żeby

również uchwała Sądu Najwyższego (sygnatura

zapewnić pomoc prawną. Zaproponowano koncep-

akt III CZP 2/12): „Adwokatowi ustanowionemu

cję sytemu, opartego na biurach obrońcy publiczne-

z urzędu przysługuje zażalenie na postanowienie

go. Byłyby to ośrodki zatrudniające etatowych praw-

sądu I instancji w kwestii przyznania mu od Skarbu

ników, którzy zarówno udzielaliby porad prawnych,

Państwa kosztów pomocy prawnej, tzw. urzędówki,

jak i reprezentowali osoby najuboższe przed sądem.

a przyznana kwota nie może być niższa od mini-

Taki system mógłby być tańszy niż obecny. Jednak

malnych stawek określonych w taksie adwokackiej.

pomimo zaproponowanych już kilku projektów, Mi-

Taki pełnomocnik prowadzi sprawę niejako na kre-

nisterstwo Sprawiedliwości nie przekazało do Sejmu

dyt. Jeśli wygra, to sąd zasądza mu honorarium od

Ustawy o dostępie do bezpłatnej pomocy prawnej. Wy t ł u m a c z o n o to faktem, że państwo ma

nie

środków

na zapewnienie

popraw-

nego funkcjonowania tejże ustawy. Wielu u c z e st n i ków zgodziło się, że kolejną

prze-

szkodą, obok niskiej świadomości prawnej 20

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

materii, okazuje się właśnie przekonanie ustawo-

obniża poziom zaufania pomiędzy mocodawcą

dawcy co do słuszności wykładania funduszy pań-

i jego reprezentantem w sądzie. Ponadto, trudno

stwowych na pomoc prawną.

o uniwersalną instytucję pełnomocnika z urzędu

Panel poświęcony tematowi pomocy prawnej w po-

dla wszystkich postępowań administracyjnych ze

stępowaniu sądowo-administracyjnym moderowała

względu na zbyt różne kategorie tematyczne i przed-

adw. dr Magdalena Sykulska-Przybysz, członek Ko-

miotowe. Problem tkwi w polityce administracji

misji Praw Człowieka przy NRA. Z kolei prelegen-

i konieczności wprowadzenia nowego stylu admini-

tami byli: sędzia Magdalena Maliszewska z Woje-

strowania.

wódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie;

Jednakowoż procedura przyznawania pomocy

adw. dr Marcin Radwan Rohrenschef; adw. Robert

prawnej z urzędu w postępowaniu sądowo-admi-

Rynkun-Werner oraz adw. Andrzej Zwara.

nistracyjnym jest najlepszą ze wszystkich procedur

Obecnie nie ma możliwości uzyskania pomocy

sądowych w Polsce. Jest to rezultat wprowadzenia

prawnej z urzędu na etapie postępowania przed

postulowanych od wielu lat zasad, do których należy

organami administracyjnymi. Dopiero gdy sprawa

wydawanie pism przez referendarzy, usprawnienie

trafi do sądu, obywatel może starać się o tego typu

kwestii pełnomocnictwa oraz możliwość wskaza-

pomoc. Gdyby strona wcześniej miała taką możli-

nia konkretnego adwokata. Jest tylko jeden manka-

wość, wiele spraw nie trafiłoby na wokandę. Tego

ment – istniejące przepisy wprowadzają nierówność

typu rozwiązanie przyniosłoby również korzyść dla

podmiotową osób fizycznych i osób prawnych bądź

wymiaru sprawiedliwości w postaci odciążenia są-

innych jednostek organizacyjnych nieposiadających

dów. Sytuację ratują organizacje non-profit i organi-

zdolności prawnej. Art. 246 ust. 1 ppsa ustawowo

zacje pozarządowe, do których osoby potrzebujące

narusza prawo do sądu.

zwracają się o pomoc prawną. Należą do nich m.in.

Z perspektywy samorządu adwokackiego pomoc

Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Polska Akcja

prawna z urzędu jest dla niego szansą i wyzwa-

Humanitarna oraz Centrum Praw Kobiet.

niem. Dla adwokatów występujących w procesie

Należy obalić mit, że postępowanie sądowo-admi-

administracyjnym jest to możliwość uczestniczenia

nistracyjne toczy się głównie w oparciu o dokumen-

w odejściu od modelu myślenia o prawie w sposób

ty, a rola pełnomocnika jest ograniczona. Rozprawa

pozytywistyczny. Adwokat powinien interpretować

w takim procesie może dużo zmienić – wszystko za-

przez pryzmat Konstytucji i ochrony praw jednos-

leży od profesjonalnej reprezentacji strony. Z kolei

tki. Tymczasem w sądach administracyjnych wciąż

stworzenie instytucji wyspecjalizowanej, wzorowa-

za mało jest adwokatów. Istnieje zatem konieczność

nej na modelu amerykańskim, nie zlikwiduje prob-

wprowadzenia pewnych rewolucji w zakresie apli-

lemów dotyczących jakości i dostępności pomocy

kacji adwokackich oraz potrzeba odwrotu od pozy-

prawnej z urzędu. Pomysł ten wiązałby się ze ste-

tywistycznego podejścia do kształcenia przyszłych

reotypowym poglądem obywateli, przekonanych, że

adwokatów.

adwokat opłacany przez państwo jest urzędnikiem,

Uczestnicy konferencji często poruszali temat edu-

więc nie może być w pełni niezawisły i działać wy-

kacji młodzieży. Do programu nauczania, już na eta-

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

łącznie w interesie klienta. Taka sytuacja znacznie

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

obywateli oraz braku systemowych rozwiązań w tej

Artykuły Pomoc prawna z urzędu a prawo do sądu

pie szkoły średniej, powinny zostać wprowadzone

pierwszą, a ostatnią instancją.

podstawy z zakresu wiedzy prawniczej i ekonomicz-

Podobnie jak adwokaci, radcowie uznają świad-

nej, aby skutecznie podwyższyć stopień świado-

czenie pomocy prawnej z urzędu jako część mi-

mości prawnej obywateli. Szczególnie wiele głosów

sji swojego zawodu. W rzeczywistości samorządy

w tym zakresie pojawiało się w ostatnim panelu po-

w materii świadczenia bezpłatnej pomocy prawnej

święconym potrzebom świadczenia pomocy praw-

wyręczają państwo, które albo nie dostrzega prob-

nej przed sądowej i pozasądowej, w której udział

lemu, albo nie wyciąga prawidłowych wniosków.

zdjęcia własneFundacji Studia 102 wzięli: dr Piotr Kładoczny zfoto: Helsińskiej

W środowisku radcowskim, do form realizacji dzia-

Praw Człowieka; prof. dr hab. Eleonora Zielińska,

łań pro bono należy organizowanie przez izby, raz

szefowa Kliniki Prawa WPiA przy Uniwersytecie

w tygodniu, dnia bezpłatnych porad prawnych. Po-

Warszawskim oraz rad. pr. Jan Łoziński, wiceprezes

wodzeniem cieszy się również coroczna akcja „Nie-

Krajowej Rady Radców Prawnych. Moderatorem

bieski parasol” dla osób fizycznych i dla biznesu.

był adw. Ziemisław Gintowt, dziekan Okręgowej

Uczestnicy konferencji jednogłośnie doszli do nie-

Rady Adwokackiej w Warszawie.

pokojącego wniosku, że istniejący w Polsce system

W Polsce potrzebny jest odrębny organ, który de-

pomocy prawnej z urzędu nie realizuje prawa do

cydowałby o przyznaniu pomocy prawnej z urzędu,

sądu i prawa do obrony. Na tę opinię wpłynęła nie-

a obecnie decyduje o tym sędzia rozpoznający spra-

obecność zaproszonego przedstawiciela Ministra

wę. Być może należałoby wprowadzić rozwiązanie

Sprawiedliwości, do którego w ostatnim czasie tra-

wzorowane na systemie brytyjskim.

fiło wiele projektów legislacyjnych regulujących po-

Od lat nie zmienia się ogromna ignorancja prawna

moc prawną z urzędu przed sądową i pozasądową,

obywateli. Pomoc prawna – czy to z urzędu, czy ze

jednak żaden z nich nie zyskał poparcia. Według

strony organizacji pozarządowych – jest absolutnie

uczestników spotkania, głównym tego powodem

niezbędna, tym bardziej, że prawo staje się coraz

jest przede wszystkim niski poziom świadomości

bardziej skomplikowane. Dlatego też w udzielanie

wagi tego zagadnienia wśród polityków. Istotnym

pomocy prawnej coraz częściej angażują się spe-

problemem jest również znalezienie finansów na za-

cjalnie w tym celu utworzone poradnie uniwersy-

pewnienie pozasądowej pomocy prawnej z urzędu.

teckie. Jedną z nich jest Klinika Prawa WPiA przy

Zaproponowana przez członków samorządu adwo-

Uniwersytecie Warszawskim. Istota Kliniki pole-

kackiego symulacja ekonomiczna z pewnością wy-

ga na udzielaniu przez studentów prawa pomocy

kazałaby oszczędności wynikające ze zmniejszonej

prawnej osobom, które są w trudnej sytuacji mająt-

ilości postępowań sądowych, do których mogłoby

kowej. Do chwili obecnej instytucja udzieliła 10 tys.

nie dojść, dzięki otrzymaniu przez klienta na wczes-

porad prawnych przy pracy 100 studentów rocznie.

nym etapie trafnej porady prawnej.

Celem Kliniki jest również upraktycznienie kształcenia prawniczego. Ponadto, należy upowszechnić

1. Wygrana z urzędu to problem z wynagrodzeniem, autorzy: adw. Ka-

inny pozasądowy sposób rozwiązywania sporów, tj.

tarzyna Bilewska, adw. Andrzej Tomaszek, 12-10-2012, Rzeczpospolita)

na zasadach mediacyjnych, pojednawczych i nego-

2. W artykule wykorzystano materiały po konferencyjne ze strony www.

cjacyjnych. W tym procesie sąd powinien być nie

adwokatura.pl.

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

Sprawozdania

adw. Martyna Mierzejewska

ADWOKAT W ROLI GŁÓWNEJ zdję

cia w

łasn

e Stu

dia 1

Artykuły Adwokat w roli głównej

foto:

Artykuły Adwokat w roli głównej

W pierwszy weekend października w warszawskim kinie Muranów odbył się „Przegląd Kina Prawniczego – Adwokat w roli głównej”.

Celem przeglądu było nie tylko pokazanie najlepszych dramatów sądowych, ale również uświadomienie widzom misji pracy adwokata. Polega ona przede wszystkim na niesieniu pomocy ludziom, którzy w trudnej sytuacji powierzają swoje życie obrońcy. „To jest pierwszy tego typu przegląd, ale pewnie nie ostatni. Chcemy pokazać pracę adwokata widzianą przez pryzmat srebrnego ekranu” – powiedziała pomysłodawczyni projektu adw. Anisa Gnacikowska. Dodała, że wszystkie filmy prezentowane podczas przeglądu łączy hasło „Adwokat w roli głównej”. Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

foto: materiały promocyjne

Artykuły Adwokat w roli głównej

wszystkie zdjęcia: Jacek Marczewski, źródło: www.adwokatura.pl

Podczas uroczystego otwarcia Przeglądu w piątkowy

został skazany na 25 lat pozbawienia wolności. Po

wieczór zaprezentowano „Bezmiar sprawiedliwo-

12 latach odbytej kary dziennikarz został ułaskawio-

ści” w reżyserii Wiesława Saniewskiego. Współsce-

ny przez Aleksandra Kwaśniewskiego.

narzystą obrazu z 2006 r. jest adw. Andrzej Malicki,

„W tej historii chcieliśmy przede wszystkim poka-

dziekan Okręgowej Rady Adwokackiej we Wroc-

zać pracę prawników z różnych perspektyw, sądo-

ławiu. W procesie, który zainspirował twórców fil-

wy sposób dochodzenia prawdy. Sam proces został

mu, był pełnomocnikiem oskarżycieli posiłkowych.

pokazany z trzech punktów widzenia: oskarżenia,

W „Bezmiarze sprawiedliwości” zagrał zasiada-

obrony i sądzenia. Przedstawiono rolę sędziego,

jącego w konkursie krasomówczym członka jury.

który ostatecznie podejmuje decyzję o niewinności

W rolach głównych wystąpili najlepsi polscy akto-

bądź winie oskarżonego. Ta decyzja zostaje w nim

rzy, m.in.: Jan Frycz, Jan Englert, Artur Żmijewski,

na zawsze i w procesie poszlakowym nigdy nie ma

Danuta Stenka czy Maria Pakulnis.

pewności, czy była słuszna. Film pokazuje też zawód

Scenariusz filmu oparty jest na prawdziwej historii.

adwokata jako osoby, która walczy o oczyszczenie

W 1990 r. brutalnie zamordowano młodą dzienni-

z zarzutów swojego klienta, a także przyjmuje rolę

karkę telewizyjną, która była w ósmym miesiącu

pełnomocnika oskarżycieli posiłkowych, korygu-

ciąży. O popełnienie zbrodni oskarżono jej starszego

jąc rolę policji i prokuratora. Oskarżanie i obrona

i żonatego kolegę z pracy, z którym od ponad roku

to dla adwokata cenne doświadczenia, które mogą

była związana. Mimo że prokuratura nie przedsta-

procentować w przyszłej pracy sędziowskiej. Wypeł-

wiła żadnych dowodów bezpośrednich, mężczyzna

nianie ról procesowych przez poszczególnych praw-

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

konfliktów moralnych, które mogą ograniczać zdol-

na Dietrich) dostarcza mu alibi. Podczas pierwszej

ność obiektywnego sądzenia” – wyjaśnił widzom

rozprawy kobieta nieoczekiwanie składa zezna-

mec. A. Malicki..

nia przeciwko swojemu mężowi. Koniec filmu jest

Film obejrzało wielu zacnych gości. Obok dziekana

największym zaskoczeniem dla widzów. Reżyser

A. Malickiego na inauguracji pojawił się także re-

Billy Wilder starał się do dnia premiery utrzymać go

żyser W. Saniewski. Przybył również mistrz polskie-

w tajemnicy. Niektóre plakaty reklamowe mówi-

go kina – reżyser Andrzej Wajda, założyciel Wajda

ły: „Będziesz rozmawiać o filmie, ale proszę nie

School, który temat przeglądu podsumował cyta-

zdradzaj zakończenia”. Podczas wyświetlania filmu

tem z powieści Fiodora Dostojewskiego „Zbrodnia

w kinach, w trakcie napisów końcowych, można było

i kara”: „Kto sumienie posiada, niech cierpi, skoro

usłyszeć komunikat: „Dyrekcja tego kina sugeruje,

zdał sobie sprawę z pomyłki. Będzie mu to karą”.

by ku większej niespodziance tych, którzy jeszcze

Reżyser wyraził także nadzieję, że projekt znacznie

nie widzieli filmu, nie zdradzać nikomu tajemnicy

ułatwi spotkania adwokatów z twórcami filmów.

zakończenia”. Był to element kampanii promocyjnej

Pozwoli to na przybliżenie autorom rzeczywistości,

filmu. Reżyser trzymał zakończenie w sekrecie tak-

która, jego zdaniem, nie jest obecnie dostatecznie

że przed obsadą – aktorzy dostali ostatnie dziesięć

odwzorowywana na ekranie. W imieniu Naczelnej

stron scenariusza dopiero wtedy, gdy przyszedł czas

Rady Adwokackiej i jej prezesa Andrzeja Zwary głos

kręcenia końcowych scen.

zabrała adw. Mirosława Pietkiewicz, która złożyła

„Zabić drozda” (To Kill a Mockingbird, reż. Robert

widzom życzenia wielu wrażeń związanych z po-

Mulligan, 1962) to dramat, który powstał na pod-

kazem filmów. Inaugurację Przeglądu poprowadził

stawie wydanej w 1960 r. powieści amerykańskiej

krytyk filmowy i felietonista Łukasz Maciejewski. Po

pisarki Harper Lee, nagrodzonej Pulitzerem. Film

projekcji „Bezmiaru sprawiedliwości” goście mie-

odniósł wielki sukces, m.in. zdobył trzy Oscary

li okazję do wymiany opinii i wrażeń przy lampce

i trzy Złote Globy.

wina we foyer kina Muranów.

Akcja rozgrywa się w latach 30. XX wieku w sta-

W sobotę i niedzielę (6-7 października 2012 r.) od-

nie Alabama. Młoda biała kobieta oskarża swojego

były się pokazy kolejnych sześciu filmów przeglądu.

czarnoskórego sąsiada o gwałt. Do obrony niewin-

Jako pierwszy zaprezentowano znakomity obraz pt.

nie oskarżonego staje szanowany adwokat Atticus

„Świadek oskarżenia” (Witness for the Prosecution,

Finch (Gregory Peck). Sprawa, z pozoru łatwa do

reż. Billy Wilder, 1957). Film powstał na podstawie

wygrania, z powodu braku dowodów stanie się naj-

sztuki pod tym samym tytułem, opartej na opowia-

głośniejszym wydarzeniem w cichym miasteczku.

daniu Agathy Christie.

Drugi dzień przeglądu zakończył się filmem An-

Adwokat Wilfred Robarts podejmuje się obro-

drzeja Wajdy z 1978 r. pt. „Bez znieczulenia”

ny Leonarda Vole, oskarżonego o zamordowanie

– z wybitną rolą Zbigniewa Zapasiewicza. Aktor

Emily French, bogatej, starszej kobiety, która mia-

wcielił się w rolę znanego dziennikarza, który po po-

ła go uczynić głównym spadkobiercą jej majątku.

wrocie z zagranicy dowiaduje się, że jego żona chce

Wszystkie dowody wskazują na winę Leonarda, lecz

rozwodu. Nie może się z tym pogodzić, ponieważ

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

jego żona Christine (w tej roli niesamowita Marle-

Artykuły Adwokat w roli głównej

ników uwikłane jest w ich życie osobiste – pełne

nie rozumie jej decyzji. Podczas rozprawy rozwodo-

Film „Oskarżeni” (The Accused, reż. Jonathan Ka-

wej żona obciąża go fałszywymi zeznaniami. Obraz

plan, 1988) przyniósł odtwórczyni głównej roli,

zdobył liczne nagrody: Grand Prix na V Festiwalu

młodej Jodie Foster, najbardziej prestiżowe nagro-

Polskich Filmów Fabularnych w Gdań-sku-Gdyni

dy: Oskara i Złoty Glob. Fabuła oparta na zapi-

w 1978 r., Nagrodę Jury Ekumenicznego na MFF

sie autentycznych wydarzeń przedstawia historię

w Cannes w 1979 r. i Syrenę Warszawską Polskiej

z życia młodej kobiety ze środowiska robotniczego,

Krytyki Filmowej, przyznaną w 1979 r.

która nie ma zbyt dobrej reputacji. Pewnego dnia,

W niedzielne południe widzowie obejrzeli film

na peryferiach miasta w nocnym barze, zostaje ona

„Werdykt” (The Verdict, reż. Sidney Lumet, 1982 r.)

brutalnie zgwałcona przez grupę stałych bywalców

na postawie powieści amerykańskiego adwokata

baru. Prokuratorem przydzielonym do tej sprawy

Barry’ego Reeda. Bohaterem filmu jest Frank Galvin

jest Kathryn Murphy (Kelly McGillis). Proces udo-

(Paul Newman) – wytrawny i doświadczony adwo-

wadnia, że mężczyźni, którzy dopuścili się gwałtu,

kat, który szczyt kariery ma już dawno za sobą. Spra-

Artykuły Adwokat w roli głównej

wy sądowe stara się zawsze rozwiązywać jeszcze przed rozprawą, idąc na ugodę z przeciwnikiem. Przyjaciel i współpracownik załatwia mu sprawę, która może odwrócić złą passę i przywrócić Frankowi dawną świetność. Młoda kobieta zapadła w śpiączkę w wyniku błędu lekarskiego. Galvin ma zawrzeć ugodę poza sądem, jednak widok chorej dziewczyny sprawia, że za wszelką cenę chce udowodnić winę niekompetentnym lekarzom. By przystąpić do przygotowań przed rozprawą, musi

są winni przestępstwa, lecz szansa na ich ukaranie

najpierw stoczyć pojedynek z samym sobą – po-

jest minimalna. W majestacie prawa, w trakcie pro-

konać problem alkoholowy. 5 nominacji do Oscara

wadzenia procesu i przesłuchań, zgwałcona dziew-

– w tym dla Najlepszego Filmu, Najlepszego Reżyse-

czyna staje się winowajczynią, która sprowokowała

ra oraz Najlepszego Aktora – to tylko niektóre wy-

mężczyzn swoim zachowaniem. Jej życie zamienia

różnienia dla tego obrazu.

się w koszmar. W filmie bardzo realistycznie przed-

Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

na jaw wiele niechlubnych faktów z życia arcybiskupa. Przegląd

cieszył

się ogromnym zainteresowaniem, czego były

dowodem wypełnione

rzędy foteli na sali kinowej

podczas

wszystkich poka-

go gwałtu. Była to jedna z pierwszych hollywoodzkich

ekranizacji,

która

zów. Projekt zrealizowano dzięki wspólnej inicjatywie Naczelnej Rady Adwokackiej oraz Fundacji Szkoła Wajdy. Wstęp na wszystkie filmy był bezpłatny.

w otwarty sposób mówiła o problemie seksualnego wykorzy-

stywania kobiet. Przegląd zakończył się dramatem pt. „Lęk pierwotny” (Primar Fear, reż. Gregory Hablit, 1996), w którym debiutował Norton.

Edward Dzie-

więtnastoletni Aaron ny

Stampler o

zostaje

zamordowanie

oskarżoarcybiskupa.

Jego obrony podejmuje się świetny i znany chicagowski adwokat Martin Vanil (Richard Gere). Sprawa wydaje się nie do wygrania. W czasie procesu wychodzi Gdański Kwartalnik Adwokacki nr 29 /GRUDZIEŃ 2012

Artykuły Adwokat w roli głównej

stawiono scenę brutalne-

foto: zdjęcia własne Studia 102