Issuu

EDITIE 3 | 2020 HET DUURZAME MAGAZINE VA N KO N I N K L I J K E O OST E R B E R G

licht Wetgeving en subsidies omtrent elektrisch vervoer

We moeten laten zien wat met techniek mogelijk is

24 Duurzaam rijden op twee manieren

INSTALLATIE VOLGENS ATTEMA: INSTALLATIE VOLGENS ATTEMA:

Winstalleren® - duurzaam en 100% stekerbaar installeren minder faalkosten

herbruikbare materialen

100% stekerbaar installeren: van groepenkast tot schakelmateriaal. Zo werkt u drie keer sneller en veel duurzamer. Met Winstalleren® zijn uw faalkosten namelijk 90% lager. En omdat u bij de afbouw uw materialen gewoon hergebruikt, hebt u geen afvalstromen. Dat is installeren volgens Attema.

DOWNLOAD DE ATTEMA APP

Meer info? Kijk op www.attema.com/winstalleren Vernieuwende ideeën voor ’n veranderende wereld.

Philips Adv

Connected lighting Slimme verlichting en software voor het MKB Slimme verlichting, ook in het midden‑ en kleinbedrijf. Creëer een eigentijdse en comfortabele werkplek en bedien uw verlichting via uw smartphone. Interact Pro is intuïtieve cloudsoftware voor het midden‑ en kleinbedrijf waarmee u verlichting automatiseert en via een dashboard beheert. Optimaliseer uw energieverbruik en krijg nieuwe inzichten. Ontdek de mogelijkheden op www.interact-lighting.com/pro Works with Connected lighting

MEI 2020

COLOFON Groen licht is een magazine over duurzaamheid in de elektrotechniek dat twee keer per jaar wordt verspreid in een oplage van 21.500 exemplaren. Interviews met bekende en minder bekende personen uit de (elektro)techniek en interessante rubrieken geven Groen licht een heldere en frisse kijk op duurzaamheid en de toekomst daarvan.

Jaargang 2, nummer 3, MEI 2020 UITGEVER Koninklijke Oosterberg BV Pollaan 4-6 7202 BX Zutphen HOOFDREDACTIE Tara van Dijk REDACTIE Myra Langenberg Wencke Rikkers Laura de Haan Joost Melten AAN DIT NUMMER WERKTEN MEE Pascale Drent (fotografie) Gert de Vos (column) Gerhard Hospers (column) Jorian Pas (DTP) ADVERTENTIES marketing@oosterberg.nl VORMGEVING Loek & Feel

11 TIPS voor thuis 06

Groene ambities Oosterberg

'Tijd om te denken in prefab oplossingen'

Duurzaam vervoer

Duurzaam rijden op twee manieren

DRUK Ovimex ABONNEMENTEN EN ADMINISTRATIE marketing@oosterberg.nl Verschijning: 2 x per jaar

Abonnementen kunnen op elk gewenst moment ingaan en worden automatisch verlengd, tenzij twee maanden voor de vervaldatum schriftelijk is opgezegd.

ALGEMENE VOORWAARDEN EN PRIVACY STATEMENT zie www.oosterberg.nl COPYRIGHT Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Uitgever en auteurs verklaren dat deze uitgave naar beste weten is samengesteld, evenwel kunnen aan de volledigheid en juistheid van de informatie, zoals weergegeven in deze uitgave, geen rechten worden ontleend. De uitgever en auteurs kunnen dan ook geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor schade, van welke aard ook, die het

Berto Boeve - Loohuis Energie Advies

We moeten laten zien wat met techniek mogelijk is

gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op bedoelde informatie uit deze uitgave.

VOLG ONS OOK VIA

INHOUD

Wat levert duurzaam op Meer over elektrisch rijden

Duurzaam transport

Hoe installeer je een laadpunt?

COLUMN

s o V e d t r Ge

Samenwerken versnelt duurzame logistiek Hoeveel bestelbusjes rijden er dagelijks in jouw straat? We weten allemaal dat dit alleen maar toeneemt. De wegen raken overvol, de veiligheid is in het geding en we blijven te veel CO2, stikstof en fijnstof uitstoten. Op de vraag aan de logistieke expert van Oosterberg wat voor hem duurzame logistiek is, kwam een doortastend antwoord: minder transportbewegingen en minder verpakking. De logistieke dienstverleners zitten midden in de duurzame transitie. De overheid dwingt dit af met weten regelgeving. Binnensteden worden tegen overbelasting en emissies beschermd door het instellen van milieuzoneâ€™s. Nieuwe logistieke concepten ontstaan hierdoor; de laatste mijl wordt geleverd met elektrisch vervoer en is daardoor zero emission. Bouwprojecten worden beleverd met bouwplaats logistiek aan de rand van de stad. Gelukkig gaat het daarbij niet alleen om cement en bakstenen maar worden ook de installatieproducten en de mensen efficiĂŤnt naar de bouwplaats gebracht. Afval is grondstof dus worden in deze

transport bewegingen ook de retourstromen meegenomen. Duurzaamheid is efficiency en levert kostenreducties op en, door het goed te organiseren, ook minder onnodige transportbewegingen. Koninklijke Oosterberg zit als logistieke dienstverlener midden in de duurzame transitie en doet mee! Zo is de eerste elektrische bestelbus in gebruik genomen om de binnenstedelijke leveringen in Utrecht naar zero emission te brengen. Samen met de partners binnen Greenworks, Raab Karcher en Wasco worden er gezamenlijk bouwprojecten geleverd waarbij we elkaars goederen meenemen. We kijken als partners over de eigen sub-grenzen heen en leveren met deze unieke ketensamenwerking in Leanworks een bijdrage aan de duurzame logistiek. Doe mee en daag ons uit, niets doen is toch geen optie? Gert de Vos is projectmanager Greenworks bij Koninklijke Oosterberg

MEI 2020

We lopen voor op onze doelstelling

De groene ambities van Oosterberg Je hebt het vast voorbij horen komen: het Klimaatakkoord. Op 28 juni 2019 werd dit akkoord gepresenteerd. Hieruit blijkt dat we met zijn allen in Nederland 48,7 megaton CO2 moeten gaan besparen. Ook wij als Oosterberg beseffen ons dat we rekening moeten houden met de generaties na ons en investeren steeds meer in duurzame projecten en samenwerkingsverbanden, zowel in als extern. Voor onze eigen organisatie hebben we een duidelijke ambitie:

Oosterberg wil in 2020 ten opzichte van 2016 50% minder CO2 uitstoten

Deze doelstelling is gerelateerd aan de behaalde omzet. In 2019 hebben wij als Oosterberg een relatieve CO2 uitstoot reductie van 49% behaald ten opzichte van het basisjaar 2016. We lopen dus aardig voor op onze doelstellingen en naderen ons doel van 50% reductie.

Wat doen wij om onze uitstoot te reduceren?

We werken hard aan alle onderdelen die samen deze reductie moeten realiseren. Dit houdt in: panden verduurzamen, transport van goederen en medewerkers en uiteindelijk ook naar het verminderen van elektraverbruik.

Greep uit de maatregelen van 2019 • Op 1 januari 2019 zijn de laatste Oosterberg vestigingen over gegaan op 100% Nederlandse groene stroom. Met deze overstap hebben we in 2019 520 ton CO2 uitstoot bespaard. Dit komt overeen met de uitstoot van 112 huishoudens (gas en elektra) voor een jaar. • Eind 2019 was 60% van onze vestigingen voor meer dan 70% uitgerust met Ledverlichting. • In 2019 hebben we goed gekeken naar onze transportroutes. Zo zijn een aantal inefficiënte transport routes beëindigd en worden de orders sindsdien door netwerk vervoerders bezorgd.

GROENE AMBITIES

Onze focus ligt de komende jaren op transport Transport

Door te werken met een speciaal centraal transportmanagementsysteem rijden onze vrachtwagens iedere dag de meest efficiënte (korte) route. Bovendien stimuleren we onze klanten steeds meer om hun order compleet te laten leveren. Hiermee worden vaak onnodige transportkilometers bespaard. Op het

In de komende jaren moet Nederland energiezuiniger bouwen. Vanuit de overheid is dit in Nederland en Europa een keiharde afspraak richting 2023. Oosterberg gaat deze uitdaging graag aan! Door het voortouw te nemen binnen de elektrotechniek en te participeren in Greenworks neemt Oosterberg duurzaamheid uiterst serieus. Transparant en integraal samenwerken door de gehele bouwkolom waardoor nieuwe concepten en business ontstaan.

stuk vervoer valt veel winst te behalen wat betreft CO2 uitstoot, daarom ligt onze focus de komende jaren op transport. Bovendien stimuleren we onze medewerkers steeds meer om elektrisch te gaan rijden. Zo hebben we, naast het aanpassen van het lease-beleid, gezorgd voor laad-faciliteiten voor de rijders van de elektrische auto’s (mogelijkheid om een laadpaal bij huis te plaatsen).

Verduurzamen vestigingen

Op het dak van het Oosterberg distributiecentrum in Apeldoorn ligt een zonnepark van 2.100 zonnepanelen. Daarnaast zijn inmiddels drie andere vestigingen (Utrecht De-Meern, Ede en Zevenaar) uitgerust met zonnepanelen op de daken. De komende jaren gaan we dit nog uitbreiden. Onze vestiging in Zevenaar is als eerste vestiging zelfs volledig energieneutraal. Uiteraard maken we zoveel mogelijk gebruik van ons e igen assortiment duurzame producten als we een vestiging verduurzamen. 

GROENE GOLF

MEI 2020

Energiemanagement in het gebouw

WAAROM AAN DE SLAG MET ENERGIELABEL A •

Terwijl de helft van alle bestaande grotere kantoren nog aan de slag moet met energielabel C, komt er een nieuwe uitdaging aan. De kans is groot dat alle kantoren in 2030 energielabel A moeten hebben.

In het Energieakkoord van 2013 is vastgelegd dat alle gebouwen in Nederland in 2050 energieneutraal moeten zijn. De overheid maakt daarbij haast: alle kantoren groter dan 100 m2 moeten voor 1 januari 2023 namelijk over minimaal energielabel C beschikken om nog gebruikt te mogen worden als kantoor. En aangezien 56% (cijfers RVO 01-2020) van de bestaande kantoren nog geen label heeft, is het tijd voor actie. Er wordt verwacht dat alle kantoren in 2030 energielabel A moeten hebben. Maar het is makkelijker – en op lange termijn voordeliger – om nu alvast vervolgstappen te zetten met betrekking tot verduurzaming.

Zet dus meteen een stap verder, en behaal verdere besparingen in de operationele fase, zeker omdat vaststaat dat deze over dertig jaar hoe dan ook energieneutraal m oeten zijn.

In drie stappen naar energielabel C •

•

Om energielabel C te behalen, kun je allereerst de bestaande installaties beter inregelen, waardoor ze beter presteren en je meer inzicht krijgt in de efficiency ervan. Stap twee is om gebouwen te isoleren door middel van daken spouwmuurisolatie, en het vervangen van enkel glas door HR++-glas.

De volgende stap is het aanpassen van de zwakke plekken die snel een verbeterd rendement geven. Denk aan het vervangen van conventionele lichtbronnen én noodverlichting door ledverlichting, maar ook aan de aanschaf van HR-apparatuur.

Gaan we nog een stap verder, dan is een geïntegreerde oplossing van Central HVAC en Room Automation noodzakelijk en verplicht voor label A. Bovendien zal het energieverbruik beter afgestemd moeten worden op de behoeften van individuele gebruikers.

Duurzaamheid, automatisering en connectiviteit Connectiviteit van het gebouwbeheersysteem is het antwoord. Hierbij worden alle installaties aan elkaar gekoppeld (bijvoorbeeld ABB’s KNX gebouwbeheersysteem), waardoor solaroplossingen, opslag, warmte-/koudedistributie en smart sensors met elkaar in verbinding staan en inzicht geven in de energieprestaties. Door dit optimaal in te richten, ben je als gebouweigenaar, facility manager of beheerder al een flink eind op weg richting energielabel A, en daarmee klaar voor de toekomst.

new.abb.com/low-voltage/nl/segmenten/utiliteitbouw

GEHOORD & GEZIEN De laatste ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid

Groen, groener, groenst Trein op waterstof

Trein zonder CO2 Begin maart werd een waterstoftrein getest op het traject tussen Leeuwarden en Groningen. In Duitsland rijden al diverse waterstof treinen, maar deze rijden nog wel op grijze waterstof, gemaakt met aardgas. De Nederlandse waterstoftrein is getest met waterstof gemaakt met groene stroom, opgewekt door zonnestroom.

G E H O OGrootste R Dgroene&waterstofproject van Europa Gewoon in Nederland GEZIEN

Informatieplicht energiebesparing

Iedereen verled

Sinds 1 juli 2019 geldt de informatieplicht energiebesparing voor bedrijven en instellingen die per jaar meer dan 50.000kWh of 25.000m3 aardgas verbruiken. Inmiddels hebben ruim 44.000 bedrijfslocaties hun rapportage ingediend dn hieruit blijkt dat het aanbrengen van ledverlichting en het isoleren van spouwmuren de meest uitgevoerde maatregelen zijn die bedrijven nemen om energie te besparen. Wist je trouwens dat het toepassen van hernieuwbare energie niet geldt als energiebesparende maatregel? Bron: rvo

Shell en Gasunie hebben hun wens uit gesproken om samen het grootste groene waterstofproject van Europa te realiseren en dit gewoon in Nederland: aan de Eemshaven. Het idee is dat windparken op de Noordzee groene stroom gaan produceren, waarmee vervolgens in een waterstoffabriek waterstof wordt gemaakt. De waterstof zou bedoeld zijn voor de Nederlandse en Duitse industrie. Op deze manier zou in 2040 7 miljoen ton CO2 uitstoot per jaar kunnen worden bespaard.

GROENE GOLF

MEI 2020

Upgrade voor het beste werklicht

EXTRA FUNCTIONALITEIT VOOR ELC-LICHTSYSTEMEN die nog aanwezig zijn, profiteren zo van een aangename, contrastarme licht-sfeer die vriendelijk is voor de ogen. Pas wanneer de laatste het kantoor heeft verlaten, schakelt het systeem alle armaturen uit.

Flexibele configuratie

Lichtsystemen met ESYLUX Light Control realiseren energie-efficiënte Human Centric Lighting en kunnen via plug-and-play worden geïnstalleerd. ESYLUX biedt nu een extra functionaliteit voor deze systemen.

Flexibele functies

Zwermfunctie

De extra functionaliteit breidt de toepassingsmogelijkheden van de ELC-lichtsystemen aanzienlijk uit. Op veel werkplekken worden tegenwoordig lichtsystemen met ESYLUX Light Control gebruikt. De ELC-lichtsystemen, bestaande uit op elkaar afgestemde armaturen, aanwezigheidssensoren, regeleenheden en bekabeling, bieden nu flexibele configuratie-, tijd-, integratie- en bedieningsfuncties en zorgen daarmee voor nieuwe vormgevingsmogelijkheden in verschillende gebruikssituaties.

Een voorbeeld van een configuratie is de zwermfunctie, die in slechts gedeeltelijk bezette kantoortuinen het ontstaan van geïsoleerde lichteilanden voorkomt. Dit wordt mogelijk gemaakt door de communicatie van met elkaar verbonden systeem groepen, die in hun ruimtezones met behulp van geïntegreerde aanwezigheidssensoren onafhankelijk het licht regelen. Als de werkplekken binnen een zone niet bezet zijn, wordt de verlichting daar niet automatisch uitgeschakeld, maar naar een oriëntatieverlichting gedimd. De medewerkers

Het vormen, schalen en koppelen van groepen gebeurt bij ELC-lichtsystemen via plug-and-play. Dankzij de fabrieksinstellingen is het systeem direct bedrijfsklaar na de installatie. Wie de systemen nog individueler wil configureren, kan dit gemakkelijk met de ESY-pen en ESY-app realiseren. Hiertoe behoort bijvoorbeeld het maken van toepassingsspecifieke scènes met een scène-editor. Om ruimtezones naast of in plaats van de lichtregeling permanent of per scène op verschillende manieren te kunnen verlichten, zijn er maximaal vier lichtkanalen beschikbaar. De verlichtingsuitgangen van de regeleenheden kunnen nu via mapping flexibel aan de verlichtingskanalen in de ESY-app worden toegewezen. Wanneer een systeem uit meerdere zichzelf regelende groepen bestaat, kunnen daarbij bijvoorbeeld armaturen van verschillende groepen aan hetzelfde verlichtingskanaal worden toegewezen. In een scène kunnen de armaturen zo synchroon ten opzichte van elkaar worden aangestuurd, in standaardmodus daarentegen worden ze binnen hun betreffende groep geregeld.

www.esylux.nl/esylux-light-control

TIPS VOOR THUIS

Duurzame tips waar iedereen iets aan heeft

PAK EENS DE FIETS I.P.V. DE AUTO

• 60% van de woon-werkritten is < 15 km. Prima te doen met de fiets én je hebt meteen een work-out gehad

Een waterbesparende douchekop bespaart jaarlijks 7500 liter water

Lever je oude mobieltje in In 200 mobieltjes zit genoeg goud voor een trouwring

40% van online bestelde kleding gaat retour

• Gemiddeld verspillen Nederlanders 34,3 kilo eten per jaar • Letten op voedselverspilling kan je €120,- per persoon per jaar opleveren! Reken maar uit • 50% van het GFT-afval belandt nog bij het restafval, dat wordt verbrand

KOOP EEN WATERBESPARENDE WC-STORTBAK

PROBEER MINDER ETEN WEG TE GOOIEN

• Scheelt je 23.000 liter drinkwater per jaar

Probeer slimmer online te shoppen bron: milieucentraal

MEI 2020

Remco van Kerkvoorde, directeur van ESYLUX Nederland:

Zorg dat je zo vro in het traject aa Duurzame installaties komen er steeds meer. Maar passen installateurs deze ook regelmatig toe? Remco van Kerkvoorde, directeur van ESYLUX Nederland, denkt dat dit beter kan. “Door als installateur vanaf het begin mee te denken, kun je meer duurzame oplossingen inbrengen. Met voordeel voor de opdrachtgever én voor jou.”

Duurzaamheid is volgens Remco van Kerkvoorde heel belangrijk:

“Daarom ontwikkelen en produceren we bij ESYLUX op een duurzame manier. Zo hebben we – met meerdere bedrijven – ons eigen gezamenlijke zonnepark voor het opwekken van groene stroom. Ook zijn we aangesloten bij Greenworks, het label voor duurzame bouwmaterialen. We blijven werken aan een zo hoog mogelijke Greenworks-score. Bovendien zijn we ingericht op het terugnemen en hergebruiken van materialen, waar dat mogelijk is. Wat hierbij zeker helpt, is het materialenpaspoort, dat inmiddels wordt erkend in de installatiemarkt. Een mooie stap in de goede richting. Onze insteek is niet voor niets: je moet een gebouw niet gaan afschrijven, maar opschrijven: welke ingrediënten zitten erin en wat is er na verloop van tijd nog van te gebruiken? Daar moeten we ons met z’n allen meer op richten.”

Dubbel profiteren

“We zijn goed op weg, maar we zijn er natuurlijk nog lang niet”, vervolgt Remco. “Het is voor installateurs heel belangrijk dat zij zo vroeg mogelijk in het bouwproces bij een project worden betrokken. Weten zij wat een bouwer wil? Dan kunnen ze bij groothandels en fabrikanten informeren

naar de duurzame mogelijkheden en het met elkaar laten communiceren van bepaalde systemen. Hiermee laten zij opdrachtgevers zien welke duurzame producten er op de markt zijn. Deze producten helpen de wereld een handje en zorgen zeer waarschijnlijk voor een mooie besparing, ideaal voor het straks verplichte energielabel C voor kantoren. Vroeger draaide het bij een energielabel vooral om het isoleren van een gebouw. Inmiddels speelt ook het installatiemateriaal een cruciale rol. Slimme verlichting bijvoorbeeld. De installateur profiteert hier zelf ook van, omdat veel nieuwe producten plug-andplay op de markt worden gebracht. Dit scheelt veel werk – en dus schaarse werknemers. Bovendien kun je op deze manier zorgen voor een passend meerjarenonderhoudsplan.”

Systeem op maat

Snel en foutloos installeren is sowieso cruciaal, vindt Remco: “Dit bespaart tijd en geld; opnieuw voordelen voor de opdrachtgever en de installateur. ESYLUX is hierbij graag van dienst: als jij je wensen voor de installatie aan ons doorgeeft, zorgen wij voor een kant-en-klaar systeem. Inclusief een heldere uitleg over het snel, makkelijk en foutloos installeren ervan. Een praktisch voorbeeld is ons intelligente verlichtingsconcept ESYLUX Light Control voor Human Centric Ligh-

ES YL UX

ty Im ag

oeg mogelijk an tafel zit

es 51 83 45 40 3

DE VISIE VAN

Remco van Kerkvoorde ESYLUX ting (HCL) met de SymbiLogic Technology. Dit combineert het aanwezige – gratis! – daglicht met kunstlicht; de hoogst mogelijke energie-efficiëntie. We passen hierbij het natuurlijke verloop van de kleurtemperatuur toe, op een manier die het beste bij ons bioritme past. Dit bevordert het welzijn en verhoogt de motivatie en productiviteit. Ook zorgt het voor minder ziekteverzuim en minder faalkosten. De installateur kan dit systeem zelf installeren, zonder programmeur. Snel en simpel.”

Investeer in kennis

Volgens Remco zou het goed zijn als de installatiebranche wat meer openstaat voor de huidige innovaties. “Ik denk dat installateurs zich vaak niet realiseren welke mogelijkheden er al zijn, en wat voor voordelen ze opleveren. Ik hoor installateurs vaak genoeg

zeggen: ‘Dit had ik veel eerder moeten weten!’ Als fabrikanten moeten wij ervoor zorgen dat we duidelijk maken wat we kunnen bieden. Aan de installateurs de taak zelf ook op zoek te gaan naar informatie. De algemene mindset moet anders: kijk niet alleen naar wat anderen doen, maar ga zelf ook op zoek naar kennis. Dat biedt voordelen op alle vlakken.” 

Kijk niet alleen naar wat anderen doen, maar ga zelf op zoek naar kennis

Over ESYLUX

Het ontwikkelen van simpele, een voudig te installeren oplossingen voor de perfecte synergie van automatisering en verlichting. Dat is het werk van ESYLUX. Dankzij hun slimme oplossingen voelen medewerkers binnen kantoren, onderwijs- en zorg instellingen zich aantoonbaar prettiger en energieker. Met – wetenschappelijk bewezen – positieve gevolgen voor de werksfeer én het geleverde werk.

GROENE GOLF

MEI 2020

Besparen met led-noodverlichting

MOET IK VERPLICHT OVERSTAPPEN NAAR LED-NOODVERLICHTING? Een gefaseerde implementatie van de verschillende maatregelen kan al snel voldoende zijn.

De gevolgen voor noodverlichting

Bedrijven zijn vanaf 1 juli 2019 verplicht om energiebesparende maatregelen te nemen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder. Het doel hiervan is Nederland duurzamer maken.

Energieakkoord: hoe zit dat? Eind 2013 tekenden meer dan 40 organisaties, in samenwerking met de overheid het Energieakkoord. Het Energieakkoord is een overkoepelde naam voor een groot pakket aan erkende energiebesparende maat regelen. Helaas werden de doelstellingen niet gehaald en zijn de eisen per 1 juli 2019 aangescherpt. Bedrijven en instellingen zijn verplicht om energiebesparende maatregelen te nemen, die een terugverdientijd van vijf jaar of minder hebben. Dit wordt ook gehandhaafd. Het betekent niet dat er verwacht wordt dat alle maatregelen op dit moment al genomen zijn. Ieder bedrijf is verplicht te melden welke maatregelen zij nog

gaan nemen in de nabije toekomst. Alle mogelijke maatregelen staan beschreven in zogenaamde ‘Erkende Maatregelen Lijsten’ van alle verschillende branches. Een bedrijf kan hierbij kiezen uit drie opties: • Alle maatregelen uit de lijst doorvoeren; • Alleen die maatregelen doorvoeren die zich binnen vijf jaar terugverdienen (dan beoordeelt de overheid vervolgens of in voldoende mate aan de verplichtingen voldaan wordt); • Slechts een deel van de maatregelen doorvoeren (dan moet voor elke maatregel die niet doorgevoerd wordt een alternatieve maatregel genomen worden).

Een maatregel die bij alle branches wordt genoemd, is het vervangen van tl-vluchtrouteaanduiding door moderne types met ledverlichting. Logisch, want hier kan makkelijk en snel energie en geld mee bespaard worden! Het vervangen van de tl-armaturen mag op een natuurlijk moment plaatsvinden, bijvoorbeeld op het moment dat de tl of de accu vervangen moet worden. Op www.famostar.nl/besparen vindt u onze TCO tool (Total Cost of Ownership). Hiermee kunt u zelf berekenen hoeveel u bespaart met de overstap naar led-noodverlichting. Naast deze tool kunt u hier ook het eBook energietransitie downloaden. Hierin vindt u alles over wat de erkende maatregelen voor duurzame groei betekenen voor u en voor uw klant.

www.famostar.nl/besparen

GEHOORD & GEZIEN De laatste ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid

Duurzame dagen in 2020 14 mei

Fiets naar je werk dag

5 juni

Wereld Milieu dag

Om fietsen naar je werk laag drempelig te stimuleren is het op 14 mei weer Fiets naar je Werk dag! Naast het feit dat fietsen gezond is, is het ook duurzaam, vermijd je de files en je verschijnt fris op je werk! Het proberen waard toch? Misschien is het dit jaar door de coronamaatregelen niet mogelijk, maar volgend jaar is er weer een Fiets naar je werk dag!

Op 5 juni is het Wereld Milieudag. Deze dag wordt al sinds 1974 jaarlijks georganiseerd. Op deze dag wordt er even extra stilgestaan bij het milieu om zo het bewustzijn hierover te verbeteren. Dit jaar staat de WereldMilieu dag in het teken van biodiversiteit.

1 september

Duurzame Dinsdag Op de eerste dinsdag van september is het ieder jaar Duurzame Dinsdag. Op deze dag krijgen duurzame ideeën en initiatieven een podium in politiek Den Haag middels de Duurzame Dinsdag-koffer waarin de honderden ideeën zijn verzameld. Op deze manier wordt de enorme hoeveelheid kennis en initiatief op het gebied van duurzaamheid vanuit de samenleving gesymboliseerd. De ideeën zijn zeer divers en komen vanuit verschillende hoeken: van particulieren tot verenigingen, maar ook bedrijven en start-ups. Het mooiste is: er zijn prijzen te winnen met de ideeën, om zo deze duurzame initiatieven verder te ontwikkelen.

MEI 2020

Slimme verlichting voor MKB

Tot 60% besparen op energiekosten met slimme verlichting

nstallatiebedrijven krijgen van hun klanten steeds vaker vragen als: hoe kan ik energie duurzamer inzetten? Hoe kan ik kosten besparen? Door zelf actief met duurzaamheid bezig te zijn, kunnen vragen beter worden beantwoord. Installatiebedrijf Freek van Os geeft haar klanten graag het goede voorbeeld, en wil medewerkers de beste werkomstandigheden bieden. Om klanten beter te helpen, gelooft Installatiebedrijf Freek van Os dat men zelf voorop moet lopen in energiezuinige oplossingen. Met de verhuizing naar een nieuwbouwpand werd hiertoe een grote stap gezet. Collega installatiebedrijf Jack van der Meij adviseerde voor de verlichting gebruik te maken van Interact Pro van Philips. Oosterberg Den Haag leverde de materialen.

Duurzame energie binnen MKB

Elektrotechnisch installatiebureau Jack van der Meij richt zich op duurzame energie binnen het MKB. Het bureau is aangesloten bij het netwerk van Philips Connected lighting Experts. Dit bestaat uit een groep van innovatieve installateurs die weten dat het IoT en connected verlichting ongekende mogelijkheden bieden. Zij creëren kansen om de installatiemarkt te transformeren.

60% besparen op energiekosten

Bij Freek van Os werden twee typen energiezuinige CoreLine Interact Ready LED-armaturen geïnstalleerd: op de begane grond kwamen 47 slagvaste en waterdichte armaturen, en op de eerste verdieping 74 inbouwarmaturen. Via de Interact Pro ga-

teway worden de armaturen en sensoren draadloos verbonden. Via de app kunnen vervolgens verschillende lichtgroepen, lichtscenes en tijdschakelingen worden aangemaakt. Bij Freek van Os vind je geen enkele lichtschakelaar. Mede dankzij Interact Pro bespaart Freek van Os nu tot 60% op de totale energiekosten.

REFERENTIEPROJECT

“Met Interact Pro profiteer je nu en in de toekomst van energiebesparende innovaties. Installatie is deels draadloos en instellen gaat gemakkelijk via een app. Je bespaart hier dus veel tijd.” Chiel Roelofs directeur Jack van der Meij

“Wij willen vooroplopen in duurzaamheid. Daarom hebben we gekozen voor slimme Interact Pro-verlichting. Deze wordt nu automatisch geschakeld met sensoren, en ons energieverbruik is volledig inzichtelijk. Zo besparen we tot 60% op de energierekening en betrekken we medewerkers bij onze duurzaamheidsdoelen.” Harm van Os directeur Freek van Os

“Het voordeel van de aanwezigheidssensoren is dat in ruimtes waar niemand aanwezig is, het licht vanzelf wordt uitgeschakeld. In een tijd van duurzaamheid is dat erg prettig.” Lisa van Alphen de Veer planning/marketing Freek van Os

Voordelen installateur Eenvoudige installatie Lichtsturing vindt met Interact Pro volledig draadloos plaats. Dit biedt veel flexibiliteit. Het maakt een razendsnelle configuratie mogelijk via een app, zonder dat training nodig is. Proactief service verlenen Interact Pro biedt op elk moment realtime inzicht in prestaties van het systeem bij de klant. Aanpassingen kunnen online worden doorgevoerd Extra waarde toevoegen Interact Pro biedt meer gebruikscomfort, inzicht en extra besparingen. Daarmee biedt het forse meerwaarde t.o.v. standaard LED-verlichting. Werken aan klantenbestand Interact Pro biedt unieke functionaliteiten voor installateurs: uitgevoerde projecten zijn alle te managen vanuit een centraal dashboard. Zo bouwen installateurs een uniek klanten bestand op. 

Voordelen MKB Meer comfort, betere prestaties Verlichting is op elk moment via een app af te stemmen op individuele werkzaamheden. Dit draagt bij aan een gevoel van welzijn, en aan de prestaties op de werkvloer Zeer energiebesparend Interact Pro biedt op elk moment realtime inzicht in prestaties van het systeem. Aanpassingen kunnen online worden doorgevoerd. Innovatief imago voor je bedrijf MKB’ers die kiezen voor een duurzame, slimme werkomgeving maken het verschil. Een innovatief imago kan klanten en leveranciers inspireren om ook een stap in de groene richting te zetten. Inzicht in verbruik Het Interact Pro dashboard monitort energieprestaties per ruimte en zelfs per armatuur, en maakt analyses mogelijk van toekomstig verlichtingsgebruik. Ook ontstaat zo inzicht in extra besparingsmogelijkheden.

MEI 2020

GROENE GOLF

Scoren met sensoren

WAAROM JE BLIJ WORDT VAN SENSOREN Het signaal kan door plastic, glas en dunne wanden heen. Omdat de sensoren al in de armaturen zitten heb je geen extra bekabeling nodig en scheelt je dit dus heel veel installatietijd!

Thinq Sensoren Het toevoegen van sensoren aan een lichtinstallatie is om meerdere redenen zinvol. Indien juist toegepast zorgen sensoren voor meer gebruikerscomfort en een enorme energiebesparing.

Betere score op energieschaal Behaal een hoger energielabel door LED verlichting met sensoren toe te passen. Per 1 januari 2023 moet elk kantoor groter dan 100m2 minimaal energielabel C hebben. Voldoet het pand dan niet aan de eisen, dan mag u het niet meer als kantoor gebruiken.

Extra energiebesparing Door conventionele verlichting te vervangen door LED verlichting bespaar je al gauw 50% energie. Wanneer je de verlichting uitrust met sensoren wordt deze energiebesparing nog groter! Door gebruik te maken van aanwezigheids-

detectie bespaar je gemiddeld zo'n 30% energie. Bij gebruik van een daglichtsensor kan de besparing tot wel 70% oplopen. Je spaart niet alleen energie, maar ook je verlichting wordt minder gebruikt en gaat dus langer mee!

Er zijn vanaf dit voorjaar ook slimme Thinq sensoren beschikbaar. Deze sensoren vormen een netwerk en kunnen eenvoudig met een app bediend worden. Dit systeem brengt (extra) energiebesparing, gebruikerscomfort én de mogelijkheid om IoT oplossingen te koppelen samen. En het allermooiste: Het is niet duurder dan een standalone PIR en (veel) goedkoper dan een DALI systeem!

Geïntegreerde sensoren Interlight biedt een uitgebreid assortiment verlichting met geïntegreerde sensor. De zogenaamde microwave sensoren maken gebruik van microgolftechnologie om de omgeving te analyseren. Door het uitzenden van microgolfsignalen en de tijdsduur die nodig is voordat het signaal terugkeert naar de bewegingsdetector wordt gemeten.

www.koopmaninterlight.nl

COLUMN

Handen te kort in de bouw

Waar procedures, regelgeving en vergunningen voor vertraging zorgen aan de voorkant wordt de tijd om te bouwen en installeren alsmaar korter. Tel hierbij op dat het aantal technisch geschoolde jongeren steeds minder is en het wordt duidelijk dat er iets zal moeten veranderen. Inmiddels hebben we er allemaal mee te maken, we komen handen te kort in de bouw. Tijd voor het denken in prefab oplossingen zou ik zo zeggen! Maar gaat dit niet ten koste van het ambachtelijk werken in onze sector hoor ik u denken. Veel bouwers denken al in prefab oplossingen. Waar het ooit met vloeren is begonnen, gevolgd door prefab wanden en daken zijn prefab bouwdelen inmiddels niet meer weg te denken. Regelmatig worden wij uitgedaagd om samen met bouwers aan de voorkant van een project te sparren over prefab oplossingen, niet alleen voor bouwmaterialen maar ook in installatietechniek.

Gerhard Hospers is Adjunct Directeur Greenworks bij bouwmaterialen groothandel Raab Karcher en zet zich in voor het verduurzamen van de gebouwde omgeving en kennisoverdracht

En laten we hier nu net goed in zijn. Met een projectteam van Oosterberg, Wasco en Raab Karcher werken samen aan het ontwikkelen van bouwdelen. Dit zijn veelal prefab bouwen installatieoplossingen met als doel ‘’efficiënt, integraal, circulair en duurzaam bouwen’’ Aan de voorkant nadenken over de meest slimme oplossing. Denk aan in de fabriek voorgemonteerde ventilatiekanalen in daken en wanden. Prefab meterkasten of zelfs complete kits met de installatie voor de gehele woning. Hiermee kunnen we tijd besparen op de bouwplaats, hebben we meer invloed op het proces en voorkomen we faalkosten.

Helpen we hiermee het ambachtelijk werken om zeep? Ik denk het niet, wel wordt het anders. Ons vak wordt leuker, uitdagender en interessanter. Ook voor de jeugd welke ook meer geïnteresseerd is in totaaloplossingen i.p.v. het bij elkaar sprokkelen van losse onderdelen. Bouwen en installeren wordt configureren, aan de voorkant, vernieuwend, prestatie- en toekomstgericht. Laat ik afsluiten met de woorden van Benjamin Franklin, een Amerikaans wetenschapper; “Zonder voortdurende groei en vooruitgang hebben woorden als verbetering, prestaties en succes geen enkele betekenis.’’

Gerhard Hospers.

MEI 2020

Een duurzame toekomst volgens Roor de Gans van Reinbouw

“Duurzaamheid bereikbaar én leuk maken, dat is ons doel” 14 Circulaire woningen ’t Hopveld in Zutphen, een ontwikkeling van Reinbouw

ls conceptontwikkelaar bij Reinbouw in Dieren houdt Roor de Gans zich dagelijks bezig met het bedenken en uitvoeren van innovatieve ideeën voor de bouw. Duurzaamheid speelt hierbij een belangrijke rol. Hij vertelt met plezier hoe dit er in de praktijk uitziet. Bij Reinbouw gaat duurzaam bouwen verder dan het opleveren van een duurzame woning met een laag energieverbruik. Al in de ontwerpfase denkt de ontwikkelend aannemer na over het gebruik van duurzame materialen die rekening houden met het milieu én de gezondheid van de toekomstige bewoners.

Circulaire woningen

Een mooi voorbeeldproject is ’t Hopveld in Zutphen. “Hier realiseren we veertien circulaire woningen”, vertelt Roor. “Dit betekent dat alle onderdelen later, bij een verbouwing of sloop, opnieuw zijn te gebruiken of te recyclen. Zo creëer je restwaarde in plaats van afval. Dit doen we door bewuste materiaalkeuzes, registratie van materialen en producten in Madaster en in samenwerking met partijen die circulariteit omarmen. Zoals Greenworks, het label voor duurzame

bouwmaterialen. Daarnaast werken we met natuurlijke materialen. Woningen krijgen een sedum dakbedekking – ideaal voor een tijdelijke waterberging en een gezond binnenklimaat – of een dak met riet of recyclebare dakpannen met zonnepanelen. In onze artist-impressions gebruiken we met opzet veel groen; dan gaan mensen vanzelf groen denken. Ook krijgt iedere woning beplanting, in de vorm van een boom en een pergola met een hopplant: een leuke verwijzing naar de hopboerderijen die hier vroeger stonden én Zutphen als bokbierstad.”

Gebruik veel groen, dan gaan mensen vanzelf groen denken

REINBOUW We stimuleren bewoners om een bijdrage te leveren aan de duurzame samenleving Duurzaamheids paspoort

Elke woning krijgt straks een duurzaamheidspaspoort. Roor legt uit: “Hierin staat uit welke onderdelen de woning bestaat en waar deze zijn gemonteerd: handig als je de woning later wilt verbouwen en aan het einde van de levensduur is de woning van waarde als materiaaldepot. Bovendien voorzien we ieder duurzaamheidspaspoort van praktische tips om duurzame stappen te zetten. Hiermee stimuleren we de toekomstige bewoners om een blijvende bijdrage te leveren

aan een duurzame samenleving. Je kunt hierbij denken aan duurzaam groen in plaats van bestrating. Als buren kiezen voor een gezamenlijke erfafscheiding in de vorm van een heg in plaats van een schutting, krijgen ze een aantal punten. En bij een bepaald aantal punten krijgen ze een beloning, bijvoorbeeld een speciale boodschappenfiets. Op deze manier maak je duurzaamheid leuk.”

Optimaal profiteren

“Duurzaamheid is een maatschappelijke verantwoordelijkheid”, gaat Roor verder. “Op veel vlakken is het al heel normaal, kijk maar naar het inzamelen en recyclen van oud papier en oud ijzer. Dit moet in de bouw net zo gewoon worden. Wij kijken er nuchter naar en proberen duurzaamheid te stimuleren. Daarom stellen we onszelf altijd de vraag: hoe duurzaam kunnen we het maken en hoe houden we het bereikbaar? Waar zien we nog mogelijkheden? Dit is een continu proces, want er komen steeds meer duurzame producten op de markt. Dat moet ook wel, want op een gegeven moment zijn grondstoffen of bepaalde materi-

alen op. Hier sorteren we nu vast op voor, door aan de voorkant goed vast te leggen wat er precies op welk moment in een woning is verwerkt. Hier hoort bij dat we ook goed kijken naar hoe materialen in een woning worden verwerkt: ze moeten later makkelijk weer te verwijderen zijn, zonder beschadigingen. Daarom verlijmen we zo min mogelijk en monteren we alles zoveel mogelijk losmaakbaar. En worden bijvoorbeeld na tien jaar de zonnepanelen vervangen, terwijl ze een levensduur van twintig jaar hebben? Dan kunnen ze nog prima dienst doen op een tijdelijk gebouw. Zo profiteer je optimaal van alle duurzame mogelijkheden. Laat iets ‘niet meer dan anders’ kosten: dat kan, zeker als je kijkt naar de levensduur van een product.” 

Kansen voor de installateur Ziet Roor de Gans ook kansen voor de installateur? “Die zijn er altijd. Zorg dat je kennis hebt van duurzame installaties en laat zien dat je maatschappelijk verantwoord bezig bent. Breng bijvoorbeeld de voordelen in kaart van een opbouwsysteem en hergebruik. Dit geeft je een goede naam en grote kans dat klanten je weten te vinden. Zorg daarnaast dat je bent voorbereid op prefab bouwprojecten. Bijvoorbeeld door zelf ook met prefab installaties te werken, zoals een meterkast, eventueel voorgemonteerd door de groothandel. Klik en klaar, en door!”

GROENE GOLF

MEI 2020

Besparen én tegelijk veilig

NORTON GALERIJ- EN PORTIEKVERLICHTING tussen twee lichtniveaus worden gekozen. Een investering in de SPALED verdient zich in zeer korte tijd terug door een drastische verlaging van de energiekosten en de lange levensduur.

Norton galerijen portiekverlichting zorgt voor een grote besparing en gevoel van veiligheid. Tijdloze vormgeving en technische specificaties maken Norton verlichting zeer geschikt voor nieuwbouw én renovatie.

PGX Dit eigentijds minimalistisch armatuur heeft een fraai diffuus lichtbeeld, is spatwaterdicht (IP54) en onderhoudsvrij. De PGX is eenvoudig te monteren met de bijgeleverde montageplaat. De geïntegreerde driver kan bij installatie ingesteld worden op high level of low level voor een nog grotere besparing.

POLARIS De NORTON POLARIS is bijzonder efficiënt in energieverbruik en lichtopbrengst dankzij de high level/low level schakeling en de unieke lenzen waarmee een specifiek lichtbeeld wordt gerealiseerd. De ‘gang’ optie geeft een langwerpig lichtbeeld (8x2 m) waarmee gangen

en galerijen verlicht kunnen worden. De ‘vierkant’ optie (4x4m) is geschikt voor vierkante en rechthoekige ruimten zoals hallen en entrees. De POLARIS is beschikbaar in een wanden plafondversie. Standaard is het armatuur voorzien van schemerschakeling en politiekeurmerk. Leverbaar in grijs en antraciet, optioneel met aanwezigheidsdetector en/ of noodunit. De POLARIS is daarmee ook geschikt als beveiligingsverlichting rond bedrijfspanden.

Rond de zomer is de SPA-LED ook leverbaar met radar en schemerschakelaar! De toevoeging van deze functionaliteit draagt bij aan het comfort en veiligheidsgevoel. Bovendien levert dit een aanzienlijke bijdrage aan het verlagen van de Total Cost of Ownership (TCO).

Duurzame oplossingen van Norton Norton biedt een breed scala energiezuinige plug & play lichtoplossingen voor zowel nieuwbouwals renovatieprojecten. Duurzame ledverlichtingsoplossingen voor uw project die een aanzienlijke bijdrage leveren aan het verlagen van de TCO. Norton is topkwaliteit van Europese bodem en uit voorraad leverbaar. Duurzaam investeren in Norton maakt uw bedrijf groener en energiezuiniger. Dat loont aan alle kanten!

SPA-LED Met de SPA-LED vervangt u snel en eenvoudig bestaande armaturen met TL-lampen. Bij montage kan

www.norton.nl/pgx www.norton.nl/polaris www.norton.nl/spa-led

TIPS VAN COLLEGA'S

Tips van collega’s

Slim energie besparen volgens Gert Oosting van Techniko Techniko Ekehaar B.V. was een van de eerste bedrijven in Nederland die zich - naast zonnepanelen en pelletkachels - bezighield met ledverlichting en warmtepompen.

Hun eigen panden, onder de rook van Assen, zijn sinds 2008 gasloos en energieneutraal. Directeur Gert Oosting geeft tips hoe je als installateur je klanten op weg kunt helpen naar een duurzamere wereld.

Geen reden om te wachten

Er is geen reden om te wachten. Sommige mensen wachten totdat duurzame producten – zoals warmtepompen – goedkoper worden of verder zijn doorontwikkeld. Innovaties zullen altijd komen, maar warmtepompen zijn al doorontwikkeld en de prijzen gaan niet onderuit. De energieprijzen gaan juist alleen maar omhoog. Als je wacht, ben je een dief van je eigen portemonnee.

Stap voor stap

Verduurzamen kan stapje voor stapje. Help klanten niet overweldigd te raken. Het kan in één keer of in vijf jaar, afhankelijk van hoeveel iemand kan investeren.

Details

Energiebesparingen zitten soms in kleine, verborgen details. Pompjes en warmteverdelers kunnen enorme stroomslurpers zijn. Soms kan je een pompje dat 24/7 draait en een verbruik heeft van 800 kilowatt, vervangen door een nieuw pompje van 150 kilowatt. Dat scheelt een investering in twee zonnepanelen!

Verdiep je in subsidies

Verdiep je in de subsidies die de overheid verstrekt, zodat je je klanten hierover kunt informeren. Er zijn nog duurzaamheidsleningen af te sluiten.

Geef tips om gedrag bij te sturen

Schrikken mensen toch terug van de investeringen? Ga met ze om tafel. Door te praten over de gezins- of bedrijfssituatie en hun energieverbruik, kan je ze met een aantal tips helpen hun gedrag bij te sturen. Besparen zonder investeringen, wie wil dat nou niet? Zijn ze er op een later moment wel aan toe om te investeren, dan weten ze je direct te vinden. 

MEI 2020

Berto Boeve, vestigingsleider Loohuis Energie & Installatie Advies:

We moeten laten zien wat met techniek mogelijk is

nergie besparen, het milieu ontzien en duurzaamheid: deze thema’s zijn aan de orde van de dag. Als installateur heb je hierbij een belangrijke rol: jij kunt je klanten goed adviseren. Maar hoe doe je dat? Bij Loohuis Installatiegroep hebben ze hiervoor een speciaal adviesbureau opgericht: Loohuis Energie & Installatie Advies. Vestigingsleider Berto Boeve vertelt over het hoe en waarom. Woningen en bedrijfsgebouwen duurzamer maken: het levert jou én je eindklanten wat op. Een goed idee dus om bij te blijven als het gaat om duurzame technieken. Bij Loohuis Energie & Installatie Advies doen ze dat al sinds 2012. Hier beantwoorden specialisten duurzaamheidsvragen uit de eigen organisatie. Zo vinden zij de beste duurzame oplossing voor elk project.

Alles uitgeprobeerd

“Dit expertisecentrum hebben we opgericht tijdens de crisis”, legt Berto Boeve uit. “Met als doel: onze kennis vergroten op het gebied van duurzaamheid. Techniek is inmiddels zo’n groot deel van ons leven, dat duurzaamheid hierin een prominente plek moet hebben. Wij zijn hier dagelijks mee bezig, weten wat er mogelijk is en hebben vrijwel alles al een keer uitgeprobeerd. Dit geeft ons een voorsprong, waarmee we onze eigen installateurs ondersteunen in het advies naar hun klanten. Een mooie meerwaarde voor onze installatiegroep.”

Inzicht in energieverlies

“We richten ons op maatwerk in duurzame energie”, gaat Berto Boeve verder.

“Van warmtepompen en zonnepanelen tot energieopslag en warmteterugwinning. Op dit moment zijn vooral – hybride – warmtepompen populair, net als duurzame luchtbehandelingsystemen en intelligente verlichtinginstallaties. Hiermee is veel winst te behalen. Maar vergeet ook het inregelen van installaties niet. Er is vaak te weinig inzicht in waar energie verdwijnt: hierdoor blijft veel potentiële energiebesparing onbenut. Bedrijven zouden bijvoorbeeld eens moeten kijken naar hun nachtelijke energieverbruik. Er

Er valt zoveel te besparen, dat moeten we meer inzien

INTERVIEW

valt zoveel te besparen, dat moeten we meer inzien met z’n allen. Om eindgebruikers te laten zien hoe een dergelijke installatie eruitziet, hoeveel ruimte die inneemt en hoeveel geluid deze produceert, hebben we in Fleringen ons eigen EnergieCentrum. Hier zijn alle denkbare duurzame oplossingen werkend te zien. Ideaal om je een beeld te vormen van de mogelijkheden en de voor- en eventuele nadelen van een bepaald systeem. Zo kies je bewust de oplossing die het beste bij je past.”

Problemen voorkomen

Eén van de grootste voordelen van de expertise van Loohuis is dat de eigen installateurs niet steeds het wiel opnieuw hoeven uit te vinden. Dit scheelt kostbare tijd. Bovendien zit Loohuis bij een traject eerder aan tafel met opdrachtgevers. “Dit biedt voor iedereen voordeel”, zegt Berto Boeve. “Zo kunnen we al in het beginstadium meedenken over duurzaamheid en kan de opdrachtgever kiezen uit de best mogelijke oplossingen. Dankzij onze praktijkervaring ondervangen we veelvoorkomende problemen die anders vaak pas in de uitvoerings- of onderhoudsfase aan het licht komen.”

Kennis inzetten voor opdrachtgevers

“Het valt me op dat onze branche nog wat behoudend is: de installateur is vaak onderaannemer en doet wat hem gevraagd wordt. Eigen ideeën worden niet altijd gewaardeerd. Wij draaien dit om: we hebben de kennis en kunde in huis en laten opdrachtgevers zien hoe ze duurzamer kunnen werken, om mee te kunnen met de door de overheid opgelegde eisen. Hiervoor maken we zelf onder meer de benodigde berekeningen. Ook monitoren is belangrijk: wat gebeurt er in een installatie? Hier leer je van en die kennis neem je weer mee in een volgend project. Dankzij steeds meer sensoren in producten krijgen we op afstand beter inzicht in de prestatie van installaties. Dit biedt extra mogelijkheden voor service en onderhoud. Ik verwacht dat we de komende tijd steeds meer energie gaan besparen door slimme installaties, gecombineerd met opwekking en opslag van energie. Ook zal het gebruik van data sterk toenemen. We merken dat er steeds meer belangstelling is voor duurzame producten. Mijn tip aan installateurs is dan ook: laat het belang van

duurzaamheid zien en breng besparingsmogelijkheden helder in beeld. Hiermee sparen je klanten het milieu én besparen ze kosten.” 

Laat het belang van duurzaamheid zien en breng besparings mogelijkheden in beeld

MEI 2020

GROENE GOLF

Schneider Electric - Norm en wetgeving update

HOE SPEELT U IN OP DE TOEKOMST? Hiervoor heeft Schneider Electric geschikte totaaloplossingen, die u als ondernemer gemakkelijk inzicht geeft in het energieverbruik en daarmee kan helpen het energieverbruik te verlagen.

Er zijn veel ontwikkelingen gaande in de norm en

Meer weten over deze oplossingen? Vraag uw Oosterberg contactpersoon naar de oplossingen van Schneider Electric.

wetgeving binnen onze industrie. Hoe speelt u in op deze veranderingen? Hoe draagt u uw steentje bij aan een beter klimaat?

Veranderende omgeving Door de overheid wordt er gepleit voor een emissiereductie van 55% in 2030. Ondernemers komen hierdoor onder de druk te staan, want het is de bedoeling dat zij hun steentje bijdragen door middel van elektrificatie. Dit betekent voor bedrijven niet alleen het vervangen van gas en andere brandstoffen door elektriciteit, maar ook het installeren van nieuwe duurzame energie technologieĂŤn. Dit brengt veel uitdagingen met zich mee waar ook u mee te maken krijgt.

NEN 4010 Daarnaast is de NEN 4010 in het leven geroepen, deze norm gaat over elektrische installaties voor

laagspanning en geeft eisen die gericht zijn op de algemene Nederlandse installatiepraktijk. De norm NEN 4010 is opgesteld om de vele eisen voor elektrische installaties voor laagspanning voor een brede doelgroep toegankelijk te maken. Niet iedere installateur krijgt in zijn werk te maken met alle eisen die in NEN 1010 staan. Met een norm voor de algemene installatiepraktijk is NEN 4010 voor veel installateurs voldoende om hun veelvoorkomende werkzaamheden uit te voeren.

Schneider Electric Oplossingen Bovenstaande norm en wetgeving leiden tot de nodige veranderingen.

www.se.com/nl

OOSTERBERG

E-bus voor Oosterberg Utrecht- de Meern

Heb jij hem al voorbij zien rijden? Duurzaam ondernemen vraagt om acties, investeren en je nek uitsteken. Zo verduurzamen wij, naast onze vestigingen, ook onze logistiek. Zo worden bestellingen vanuit de vestiging Utrecht- de Meern sinds kort geleverd met een elektrische bus van MAN. Wist je dat meer dan 20% van de CO2 emissie in Nederland wordt veroorzaakt door verkeer en vervoer? Wegverkeer verbruikt de meeste brandstof en is daarmee ook de grootse emissiebron (bron: cbs). Om CO2 uitstoot te verminderen is elektrisch vervoer een goede keuze: de emissie over de levensduur van een elektrische auto is namelijk 40% lager dan van een brandstofauto. Op het stuk vervoer valt dus veel winst te behalen wat betreft CO2 uitstoot. Hier ligt dan ook onze focus de komende jaren. Zo stimuleren we medewerkers steeds meer om elektrisch te gaan rijden, maar het echte verschil kunnen we maken in ons goederenvervoer. Bovendien is nationaal de ambitie uitgesproken om binnenstedelijk goederenvervoer in 2025 alleen

nog elektrisch te laten plaatsvinden. Daarom zijn we op onze vestiging in Utrecht-de Meern dit voorjaar gestart met een pilot met een elektrische bus van MAN. Zo wordt het binnenstedelijk gebied van Utrecht nu voorzien van goederen door middel van onze nieuwe bus.

Technische specificaties

Voor de autoliefhebbers onder ons: de nieuwe E-TGE heeft een vermogen van 110kW/136pk die de voorwielen aandrijft, een topsnelheid van 90km/u en een actieradius van 120km. Bovendien de bus door remenergie weer wordt opgeladen, wat hem ideaal maakt voor de binnenstedelijke ritjes waar hij voor ingezet wordt. Uiteraard laden we onze nieuwe MAN bus op met energie afkomstig van onze eigen PV panelen.

derd, waardoor het nu mogelijk is om lengtegoed tot 4 meter te vervoeren. Daarnaast is de bus voorzien van de nodige schappen voor het vervoeren van pakketten

Hoe rijdt het?

Marco Brehler, vestigingsleider van Utrecht-de Meern: "In één woord geweldig. De bus is heel stil, accelereert snel en is heel luxe voor een bedrijfswagen. Ook onze vaste chauffeur is er erg blij mee." Inmiddels zijn de eerste klanten op een duurzame manier voorzien van hun bestellingen. Heb jij de nieuwe e-bus al voorbij zien rijden? 

Aangepast aan onze wensen

Aangezien we met deze bus ook veel lengtegoederen vervoeren heeft MAN de bus volledig naar onze wensen aangepast. Zo is de bijrijdersstoel verwij-

MEI 2020

OOSTERBERG

“Leuk, zo’n duurzaam magazine, maar wat doen jullie zelf om de wereld een beetje mooier te maken?”

Oosterberg Ede Duurzaam ondernemen wordt steeds belangrijker. Als familiebedrijf doen we dit eigenlijk al ruim 125 jaar. We beseffen ons elke dag dat we rekening moeten houden met de generaties na ons en investeren steeds meer in duurzame projecten en samenwerkingsverbanden. Zo verduurzamen wij bijvoorbeeld onze vestigingen. Zo hebben ze op onze vestiging in Ede de afgelopen twee jaar de nodige stappen gezet om het energieverbruik flink te reduceren, met als doel om Nul-op-de-Meter te worden.

Aanpassingen in 2007

Bij de verhuizing in 2007 naar het huidige pand aan de Lumièrestraat in Ede zijn al direct een aantal aanpassingen gedaan om het energieverbruik te beperken. Zo is er destijds bijvoorbeeld PHC-domotica geïnstalleerd, waarmee onder andere de verlichting geregeld kon worden. Daarnaast werd het magazijn al direct voorzien van bewegingssensoren, om ervoor te zorgen dat de verlichting niet onnodig brandde.

Energieverbruik gereduceerd met 60%

Inmiddels zijn we ruim 10 jaar verder en is de PHC installatie vervangen door KNX. Bovendien is alle verlichting vervangen door Led-verlichting, waardoor het energieverbruik is gereduceerd met bijna 60%. Bovendien zijn de kantine en kantoren nu ook uitgerust met bewegingssensoren met daglichtregeling, waardoor de verlichting niet meer onnodig brandt in het pand en optimaal comfort biedt voor de medewerkers. Om het energieverbruik in de gaten te houden is het pand voorzien van een energiemonitoringssysteem. Daarnaast zijn de kranen uitgerust met een speciale warmteregeling en is de ventilatie geoptimaliseerd door tijdsschakelingen, waardoor deze enkel in werking is op momenten dat er mensen in het pand aan het werk zijn. Het pand in Ede wordt tegenwoordig voorzien van zonne-energie die wordt opgewekt door de 190 zonnepanelen die op het dak zijn geplaatst. In de nabije toekomst zal de Cv-instal-

latie van het pand worden geoptimaliseerd en zal er een weersafhankelijke regeling worden toegepast.

Wist je dat

Oosterberg reductiedoelstellingen heeft opgesteld om haar CO2-uitstoot te verminderen? We werken met diverse concrete maatregelen aan het behalen van de doelstellingen. Ieder half jaar stellen we een CO2-prestatieladder op, hierin zien we of de maatregelen het gewenste effect hebben. Zo dragen wij dagelijks ons steentje bij aan een betere aarde. 

GEHOORD & GEZIEN De laatste ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid

Groen, groener, groenst Leven op grote voet

Wat is jouw CO2-footprint? Wil je bewuster gaan leven en minder CO2 uitstoten? Milieucentraal helpt je hierbij door inzichtelijk te maken wat jouw CO2-footprint ongeveer is: namelijk met de CO2-voetafdruk test. Middels enkele vragen over jouw dagelijks leven krijg je snel een indicatie van jouw CO2-voetafdruk en een aantal tips over hoe je eenvoudig je footprint kan verlagen. Kijk op de website van Milieucentraal en doe de test.

De duurzame stad =

Stad van de toekomst

GEHOORD & GEZIEN Zet de volgen de stap

R E CO2 DU CT CO 2

LED jij al ?

Nederlanders bereid over te stappen op LED

Toyota heeft uitgesproken dat zij de stad van de toekomst willen gaan bouwen in Japan. De stad zal zo duurzaam mogelijk worden en een plek zijn waar nieuwe technologieĂŤn worden getest. Zo zal de stad voorzien worden van energie door middel van waterstoftechnologie, uiteraard ontwikkeld door Toyota zelf. Interesse? Dan zal je toch echt nog even moeten wachten: het plan is om in 2021te starten met de bouw. Medewerkers van Toyota en hun families ĂŠn wetenschappers zullen hier in eerste instantie gaan wonen.

De ruime meerderheid (67%) van de Nederlandse burgers is ervan overtuigd dat klimaatverandering (deels) wordt veroorzaakt door de mens. Dit blijkt uit de publieksmonitor Klimaat en Energie 2019. Ruim 60% van de Nederlanders denkt zelf een bijdrage te kunnen leveren aan een duurzamere samenleving. Zo is 75% van de Nederlanders bereid om enkel nog LED-verlichting te gebruiken. 60% heeft op dit moment nog niet overal in huis LED-lampen hangen. Tijd om verlichting te vervangen dus!

MEI 2020

Wetgeving en subsidies

Elektrisch vervoer Het aantal elektrische auto’s is in een jaar tijd meer dan verdubbeld en de verwachting is dat de aantallen alleen maar toe gaan nemen. Om een elektrische auto te gebruiken heb je uiteraard een oplaadpunt nodig. Om het elektrisch vervoer te stimuleren heeft de overheid nieuwe wetgeving omtrent laadpalen geïntroduceerd.

Verplichting laadpalen per 10 maart 2020

Om elektrisch vervoer te stimuleren geldt per 10 maart 2020 een verplichting voor het aanleggen van laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer in de private gebouwde omgeving. Deze verplichting wordt vastgelegd in het Bouwbesluit.

Utiliteitsbouw

Voor utiliteitsbouw geldt per 10 maart 2020 dat bij meer dan 10 parkeervakken op één terrein minimaal 1 oplaadpunt dient te worden aangelegd. Bovendien moet er voor 1 op de 5 parkeervakken een loze leiding worden aangelegd. Dit geldt voor nieuwbouw en voor ingrijpende renovatie.

Woningbouw

Voor woningbouw geldt dat per 10 maart 2020 bij meer dan 10 parkeervakken op één terrein leidinginfrastructuur (loze leidingen)dient te worden aangelegd. Dit geldt eveneens voor nieuwbouw en voor ingrijpende renovatie.

Bestaande utiliteitsbouw per 2025

Per 2025 worden de regels ook aangescherpt voor bestaande utiliteitsgebouwen met meer dan 20 parkeervakken. Hier dient dan minimaal 1 oplaadpunt te zijn aangelegd.

Wat is dan precies een ingrijpende renovatie?

Volgens de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland wordt gesproken van ingrijpende renovatie als “meer dan 25% van de oppervlakte van de gebouwschil wordt vernieuwd, veranderd of vergroot. Bovendien moet deze vernieuwing, verandering of vergroting de integrale bouwschil betreffen”. Tevens geldt de verplichting bij renovatie enkel wanneer deze ook betrekking heeft op de parkeergelegenheid of op de elektrische infrastructuur van de parkeergelegenheid van een gebouw.

Enkele uitzondering

Er is wel een enkele uitzondering opgenomen in het Bouwbesluit met betrekking tot deze verplichting. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland geeft aan dat de verplichting niet geldt wanneer de kosten van de laadinfrastructuur

WETGEVING EN SUBSIDIES

meer dan 7% van de renovatiekosten betreffen. Wil je meer informatie over deze nieuwe verplichting? Kijk dan op de website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland via www.rvo.nl

Belastingvoordelen en subsidies elektrisch rijden

Om particulieren en ondernemers te prikkelen om elektrisch vervoer aan te schaffen, zijn er een aantal belastingvoordelen en subsidies waar je eventueel gebruik van zou kunnen maken.

MIA/VAMIL

Heb je voor je bedrijf een elektrische auto aangeschaft? Dan is het wellicht mogelijk om gebruik te maken van de MIA (Milieu-investeringsaftrek) of Vamil (Willekeurige afschrijving milieu-investeringen). Elektrische voer tuigen die op de milieulijst 2020 staan, komen hiervoor in aanmerking. Deze voertuigen dienen volledig elektrisch te zijn en een CO2-uitstoot te hebben van 0 gram/km. Voor een elektrische auto is het maximale investeringsbedrag dat in aanmerking komt €40.000. Ook een oplaadpunt is aan te melden

samen met een elektrische auto. Ook voor waterstofauto’s biedt de Milieulijst mogelijkheden.

Vrijstelling BPM

Elektrische auto’s en waterstof auto’s zijn volledig vrijgesteld van BPM.

Motorrijtuigenbelasting

De belasting die je betaald voor auto’s met een CO2-uitstoot van 1 t/m 50 gram per kilometer geldt een lager tarief. 

GROENE GOLF

MEI 2020

Duurzaamheid in breder perspectief

BIOFILIE, LICHT EN VERLICHTING vloeren wandbekleding, maar ook in verlichting. Armaturen worden gemaakt van bijvoorbeeld hout en bamboe of natuurlijke steensoorten. Het brengt de natuur letterlijk naar binnen. In combinatie met water, groen en levende planten een krachtige combinatie.

Biofilie betekent letterlijk "houden van het leven". De biofilie hypothese leert ons dat de mens krachtig reageert op vormen, processen en patronen uit de natuur en dus ook op: licht.

Edward Wilson lanceerde in 1984 het idee dat mensen van nature de neiging hebben een band te zoeken met de natuur en met andere levensvormen. Net zoals we gezond voedsel en regelmatige lichaamsbeweging nodig hebben om te floreren, hebben we permanente verbindingen met de natuurlijke wereld nodig. En dat levert interessante materie op als het gaat de rol die verlichting speelt in een omgeving. Het welzijn van mensen past binnen de gedachten rondom duurzaamheid. Kantoren worden meer ontspannen en productiever, woningen harmonieuzer en openbare ruimtes bieden een gevoel van toebehoren en veiligheid. “Biophilic design” bestaat uit een

aantal thema's: incorporatie van natuur, incorporatie van patronen en interactie met de natuur. Elk van de thema's is weer verder onderverdeeld in aanwijzingen ten aanzien van design. Let wel: wetenschappelijk onderbouwd. Binnen het thema “incorporatie van natuur” gaat het om direct contact met de natuur en natuurlijke systemen. Dat kan bijvoorbeeld door het gebruik van natuurlijke materialen, maar ook door middel van dynamisch en diffuus licht.

Dynamische en diffuse verlichting Dynamisch en diffuus licht maken gebruik van verschillende intensiteiten van licht en schaduw, die in de loop van de tijd veranderen, om zo omstandigheden te creëren die in de natuur voorkomen. Licht kan bovendien door andere materialen heen vallen of erop reflecteren. Door hier bewust van te zijn en er gebruik van te maken, komt dat het welzijn van de mensen ten goede. SLV Nederland omarmt “biophilic design” en denkt graag mee over de rol van verlichting daarin.

Gebruik van natuurlijk materialen Het gebruik van natuurlijke materialen in het interieur zien we niet alleen terug in meubels,

www.slv.com

GROENE GOLF HAFONORM-KASTEN

SLUIT ZONNEPANELEN VEILIG AAN

ABB’s Hafonorm-kasten hebben hun flexibiliteit en brede toepassing in de woningbouw en kleinere utiliteit inmiddels bewezen. Het programma biedt voor elke toepassing de ideale installatiekast, zeker met de komst van de vier nieuwe kasten voor solarinstallaties

Het Hafonorm-programma draait al een tijd mee en dat is niet voor niets. De installatiekasten kenmerken zich namelijk door hun A-kwaliteit en hoge mate van aansluitveiligheid. Maar vooral ook door het installatiegemak en de mogelijkheid om de kast eenvoudig te wijzigen of uit te breiden. Bovendien biedt ABB voor elke situatie een passende oplossing. Of dat nu gaat om het aansluiten van een deurbel, een extra wandcontactdoos, overspanningsbeveiliging, verlichting, een fornuisgroep en zelfs domotica. ABB innoveert continu met de markt mee. Dat heeft geleid tot de introductie van een viertal nieuwe

Hafonorm-kasten voor het veilig aansluiten van PV-installaties op de groepenkast. Deze kasten zijn met name geschikt voor renovatie.

Veilig aansluiten van PV-installaties

drie oplossingen om dit probleem veilig te tackelen. 1. Het is zowel in bestaande situaties als nieuwbouw mogelijk om de aardlekschakelaars te vervangen door aardlekauto maten van 40 A, 30 mA. 2. Als er een compleet nieuwe groepenkast geïnstalleerd wordt, kan deze worden uitgebreid met een installatieautomaat achter de hoofdschakelaar, die alle afgaande groepen correct beveiligt. De PV-installatie wordt dan aangesloten tussen de hoofdschakelaar en de installatieautomaat die alle afgaande groepen beveiligd. 3. Als er geen ruimte in de bestaande installatiekast is, kan de beveiliging van de afgaande groepen en de PV-invoer in een separate kast worden ingebracht. Hiervoor heeft ABB de vier nieuwe typen ontwikkeld.

Bij nieuwbouw levert de netbeheerder veelal een aansluiting van 3 x 25 A in de meterkast, en is de groepenkast meestal belastbaar tot 40 A. Dit houdt in dat je nog 15 A ruimte over hebt om een PV-omvormer aan te sluiten en hoeft er alleen maar een extra groep voor de PV te worden toegevoegd. In het geval van een 1 x 40A-aansluiting, kan er echter geen extra PV-vermogen aan de groepenkast worden toegevoegd. En zijn er

new.abb.com/low-voltage/nl/nieuws/voorkom-groteproblemen-bij-het-aansluiten-van-pv-panelen

MEI 2020

Het artikel verscheen eerder in Installatie Journaal. Door: Joost Melten

Hoe installeer je een laadpunt voor een elektrische auto? Met de toename van het aantal elektrische auto’s in Nederland neemt ook de vraag naar laadpunten toe. Niet alleen naar publieke laadpunten, maar ook naar privé-exemplaren.

Bij publieke laadpunten gaat het meestal om staande modellen, gewoonlijk ‘laadpaal’ genoemd. Tegenwoordig zijn die meestal uitgevoerd met meerdere laadcontactdozen. Privé-laadpunten zijn vaak uitgevoerd als wandmodel, ook wel 'wallbox' genoemd.

AC-laadpunten

Dit artikel beperkt zich verder tot laadpunten voor particulieren en bedrijven, op eigen terrein. Voor het installeren van zo’n privé- of eventueel semi-publiek laadpunt is geen toestemming van de overheid nodig. En iedereen mag op eigen terrein met een laadpunt een of meer auto’s opladen, ongeacht van wie die auto’s zijn. Hoewel er ook DC-oplaadpunten bestaan -voor publieke laadpunten met hoge vermogens en snel of zelfs supersnel laden- zal het bij particulieren gaan om een 1-fase of om een 3-fasen AC-laadpunt tot maximaal 22 kW. De ingebouwde omvormer van de auto zorgt daarbij voor het omzetten van de wisselspanning in gelijkspanning, nodig voor het kunnen opladen van het accu-pakket.

Nieuw ‘apparaat’

Hoe moet je het als elektrotechnisch installateur aanpakken als een particulier of een bedrijf je vraagt een of meer laadpunten te installeren? “Eigenlijk is het zo, dat een installateur de combinatie laadpunt en auto moet opvatten als een nieuw apparaat dat hij of zij moet aansluiten,” vat Sjaak Hissink een uitgebreid betoog samen. Hissink is productmanager elektromobiliteit bij Hateha, leverancier van onder andere laadpunten voor elektrische voertuigen. “Of ik nou een wasmachine aan moet sluiten, een inductiekookplaat, of een laadpunt; uiteindelijk moet ik het op dezelfde manier aanpakken. Ik moet naar die installatie kijken en me afvragen hoe ik dat apparaat kan aansluiten, zonder dat de beveiligingen worden aangesproken.”

Zelf langsgaan

De eerste stap na een verzoek om een laadpunt te installeren is het inventariseren van de stroom vragende apparatuur in de betreffende woning of bedrijf. Bijvoorbeeld een airco, een inductiekookplaat, een warmtepomp, een elektrische boiler

LAADPUNT of een oven. En zie dan niet de elektrische bijverwarming over het hoofd, een losse elektrische waterkoker, een eventuele vijverpomp, of een tweede koelkast of vriezer in de schuur.

Beschikbare vermogen

De tweede stap betreft de meterkast en de aanwezige groepenkast(en). Wat zit op welke groep? Wat is de hoofdaansluitwaarde van het pand? Gaat het over een 1-fase of een 3-fasen aansluiting? Hoeveel kilowatts blijven er over voor het opladen van een elektrische auto? Kunnen de stroomgebruikers beter over de bestaande groepen worden verdeeld? Zijn er ’s nachts meer kilowatts beschikbaar? Is er in de groepenkast ruimte voor het zo nodig bijplaatsen van een extra groep voor het laadpunt, of misschien zelfs een krachtgroep? Inclusief de juiste beveiligingen?

Beveiligingen

Hissink: “Hoe en waarmee je de aansluiting van een laadpunt moet beveiligen staat in de IEC 61851 en aanvullend daar op in de IEC 62955. Deze normen van de International Electronic Commission gaan over persoonlijke beveiliging en over de manier waarop je de componenten in je installatie moet beveiligen tegen beschadigingen.” Bart Valk, bij ABB sales specialist EV-charging voor de Benelux: “Ook het gebruik van de juiste bekabeling is heel belangrijk. Hoeveel laadpunten worden er uiteindelijk geïnstalleerd, wat voor kabels moet ik daarbij gebruiken en hoe dik moeten de aders zijn? Dat is echt een taak voor de installateur, om de kabelbelasting te berekenen.”

Driefasen

De derde stap draait om de eigenschappen van de op te laden auto of

auto’s: Gaat het om een 1-fase of om een 3-fasen auto? Wat is het maximale vermogen dat de auto kan vragen? De specificaties van een bepaalde elektrische auto zijn zo nodig op te zoeken via e-stations.de/elektroautos/liste (zoek en klik in de tweede kolom). De maximale laadcapaciteit van een 1-fase laadpunt loopt in de regel van 3,7 tot 7,4 kW. De maximale laadcapaciteit van een 3-fasen laadpunt loopt in de regel van 11 tot 22 kW bij 3-fasen laden, en van 3,7 tot 7,4 kW bij 1-fase laden. Hissink adviseert met het oog op de toekomst altijd een 3-fasen laadpunt te nemen. Ook als de huidige auto een 1-fase auto is, aangezien die ongestraft kan worden opgeladen aan een 3-fasen laadpunt. Hoe hoger het vermogen van het accupakket, hoe langer het duurt om het op te laden. Zeker bij een accupakket met een hoog vermogen is het van belang ook te kiezen voor een laadpunt dat een hoog vermogen heeft. Zo’n laadpunt is niet schadelijk voor auto’s met een kleiner accupakket.

De auto bepaalt

Valk (ABB): “Een laadpunt met een hoog vermogen kan geen kwaad, omdat ‘de auto bepaalt’. Als een auto met een on-board-converter van 7 kW koppelt aan een laadpunt met een vermogen van 22 kW, dan zal hij slechts 7 kW krijgen. Het omgekeerde kan natuurlijk ook, dat je auto 22 KW aan kan en dat een laadpunt maar maximaal 11 kW kan leveren. In dat geval krijgt de auto ook maar 11 kW. Met het oog op de toekomst adviseren wij daarom een laadpunt met een maximaal vermogen van 22 kW.” 

MEI 2020

Inventariseer de wensen van de klant Wensen van de klant

De vierde stap is het inventariseren van de wensen van de klant, een selectie uit zeg maar alle toeters en bellen die bij een laadpunt mogelijk zijn. Enkele van de te maken keuzes: Moet het laadpunt aan een wand of aan een zuiltje? Met of zonder gastgebruik? Met een ingebouwde digitale kWh-meter? Hoeveel auto’s moeten gelijktijdig kunnen worden opge

laden? Is een nacht (10-12 uur) laden snel genoeg of moet het sneller? Moet het laden via een vast aangesloten kabel, of via een laadcontactdoos voor losse laadkabels? Mag het laden al starten bij het inpluggen van de laadkabel, of pas na gebruik van een sleutel of een laadpas? Wordt een gratis laadpas voor onderweg bijgeleverd? Is die geschikt voor één of voor meerdere abonnement-systemen? Is opname in een draadloos thuisnetwerk gewenst? Status-weergave via leds of via een schermpje? Laden starten, stoppen en bekijken via een app op smartphone of tablet? Abonnement op een beheersysteem bij een back office provider, bijvoorbeeld voor reiskostendeclaraties en voor facturen naar gastgebruikers?

PV-panelen

Een laatste puntje: Zou je je elektrische auto kunnen opladen met gelijkstroom uit je eigen zonnepanelen?

Hissink en Valk zijn het er over eens dat je het accupakket van een auto niet zomaar rechtstreeks vanuit zonnepanelen kunt opladen. “Er wordt aan die mogelijkheid gewerkt, ook door ons,” zegt Valk, “maar het zal nog wel enkele jaren duren voordat rechtstreeks laden van zonnestroom mogelijk is.” Tot die tijd zal de zelf opgewekte gelijkstroom zoals gebruikelijk via een DC/AC-converter op het huisnet worden gezet. Net als andere apparatuur in huis kan het laadpunt deze wisselstroom dan gebruiken om -via de omvormer in de auto- het accupakket met gelijkstroom op te laden. Meer weten over het elektrisch beveiligen van laadpunten? Op de website van Installatie Journaal verscheen hier een artikel over. 

GROENE GOLF AMTRON® Compact

DE THUISLADER VAN MENNEKES eschermingsgraad IP 54 maakt b ook installatie buiten mogelijk.

Ook vrijstaand te monteren

Voor het laden van elektrische auto’s, speciaal voor

Hateha heeft speciaal voor de AMTRON® Compact een roestvrijstalen frame ontwikkeld, voor vrijstaande montage. Dit frame staat het stevigst als het gemonteerd is op de glasvezelversterkte betonsokkel van Hateha.

particulier gebruik, heeft MENNEKES een nieuwe oplossing in de vorm van de AMTRON® Compact geïntroduceerd.

Speciaal voor de particulier Compact, perfect voor dagelijks gebruik en compatibel met alle nieuwe voertuigen. De AMTRON® Compact lader is, met een laadvermogen van 3,7 kW (1-fase) tot 11 kW (3-fase), speciaal afgestemd op particulier gebruik. Deze lader is zeer voordelig in prijs en uitgevoerd in het bekroonde AMTRON® design.

Eenvoudig laden Door de compacte vorm is deze AMTRON® het perfecte laadpunt, ook als er weinig ruimte is. De kabel van vijf meter is vast aangesloten en heeft een Type 2 stekker, waarmee hij geschikt is voor nagenoeg alle

elektrische voertuigen die in Europa beschikbaar zijn. Gewoon stekker insteken en laden maar. Autorisatie is niet nodig.

Lastmanagement Met behulp van een schakelaar kan eventueel eenvoudig lastmanagement gevoerd worden. Zo is volop laden tenslotte handiger ten tijde van het lage stroomtarief, of in ieder geval niet wanneer andere grote stroomverbruikers draaien.

Veilig De AMTRON® Compact is ontworpen met het oog op een lange levensduur, betrouwbaar functioneren en veiligheid. De

www.hateha.nl

MEI 2020

Duurzame alternatieven

Wat levert duurzaamheid op? Om samen een duurzamere wereld te creëren, is het nodig om allemaal een stapje in de goede richting te zetten. Investeren in duurzame alternatieven en middelen kan een belangrijke stap zijn in de richting van een duurzamere wereld. Vaak leidt investeren echter tot de vraag: wat levert het op? In deze rubriek helpen we je graag een handje verder met deze vraag, zodat je je klanten kan adviseren over duurzame alternatieven

Je ziet ze overal als paddenstoelen uit de grond schieten: laadpalen of wandladers voor elektrische auto’s. Dit is uiteraard niet voor niets: het aantal elektrische personenauto’s op de Nederlandse weg is in januari 2020 gestegen tot 109.327 stuks. Begin 2019 waren dit er nog ongeveer 48.000. Voor al deze extra elektrische auto’s zijn uiteraard ook voldoende oplaadpunten nodig. Begin 2020 waren er al ruim 50.000 (semi-)publieke laadpalen in Nederland en 1306 snellaadpunten.

Bezwaren elektrisch rijden

Voor veel mensen zijn er nog een hoop bezwaren waardoor ze nog niet toe zijn aan de overstap naar elektrisch vervoer. We zetten er een aantal voor je op een rij.

Kleine actieradius

De accu van een volledig elektrische auto is volgens velen snel leeg, wat de zogenaamde ‘laadstress’ kan opleveren. Dit is deels waar: kleinere elektrische auto’s hebben een kleinere actieradius dan grotere modellen. Het gemiddel-

de bereik van een volledig elektrische middenklasser is 300km. Het rijgedrag is hierbij wel van belang: zo is een elektrische auto zuiniger in de stad dan op de snelweg en is 100km/u rijden zuiniger dan 130km/u.

Opladen duurt lang

Het opladen van een elektrische auto duurt langer dan je auto volgooien met diesel of benzine. Dit duurt slechts enkele minuten. Bij een elektrische auto ligt het iets anders. De laadtijd hangt bijvoorbeeld af van de laadpaal en van de accu van de auto. Zo duurt het laden met een vermogen tussen de 3.7kW en 11kW ongeveer 5 uur voor een actieradius tussen de 100km en 300km. Met een snellader gaat het opladen een stuk sneller. Dit komt doordat het vermogen van een snellader groter is (>43kW) en er met gelijkstroom wordt geladen. Bovendien gaat de stroom met deze laders direct de accu in, waardoor de boordlader wordt overgeslagen. Op deze manier kan je een elektrische auto in 30 minuten tot wel 80% opladen.

WAT LEVERT DUURZA AM OP? Accu’s zijn niet milieuvriendelijk

In elektrische auto’s zitten meestal lithiumbatterijen. Deze zijn relatief veilig voor het milieu en zijn goed te recyclen. Er zijn al diverse fabrieken die lithiumaccu’s recyclen. De voorspelling is dat de afgeschreven accu’s voor elektrische auto’s in de nabije toekomst hergebruikt kunnen worden voor bijvoorbeeld de tijdelijke opslag van wind- of zonne-energie.

Elektrisch rijden is duur

Een nieuwe elektrische auto is in de aanschaf nog wel een stukje duurder dan een brandstofauto. De prijs van een nieuwe elektrische auto ligt tussen de € 30.000 en € 67.000. Al gaan de ontwikkelingen op dit moment razendsnel en is het een kwestie van tijd voordat een elektrische auto van € 20.000 beschikbaar komt. Het kostenplaatje van autorijden bestaat uit meer dan enkel de aanschafprijs: ook onderhoud, brandstof en belasting zijn een onderdeel. Op deze onderdelen wint een elektrische auto het vaak van een brandstofauto. Elektrisch rijden wordt in 2020 bijvoorbeeld gestimuleerd door de Nederlandse overheid. Zo betaal je voor een elektrische auto geen wegenbelasting (MRB) en geen aanschafbelasting (BPM). Deze voordelen kunnen oplopen tot meer dan € 1.000,- per jaar, aangezien een middenklasser benzine auto per maand ongeveer € 47,- aan MRB kost en een dieselauto zelfs € 97,-. Bovendien is zakelijk elektrisch leasen interessant, doordat de bijtelling voor een volledig elektrische auto lager is dan bij een brandstofauto: namelijk 8% in plaats van 22%. Met

elektrisch rijden wordt bovendien al gauw een zakcentje bespaard op onderhoud: doordat de motor minder onderdelen heeft, zijn er ook minder onderdelen die kunnen slijten of kapot kunnen gaan.

Kosten brandstof/ elektrisch laden

Om het verschil in brandstofkosten inzichtelijk te maken, gaan we uit van een middenklasse auto van 1200kg. De benzinevariant hiervan rijdt ongeveer 1:12. De dieselvariant rijdt iets zuiniger, ongeveer 1:17. De literprijs voor benzine was begin maart 2020 € 1,75 en voor diesel € 1,43 (bron ANWB) . Met een benzineauto kost 100km rijden ongeveer € 14,58. Prijs per gereden kilometer voor een benzineauto is ongeveer € 0,14. Dezelfde auto in dieselvariant kost ongeveer € 8,41 voor 100km rijden. Dit betekent dat de prijs per gereden kilometer voor de dieselauto ongeveer € 0,08 is.

en de installatiekosten. Er zijn diverse soorten laadpalen: laadpalen met een hoog vermogen van 11kW of 22kW zijn duurder, maar laden ook sneller. Hiervoor moet iemand wel over 3-fasestroom beschikken. Mocht dit niet het geval zijn, dan komen hier ook nog de eenmalige kosten van € 200m- bij voor het verzwaren van de aansluiting.

Subsidie particulieren

Vanaf 1 juli 2020 komt er waarschijnlijk weer subsidie beschikbaar voor de aanschaf van een elektrische auto: € 2.000,- voor een tweedehands auto en € 4.000 voor een nieuwe auto. Dit geldt wel enkel voor particulieren, voor zakelijke rijders is er al het voordeel van de lagere bijtelling. Er zijn wel een aantal voorwaarden aan verbonden, deze zijn terug te vinden op www.milieucentraal.nl. 

De kosten voor het laden van een elektrische auto lopen nogal uiteen. Een middenklasse elektrische auto heeft ongeveer 17kWh nodig om 100km te kunnen rijden. Thuis laadt de auto op tegen het reguliere tarief van € 0,23 per kWh. Voor 100km betaal je dan ongeveer € 3,91. Bij een publieke laadpaal wordt gemiddeld € 0,41 per kWh betaald, dus daar kost het laden € 6,97 voor 100km. Bij een snellader betaal je € 0,60 per kWh, dus € 10,20 voor 100km. Een elektrische auto die thuis is opgeladen is dus het meest voordelig qua ‘brandstof’.

Thuislader installeren

Om thuis te kunnen laden dient er wel een laadpaal of wandlader te worden geplaatst. De gemiddelde kosten hiervoor komen uit op €1.000 tot €2.000 voor een particulier, dit is inclusief kosten voor de laadpaal/wandlader

Bronnen: www.milieucentraal.nl www.rvo.nl www.anwb.nl

MEI 2020

Snel en milieuvriendelijk naar je bestemming

Duurzaam rijden op twee manieren

Denk jij erover om duurzaam te gaan rijden? Dat kan op verschillende manieren. In een elektrische bus bijvoorbeeld, maar ook op een speed pedelec, waarmee je in de stad vaak sneller op je bestemming bent. Lees de informatie van Tom Onderstal en de ervaringen van Ferry Dekker maar eens. Een mooie inspiratiebron voor jou?

Ferry Dekker is directeur van Dekker Struik Installatietechniek. Sinds juni 2019 rijdt hij voor afspraken en bouwvergaderingen in en rondom de stad Groningen op een speed pedelec, ofwel een high-speed e-bike. En dat bevalt hem meer dan goed! “Ik heb hiervoor gekozen omdat de stad dichtslibt en je met de auto lang onderweg bent”, geeft Ferry aan. “Op mijn speed e-bike rijd ik – met helm – tot 48 kilometer per uur, dat schiet lekker op. En doordat ik vaak wegen kan afsnijden, rijd ik nu zo’n 5000 kilometer per jaar, terwijl dat met de auto circa 8000 kilometer zou zijn. Je bespaart flink op auto- en parkeerkosten en het scheelt écht qua tijd!”

Gratis lichaamsbeweging

Afstanden tot 25 kilometer legt Ferry met plezier af op zijn snelle fiets. “Het geeft een gevoel van vrijheid en je komt helder aan. Bovendien is het goed voor het milieu en voor jezelf: de gratis lichaamsbeweging is ideaal als je een zittend beroep hebt. Ook opdrachtgevers vinden het leuk. Je moet er wel rekening mee houden dat je een fiets met een gele plaat hebt en dus op de rijbaan rijdt. Hier ga je sneller dan anderen denken en niet ie-

dereen houdt hier rekening mee. Wat dat betreft moet je net zo goed opletten als een motorrijder. Je bent kwetsbaar in het verkeer, dus je moet zorgen voor beschermende, goed zichtbare kleding en een helm. Of ik vaak ben natgeregend? Nee, nauwelijks! Dat valt echt reuze mee, bovendien kun je je er op kleden. Een dergelijke fiets kopen is wel even een investering – zo’n 6.000 euro – maar als ondernemer betaal je ongeveer de helft van de kosten. Ik kan het echt aanraden en zou zeggen: ga vooral eens proefrijden om te kijken of het jou bevalt.”

Een speed e-bike is goed voor het milieu en voor jezelf: de gratis lichaamsbeweging is ideaal

DUURZAAM RIJDEN Op pad met een elektrische bus

Moet je verder weg, of heb je veel te vervoeren, dan is een elektrische bestelbus een goede optie. Bij Oosterberg hebben we er nu zelf ook één, van MAN. Tom Onderstal, verkoper lichte bedrijfswagens bij MAN, vertelt: “In 2019 hebben we onze eerste elektrische bus geleverd. De vraag wordt steeds groter en hier springen we natuurlijk graag op in. Rijden in zo’n bus is in de basis niet anders dan in een gewone. Het verschil is dat je geen rijgeluid hoort, alleen de weg. Dat geeft rust tijdens het rijden. Als je het gas loslaat, remt de bus automatisch af. Dat is makkelijk in de stad. En door te remmen wekt de bus energie op, waardoor je actieradius – die normaal gesproken in de binnenstad rond de 120 kilometer zit – groter wordt. De prijzen van de bestelbus zijn inmiddels gedaald: hierin rijden kost ongeveer net zo veel als in een dieselwagen. Zeker de moeite waard dus. Inmiddels leveren we ook een elektrische vrachtwagen: een bakwagen met opbouw.”

Eenvoudig tussendoor opladen

Er is dus veel vraag naar elektrische bussen, maar hebben potentiële kopers ook twijfels waardoor nog niet tot de aankoop ervan wordt overgegaan? Tom: “Het gaat nog te vaak over de actieradius, maar dat moet niet de hoofdvraag zijn. Als je spullen bezorgt of – zoals een installateur – vaak wat langere tijd op één plek staat, kun je eenvoudig tussendoor je bus op laden. De actieradius vormt dan geen enkel obstakel. Volgend jaar brengen we bovendien grotere varianten én bussen met een grotere actieradius op de markt, waarschijnlijk is de bus met trekhaak dan ook goedgekeurd. Nog even geduld dus!” 

Het gaat nog te vaak over de actieradius, maar dat moet niet de hoofdvraag zijn.

kayak

Made in Germany

Kantoor armatuur

Licht wordt motivatie

Highlights Verkrijgbaar als pendelarmatuur met indirect aandeel en opbouwarmatuur met lichtaccent aan het plafond Hoge kwaliteit: Gemaakt in Duitsland Geïntegreerde „netlife“ besturingstechnologie netlife easy & flex master luminaires, the simple, complete solution for lighting control Ready for IoT concepts Uitzonderlijk lange levensduur Vormgeving door BUSSE Design + Engineering Met 10 mm zichtbare bouwhoogte een extreem platte armatuur met geïntegreerde driver Geschikt voor beeldschermwerkplekken Lichtlijnopstelling Kleur behuizing: wit, zilver en swart

• •

• • • • • •

5 ja

a r g ara

i nt

•

´ §

≥80 CRI

kayak Draadloze technologieën en Design Thinking Design Thinking plaatst bij productontwikkeling uw wensen en eisen centraal. Met de kayak-armatuurfamilie met draadloze technologie voldoen we aan de wensen en behoeften van gebruikers voor flexibele lichtregeling. Dit betekent dat ontbrekende bedrading geen belemmering meer vormt bij het plannen van kantoorwerkplekken. Advanced Services ontwerpt de infrastructuur op het gebied van licht en biedt de interfaces voor de netwerkintegratie van verdere componenten. Met een veelvoud aan lichtregelcomponenten realiseren we individuele verlichtingsconcepten, ook met Tunable White en Human Centric Lighting.

In slimme gebouwen zijn verlichtingssystemen de ideale infrastructuur voor IoT-technologie. Regiolux levert armaturen met de gewenste interfaces voor IoT-systemen om samen te werken via informatie- en communicatietechnologieën. Afhankelijk van de taak kunnen verlichtingsoplossingen worden opgewaardeerd en ook naderhand worden uitgebreid. We markeren IoT-armaturen met een Ready for IoT-symbool.

L90 B10

50.000h

Regiolux vcard Agent voor Nederland: Van Klingeren industrial agencies Tel.: 0348-416170 Fax: 0348-251473 E-mail: info@regiolux.nl Internet: www.regiolux.nl

REGIOLUX @ SOCIAL MEDIA

Regiolux GmbH Hellinger Straße 3 D 97486 Königsberg T +49 9525 89 0 info@regiolux.de www.regiolux.de

SMART NAAR LABEL-C MET OPPLE Lighting. OPPLE biedt een ruim assortiment met verlichtingsoplossingen waarmee je een kantoor een stapje dichterbij het C-label brengt. Er zijn diverse mogelijkheden om over te stappen naar LED verlichting, van een eenvoudige oplossing tot een draadloos regelbare oplossing op basis van Bluetooth. OPPLE Lighting biedt LED-verlichting van uitstekende kwaliteit tegen een zeer gunstige prijs.

OPPLE kan je helpen om een eerste stap te zetten richting het C-label*. Er zijn diverse opties, waarmee je al snel minimaal 60% energie bespaart: • Je kunt de conventionele verlichting een-op-een vervangen door LED verlichting. Daarbij heb je dan de keuze tussen standaard LED armaturen of een dimbare oplossing door middel van Dali of 0-10V. • Wil je besparen in installatiekosten en tevens profiteren van gebruiksgemak, dan zijn de Smart LED oplossingen voor jou het meest geschikt. De armaturen worden direct vanuit de verpakking gemonteerd en op het stroomnet aangesloten. Er zijn geen extra kabels of gateways nodig. Alle armaturen kunnen met de OPPLE Smart Lighting app of draadloze schakelaar worden bediend. Met de OPPLE Smart sensoren kan extra energie worden bespaard.

OPPLE.COM

Wil je zelf ervaren hoe het is om met onze bluetooth producten te werken? OPPLE heeft een starter kit samengesteld met daarin 4 Smart LED Panels 60x60cm 4000K, een Smart Sensor en een Smart Switch, gemakkelijk te bestellen met één code. Hiermee rust je snel en eenvoudig een standaard kantoor uit met een OPPLE Smart LED oplossing. Je ervaart zelf hoe eenvoudig de installatie is. Liever downlights? Dan heeft Opple een pakket met 6 LED Downlights HG 23W 4000K, een Smart Sensor en een Smart Switch samengesteld.

Wanneer je advies wenst voordat je een starter kit wil bestellen, dan komt de OPPLE accountmanager graag bij jou langs met een passend advies en daar hoort uiteraard een lichtplan en besparingsberekening bij. *Per 1 januari 2023 moet elk kantoor groter dan 100 m2 minimaal energielabel C hebben. Dit betekent een Energie-Index van 1,3 of beter. Voldoet het pand dan niet aan de eisen, dan mag u het per 1 januari 2023 niet meer als kantoor gebruiken. Deze verplichting staat in het Bouwbesluit. Het bevoegd gezag treedt als handhaver op bij overtreding van de Energielabel C-verplichting. Het bevoegd gezag is meestal de gemeente waar het kantoorgebouw is gevestigd. Meer informatie over dit bouwbesluit vind je op de website van Rijksdienst van Ondernemend Nederland.

Nieuwe generatie energiemeters

Tijdwinst en ruimtebesparing Bezig zijn met duurzaamheid en energiebesparing is niet meer weg te denken in de hedendaagse bouwen installatiewereld. Instrumenten als BREEAM, LEED, NOM en weten regelgeving zoals EPV en BENG zijn hierbij aan de orde. Het meten van energiestromen met intelligente energiemeters en het vervolgens vastleggen en delen van de meetgegevens legt de basis om te komen tot modern energiemanagement en het bewaken van de gevraagde prestaties. Hager biedt met een nieuwe generatie DIN-rail energiemeters de passende oplossing in schakel- en verdeelinrichtingen voor woningbouw en utiliteit. Onder andere 3-fase directe meters tot wel 125 A en de compacte typen 3 x 1-fase 80 A in ĂŠĂŠn behuizing zorgen voor ruimtebesparing en installatiegemak. hager.nl/energiemeters

NIEUW KNX-interface module Met deze module koppel je energiemeters eenvoudig aan een KNX-installatie voor energiemonitoring. Dit maakt MID-gecertificeerd meten voor prestatiebewaking en verrekening vanuit een KNX-installatie mogelijk.