Op de Rails 12 - December 2022

OP DE RAILS 2022-12

IN DIT NUMMER: 65 jaar geleden: NS in 1957 Regionale spoorwegen De terugkeer van de omC Trams in Boekarest en Sibiu MAANDBLAD VAN DE NVBS, 90E JAARGANG, DECEMBER 2022 BLZ. 573-624

Treinstel RAm 501, bestemd voor de eerste rit als TEE Edelweiss, wordt in de ‘dieselhoek’ op het Westelijk Eiland bij Amsterdam CS extra gewassen; 2 juni 1957.

Foto: L.J. Biezeveld.

Alle foto’s in dit artikel zijn afkomstig uit het archief van de Stichting NVBS Railverzamelingen en te bekijken in de beeldbank.

65 jaar geleden: NS in 1957 Een boeiend jaar met vernieuwingen op velerlei gebied. Met de voortschrijdende elektrificatie is Zeeland ook aangesloten. De Velsertunnel gaat open. Op materieelgebied wordt het jaar gekenmerkt door de komst van de Benelux- en TEE-treinstellen. Ook de motorposten van het mat ’24 gaan rijden. Tegenover deze ontwikkelingen staat de bijna afgeronde afbouw van het park stoomlocomotieven.

O

P.W. VAN DER VLIST

ok bij de tiende aflevering in deze artikelenreeks de opmerking dat de auteur geen volledigheid heeft nagestreefd. Om die wel te krijgen kan de lezer de bij de samenstelling van dit artikel geraadpleegde jaargangen 1957 van ‘Spoor- en Tramwegen’ en ‘Op de Rails’ bestuderen.

Nieuw internationaal materieel

In 1957 worden twaalf tweewagenstellen afgeleverd voor de elektrische dienst naar België. Bij NS worden het de ElD2 1201-1208, bij de NMBS de 220 901–220 904, alle gebouwd door Werkspoor. Het eerste treinstel maakt op 2 juli zijn eerste proefrit, ’s ochtends Utrecht – Arnhem v.v. en ’s middags van Utrecht via Arnhem, Zutphen naar Almelo en dezelfde route terug. Op 10 juli worden ritten gemaakt tussen 594 O P

DE RAILS 12-2022

Essen en Roosendaal ter beproeving van de overgang van de 1500 V- op de 3000 V-installatie. Alle Benelux-treinstellen maken soortgelijke proefritten. In augustus zijn er voldoende treinstellen beschikbaar om de instructieritten van de NS-machinisten te starten. Ook in augustus en september worden vele proefritten tussen Essen en Roosendaal gemaakt voor de opleiding van de Belgische collega’s.

Op 18 september openen de directies van de Nederlandse en Belgische spoorwegen officieel de Beneluxverbinding Amsterdam – Roosendaal – Brussel. Twee Nederlandse ‘Beneluxen’ worden in Roosendaal met twee Belgische stellen gecombineerd waarna de reis naar Brussel wordt gemaakt. Het is waarschijnlijk de langste stroomlijn-Benelux die ooit gereden heeft.

In de winterdienstregeling 1957-’58 wordt met elf trein-

Een Lint 41 van Syntus rijdt in de kleuren van Twents tussen Lochem en Goor op 22 november 2017.

Foto: Tim Boric.

D

Regionale spoorwegen in Nederland, deel 4:

Overijssel GERRIT NIEUWENHUIS EN ANTON EGELIE

e eerste aanbesteding van een treindienst in Nederland vond in de provincie Overijssel plaats.

De spoorlijn Almelo – Mariënberg had de laagste kostendekkingsgraad van alle spoorlijnen en leek voor sluiting in aanmerking te komen. De Regio Twente besloot toch de lijn met financiële steun in leven te houden. Alle regionale lijnen volgden vervolgens het voorbeeld van Almelo – Mariënberg. Alleen de hoofdas Deventer – Enschede bleef aan NS.

Almelo – Mariënberg

De treindienst Almelo – Mariënberg was op basis van de contractsector-gegevens de slechtst presterende treindienst: slechts 20 % van de exploitatiekosten werd gedekt door in­ komsten uit de kaartverkoop en de benodigde subsidie per reizigerskilometer was ruim driemaal hoger dan bij de eenna slechtst presterende treindienst Groningen – Nieuwe­ schans. Het was dan ook niet verwonderlijk dat de minister begin 1997 bekend maakte de treindienst Almelo – Mariën­ berg niet te willen contracteren, wat ook bedoeld was om de onderhandelingspositie ten opzichte van NS en de Tweede Kamer te versterken. In plaats daarvan kregen de Regio Twente en de provincie Overijssel samen een miljoen gulden per jaar om een vervangende busdienst op te tuigen, waarmee de minister overigens drie miljoen gulden bespaarde.

Regio en provincie namen daarop het initiatief om dit geld te gebruiken voor een openbare aanbesteding van een contract voor het voortzetten van de treindienst, waarmee deze 604 O P

(vervolg * )

DE RAILS 12-2022

overheden de eer toe komt de eerste treindienst in Nederland te hebben aanbesteed. Twee streekbusondernemingen (Midnet en Oostnet) en Lovers Rail schreven in op de aanbesteding. Op 11 december 1997 bleek Oostnet het beste bod te hebben gedaan. Voor de uitvoering van de treindienst werden twee gemoderniseerde treinstellen plan X (Blauwe Engel) 180 en 186 van NS overgenomen en van uitklapbare spiegels voorzien, zodat in eenmanbediening kon worden gereden. Uiterlijk werd de gedaanteverwisseling gecompleteerd door het aanbrengen van een variant van de klassieke ‘snor’ die de treinstellen bij hun modernisering in de jaren tachtig waren kwijtgeraakt.

Achter de schermen moest eveneens een boel gebeuren, want het opgerichte bedrijf Oostnet Rail moest worden erkend als spoorvervoerder en een toelating tot het spoorwegnet krijgen. De toenmalige, uit 1875 daterende spoorwegwet bood slechts beperkt handvatten voor erkenning en toelating; daarnaast ontbrak ervaring met de toelating.

Desondanks lukte het deze processen binnen een half jaar met succes af te ronden, zodat de treindienst op 24 mei 1998 van start kon gaan.

In 1999 werden de trein- en busactiviteiten van Oostnet, die niet tot Syntus behoorden, samengevoegd met de busbedrijven Midnet (ook exploitant van de sneltram Utrecht), NZH en ZWN; het nieuwe bedrijf ging verder onder de naam Connexxion. * vervolg op OdR 2022-11

Voor het eerst zijn de 909+910 als setje in dienst tijdens Sporen naar het Verleden.

Hoedekenskerke, 27 mei 2022.

Foto: Tim Goorman.

De terugkeer van de omC

Foto’s Steef Janssens, tenzij anders aangegeven.

Eind 2018 nam de Stoomtrein Goes-Borsele (SGB) de eerste replica van een NS-motorwagen type omC in gebruik. In 2022 volgde het tweede exemplaar. Daarmee is een interessant onderdeel uit de NS-historie tot leven gewekt, en nog wel in zijn historisch verantwoorde omgeving en context.

O

STEEF JANSSENS

p 18 mei 1927 werden op het Zeeuwse eiland Zuid-Beveland drie tramlijnen geopend, die allemaal hun oorsprong hadden in Goes. Die lijnen waren aangelegd door de SpoorwegMaatschappij Zuid-Beveland (SZB), die in 1914 was opgericht met als doel drie tramlijnen tot stand te brengen: Goes – Wemeldinge, Goes – Wolphaartsdijkse Veer en de ringlijn Goes – Hoedekenskerke – Goes. De keuze voor tram- in plaats van spoorlijnen had onder meer te maken met wetgeving die minder zware eisen stelde aan de uitvoering van de bovenbouw van een tramlijn, waarvoor een beperkte maximumsnelheid van dertig kilometer per uur gold. Een tramlijn was daardoor goedkoper dan een spoorlijn. Voor de exploitatie van de drie tramlijnen liet NS, die de exploitatie verzorgde, acht motorwagens bouwen, de omC’s 901908. Daarbij staat ‘om’ voor oliemotor, een toenmalige benaming van een verbrandingsmotor; de C staat als vanouds voor derde klasse. Om alle geplande ritten uit te voeren en een rijtuig beschikbaar te hebben voor onderhoud, waren zes wagens nodig, zodat er dus twee reserve waren.

Elke dag werden zeven retourritten naar zowel Wemeldinge 610 O P

DE RAILS 12-2022

als Wolphaartsdijkse Veer gereden en vier ritten in elke richting over de ringlijn. Alle diensten werden uitgevoerd met losse motorwagens, wat ruim voldoende capaciteit bood. Voor het dagelijks onderhoud van de omC’s bouwde NS in Goes een nieuwe werkplaats, die geheel was ingericht voor deze werkzaamheden. De werkplaats bood ook onderdak aan enkele stoomlocomotieven, die voornamelijk gebruikt werden voor de goederendienst over de ringlijn. Sommige personentreinen op de ringlijn, die in Hoedekenskerke aansluiting boden op de veerdienst naar Terneuzen, werden met stoomtractie en rijtuigen gereden.

In 1923 had NS voor het eerst motorrijtuigen in gebruik genomen: dat waren de omBC’s 1901-1903 die gebouwd werden voor de lijn Zwolle – Kampen. Die motorrijtuigen waren voorzien van benzinemotoren en stonden op draaistellen, waarmee ze dus tamelijk fors waren. Al bij de aanleg van de SZB-tramlijnen werd blijkbaar niet op grote reizigersaantallen gerekend, want voor de motorrijtuigen voor Zuid-Beveland werd gestudeerd op een kleinere variant. Dat resulteerde in tweeassige motorwagens

Boekarest Buzesti, een driewagentram van lijn 24 in de binnenstad; 21 juni 1970.

Foto’s bij dit artikel: Maurits van Witsen.

Trams in Boekarest en Sibiu in 1970 Naast de drie wereldsteden Wenen, Praag en Boedapest voelde Boekarest met zijn anderhalf miljoen inwoners aan als een provinciestad. Anno 1970 liep er natuurlijk een obligate lange rechte boulevard dwars door de binnenstad, waarlangs in communistenland de arbeidersachtige trams ijlings verwijderd waren, maar veel buurten in het centrum ademden een rustige en zeker niet pompeuze sfeer. Zo ervoer ik deze stad na mijn aankomst op zaterdagavond 20 juni 1970.

D

MAURITS VAN WITSEN

it beeld zou dankzij de ijdele dictator Nicolae CeauŞescu snel veranderen, want zijn droompaleis verrees nadien op het puin van deze gemoedelijke buurten. Maar nu kon ik er nog terecht in een chic ouderwets hotel, royaal geflankeerd door heel veel bellende trams.

De elektrische tram verscheen hier al in 1894; merkwaardigerwijze bleef de paardentram het toch nog tot 1929 volhouden. Die trams speelden en spelen nog steeds een belangrijke rol, ondanks de vervanging door trolleybussen op de hoofdas door de binnenstad in de jaren zestig en de aanleg van een flink metronet vanaf de jaren zeventig.

Maar in dit verhaal is het 1970 met een normaalsporig tramnet dat uit liefst dertig, vaak lange lijnen bestond.

Mijn bezichtiging begon zondagochtend op het rustige stadsbeginpunt Strada Nuferilor van lijn 6 en 10. Op de foto is de fraaie omgeving van deze dubbelsporige tramhalte duidelijk zichtbaar, een omgeving die, zoals reeds opgemerkt, nadien moest wijken voor een protserig paleis en lelijke torenflats. Op deze lijnen reden gemoderniseerde tweeassige motorrijtuigen uit de jaren twintig met standaard tweeassige bijwagens. Vier dagen lang was ik van ’s ochtends tot ’s avonds vaste klant op het voorbalkon, waarvoor mij wel honderd spotgoedkope losse kaartjes in rekening werden gebracht.

O P D E R A I L S 1 2 - 2 0 2 2 615

laatste pagina blader pdf_Op de Rails Basis 10-1-2014 20:56 Pagina 1

NVBS, PASSIE VOOR SPOOR !

Nieuwsgierig geworden naar de rest van de inhoud van dit nummer van Op de Rails?

Denk er dan eens aan om lid te worden van de Nederlandse Vereniging van Belangstellenden in het Spoor- en tramwegwezen (NVBS).

De NVBS-leden ontvangen maandelijks het blad in de bus, maar de NVBS biedt veel meer!

In alle delen van het land worden bijeenkomsten belegd waarop presentaties gehouden worden over trein en tram in binnen- en buitenland. De Stichting NVBS Excursies organiseert reizen. Er is ook een afdeling Jongeren.

In de NVBS Winkel kun je boeken en dvd’s over railverkeer kopen. En voor wie zich wil documenteren zijn er de NVBS-Bibliotheek en de Stichting NVBS Railverzamelingen. De winkel, de bibliotheek en de documentatiecentra zijn gevestigd in NVBS Centraal in het stationsgebouw van Amersfoort.

Afdelingen Op diverse plaatsen zijn er afdelingen die maandelijks een bijeenkomst houden, waar leden door middel van presentaties informatie met elkaar uitwisselen. Deze avonden bieden een uitgelezen kans om andere spoorhobbyisten te ontmoeten. De agenda voor de komende periode is in Op de Rails of op de NVBSwebsite te vinden.

ook abonnementen op vele binnen- en buitenlandse tijdschriften op spoor- en tramweggebied. Bureau Railatlas en Bureau Materieeltekeningen bezitten topografische kaarten en schematische tekeningen van sporen en materieel.

Winkel In de NVBS Winkel worden boeken, tijdschriften en dvd’s verkocht. Er is een uitgebreide tweedehandsafdeling. Bestellingen via internet of per post zijn mogelijk.

Excursies De aangeboden excursies variëren van een eendaagse binnenlandse trip tot een reis van vier weken in het buitenland. Voorbeelden: bezoeken aan werkplaatsen en remises, meerdaagse treinreizen door landen in en buiten Europa, maar ook dagbezoeken aan Nederlandse spoor- en trambedrijven. En elk jaar een Oliebollenrit!

Beeldmateriaal Het filmarchief, de diatheek en het fotoarchief bezitten een enorme collectie historische en actuele films, dia’s, prentbriefkaarten en foto’s. Leden kunnen zich abonneren op een fotorondzending. Tienmaal per jaar wordt een pakket foto’s, door leden gemaakt, rondgestuurd.

Documentatie De Stichting NVBS-Railverzamelingen beheert een grote verzameling krantenknipsels, dienstregelingen, vervoersbewijzen en andere documenten. In de bibliotheek staan meer dan elfduizend boeken en vele ingebonden jaargangen tijdschriften. De bibliotheek heeft

Afdeling Jongeren Ook jongeren voelen zich thuis bij de NVBS. De NVBS-afdeling Jongeren organiseert speciaal voor leeftijdgenoten bijzondere activiteiten: een wedstrijd treintrekken bijvoorbeeld, een rondje per trein in het nabije buitenland of een bezoek aan een bouwproject.

Op de Rails Het magazine Op de Rails verschijnt maandelijks. Elk nummer bevat berichten over spooractualiteiten en over de vereniging, over nieuw verschenen boeken en dvd’s (die in de winkel te koop zijn) en aankondigingen van excursies.

Daarnaast zijn er langere artikelen over spoor- en tramwegen in binnen- en buitenland. Het maandblad dat door vrijwilligers wordt gemaakt, is full colour en vrij van advertenties.

www.facebook.com/OpdeRails

Lid worden?

Nieuwsgierig geworden en meer willen weten, een proefnummer van Op de Rails ontvangen of lid worden? Een lidmaatschap kost 55 euro per jaar, ben je jonger dan 25? Dan betaal je slechts 28 euro voor een heel jaar!

Meer weten? Bezoek ons op http://www.nvbs.com

Op 29 oktober 2022 verbeterde de Rhätische Bahn het wereldrecord ‘langste reizigerstrein’ met een uit 25 Capricorn-stellen (lengte 1,91 kilometer) bestaande trein tussen Preda en Alvaneu. Dat gebeurde in het kader van de viering van 175 jaar spoorwegen in Zwitserland. Daarmee werd het Nederlandse record uit 1989 met een trein van zestig ICR (lengte 1,6 kilometer) ruimschoots overtroffen. Locomotief 1607 met de trein ten zuiden van Dordrecht; 19 februari 1989.

Foto’s: Swiss-image.ch/Philipp Schmidli, Richard Latten.

000