

JAAROVERZICHT 2025 Geen verleden tijd


Inhoud

08
2025 in vogelvlucht

10 De Meidagen van 1940
Een vernieuwde tentoonstelling op Militair Ereveld Grebbeberg
24
“Geef iets door en laat het doorleven”
Joke
Hoff
nam de Oorlogsgravenstichting op in haar testament


Onder dezelfde hemel
De persoonlijke reis van een kleinzoon


In gesprek met de beheerders van de erevelden Kalibanteng en Candi

“Onze taak is nooit voltooid; zij vraagt blijvende aandacht, zorg en voorbereiding”


Woord vooraf
Hoe een samenleving omgaat met haar oorlogsdoden is geen detail, maar een teken van ontwikkeling en verantwoordelijkheid: zorg dragen voor wie in naam van het land hun leven verloren, en hun verhalen blijven doorgeven. Die verantwoordelijkheid is verankerd in het oorspronkelijke devies van de Oorlogs gravenstichting: opdat zij met eere mogen rusten. Die woorden zijn geen verleden tijd, maar een blijvende opdracht.
Wie goed luistert, hoort dezelfde opdracht terug in de woorden die tijdens herdenkingen in het afgelopen jaar klonken. Zij maken duidelijk dat herinneren nooit alleen over het verleden gaat, maar ook over het heden. Zo sprak Commandant der Strijdkrachten Onno Eichelsheim op 4 mei 2025 over weerbaarheid en eigen verantwoordelijkheid. Niet toen, maar nu.
In een complexe en diverse wereld beweegt de Oorlogsgravenstichting mee, maar vormt tegelijkertijd een ankerpunt: een neutrale plek om stil te staan bij verlies, herdenken en betekenis. Hier komen gewone mensen en uitzonderlijke verhalen samen - over moed, verlies, vergeving en keuzes - en kan iedereen zich verhouden tot de geschiedenis, vandaag én morgen.
Het afgelopen jaar kon de Oorlogsgravenstichting met een betrokken team van medewerkers, vrijwilligers en samenwerkingspartners haar kerntaak verder versterken, zowel achter de schermen als zichtbaar naar buiten. Het financieel fundament is structureel verbeterd. Daarmee zorgen wij dat het onderhoud én de herdenkingsfunctie ook op lange termijn gewaarborgd blijven. Daarnaast bleef er veel aandacht voor herdenken, educatie en publieks-
projecten, waarbij de betrokkenheid van donateurs en partners onmisbaar was. We maakten een pelgrimsreis naar Indonesië met nabestaanden en op kerstavond werden alle graven op de Grebbeberg en in Loenen, met hulp van vrijwilligers, in het licht gezet.
Juist doordat onze basis steviger staat, kunnen we het gesprek nadrukkelijk blijven voeren over wat het werk van de Oorlogsgravenstichting betekent. Oorlogsgraven zijn nauw verbonden met het heden - en met mogelijke toekomsten. Mocht Nederland opnieuw bij een conflict of missie betrokken raken, dan ontstaat die relatie concreet: bij militairen die vandaag nadenken over waar zij begraven zouden willen worden, en bij families die met die realiteit geconfronteerd kunnen worden. Onze taak is daarom nooit voltooid; zij vraagt blijvende aandacht, zorg en voorbereiding.
In rustige tijden zijn heldere lijnen en afspraken belangrijk, nationaal én internationaal. De hernieuwde samenwerking met de landen van het Gemenebest binnen het Joint Committee laat zien hoe gedeelde verantwoordelijkheid wordt vormgegeven.
Dit jaaroverzicht laat zien hoe de Oorlogsgravenstichting die verantwoordelijkheid heeft ingevuld: in onderhoud en organisatie, in herdenken en educatie, en vooral in mensen. Want het zijn de mensen die verhalen doorgeven en herinnering levend houden.
Lisette Mattaar Directeur-bestuurder
2025 IN VOGELVLUCHT

19 JAN
Herdenking van de Tarakan executies op Nationaal Ereveld Loenen.

27 JAN Holocaust Memorial Day

24 APRIl
Anton de Kom herdenking op Nationaal Ereveld Loenen.

3 MEI
Bloemlegging op zo veel mogelijk oorlogsgraven door heel Nederland.

5 MEI
Bezoekers wandelen met een gids en genieten van Vrijheidssoep op Nationaal Ereveld Loenen.
27 FEB
Herdenking Slag in de Javazee bij het Karel Doorman Monument op Nederlands Ereveld Kembang Kuning.
28 APRIL
Opening van de vernieuwde wandelroute op Erehof Rusthof in Amersfoort.

4 MEI
Dodenherdenking met herdenkingen op Nationaal Ereveld Loenen, Militair Ereveld Grebbeberg, in Indonesië en op erevelden over de hele wereld.

8 MEI
Opening van de tentoonstelling De Meidagen 1940 op Militair Ereveld Grebbeberg.
28 JUNI
Nederlandse Veteranendag
FEBRUARI MAART APRIL MEI JUNI JANUARI
13-14 SEPT
Open
Monumentendag op Nationaal Ereveld Loenen en Militair Ereveld Grebbeberg.
15 aug Herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog in Azië op Nederlands Ereveld Menteng Pulo en op Nationaal Ereveld Loenen, in samenwerking met de Indische gemeenschap.

27 SEPT 8 OKT
Pelgrimsreis naar Indonesië.

2 OKT
Consuldag in Arnhem.

1 DEC
Boomplantdag op Militair Ereveld Grebbeberg.
20 SEPT
Vrijwilligersdag van NVBL & OGS.

3-11 NOV
Jaap Smit, Lisette Mattaar en Marc van den Broek bezoeken de erevelden in Indonesië.

24 DEC
Vrijwilligers en betrokkenen verlichten alle bijna 5000 graven op Nationaal Ereveld Loenen en Militair Ereveld Grebbeberg.

Een vernieuwd bezoek aan de Grebbeberg
Wie Militair Ereveld Grebbeberg vaker bezocht heeft, zal merken dat er iets veranderd is. Nieuwe paden, jonge bomen en een opgeknapt informatiecentrum met grote glaspartijen openen het zicht op het veld vol grafstenen. Waar het gebouw oorspronkelijk vooral werd gebruikt voor bijeenkomsten en begrafenissen, wilde de Oorlogsgravenstichting meer: de verhalen van deze plek, waar zoveel mensen hun leven lieten, écht dichtbij brengen. Sinds 8 mei 2025 is dat er: de vernieuwde tentoonstelling De Meidagen van 1940.

PROJECTLEIDER INNA VAN ENGEN GEEFT EEN
TOELICHTING BIJ DE FOTOWAND


PRESIDENT VAN DE OORLOGSGRAVENSTICHTING JAAP SMIT
SPREEKT DE AANWEZIGEN TOE TIJDENS DE OPENING

MART DE KRUIF EN BURGEMEESTER GÉRAN KAAI BRENGEN EEN
BLOEMENGROET OM DE TENTOONSTELLING TE OPENEN.
Stap je het gebouw binnen, dan voel je direct de verbinding met de buitenomgeving: de dodenakker is voortdurend aanwezig. “We wilden de relatie met de graven veel sterker maken,” vertelt Inna van Engen, projectleider van de tentoonstelling. “Door de omgeving naar binnen te halen ontstaat niet alleen historische en emotionele context, maar ook een geografische. Bezoekers voelen: waar zijn we, en hoe moet dat zijn geweest? Die ruimtelijkheid maakt alles tastbaar.”
WAAR BEGIN JE?
“Een nieuw tentoonstellingsproject start altijd met praktische vragen. Van wie is dit gebouw eigenlijk? Mogen we hier zomaar iets aanpassen?” vertelt Inna. De antwoorden kwamen via intensief overleg met Defensie - de eigenaar van het panden partners zoals het Nationaal Militair Museum, met wie een inhoudelijk plan werd opgesteld. Voor de vormgeving van de tentoonstelling werd het Amsterdamse ontwerpbureau Platvorm geselecteerd. Tegelijkertijd kregen het bezoekerscentrum en het ereveld zelf een grondige opknapbeurt door Defensie.
GEZICHTEN BIJ STENEN
Een van de meest in het oog springende onderdelen is de fotowand met portretfoto’s van alle mannen die op de Grebbeberg begraven liggen. Taco de Bie, vormgever bij Platvorm, vertelt daarover: “Vanaf het begin was het duidelijk: er moest een directe visuele en gevoelsmatige verbinding met de graven zijn.” Inna: “Die stenen stralen een bepaalde neutraliteit uit. Maar een persoonlijk verhaal verandert echt iets. Dat merk je terug bij bezoekers en nabestaanden. Het maakt verschil als dat zichtbaar wordt.” Ze voelde hierin ook het belang van de verantwoordelijkheid die de stichting heeft in het omgaan met deze gegevens. “Het goed krijgen van alle namen en foto’s op de fotowand was een megaklus. Elke rang en leeftijd moest precies kloppen.”
De fotowand is gekoppeld aan de website van de Oorlogsgravenstichting, zodat bezoekers zelf nieuwe informatie of foto’s kunnen toevoegen. “Voorheen werden geplastificeerde briefjes bij de stenen geplaatst,” zegt Taco. “Nu groeit de tentoonstelling in feite continu met verhalen van nabestaanden en adoptanten.” Dat was heel goed te merken tijdens de bouw van de tentoonstelling. Er werd een speciale dag georganiseerd waar honderden mensen op afkwamen om hun verhalen en foto’s aan te leveren. Bij necroloog Johan Teeuwissen stond een lange rij mensen die graag meer wilden horen of praten over hun familieverwanten.
VEELZIJDIGE GESCHIEDENIS
Hoewel de tentoonstelling vooral draait om de dagen van de Duitse inval en de hevige strijd in mei 1940, vertelt zij ook een breder verhaal over deze plek. Naast de 830 slachtoffers van de Meidagen liggen er ook zo’n 50 militairen begraven die later in de oorlog zijn gevallen. Ook is er aandacht voor het gebruik van de Grebbeberg als Duitse herdenkingsplaats tijdens de bezetting. “Dat laat zien hoe politiek herdenken kan zijn. Dat wilden we heel bewust meenemen in de tentoonstelling,” vertelt Inna.
Een bijzonder verhaal vindt ze zelf dat van het eerste slachtoffer van de Prinses Irene Brigade, Piet Lammers. Hij componeerde als beroepsmuzikant de mars van die brigade, die ook te horen is in de tentoonstelling. “Het is een opvallend vrolijk nummer. Hij was als verpleger mee naar Engeland en is omgekomen tijdens een bombardement terwijl hij onder een boom zat te dichten. In combinatie met die muziek ontstaat een heel ander soort verhaal, ver weg van het klassieke militaire, heldhaftige opofferingsverhaal.”
VORMGEVEN AAN HERINNERING
De tentoonstelling is niet alleen informatief, maar ook ruimtelijk doordacht vormgegeven. Taco legt
uit hoe het gebruik van licht, geluid en sculpturale elementen verhalen draagt: “Een open ‘doos’ vertelt filmisch vijf persoonlijke verhalen. We hebben kleine modelvliegtuigjes gemaakt die je niet direct ziet, maar die schaduwen werpen. Zo vertel je iets zonder alles letterlijk te tonen. En er staat een bank voor die deels ook naar buiten doorloopt, om de verbinding met het ereveld te behouden. Het geluid komt uit de bank zelf. We noemen het de ‘fluisterbank,’ al is het geluid voor iedereen gewoon goed verstaanbaar, dus echt fluisteren is het ook weer niet,” grapt hij.
Waar Taco in het bijzonder trots op is, is de maquette van de omgeving. “Dat was ontzettend veel werk. Met recente landkaarten red je het niet om dat accuraat te krijgen, omdat grote delen van de berg later zijn afgegraven. Uiteindelijk vond ik luchtfoto’s vlak vóór de Duitse invasie. Daarop zie je ontzettend veel loopgraven. Die heb ik uitgewerkt in 3D-printjes, lagen berkenhout en lasersneden, met de oude luchtfoto’s erin gebrand. Als je ermee bezig bent ontdek je steeds nieuwe details.”
SAMENWERKING EN EDUCATIE
De tentoonstelling kon niet tot stand komen zonder lokale partners. Inna: “Inhoudelijk hebben veel lokale partijen meegedacht. Bijvoorbeeld Stichting De Greb en het Cuneragilde, die allebei
veel rondleidingen geven op het ereveld. Ik vind hen echt geweldig. De contacten waren er al, maar met sommige partijen zijn we veel hechter geworden. Er zit enorm veel expertise en kennis in Rhenen over wat hier allemaal is gebeurd. Dat leverde prachtige gesprekken op. Een particuliere verzamelaar heeft bijvoorbeeld helmen uitgeleend voor de tentoonstelling. En de Explosieven Opruimingsdienst had ergens nog een bom opgegraven, die we mochten tentoonstellen.”
BLIJVEND KIJKEN
Volgens Inna is de relevantie van de tentoonstelling groot. “Ik denk dat je in de samenleving nu een sterke behoefte voelt om over conflict te spreken, meer dan een paar jaar geleden. Dat merk ik ook bij jongeren en als ik voor de klas sta. Niet alleen als het gaat over de Tweede Wereldoorlog, maar conflict is een groot thema in veel levens. Een gezicht geven aan slachtoffers en daar heel specifiek licht op schijnen, is een duidelijke en waardevolle invalshoek. Wat ik mooi vind: als je oude gastenboeken leest, zie je dat bezoekers hun bezoek steeds relateren aan wat er op dat moment in de wereld speelt. Afgelopen jaar werd bijvoorbeeld Israël genoemd, maar ook polarisatie. En eerder zag je verwijzingen naar 9/11. Mensen spiegelen hun bezoek automatisch aan hun eigen tijd. Dat maakt het bijzonder en actueel.” <<


Door de ogen van de beheerder
CHARLES WILLEMSEN
18 jaar is Charles Willemsen een vertrouwd gezicht op Militair Ereveld Grebbeberg. Het beheer en onderhoud van een ereveld is volgens Charles “eigenlijk alles wat je ziet”. Van het maaien van het gazon tot het verzorgen van de bomen, van het reinigen van de grafstenen tot het bijhouden van paden en borders.
Door de jaren heen bouwde Charles bijzondere contacten op. Nabestaanden die wekelijks langskomen, mensen die hij jarenlang sprak via mail, families die hem hun vertrouwen gaven. “Mevrouw De Wind uit Zeeland bijvoorbeeld. Haar vader, die ze nooit gekend heeft, ligt hier. Omdat ze zo ver weg woonde, brandde ik vaak een kaarsje voor haar bij het graf en stuurde haar dan een foto. Inmiddels woont ze dichtbij en spreek ik haar wekelijks op het ereveld. Dat soort momenten blijf ik koesteren.”
Het werk is dankbaar, zegt Charles. “Mensen vragen vaak hoe het is om elke dag tussen de graven te lopen, maar voor mij is het normaal. Je doet het met respect. En als het er netjes bij ligt en de mensen zijn tevreden, dan ben ik het ook.”
Het is soms nodig, bijvoorbeeld op verzoek van de familie of wanneer een begraafplaats gesloten of het graf geruimd wordt, om de stoffelijke resten van oorlogsslachtoffers alsnog over te brengen naar een ereveld. Dat wordt gedaan door de Bergings- en Identificatiedienst van de Koninklijke Landmacht. In 2025 hebben er 15 van deze zogenoemde ‘exhumaties’ plaatsgevonden. Daarnaast dragen wij zorg voor het vernieuwen en plaatsen van grafstenen bij geidentificeerde oorlogsslachtoffers. Ook worden ieder jaar waar nodig grafstenen gerenoveerd.

Herbegrafenissen en steenleggingen
Herinneringen voor het voetlicht











“JE ZOU ER MAAR HEBBEN GESTAAN”
Burgemeester Géran Kaai over Militair Ereveld Grebbeberg, 80 jaar vrijheid en leiderschap in onzekere tijden
Voor Rhenen betekent de Grebbeberg veel meer dan alleen een plek uit het verleden. Het is een landschap waar persoonlijke verhalen, familiegeschiedenissen en actuele reflecties samenkomen. Voor burgemeester
Géran Kaai is herdenken dan ook geen formele plicht, maar een bewuste en actieve verantwoordelijkheid: terugkijken én vooruitzien.
Wat betekent herdenken voor u, zowel persoonlijk als in uw rol als burgemeester?
“Herdenken is een manier om belangrijke momenten te bewaren, te onderhouden en door te geven. In Rhenen doen we dat bewust. Zo leg ik bijvoorbeeld samen met basisschoolleerlingen een krans bij het monument op de Grebbeberg. We staan daar stil bij wat hier is gebeurd en laten zien: het is niet alleen iets van toen, het is ook iets van nu. Alle generaties moeten zich bewust worden van wat vrede, vrijheid en veiligheid betekenen. Dat zijn geen vanzelfsprekendheden; het is de basis waarop wij als samenleving staan en die we elke dag mogen beleven.”
Wanneer voelde u dat persoonlijk zo sterk?
“Dat besef begon al vroeg. Op de Platanenschool kreeg ik bij 40 jaar vrijheid het boek Toen wist ik pas wat oorlog was. Daarin stonden foto’s van Rhenen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het was aangrijpend om te zien hoe straten die ik kende volledig kapotgeschoten waren. De kerk, waar mijn vader dominee was: volledig verwoest. De benedenstad, Ouwehands Dierenpark: alles kapot. Vooral de ooggetuigenverslagen maakten indruk. Dan realiseer je je: dit is gebeurd in jouw eigen omgeving. Voor veel Rhenenaren is Militair Ereveld Grebbeberg niet alleen geschiedenis; het is een
verhaal dat verweven is met families en de straten die ze kennen.”
Hoe komt die betrokkenheid in de stad tot uiting?
“Er zijn veel organisaties die zich bezighouden met het oorlogsverleden: de Historische Vereniging, het Cuneragilde, Stichting De Slag om de Grebbeberg en het Stadsmuseum. Het gaat niet alleen om 4 en 5 mei; het is een continu proces van levend houden. Oudere generaties zijn actief bij herdenkingen en rondleidingen op het Militair ereveld, soms vanuit eigen ervaring, vaak ook om verhalen door te geven. Zij zien het nut en de noodzaak ervan. Het leeft hier echt.”
U bent nu ruim een jaar burgemeester. Hoe maakt u dit thema zich eigen?
“Het is geen jas die je aantrekt; het is een groeiproces. Je leert de verhalen kennen en ziet wat er in de praktijk gebeurt. Dat hoort bij het ambt, maar daar moet je in groeien. Herdenken krijgt zo een bredere betekenis, die verder gaat dan ceremonies.”
Voelt u dan ook een soort morele verantwoordelijkheid?
“We leven in een tijd van polarisatie en conflicten dichtbij. Er zit een vorm van moreel leiderschap in om mensen weerbaar en bewust te maken dat we vrede en veiligheid moeten onderhouden.
Evenementen zoals herdenkingen gebruiken we ook om dit te laten zien. In het jubileumjaar van 80 jaar vrijheid waren er lezingen, voorstellingen en concerten over de oorlog én over actuele dreigingen. Dat vind ik belangrijk, ook om daar zelf naartoe te gaan.”
Wat maakt het Militair Ereveld zo’n bijzondere plek voor reflectie?
“Op 4 mei staat het burgerlijk gezag naast het militaire gezag om samen te herdenken. Militairen en burgers staan stil bij de gevallen, hand in hand, en dat vind ik mooi. Het gaat niet alleen over strategie of geschiedenis, maar over jonge mensen van 18, 19, 20 jaar die hun leven hebben gegeven voor onze vrijheid. Als je die namen, die leeftijden ziet op de grafstenen; daar word je stil van. Als kind raakte me dat al, en nu als burgemeester kijk ik er met een andere bril naar. Je hoopt dat het nooit meer zover komt, maar je realiseert je ook: als het wél gebeurt, wat betekent dat dan voor onze samenleving? Daarin zit een belangrijke opdracht voor de gemeente.”
Stelt u zich weleens voor hoe het zou zijn als het opnieuw misgaat?
“Die beelden kan ik me voorstellen. De paniek tijdens de Slag om de Grebbeberg, de dieren in Ouwehands Dierenpark die door het strijdtoneel liepen - het moet een hel zijn geweest. We hebben eens met alle ambtenaren een tocht gemaakt langs alle onderdelen van de Grebbelinie. Je zou er maar gestaan hebben. Daar rondlopend stelde ik mezelf dat voor. Wat zou ik hebben gedaan, als militair, burger of bestuurder? Onlangs las ik de biografie van Lodewijk Hendrik Nicolaas Bosch van Rosenthal, commissaris van de Koningin in Utrecht tijdens de bezetting. Hoe balanceerde hij verzet en bestuurlijke verantwoordelijkheid? Dat is intrigerend. Dan is het niet langer alleen geschiedenis, maar een morele vraag die ook nu relevant is.”
Hoe kijkt u terug op 80 jaar vrijheid in Rhenen? “Wat mij opviel, is de brede betrokkenheid van allerlei maatschappelijke organisaties: scholen, kerken, sportclubs - iedereen doet mee. Niet alleen de oude verhalen, maar ook de jonge verhalen krijgen aandacht. Op scholen wordt gewerkt aan thema’s als vrijheid, vrede en weerbaarheid. Dat vormt een belangrijk vertrekpunt voor de discussies die we nu moeten voeren: hoe we veiligheid en vrede waarderen, en hoe we met elkaar verantwoordelijkheid nemen. Samenbindend, dat versterkt de cohesie in de stad. Betrokken zijn met elkaar, weten wie er bij je in de buurt woont, dat is essentieel. Want als er echt iets gebeurt, dan is het belangrijk dat mensen samen weerbaar zijn. Die gezamenlijke, maatschappelijke weerbaarheid is precies wat we met herdenken en vieren van vrijheid proberen mee te geven. Voor mij is 80 jaar vrijheid dus niet alleen herdenken en gedenken, maar ook vooruitzien.”
Wat betekent Militair Ereveld Grebbeberg in uw rol als lid van de eaad van advies van de Oorlogsgravenstichting?
“De erevelden zijn meer dan fysieke locaties; ze vertellen een verhaal. Door de graven zorgvuldig te onderhouden, geven we dat verhaal door, en het onderhoud zelf ís de boodschap: deze mensen worden niet vergeten. Tijdens de opening van de vernieuwde tentoonstelling op Militair Ereveld Grebbeberg deelde wethouder Carolien Folmer, die familie verloor op de Grebbeberg, haar persoonlijke verhaal. Dat is zo krachtig: zo wordt het een plek van bezinning, waar het gesprek over vrede, vrijheid en verantwoordelijkheid gevoerd kan en mag worden.” <<


MET MART DE KRUIF OP DE OPENING VAN DE TENTOONSTELLING DE MEIDAGEN VAN 1940

Scan de QR-code om de video over Hanny Hilgers te bekijken, vertoond tijdens Eerbewijs 2025.


Een jonge vrouw in het verzet
HANNY HILGERS
(1918-1943)
Hanna Christa ‘Hanny’ Hilgers werd op 14 mei 1918 geboren in Bandoeng in Nederlands-Indië. Tijdens de Tweede Wereldoorlog woonde en werkte zij in Batavia (het huidige Jakarta). Na de Japanse bezetting van Nederlands-Indië in 1942 raakte zij betrokken bij een verzetsgroep die geallieerde militairen hielp die uit Japanse gevangenschap waren ontsnapt. Hilgers hielp onder meer bij het regelen van onderduikadressen en het onderhouden van contact met de geallieerde militairen die zich verborgen hielden in en rond Buitenzorg. De activiteiten van de groep bleven echter niet onopgemerkt. In augustus 1943 werd Hanny Hilgers door de Japanse militaire politie, de Kempeitai, gearresteerd.
Na verhoren en een militair proces werd zij samen met enkele geallieerde militairen ter dood veroordeeld wegens hulp aan de vijand. Op 6 september 1943 werd Hanny Hilgers in Buitenzorg geëxecuteerd. Ze was 25 jaar oud. Na de oorlog is ze herbegraven op het Nederlands Ereveld Ancol in Jakarta.
LEVENSVERHAAL
2025 door de ogen van
ERIC NEYNDORFF
Het begon in 2010, met een foto dat ik kreeg van Krista Fernhout, die een pelgrimsreis naar Indonesië begeleidde. Ik had haar gevraagd een foto te maken en bloemen neer te leggen op het graf van mijn overgrootmoeder die begraven ligt op Ereveld Pandu in Bandung. Dat raakte me zo dat ik besloot vrijwilliger te worden bij de Oorlogsgravenstichting. Sindsdien digitaliseer ik foto’s en documenten, onder andere van de inwijdingen van erevelden tussen 1946 en 1950, en herbegrafenissen van slachtoffers die elders lagen en later, op last van de Indonesische regering, naar Java werden overgebracht. Elk bestand dat ik scan, is een stukje geschiedenis dat anders verloren zou gaan. Inmiddels heb ik meer dan 49.000 scans op mijn harde schijf staan.



en een slavin uit Boegis. Inmiddels omvat mijn stamboom 4.640 personen. Ik doe ook vrijwilligerswerk voor de Stichting Indisch Familie Archief en ben lid van de Indisch Genealogische Vereniging, wat helpt bij het terugvinden van voorouders.
Het is nauwkeurig werk: ik moet nadenken over bestandsnamen, opslag en vindbaarheid. Mijn motivatie om dit te doen is dat ik bezig ben en dat het nuttig werk is. Na mijn pensionering geeft het me structuur. Ik moet mijn huis uit en lig ik niet de hele dag in bed. Maar mijn betrokkenheid gaat verder dan dat. Mijn familiegeschiedenis in Nederlands-Indië speelt ook mee. Sinds 2007 onderzoek ik mijn stamboom en ontdekte ik dat mijn eerste voorouder in 1746 met de VOC naar Nederlands-Indië vertrok. Deze voorouder trouwde met de dochter van een vaandrig van de VOC
Het graf van mijn overgrootmoeder op Ereveld Pandu in Bandung bezocht ik opnieuw op 25 februari 2025, de dag waarop zij in 1859 werd geboren. Terwijl ik daar stond, werd me opnieuw duidelijk hoe betekenisvol het werk van de Oorlogsgravenstichting is. Tijdens de oorlog kwamen meerdere familieleden van me om, enkelen liggen op Nederlandse erevelden in Indonesië. Ik heb inmiddels vijf erevelden bezocht, soms meerdere keren, en probeer bij elk bezoek contact te maken met de medewerkers, zowel op het kantoor in Jakarta als op de velden zelf. Dit contact en het stil staan bij de graven maken dat de herinnering tastbaar blijft en het werk echt voelt.
EricNeyndorffiseenvandevelestillekrachtenachter de schermen van de Oorlogsgravenstichting. Als vrijwilliger zoekt,scant en archiveert hij tastbare sporen van het verleden.

Voor wie na ons komt
“Geef iets door en laat het doorleven”
Ze ontvangt ons in haar huis in Aalsmeer, smaakvol ingericht, met veel kunst aan de muur. Op tafel ligt een blauw mapje, zorgvuldig geordend, vol vergeelde briefjes, krantenknipsels en getuigschriften. Hierin zit het verhaal van haar oom Joop, die ze nooit heeft gekend maar die langzaam via deze broze documenten steeds dichterbij is gekomen. Juist dit verhaal vormt voor Joke Hoff en haar man de aanleiding om de Oorlogsgravenstichting in hun testament op te nemen.
Als Joke over haar oom praat, ontrolt ze zijn leven stukje bij beetje, met een nauwkeurig oog voor feiten en context, helder en rationeel, maar tegelijk heel invoelend. “Mijn verhaal begint zoals voor velen geldt: je weet bijna niks over die persoon. Ik wist dat hij in 1944 in Duitsland was omgekomen en dat hij op de kunstacademie was toegelaten.” Zijn tekeningen, bewaard door de familie, hingen als stille getuigen aan de muur. Joke is naar hem vernoemd, Johannes Cornelis Klaver, maar als kind kende ze hem alleen als afwezig. “Er hing altijd iets verdrietigs omheen. Zijn talent was tastbaar, maar niet de persoon.”
De oorlog liet diepe sporen na in Joops gezin. Zijn ouders zagen elkaar niet tijdens de oorlog; zijn vader was op zee. “Eigenlijk hebben mijn grootouders elkaar in hun verdriet om de dood van Joop nooit meer kunnen vinden. De kloof was te groot.”
Voor Joke bleef het verdrietige verleden altijd voelbaar, maar net als haar vader - die ook vreselijke dingen had meegemaakt - keek zij vooruit. “Ik ben meer zoals hij geworden: gericht op de toekomst. Met dat verleden kon ik lange tijd weinig.”
EEN DOOS VOL VERLEDEN
Tot zes jaar geleden. Na het plotselinge overlijden van haar broer, ruimde Joke zijn
berging op. Hij had, in tegenstelling tot haar, een enorme fascinatie voor de Tweede Wereldoorlog. Duizenden boeken en dozen vol spullen vond ze, waaronder een pakketje met brieven en krantenknipsels over hun oom, Joop. “Ik denk niet dat hij zich hier bewust van was, anders hadden we het er wel over gehad,” denkt Joke. Boven op dat bijzondere pakketje lag een kleine envelop die Joop vanuit het politiebureau aan zijn moeder had geschreven, vlak na zijn arrestatie. “Ik schrok ervan,” herinnert ze zich. “En ik was ontroerd. Ik stelde me voor hoe hij daar zat en dit opschreef, met een klein potloodje wat hij misschien nog op zak had na zijn arrestatie op de kunstacademie.”
Het vinden van dit dossier maakte haar nieuwsgierig: wat was er gebeurd? In hoeverre is zo’n leven te reconstrueren? Samen met de Oorlogsgravenstichting begon ze te zoeken. Medewerkers kwamen bij haar thuis, namen de tijd en stelden vragen. “Dat vond ik fijn. Het verhaal werd zorgvuldig opgebouwd en is mooi verwoord op de website.”
DROMEN NAJAGEN
Het onderzoek maakte Joop steeds menselijker voor Joke. Wat haar vooral raakte, was niet alleen hoe hij stierf, maar hoe
hij leefde: de keuzes die hij maakte. Joop werkte bij een reclamebureau, een vorm van zekerheid in onzekere tijden. Toch meldde hij zich aan voor de kunstacademie in Amsterdam. Hij werd aangenomen en zegde zijn baan op. Een professor omschreef hem als veelbelovend. Wat Joke vooral raakt daarin, is dat Joop met zijn zachtaardige, creatieve karakter voor zichzelf koos. “Hij volgde zijn ideaal, in een hele lastige tijd. Dat vind ik bewonderenswaardig.” Juist omdat hij uit een gezin kwam waar weinig geld was en geen vanzelfsprekende studietraditie bestond, krijgt deze stap voor haar extra gewicht.
Waarom hij precies werd opgepakt en naar het beruchte kamp Zöschen werd gebracht, is nog steeds een groot raadsel. Hij overleed er enkele maanden later. “Je zou bijna denken: met wat hij kon, heeft hij toch iets kunnen betekenen.” De krantenknipsels over het strafkamp gaven haar kippenvel. “Die zachtaardigheid heeft er misschien ook wel aan bijgedragen dat hij het niet heeft overleefd.” Toch blijkt uit getuigenissen dat hij in het kamp bleef tekenen. “Dat leidde hem af, daar putte

hij geluk uit stel ik me zo voor. Hij is blijven creëren tot het niet meer kon.” Voor Joke zit er in dit alles een waardevolle boodschap: “Durf voor jezelf te kiezen en je dromen na te streven. Ik denk dat hij dat in dat hele korte leven gedaan heeft. Hij heeft zijn ideaal gevolgd.”
TASTBARE HERINNERINGEN
De wijze waarop Joke de documenten in het blauwe mapje van context voorziet lijken veel te zeggen over wie ze is. Ze wijst op details in de briefjes en tekeningen: het handschrift, een gezichtsuitdrukking, de compositie. Jarenlang werkte ze als schoonheidsspecialiste met kleur en vorm om de sterke kanten van mensen naar voren te brengen. Diezelfde aandacht richt ze nu op Joops nalatenschap. Ze leest de stukken niet alleen als historische bronnen, maar als sporen van een persoonlijkheid. Haar eigen gevoel voor kunst en esthetiek, het toeval dat ze haar man leerde kennen bij een reclamebureau en dat ook hij getalenteerd aquarellist is, maken de verwantschap tussen haar eigen leven en dat van haar oom des te tastbaarder.
Ze toont een kleine ingelijste potloodtekening van Joop’s gezin rond een keukentafel. “Zo’n tastbaar ding… dat brengt het verleden ineens dichtbij.” Het is fijnzinnig getekend; de gelaatstrekken van haar grootouders zijn voor haar onmiskenbaar. “En, hij heeft zichzelf als meisje getekend.” Jarenlang keek ze ernaar zonder daarbij stil te staan. “Dat heeft ook weer te maken met de vraag: hoe bewust ben je met het verleden bezig? Als ik er nu naar kijk zie ik een jonge man, die aan het ontdekken was hoe zijn seksuele identiteit in elkaar zat. In een tijd waarin dat heel lastig was.”

“Laat het doorleven. Houd mensen wakker. Dat is het allerbelangrijkst.”
DOORGEVEN
Haar oom ligt begraven in Loenen. Als kind ging ze er niet vaak heen; dat deed haar oma, trouw op 4 mei en in november, Joops maand van overlijden. Later namen haar ouders dat ritueel over, en haar broer. “Nu ben ik eigenlijk de enige die nog over is,” zegt ze. “We gaan één keer per jaar.” In Loenen komt voor haar alles samen: haar grootouders, haar ouders, een oom die op zee werd getorpedeerd en naar Amerika vertrok, haar broer. Daar dwalen haar gedachten ook naar de andere graven, en naar de levens die achter al die namen schuilgaan. “Er is daar een rust die je dwingt tot nadenken,” zegt ze. “Zeker in deze tijd, geopolitiek gezien. Het maakt je
“Je weet: het is geregeld. Het is in goede handen.”
bewust van hoe kwetsbaar het leven is.” Dat besef - hoe breekbaar levens zijn en hoe verhalen kunnen verdwijnen - inspireerden Joke en haar man. Een paar jaar geleden maakte haar man iets ernstigs mee, waardoor zij zich nog meer bewust werden van de waarde van vastleggen. Ook omdat ze geen directe familie meer hebben. Ze besloten hun testament vorm te geven en namen daar echt de tijd voor. Ze wilden het goed doen, op een manier die zowel materieel als persoonlijk betekenisvol is. Zo lieten ze onder andere vastleggen dat er tot honderd jaar na Joops overlijden bloemen op zijn graf gelegd blijven worden. “Als wij er niet meer zijn… dan blijft dit bestaan. Dat is een troostende gedachte.”
Joke en haar man kozen bewust voor organisaties waarbij ze zich betrokken voelen, zoals de Oorlogsgravenstichting en het Amsterdam Museum, omdat die zoveel waarde hechten aan verhalen. “Het geeft rust om er zo bij nagedacht te hebben. Je weet: het is geregeld, het is in goede handen.”
VERHALEN DIE BLIJVEN LEVEN
Ze vermijden liever het woord ‘nalaten’ en spreken van ‘doorgeven’: materieel, maar ook immaterieel, verhalen en bewustzijn. “Misschien twijfelen mensen wel, van kan ik wel nalaten aan de Oorlogsgravenstichting? Maar ik denk juist dat de gewone mens, met de gewone verhalen over gewone burgers, hier ook een belangrijke rol in kan spelen. Het kan ons allemaal overkomen. Dat vertelt dit verhaal ook.”
Joke sluit het blauwe mapje. Deze tastbare sporen liggen voorlopig nog bij haar thuis. Misschien kan het Stadsarchief Amsterdam er ooit een plek aan geven. Joke is nog zoekende. Bijzonder blijft dat zo’n klein, broos stukje papier je ineens midden in een verleden kan zetten - een ervaring die historici wel omschrijven als ‘historische sensatie’. Daarin zit voor haar de waarde: het maakt dat iemand die je nooit persoonlijk hebt gekend, toch een plek in je leven krijgt. “Dat wil ik doorgeven. Laat het doorleven. Houd mensen wakker. Dat is het allerbelangrijkst.” <<
Draag ook bij
Er zijn verschillende manieren om financieel bij te dragen aan het behoud van oorlogsgraven en het levend houden van deze belangrijke verhalen. Ook is het mogelijk om specifieke projecten te steunen.
Alle ontvangen donaties worden beheerd door de Stichting Vrienden van de Oorlogsgravenstichting.
WORD VASTE DONATEUR
Met een jaarlijkse bijdrage helpt u het belangrijke werk van de Oorlogsgravenstichting voort te zetten.
GEEF EEN GIFT
Een eenmalige donatie helpt direct. U kunt via onze website veilig en snel bijdragen via iDEAL. U hoeft dan geen persoonsgegevens achter te laten.
EEN PERIODIEKE SCHENKING
U kunt uw schenking aftrekken van de belasting zonder dat een drempel wordt gehanteerd. Als wettelijke verplichting geldt wel dat u minimaal vijf jaar lang hetzelfde bedrag schenkt.
NALATEN
Wilt u iets blijvends betekenen? Overweeg de Oorlogsgravenstichting op te nemen in uw testament.
KIJK VOOR MEER INFORMATIE OP WWW.OORLOGSGRAVENSTICHTING.NL/ STEUN-ONS



ALTIJD DICHTBIJ
De consuls van de Oorlogsgravenstichting

Om meer dan 1.300 oorlogsgrafplaatsen in Nederland goed te onderhouden, werken we samen met vele consuls, vaak gemeentemedewerkers benoemd door de burgemeester. Zij inspecteren alle oorlogsgraven, onderhouden contact met begraafplaatsen, doen melding van bijzettingen of ruimingen, en begeleiden medewerkers van de Oorlogsgravenstichting bij controlebezoeken. Ook brengen ze onze activiteiten onder de aandacht van inwoners en scholen. Ieder jaar komen alle consuls samen voor kennisuitwisseling.
Nieuwe consuls: 39 | Afscheid genomen van: 1
Erespeld-uitreikingen voor hun inzet Brons (5-9 jaar): 3 | Zilver (10-20 jaar): 10 | Goud (21+ jaar): 7
Herdenken krijgt soms de vorm van een reis. Een reis die niet alleen over afstand gaat, maar vooral over verbinding: tussen generaties, tussen verleden en heden, tussen hier en daar. De Oorlogsgravenstichting organiseert daarom regelmatig pelgrimsreizen naar Indonesië, voor nabestaanden en andere belangstellenden.
Tijdens een pelgrimsreis staan de bezoeken aan de erevelden centraal.
Daar delen de reizigers verhalen, en leggen bloemen bij het graf van hun geliefde. Het schept een band die het herdenken een extra dimensie geeft.
In oktober vertrok opnieuw een groep pelgrims naar de erevelden in Jakarta en Bandung.

Herdenken als reis

DE PELGRIMS TIJDENS EEN BEZOEK AAN DE BOTANISCHE TUINEN IN BOGOR, HET VOORMALIGE BUITENZORG.




ONDER DEZELFDE HEMEL
Deerfeniswerkelijke van mijn grootouders

Op 15 augustus 2025 stond de 26-jarige Jeffrey Thümann op Nederlands Ereveld
Menteng Pulo in Jakarta. Die dag sprak hij tijdens de nationale herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog in Azië, een moment van formele herdenking en persoonlijke confrontatie met het verleden. Maar zijn verhaal reikt verder: het volgt een zoektocht naar zijn grootouders, naar een familiegeschiedenis die jarenlang onvermeld bleef, en naar de stemmen die lang gezwegen hebben.
TERUG OP HUN GROND
“Toen ik die namiddag op het ereveld aankwam, was het ruim dertig graden. Toch kreeg ik kippenvel, niet door de hitte, maar door de zee van witte kruisjes die zich voor me uitstrekte. In die groene oase midden in de stad leek tijd niet langer lineair; het voelde alsof het verleden en het heden samenvielen.
Ik stond op dezelfde grond waar mijn opa, Charles Jozef Thümann, en mijn oma, Angeline Amaly Jacobsz, in 1951 hun laatste stappen op Indonesische bodem hadden gezet. Zij moesten vertrekken, ik keerde terug. Het was alsof hun voetstappen nog ergens in de aarde lagen. Een verleden dat ik nooit zelf heb gekend, maar dat toch in mij voortleeft.
Op die plek voelde ik dat ik niet alleen sprak. Ik stond daar voor mijn grootouders, een doorgeefluik, een fluistering tussen generaties. Mijn grootouders konden of wilden nooit over hun oorlogsjaren spreken; de wonden waren te diep. Maar ik draag die pijn niet zoals zij die droegen. Juist daardoor voel ik de verantwoordelijkheid om hun stilte niet verloren te laten gaan. Ik ben niet gebroken door
hun trauma, maar probeer de losse draden die zij moesten laten vallen weer samen te brengen.
In de jaren dat ik in Indonesië woonde, was het land langzaam als een thuis in mij gegroeid. Daardoor voelde dit moment intens: alsof mijn eigen weg en die van mijn grootouders elkaar raakten. Alsof ik precies stond waar ik moest staan, tussen verleden en heden, tussen zwijgen en spreken. ‘Takdir,’ zei Ibu Siti van de Oorlogsgravenstichting later: de onvermijdelijke loop der gebeurtenissen. Misschien had het inderdaad zo moeten zijn.
TUSSEN ZWIJGEN EN SPREKEN
Tijdens de herdenking was ook de Japanse defensieattaché aanwezig. Zijn aanwezigheid bracht een spanning met zich mee: geen vijandige, maar een historische. Mijn opa had hier nooit achter gestaan: voor hem droeg ‘de Japanner’ het gezicht van onderdrukking, dwangarbeid en verlies. Maar ik stond er nu, met andere ogen, in een ander tijdperk.
En wat ik zag was een man van een nieuwe generatie. Iemand die persoonlijk geen schuld droeg aan het verleden, maar die


IN DE SIMULTAANKERK


hier stond omdat hij wilde luisteren. Dat raakte me. Tijdens de ceremonie zat hij stil, bijna onbeweeglijk. Toen ik sprak over mijn oma’s ervaringen met Japanse soldaten, zag ik hoe zijn ogen zich vulden. Hij veegde zijn tranen niet weg, hij liet het gebeuren. Tranen, zacht en onverwacht, in de Simultaankerk. Dat beeld zal ik nooit vergeten. Het was alsof iets in hem brak… of misschien openging.
Mijn opa verloor drie broers tijdens de oorlog: Ferry, Eduard en Adolf. Alleen Eduard ligt begraven, op Ereveld Leuwigajah in Tjimahi; de anderen hebben nooit een graf gekregen. Mijn oma verloor haar vader, Francis Duncan Jacobsz, aan de Birmaspoorlijn. Dat is het verleden waarin ik geworteld ben. Toen ik daar stond, voelde ik geen wrok. Mijn grootouders droegen de trauma’s, mijn vader de pijn. Ik ben degene die zoekt: een schakel tussen generaties.
EEN LANGZAAM ONTWAKEN
nauwelijks iets vertellen over zijn ouders. Alles zat achter gesloten deuren, achter littekens die nooit waren geheeld.
Maar in 2015 vond ik een Indonesisch woordenboekje dat mijn zusje had gekocht. Ik sloeg het open, las een paar woorden, en voelde ineens: dit was hun taal. Een deur ging open. Vanaf dat moment begon ik te zoeken: oproepen in Java Post, berichten van verre neven, archiefonderzoek, DNA-matches, de Indische Genealogische Vereniging. Wat begon bij twee schimmen, werd een lijn, een verhaal, een stamboom van inmiddels meer dan 3.500 mensen: Sejarah Thümann.
“Het was alsof hun voetstappen nog ergens in de aarde lagen. Een verleden dat ik nooit zelf heb gekend, maar dat toch in mij voortleeft.”
WAT BLIJFT
Er was niet één moment waarop ik besloot iets met mijn familiegeschiedenis te doen. Het was een langzaam ontwaken, een fluistering die steeds luider werd. Lang voelde de Indische kant ver weg, bijna als een verzonken land. Ik ben geboren in 1998 in ’t Harde, opgegroeid in Oldebroek. Mijn oma overleed in 1997, mijn opa in 1999. Ik heb hen nooit gekend. Alles wat ik van hen had, was een steen op een begraafplaats. Een steen die ik als kind niet begreep, maar later bijna als sleutel leerde zien. Op die steen stond: Dood ben ik pas als jullie mij vergeten
En precies dát, dat vergeten, was aan het gebeuren. Niet door onverschilligheid, maar door pijn, zwijgen en het instinct om te overleven. Mijn vader kon me
Mijn onderzoek combineert harde feiten - geboortedata, interneringskaarten, militaire registers - met zachte herinneringen: mondelinge overleveringen, karaktertrekjes. De feiten vormen de ankers, de harde punten op de kaart. Maar tussen die regels leeft een wereld. Soms zeggen de lege plekken in archieven meer dan woorden ooit kunnen. Het resultaat is een verhaal dat klopt op papier én in het hart: harde data en zachte herinneringen dragen elkaar. Namen worden mensen. Stilte krijgt een stem. Nu besef ik wat de grafsteen werkelijk zegt: iemand verdwijnt pas écht wanneer niemand meer zoekt, vraagt of luistert. En ik voelde dat het aan mij was. Omdat ik de laatste kleinzoon ben die hen nooit heeft gekend. Mijn vader zei eens: ‘Door jou heb ik mijn ouders pas echt leren kennen.’ Twintig jaar na hun dood begreep hij eindelijk zijn eigen jeugd. Alleen daarom al was het genoeg.
LESSEN
Wat ik het meest heb geleerd, is dat we hier tijdelijk
zijn. Maar wat we doorgeven, blijft. Mijn oma overleed een jaar vóór mijn geboorte, en toch bereikten haar woorden mij twintig jaar later, verstopt in een schriftje. Alsof haar stem geduldig had gewacht tot iemand haar weer wilde horen.
Ik heb ook geleerd dat pijn erfelijk is. Zelfs als je de oorzaak niet kent, zelfs als niemand het hardop durft uit te spreken, reist het met je mee. In mijn familie werd er gezwegen. Niet uit onverschilligheid, maar uit noodzaak, schaamte, overleven. Maar trauma verdwijnt niet door er niet over te praten; het zoekt een uitweg via andere generaties. Misschien ben ik daarom gaan zoeken.
Maar wat me het meest raakte, is hun veerkracht. Mijn familie koos steeds opnieuw voor leven: opnieuw beginnen, kinderen, werken, liefhebben… zelfs wanneer alles tegenzat. Niet iedere keuze
was perfect; het Indische zwijgen heeft diepe littekens achtergelaten. Maar zoals mijn oma ooit schreef: ‘Veel dingen zou je anders gedaan hebben, met de wijsheid van nu. Maar toen zag je het zo.’ Ze deden wat ze konden met wat ze hadden. Soms was er niet eens echt een keuze. Mijn opa kon na de oorlog kiezen tussen de dood in Indonesië of de gedwongen emigratie naar Nederland. En toch bouwden ze verder.
Ergens in dat alles ontdekte ik mijn eigen plek: tussen generaties in. De bewaarder, de verbinder, de zoeker. Misschien is dat wel de werkelijke erfenis van mijn grootouders: dat herinneren een vorm van liefde is, en dat zoeken een manier is om thuis te komen.” <<
Bekijk de video over Jeffrey
ACHTERGROND EN AFWEGING
De geschiedenis herdenken is geen statisch gebaar. Het vindt plaats in het heden, in een wereld die is veranderd, en in ontmoeting met de landen die deel uitmaken van diezelfde geschiedenis. Vanuit die gedachte heeft de Nederlandse defensieattaché in Jakarta, de organisator van de 15 augustus herdenking, ervoor gekozen zijn Japanse ambtsgenoot uit te nodigen tijdens deze herdenking.
De geschiedenis van de Japanse bezetting in Azië maakte zijn aanwezigheid gevoelig. Als beheerder van Nederlands Ereveld Menteng Pulo, nemen wij dat besef serieus. Tegelijkertijd zijn wij er, na vele gesprekken met nabestaanden, van overtuigd dat zorgvuldig en waardig herdenken ruimte kan bieden aan erkenning, reflectie en - waar mogelijk - ontmoeting. Niet om het verleden te verzachten of te vergeten, maar om het in volle ernst onder ogen te blijven zien, juist ook in onze tijd.

Op inspectiereis
Langs internationale oorlogsgraven
Ieder jaar maken de directeur en de president van de Oorlogsgravenstichting een inspectiereis langs een aantal internationale erevelden. Tijdens deze bezoeken wordt de staat van onderhoud van de graven en monumenten beoordeeld en wordt gesproken met lokale beheerders en andere betrokken organisaties.
Naast deze jaarlijkse inspectiereis vinden ook aanvullende inspecties plaats. In Europa werden dit jaar onder meer graven bezocht in Noorwegen, Groot-Brittannië, Tsjechië, Oostenrijk, Zwitserland, Frankrijk en Duitsland. In totaal werden daarbij 4.585 graven geïnspecteerd. Deze controles leveren belangrijke informatie op over de staat van de graven en maken het mogelijk om tijdig onderhoud of herstel uit te voeren.






EREVELD KALIBANTENG
EREVELD CANDI
EREVELD ANCOL
EREVELD LEUWIGAJAH
EREVELD MENTENG PULO
EREVELD KALIBANTENG

“ Al les leidt terug naar dat ene graf”
Het verhaal van Tom Paulus
Duizenden namen van oorlogsslachtoffers legde hij vast, nauwkeurig en gecontroleerd.
Zijn werk groeide uit tot een waardevolle bron voor de Oorlogsgravenstichting en voor
nabestaanden die nog altijd zoeken naar antwoorden. In dit gesprek vertelt Tom Paulus
hoe die zoektocht begon - en waarom die nooit is gestopt.
Op dinsdag 18 november 2025, zijn 85e verjaardag, staat Tom Paulus bij het graf van zijn moeder op Ereveld Pandu in Bandung. Hier ontmoeten verleden, heden en toekomst elkaar: herinneringen, feiten, namen en verhalen. Ze leven in foto’s en schilderijen in zijn woning in Leidschendam, in brieven en tekeningen op zijn bureau en in de grafgegevens die hij verzamelde. Alles leidt terug naar dat ene graf - het beginpunt van zijn verhaal.
DATA, FEITEN EN VERLIES
Toms vader was theeplanter, en 1940 leek een goed jaar voor Tom. Maar alles veranderde na 8 december 1941, wanneer Nederland de oorlog verklaart aan Japan. “Als baby weet je niks,” zegt Tom, “maar feitelijk begon daar alles.”
Zijn vader en grootvader worden krijgsgevangenen, terwijl hij en zijn vierjarige broer Eddy bij hun moeder blijven. Eerst op de theeonderneming, later op de vlucht. Ze gaan naar Bandoeng en vervolgens naar Klaten. “Op vrijdag 11 juni 1943 werden wij op transport gesteld en is mijn moeder met mij en Eddy geïnterneerd in het vrouwen- en kinderkamp ‘Bangkong’ in Semarang.” Tom somt de belangrijke data moeiteloos op.
7 november 1943: de burgerkampen op Java komen onder militair beheer.
17 december 1943: burgergeïnterneerden moeten voortaan als krijgsgevangenen worden behandeld. “Mijn moeder kreeg nummer 14158, Eddy 14159 en ik 14160.”
Dinsdag 12 september 1944: “We werden door de Japanners overgebracht naar het vrouwen- en kinderkamp ‘Halmahera’ in Semarang.”
Voor Tom zijn dit geen afstandelijke gegevens, maar ankerpunten in een geschiedenis die anders onduidelijk zouden zijn en blijven. “Ik moet het precies weten, dat biedt houvast.”
HERINNERINGEN UIT HET KAMP
Achter de data schuilen ook herinneringen. Eén beeld blijft Tom altijd bij: hij ziet zijn moeder in een hoekje van de kamer op een veldbedje liggen. Het was mogelijk de nacht voor haar overlijden. Op zaterdag 21 juli 1945 om 12.00 uur overlijdt zij. Op de kampkaart staat als doodsoorzaak ‘enteritis’, een verzamelterm die weinig zegt over de werkelijkheid. “De Jap had per 1 Januari 1945 aan de kamparts verboden zieken naar het Centraal Burger Ziekenhuis te verplaatsen. Mijn moeder, 33 jaar jong, is overleden zoals velen: door ondervoeding en ziekte.”
Na haar overlijden worden Tom en zijn broer opgevangen door andere vrouwen in het kamp. Hij bij mevrouw Hazewinkel en Eddy bij mevrouw Middelburg. Kort
“Ik heb een olifantengeheugen voor belangrijke gebeurtenissen, data, namen.”
daarna, op 15 augustus 1945, capituleert Japan. In de laatste week van augustus geeft de RAPWI toestemming dat Eddy en Tom - zogenoemde ‘Rapjes’ - door een oom worden opgehaald en naar Klaten worden gebracht. Maar de oorlog is daarmee niet voorbij. Het vormt een breuklijn.
GEEN BEVRIJDING
“In Nederland gaat het altijd over ‘bevrijding’. Maar Nederlands-Indië is nooit bevrijd. Wij zijn nooit bevrijd.” Na het eenzijdig uitroepen van de Indonesische onafhankelijkheid raken Indische Nederlanders in een onzekere en vaak levensgevaarlijke situatie. “Buiten de kampen werd men vermoord. Generaal Douglas MacArthur gaf daarom opdracht dat niemand de kampen mocht verlaten. De Japanners moesten bescherming bieden, maar werkten vaak samen met Indonesische republikeinen.”
Tijdens de gewelddadige Bersiapperiode verblijven Eddy en Tom met hun tante in verschillende zogenoemde extremistenkampen. Op 27 september 1946 worden zij per trein van Midden-Java naar Batavia geëvacueerd. Daar worden zij herenigd met hun vader. “Hij ging elke dag naar het station om de treinen met evacués op te vangen. Hij vroeg dan aan iedereen: ‘kent u Martha Paulus-Huges en Tom en Eddy Paulus?’”
HERBEGRAFENISSEN
Dan is het 25 oktober 1946. Tom en Eddy worden met hun vader en grootmoeder Paulus gerepatrieerd naar Nederland. Na tijdelijk verblijf bij hun grootouders Huges in Apeldoorn wonen zij in Beekbergen en later in Loenen. Een jaar later gaat hun vader terug naar Nederlands-Indië. In mei 1948 volgen Tom en Eddy hem naar Bandoeng.
Daar krijgt Tom voor het eerst direct contact met de Oorlogsgravenstichting, wanneer zijn moeder op 12 september 1950 wordt herbegraven. Veel oorlogsslachtoffers waren in de eerste jaren na hun overlijden op lokale begraafplaatsen begraven. Na de Japanse capitulatie geeft generaal Spoor opdracht om deze graven op te sporen en te registreren. De Legergravendienst van het KNIL voert deze taak uit, wat in 1946 leidt tot de oprichting van de Oorlogsgravenstichting.
Aanvankelijk ontstaan 22 erevelden verspreid over Nederlands-Indië. Begin jaren vijftig worden die, op last van Indonesië, teruggebracht tot 7 erevelden op Java. “Zo zijn talloze slachtoffers opnieuw eervol ter ruste gelegd en ontstond een onverbrekelijke band tussen de overlevenden, nabestaanden en de Oorlogsgravenstichting.”
LEVEN IN HOLLAND
Nog geen maand na de herbegrafenis wordt zijn broer, en later ook Tom zelf in 1951, opnieuw naar Holland gestuurd om naar school te gaan. “Mijn eerste veilige periode begon in Middelburg bij de familie Dop, waar ik van 1953 tot 1955 verbleef. Onbewust voelde ik daar voor het eerst wat het betekende om in een stabiele en





veilige omgeving te leven en hoe een gezin functioneert. Die ervaring heeft grote invloed gehad op de rest van mijn leven.”
In die tijd bezoekt Tom ook regelmatig de Molukse kampen die in Nederland ontstaan na de komst van KNIL-militairen.
Hij spreekt nog vloeiend Maleis en vindt daar iets terug van de wereld die hij mist.
STILTE
In augustus 1955 komt zijn vader met zogenoemd groot verlof naar Nederland.
Hij beschikt over een re-entry permit voor Indonesië, maar president Soekarno trekt die later in. Terugkeren naar Indonesië wordt daarmee onmogelijk.
“Ik werd uit Middelburg gehaald en we zijn bij mijn vader in Den Haag gaan wonen. Ik ging naar de HBS aan de Beeklaan. Dat duurde tot 1960. Mijn vader sprak niet over de oorlog in Nederlands-Indië. Hij had te veel meegemaakt. Er was geen tijd voor het verleden. Een gesprek over mijn moeder was taboe. Pas op zijn sterfbed vertelde hij iets over haar. Ik heb van mijn grootouders Huges voor het eerst een foto gekregen van mijn moeder. De band met mijn vader werd nooit hecht. Hij wilde wel, maar Eddy en ik waren al te ver.”
DE ZOEKTOCHT NAAR ANTWOORDEN Pas in 1978, tijdens een reis naar Indonesië met zijn vrouw Irma, bezoekt Tom opnieuw het graf van zijn moeder op Ereveld Pandu. “Toen begon ik echt te begrijpen wat de Oorlogsgravenstichting beheert en waarom, en wat een ereveld betekent.”
Toch duurt het nog jaren voordat dat besef uitgroeit tot een persoonlijke zoektocht. Aan het eind van de jaren negentig vindt
Tom een telegram van het Rode Kruis waarin staat dat zijn moeder is begraven op de begraafplaats Kobong in Semarang, graf Z361. In het handgeschreven begrafenisregister staat echter graf Y361 vermeld. “Toen werd ik onrustig. Wie was opgegraven? Wie was herbegraven? Wat als het mijn moeder niet is?”
Die vragen laten hem niet los. Hij neemt contact op met de Oorlogsgravenstichting en met de afdeling Nederlands-Indië van het Rode Kruis. “Dat waren de eerste echte inhoudelijke gesprekken met de Oorlogsgravenstichting. Want ik wilde, móést, weten wat goed was.” Uiteindelijk blijkt graf Y361 correct.
ARCHIEF ALS LEVENSWERK
Daarmee begint een nieuw hoofdstuk. Tom gaat archieven verzamelen, documenten ordenen en gegevens vastleggen - eerst over zijn eigen familie. “Overal werkten mensen met onjuiste totaalaantallen. Ik wilde dat het klopte.”
Nauwkeurigheid wordt zijn drijfveer. Via het SAIP ontvangt hij kopieën van krijgsgevangenenkaarten en later krijgt hij toegang tot het Nationaal Archief, waar hij de originele kaarten kan bestuderen. Samen met necroloog Johan Teeuwisse van de Oorlogsgravenstichting bezoekt hij verschillende archieven, op zoek naar aanvullende documenten zoals processen-verbaal van opgravingen en herbegrafenissen.
Veel archieven blijken onvolledig. Tienduizenden kaarten van burgerkrijgsgevangenen zijn nooit teruggevonden. Voor kampen in Semarang, Batavia en
Bandoeng bestaan wel uitgebreide Japanse kaartsystemen, waaronder ongeveer 44.000 kaarten van het Bandoeng-kamp in het archief van het Rode Kruis. Uiteindelijk zet Tom het archief van de Oorlogsgravenstichting en het Rode Kruis over overleden oorlogsslachtoffers in een groot Excel-bestand. “12.500 mannen, vrouwen en kinderen. Ik ben er circa twintig jaar mee bezig geweest. Als er nu een naam valt, heb ik alle gegevens.”
Met zijn werk heeft hij al talloze nabestaanden geholpen. Alle verzamelde informatie draagt hij over aan de Oorlogsgravenstichting. “Alle informatie over overledenen hoort daar.” Zo wordt de stichting een tweede deel van zijn leven. “Die band is onherroepelijk en onverbrekelijk.”
DE OORLOGSGRAVENSTICHTING
ALS LEVENSLIJN
Voor Tom is de waarde van de Oorlogsgravenstichting duidelijk: de erevelden hebben een grote menselijke betekenis. Het devies – ‘Opdat zij met eere mogen rusten’ – is voor hem geen formaliteit, maar een opdracht. “Dat is toegekend aan de circa 25.000 oorlogsslachtoffers in Nederlands-Indië. Dat behoort aan hen toe.” Hij laat een papiertje zien met een schema dat voor hem de kern vormt:
Oorlog >Oorlogsslachtoffers >Oorlogsgraf >Oorlogsgraven >Oorlogsgravenstichting >OorlogsErevelden
“Hierin zit mijn verhaal. Die oorlog heb ik meegemaakt, maar ik heb het overleefd. Mijn moeder heeft een oorlogsgraf van de Oorlogsgravenstichting gekregen op een ereveld.” Zijn onderzoek naar archieven en
“Mijn wens is dat de Oorlogsgravenstichting haar ere-taak met eer, kan en mag voortzetten.”
databases, de herbegrafenissen, zijn daarmee niet alleen een archiefactiviteit, maar ook een persoonlijke levenslijn.
LEVEN MET HET VERLEDEN
Tom Paulus omschrijft zichzelf als iemand die nooit opgeeft en altijd doorgaat. “Ik heb weinig gehuild. Daar had ik geen tijd voor. Ik zorgde, werkte en hielp. Maar met de tijd is dat wat achter mij ligt, steeds verder naar voren gekomen in mijn leven. Nu kan ik zeggen: de twee belangrijkste vrouwen in mijn leven waren en zijn mijn moeder en mijn vrouw. Die heb ik beiden verloren. Dat geeft verdieping aan hoe ik naar verleden, heden en toekomst kijk.”
Zijn woning is een levend archief, en hijzelf staat er middenin, nog altijd vooruitkijkend. “Mijn leven stond, staat en zal blijven staan in het teken van wat daar in Nederlands-Indië is gebeurd. Dat eindigt pas als ik mijn ogen sluit. Als ik er niet meer ben, behoort alles tot de geschiedenis. Nu leeft het nog.” Daarom blijft hij zoeken, vastleggen en doorgeven. Achter elk graf schuilt een naam en achter elke naam een leven. Voor hem leidt uiteindelijk alles terug naar één plek: dat ene graf op Ereveld Pandu in Bandung. Zijn wens is daarom ook: “Dat de Oorlogsgravenstichting haar ere-taak met eer kan en mag voortzetten.” <<
2025 door de ogen van
TOM MIDDENDORP
Na acht jaar neem ik afscheid van de Oorlogsgravenstichting. Het is goed dat er na verloop van tijd nieuwe mensen komen met een frisse blik. Zelf kijk ik terug op een bijzondere periode. Ik heb met veel plezier samengewerkt met beide directeuren en presidenten, en met de vele medemedewerkers en vrijwilligers die zich inzetten voor dit belangrijke werk. Hun betrokkenheid laat zien dat de Oorlogsgravenstichting een blijvende plek in de samenleving heeft.



Voor mij was mijn betrokkenheid een verlengstuk van mijn jaren bij defensie. Ik ben militair geworden niet omdat ik geweld zocht, maar omdat ik het wilde helpen voorkomen. Tijdens mijn loopbaan heb ik van dichtbij ervaren wat oorlog en conflict met mensen doen en hoe belangrijk het is alles op alles te zetten om dat te voorkomen.
Een moment dat mij bijzonder bijbleef, was in Loenen, toen de oorlog in Oekraïne begon. Mensen kwamen spontaan samen om hun emoties te delen, buiten protocollen en programma’s om. Dat liet zien hoe groot de behoefte kan zijn om stil te staan bij oorlog en de gevolgen daarvan. Ook mijn bezoek aan de erevelden in Indonesië maakte diepe indruk. Ik heb ze ervaren als plekken van steun, waar mensen elkaar vinden en waar ruimte is voor reflectie. Samen gedenken, zonder meteen de schuldvraag centraal te stellen, kan helpen om verder te gaan.
Dat besef is misschien wel belangrijker dan ooit, nu we ons realiseren dat veiligheid niet vanzelfsprekend is en dat iedereen daarin een rol speelt. Dat maakt ook het werk van de Oorlogsgravenstichting relevanter. De kerntaak - de zorg voor tienduizenden graven wereldwijdblijft de basis. Maar waar mogelijk kunnen we ook lering trekken uit de verhalen achter die graven. Elk graf vertelt iets over de menselijke kant van oorlog: over keuzes, dilemma’s en offers. Ze maken zichtbaar dat oorlog niet alleen een militaire werkelijkheid is, maar een zaak van de hele maatschappij. Die les zien we vandaag ook terug in conflicten zoals in Oekraïne, waar Rusland grote weerstand ondervindt die mede voortkomt uit de weerbaarheid van de samenleving.
In de verhalen van gewone mensen die in buitengewone omstandigheden terechtkwamen, zie ik telkens opnieuw inspiratie. Ze laten zien hoe belangrijk het is om herdenken te verbinden met nadenken: wat betekent het verleden voor ons vandaag en voor de generaties na ons? Door deze verhalen levend te houden, herinneren ze ons eraan waarom vrede bescherming nodig heeft. Het was voor mij een voorrecht om daar acht jaar aan te mogen bijdragen.”
Tom Middendorp is generaal buiten dienst en was van 2012 tot 2017 Commandant der Strijdkrachten. Na zijn militaire loopbaan zet hij zich in voor vraagstukken rond veiligheid, klimaat en weerbaarheid. In 2026 stopt hij als lid van de raad van toezicht van de Oorlogsgravenstichting.

LOPEN
DOOR DE GESCHIEDENIS
EEN RONDLEIDING OP NATIONAAL EREVELD LOENEN

Het is een koude winterse ochtend wanneer een dunne laag nevel over Nationaal Ereveld Loenen hangt. De zon probeert voorzichtig door te breken en zet het landschap in zacht licht. Het ereveld oogt stil en sereen.
Een hardloper rent door de toegangspoort naar buiten, terwijl zich iets verderop een klein groepje mensen verzamelt voor de wekelijkse zondagse rondleiding.

WANDEL OOK MEE
Iedere zondag om 11:00 start een rondleiding bij de ingang van het ereveld. Iedereen is welkom en aanmelden is niet nodig.
Rondleider Jakko Nieuwenhuis verwelkomt iedereen met een handdruk. Het gezelschap is gemengd. Een stel uit Warnsveld vertelt dat dit al hun vierde rondleiding is. De man is Libanon-veteraan; zeven kameraden van hem liggen hier begraven. Hij komt hier ook bij veteranenuitvaarten, als drager van de draagploeg. Een ander stel komt uit Loenen. Zij heeft haar vader meegenomen. Als kind maakte hij de Tweede Wereldoorlog mee. Via de website ontdekten ze dat hier rondleidingen worden georganiseerd. Ze wandelen hier vaak met de hond, maar vandaag lopen ze met andere ogen.
WAT HIER WORDT VERTELD, REIST VERDER
Stipt om elf uur lopen we het ereveld op, op weg naar Jakko’s eerste verhaal. Dat speelde zich af tijdens de Hongerwinter, in februari 1945. Het is een verhaal over hoe twee verzetsmensen op gestolen fietsen door Haarlem rijden en bij een controlepost in een vuurgevecht met twee Duitse soldaten belanden. En over de represaille die volgt: acht gevangenen worden geëxecuteerd. Twee jongens van tien, hout aan het sprokkelen met een bolderkar, worden gedwongen toe te kijken. “Wat doet dat met een kind?” vraagt Jakko zich hardop af. Hij kon het navragen, want een van die jongens was Jan Heerze - later zijn docent Nederlands op de Koninklijke Scholengemeenschap in Apeldoorn en vanaf de jaren zeventig betrokken bij het ereveld in Loenen. Jaren later zou Jan hem vragen of hij het stokje als rondleider wilde overnemen.
“Zo is het voor mij begonnen,” zegt Jakko. Hij toont een klein speldje: het vuur van 4 en 5 mei. “Dit is waarom ik hier sta. Verhalen doorgeven houdt vrijheid en vrede betekenisvol. Misschien onthoud je vandaag een verhaal dat je later zelf weer doorvertelt.”
EEN LANDSCHAP DAT STILTE BEWAART
Tussen de verhalen door vertelt Jakko ook over de ontwerper van het ereveld, Daniel Haspels. Hij had
een soort natuurbegraafplaats voor ogen: rust en eenvoud, met platte stenen waarop alleen naam en data vermeld staan. Hoewel het Haspels wens was, is toch niet elk graf hetzelfde. Soms staat er een kruisje op, soms een rang, soms een Joods acrostichon. Er zijn ook stenen die alleen de woorden Onbekende Nederlander dragen. Dat worden er steeds minder, want ook dat hoort bij het werk van de Oorlogsgravenstichting: blijven zoeken, blijven duiden. Jakko vertelt over een identificatieproject, vastgelegd in de documentaire De 103 van Loenen. Onder leiding van de Bergings- en Identificatiedienst van de Koninklijke Landmacht werden tientallen graven geopend, resten onderzocht, DNA vergeleken, archieven geraadpleegd en nabestaanden geïnterviewd. Een verkeerde spelling van een naam kan ervoor zorgen dat iemand jarenlang onopgemerkt blijft.
Jakko blijft staan bij het graf van Henk Nikkel. Een jonge man die ook naar diezelfde school ging als waar jaren later Jan Heerze zou doceren, en waar Jakko zelf op school heeft gezeten. De lijnen van levens, plekken en verhalen lopen zo gedurende de hele rondleiding door elkaar. Henk verloor zijn leven bij nabijgelegen herberg De Woeste Hoeve. Als represaille voor een aanval waarbij SS-leider Rauter zwaargewond raakte, executeerde de bezetter hier op 8 maart 1945 117 gevangenen. Het was bedoeld als waarschuwing: voorbijgangers moesten verplicht afstappen en kijken. Dit is wat er met terroristen gebeurt. De slachtoffers werden aanvankelijk begraven bij Ugchelen. Pas decennia later, toen die graven werden geruimd, kregen zij hier in Loenen een definitieve rustplaats. “Hier,” vertelt Jakko, “liggen ze voor eeuwig en om nietop kosten van Nederland.”
WIE WE HERDENKEN
Jakko blijft even later staan bij het graf van Anton de Kom. Een bezoeker herkent de naam direct. Jakko vertelt hoe dat bij zijn start in 2018 minder
vanzelfsprekend was. Verhalen als dat van De Kom kregen lange tijd minder ruimte in onderwijs en herdenking. Inmiddels is hij opgenomen in de Canon van Nederland.
We nemen ook een kijkje in de kapel met de 42 gedenkboeken. Daarin staan de 130.000 namen van oorlogsslachtoffers zonder graf. Iedere ochtend slaat de beheerder één bladzijde om. Dan langs diverse monumenten: van de Gevallen Man, een monument voor 215 gevallen KNIL-militairen en een monument voor de onbekende verzetsstrijder, dat symbolisch deels onder de grond ligt. Dan staan we bij een rij grafstenen waar recentelijk bloemen, steentjes en beeldjes lijken geplaatst. Jakko wordt even stiller. “Vaak weten mensen die meelopen hier meer over dan ik,” zegt hij. Zo ook nu. De Libanon-veteraan uit het groepje stapt naar voren en vertelt over zijn gevallen kameraden van tijdens de UNIFIL-missie in de jaren 80. Een van hen, Bennie de Wolf, is afgelopen jaar herbegraven op Ereveld Loenen.
EEN PLEK OM BIJ
TE HOREN
Op de grens met de Veteranenbegraafplaats vertelt Jakko over een bijzondere ontmoeting. Na zijn allereerste rondleiding werd hij aangesproken door een man in een scootmobiel. “Zo,” zei hij, “ik denk dat ik hier ook mag liggen.” Hij stelde zich voor als meneer Vullik, geboren in 1923. In de krant had hij gelezen over de Veteranenbegraafplaats. Hij had geen kinderen, vertelde hij, en vroeg zich af wie er later bloemen op zijn graf zou leggen. De enige plek waar hij zich echt verbonden voelde, was tussen andere veteranen.
Jakko vertelt dat hij tijdens de Tweede Wereldoorlog op het postkantoor in Apeldoorn werkte, waar alle telefoonverbindingen samenkwamen. Hij zorgde ervoor dat het verzet in de regio, ook met Engeland, kon communiceren. Toen Jakko vroeg of hij zijn verhaal ooit had opgeschreven, antwoordde hij dat hij nog dingen moest uitzoeken. Drie maanden later belde hij terug: zestien A4’tjes vol herinneringen. Dat begon op een 4 mei terwijl hij terugdacht aan zijn vriendjes Leo en Jan, die bij de SS terechtkwamen. Hoe kan het dat mensen zo tegenover elkaar komen te staan? De ouders van Jan, die hij herinnert als zulke fijne mensen, werden na de oorlog publiekelijk vernederd. Hij had graag met ze gesproken, om te begrijpen hoe zulke keuzes tot stand kwamen - een gesprek dat toen onmogelijk was om te voeren. “Wat ik van hem heb geleerd,” zegt Jakko, “zeker als ik kijk naar wat er nu in de wereld gebeurt, is dat alles begint bij contact. Bij verbinding.” Hij glimlacht even. “Eigenlijk was hij niet alleen verbinder van beroep, maar ook in de breedste zin van het woord.”
WAAR VERHALEN ELKAAR ONTMOETEN
De rondleiding eindigt bij het Herdenkingscentrum. Binnen warmen mensen zich op met koffie en thee, geserveerd door twee gastvrouwen. We bekijken samen de korte film, lopen langs de tentoonstelling. Er wordt nagepraat. “Elke rondleiding is anders,” zegt Jakko. “Omdat iedere rondleider zijn eigen verhalen meebrengt. Omdat bezoekers hun eigen geschiedenis meenemen.” In die ontmoeting blijft het ereveld bewegen. <<


Door de ogen van de beheerder
VIOLA VAN SCHOONHOVEN
Achter de serene rust van het ereveld staat een team dat dagelijks zorgt dat het landschap zijn orde, schoonheid en betekenis behoudt. Viola woont en werkt hier sinds januari 2025 als beheerder, en net als haar drie voorgangers ziet zij een lange toekomst voor zichzelf hier. Ze doet het werk samen met twee vaste collega’s en een aantal vrijwilligers.
Inmiddels heeft ze alle seizoenen een keer meegemaakt en voelt ze zich vertrouwt met de ritmes van het veld. Haar ervaring als transportplanner komt goed van pas; het werk vraagt om planning en overzicht. De technische taken, zoals graafwerk, leert ze van collega’s, want zegt ze: “alles is te leren.”
De werkzaamheden verschuiven met de seizoenen. In lente en zomer groeit alles snel: grind wordt geschoffeld, algen van stenen verwijderd, het zogenoemde ‘zichtwerk’. In de herfst en winter verschuift de focus naar snoeiwerk en het ruimte maken voor nieuwe bomen. Tegelijkertijd houdt Viola rekening met ecologie: “We laten alles opkomen voor de biodiversiteit. Ook onkruid krijgt ruimte, we maaien alleen rond de graven en proberen de heide te herstellen. Sommige mensen vinden het misschien wat rommeliger dan vroeger, maar het is dus een bewuste keuze en het past bij het bosrijke karakter.”
In haar vrije tijd loopt ze ook graag over het ereveld, om te ervaren hoe het is als bezoeker. “Misschien valt het mensen op dat ik als vrouw en als nieuwe beheerder soms andere dingen opmerk dan mijn voorgangers. Dat geeft soms een iets ander perspectief op het veld.” Aan Viola wordt geregeld gevraagd of het niet eng is om op een begraafplaats te wonen. “Nee. Als ik meega in die gedachte, denk ik juist: al die mensen die hier liggen, dat waren helden. Voor hen hoef je niets te vrezen.”

ALS BOMEN KONDEN PRATEN
Interview met
majoor Marco Kroon
Op 1 december 2025 stonden op Militair Ereveld Grebbeberg jonge en oude veteranen zij aan zij. Samen plantten zij nieuwe bomen ter vervanging van zes oude zieke beuken, de stille getuigen van de offers die op deze plek zijn gebracht. De initiatiefnemer van deze dag was majoor Marco Kroon. Als militair, veteraan en Ridder in de Militaire Willems-Orde is hij nauw verbonden met de geschiedenis en de morele lading van zulke plekken. Hoe kijkt hij terug op deze dag, en wat zegt deze plek volgens hem over Nederland?
Het initiatief voor de boomplantdag kwam van jou. Hoe is dat idee ontstaan? “Mijn hersenhelften staan nooit stil. Ik zie overal kansen. Ik hoorde dat daar bomen van meer dan 150 jaar oud gekapt moesten worden, bomen die twee wereldoorlogen hadden meegemaakt. Ik dacht: wow, als die konden praten… Er zouden nieuwe bomen komen, op dezelfde plek. Toen viel het kwartje: hoe mooi zou het zijn om die oude bomen te vervangen door jonge aanplant, en het bloed dat hier letterlijk is gevloeidhet bloed voor onze vrijheid - om dat weer te laten groeien in de jonge boompjes. Ik heb uitgezocht welke regimenten hier hebben gevochten en contact opgenomen met commandanten. Binnen no time stonden er tweehonderd man. Luitenant-generaal b.d. Hans van Griensven en voormalig Commandant Landstrijdkrachten Mart de Kruijf waren erbij, en daarnaast enthousiaste vrijwilligers van de Oorlogsgravenstichting, veteranen uit Bronbeek en de nieuwe lichting militairen van de VEVA. Er was een taptoe, een minuut stilte en het Veteranen Search Team stond er met zijn koek-en-zopie-bus. Wat begon als een
brain fart werd iets nationaals. Als ik ergens grip of invloed op kan hebben, dan ga ik er volledig voor. Dan zet ik me 120% in. Wat ik niet kan veranderen, laat ik los - daar zijn weer andere mensen voor.”
Wat raakte je het meest die dag, juist op die plek?
“Het moment waarop een van de oudste en een van de jongste aanwezige veteranen de eerste boom plantte. Dan gaat zo’n schep de grond in en denk je: potverdikkie, 85 jaar geleden werd hier gevochten. Dat besef komt altijd binnen als ik hier ben. Als kind kwam ik er ook al en moest ik altijd elk graf aanraken - dat doe ik nu niet meer, haha. Maar ik groet nog steeds de vlag en lees de namen op de stenen. Dan denk ik aan wat er toen is gebeurd, maar ook aan wat ik zelf heb meegemaakt. Hoe het is om de dood in de ogen te kijken. Mijn opa was een Britse militair, een van de bevrijders van ’s-Hertogenbosch. Zijn verhalen over de Tweede Wereldoorlog vond ik geweldig. Misschien zit er wat van die Engelse trots in mijn bloed, dat opkomen voor je vaderland.”
Waarom zijn symbolische rituelen als deze volgens jou belangrijk
“Omdat het je dwingt na te denken. Het gaat me aan het hart als ik dingen lees als: ‘de jeugd wil niet meer knokken voor Nederland’. Dan vraag ik me af wat had ík gedaan in ’40-’45? Dat weet ik niet. Ik kan ook niet zeggen wat goed of fout is. Wij Nederlanders hadden procentueel het grootste aandeel vrijwilligers dat aan het Oostfront tegen de Russen ging vechten omdat zij ervan overtuigd waren dat dat goed was voor Nederland. Had ik in het verzet gezeten, of voor de Duitsers gevochten? De winnaar schrijft de geschiedenis.
Zo’n boom, geplant in grond met zo’n verleden, zet je voor die morele spiegel.”
Wat zie jij als je in die spiegel kijkt?
“Voor mij is het algemeen belang altijd leidend. Daar handel ik naar.
Als je moreel sterk in je schoenen staat, maak je in mijn ogen de juiste keuze. Dat betekent soms risico nemen, en mensen kunnen je dan vervelend aankijken. Maar dat ben ik. Neem bijvoorbeeld Wageningen vorig jaar tijdens de vrijheidstoespraak van toenmalig minister Brekelmans: iemand klom over het hek en liep op de minister af met iets in zijn handen. Als ik niks had gedaan en er was iets gebeurd, had ik mezelf nooit meer kunnen aankijken. Het ging me niet om wie hij was, maar om de situatie. Dus ik ben erop afgestapt. Had ik het mis, dan had ik mijn excuses gemaakt. Liever dat risico dan niets doen.”
Wat zie jij als het grootste gevaar voor Nederland als samenleving, juist in een tijd waarin meningen steeds harder botsen? “Zolang we niet naar geweld grijpen of dingen slopen, mogen al die meningen er zijn. Discussies horen bij een vrije samenleving. Maar we zien nu dat het steeds vaker ontspoort. Die normvervaging is al aan de gang. En dan vraag ik me af: waar stopt dat? Praten lijkt niet altijd meer genoeg. Mensen willen gehoord worden, koste wat kost, omdat ze willen laten zien dat ze ertoe doen. En steeds vaker gebeurt dat via geweld. En het gevaar is dat er dan weer meer geweld tegenover wordt gezet. Ik ben blij dat ik daar geen oplossingen voor hoef te bedenken.”
“Hoe mooi is het om die nieuwe bomen te laten planten door jonge veteranen, in de grond waar letterlijk bloed voor onze vrijheid heeft gevloeid?”
Hoe kunnen fysieke plekken als Militair
Ereveld Grebbeberg van betekenis zijn, juist nu?
“Dat zijn locaties van bezinning. Maar dat werkt alleen als iedereen zich erbij betrokken voelt: alle etniciteiten, alle religies. Dat is wat Nederland altijd sterk heeft gemaakt. We waren een tolerant land. Het maakte niet uit wie je was - joods, moslim, christen - mensen lieten elkaar in hun waarde. Dat begint te versplinteren. Ik heb dat in Bosnië gezien. Mensen werden gedwongen te kiezen, terwijl ze dat eigenlijk niet wilden. Dat zie ik als gevaar voor Nederland: dat we steeds vaker denken in kampen, dat we steeds sterker worden ingedeeld in hokjes. Dan krijg je afstand. De parallellen met de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog zijn er. Toen ging het minder om religie en meer om






“Iedereen is een soort soldaat in dienst van BV Nederland.”
ideologie, maar de beweging is vergelijkbaar. Het is steeds minder: let’s agree to disagree. Nu is het: ben je niet voor mij, dan ben je tegen mij. En dat gaat van kwaad tot erger.”
Waar ligt hierin de verantwoordelijkheid van de ‘gewone burger’?
“Iedereen doet iets voor Nederland. Iedereen is een soort soldaat in dienst van BV Nederland. Of je nou huizen bouwt of mensen informeert. Spreek elkaar aan op gedrag. Op tijd komen, rotzooi opruimen, respect tonen. Niemand zegt er wat van - daar begint het. Het ‘wij’ is vaak nog maar ons gezin. Maar we zijn met z’n allen dat bedrijf. Dat besef van hoe goed we het hier hebben, dat mag sterker. We wonen in een paradijs en waarderen dat te weinig.”
Tot slot: wat drijft jou, juist op momenten zoals de boomplantdag, om dit te blijven doen?
“Of het nu 81 of 85 jaar geleden is: ik vind dat je het hele jaar respect moet hebben voor de generatie van mijn opa. Zij hebben onze vrede betaald met veel persoonlijke offers van bloed, zweet en tranen en daarna Nederland opgebouwd. Dat mag niet voor niets zijn geweest. De verhalen uit de eerste hand moeten worden vastgelegd op papier, zodat iedereen kan horen wat er is gebeurd.
Dan zie je ook hoeveel de mensen in die verhalen op elkaar lijken: of het nu gaat over Korea, Nieuw-Guinea, Libanon of Bosnië: andere tijd, andere wapens, maar dezelfde mensen. Met dezelfde angsten, dezelfde beweegredenen. Als we die overeenkomsten blijven zien, kunnen we misschien sneller zeggen: dit laten we niet nóg een keer gebeuren. Ik wil dat dat wordt doorgezet - en dat doe ik met alle mogelijkheden en middelen die ik heb. Ik ben militair geworden voor anderen, niet voor mezelf. Vanaf het moment dat ik tot Ridder werd geslagen, heb ik gemerkt wat ik met die onderscheiding kan betekenen. Die rol kreeg ik met tegenzin toegedrukt, maar ik heb hem inmiddels omarmd, omdat ik met deze rol en bijbehorende status veel veteranen, militairen, maar ook thuisfronten en andere mensen kan helpen. Ik heb die rol gepakt, omdat ik zag dat het veel positiviteit voor anderen kon brengen.” <<
Marco Kroon (1970, ’s-Hertogenbosch) is majoor bij de Koninklijke Landmacht en sinds 2009 Ridder in de Militaire Willems-Orde. Hij diende in Irak, Cambodja, Bosnië, Afghanistan en Mali, en werkt nu met veteranen en postactieven rond thema’s als leiderschap, kameraadschap en verantwoordelijkheid.

LEVENSVERHAAL

Held van Dordrecht
JAN KOOLHAAS (1904-1940)
In mei 1940 leidde de 35-jarige reserve kapitein
Jan Koolhaas zijn compagnie van het regiment Wielrijders door hevige gevechten in Dordrecht tijdens de Duitse inval. Meer dan 200 Nederlandse militairen kwamen in enkele dagen om.
Op 12 mei raakte kapitein Koolhaas dodelijk gewond terwijl hij met zijn mannen de Krispijnseweg probeerde over te steken. Hij werd binnengebracht en pas ‘s avonds geëvacueerd, maar overleed de volgende dag. Zijn vrouw kocht een graf voor hem op de begraafplaats Essenhof. Daar ligt hij bijna 85 jaar begraven, maar op 18 september 2025 heeft hij mede op verzoek van zijn drie nog levende kinderen zijn definitieve rustplaats gekregen op het erehof van dezelfde begraafplaats. Militairen van 20 en 30 Infanteriebataljon droegen hem in aanwezigheid van zijn klein- en achterkleinkinderen.
2025 door de ogen van
FRANK MARCUS
Het moment dat me dit jaar het meest bijbleef, was een frisse zaterdagochtend waarop een groep oud-marinierstezamen met vele anderen - vertrok voor de Walk4Freedom op 5 mei. De opbrengst van deze mars ging naar de Oorlogsgravenstichting. Terwijl ik hen zag wegstappen, voelde ik weer waarom ons werk zo betekenisvol is: mensen die vanuit verbondenheid en waardering bijdragen aan onze missie.



aan een diepere, persoonlijke motivatie. Als militair - ik werkte mijn hele loopbaan bij de Koninklijke Marine - word je geconfronteerd met leven en dood en besef je hoe belangrijk waardige herdenking is. Veel oud-militairen rusten op erevelden die door de Oorlogsgravenstichting worden onderhouden. Ook mijn familiegeschiedenis speelt een rol: mijn ouders komen uit voormalig Nederlands-Indië, waar zeven erevelden liggen.
Als Vriendenstichting beheren we alle particuliere giften, nalatenschappen en schenkingen van acties zoals deze. Juist omdat dit geen structurele inkomsten zijn, is het goed dat ze apart zijn ondergebracht. Zo kunnen we de middelen doelgericht inzetten. Zo droegen we afgelopen jaar bij aan extra projectuitgaven rond Eerbewijs en financierden we een ledenwerfproject. Voor 2026 staan eveneens mooie plannen klaar, waaronder de opening van een nieuw deel van Nationaal Ereveld Loenen. Een deel van het vermogen beheren we bewust voor de lange termijn: het wordt zorgvuldig belegd zodat we ook later projecten kunnen ondersteunen. We vormen in feite een soort financiële achterwacht wanneer initiatieven onverhoopt niet uit andere middelen kunnen worden betaald.
Uiteindelijk draait dit werk om herinnering en respect voor degenen die hun leven gaven. Dat raakt voor mij
Ik heb het idee dat door de ontwikkelingen van de afgelopen jaren steeds meer mensen bereid zijn het werk van de Oorlogsgravenstichting te ondersteunen. Mensen die al langer een band hebben met een oorlogsgraf overwegen nu bijvoorbeeld vaker een donateurschap. Dat stemt me optimistisch. En ik hoop dat steeds meer mensen zich laten inspireren om zelf iets te organiseren en de opbrengsten aan ons te schenken. Aan ons de taak om vervolgens te laten zien hoe waardevol elke bijdrage is, groot én klein.
Frank Marcus werkte zijn hele loopbaan bij de Koninklijke Marine, was onder andere directeur van het toenmalige Veteraneninstituut en is sinds 2016 bestuurslidvandeStichtingVriendenvandeOorlogsgravenstichting.

HERDENKEN WERELDWIJD
Van Nederland tot Indonesië: op Nederlandse erevelden overal ter wereld herdenken we ieder jaar onze oorlogsslachtoffers. Acht decennia na het einde van de Tweede Wereldoorlog blijft de belangstelling onverminderd groot.





Op elk graf een bloem
Het begon met de wens van een moeder van een in Afghanistan omgekomen militair op Nationaal Ereveld Loenen.
Zij wilde dat op elk graf een bloem werd gelegd, zodat geen enkel oorlogsslachtoffer vergeten zou worden. Inmiddels gebeurt dit op 3 mei op steeds meer erevelden en begraafplaatsen.
Nationaal Ereveld Loenen

“Een dag rijden hiervandaan vechten mannen en vrouwen in een grootschalige oorlog. Er sneuvelen grote aantallen mensen aan beide kanten. Onze vrijheid is niet meer vanzelfsprekend. Daarom moeten we blijven herdenken.”
Met deze woorden begon Commandant der Strijdkrachten generaal Onno Eichelsheim zijn toespraak tijdens Eerbewijs 2025.
De herdenking werd verder omlijst door levensverhalen, poëzie en een optreden van de cast van Soldaat van Oranje






Geen discriminatie
Geen geroddel
Geen oorlog
Iedereen mag er zijn
Mensen
Dieren
Jij en ik
Ik ga voor de vrede
In het groot en in het klein
Gemaakt en voorgedragen door
Hannah de Koning
(leerling Ericaschool)




Zo’n 2000 belangstellenden waren aanwezig op 4 mei bij de Nationale Militaire Dodenherdenking, ter nagedachtenis aan de Nederlandse militairen die sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. Onder hen waren onder anderen Zijne Hoogheid Prins Pieter-Christiaan en staatssecretaris van Defensie Gijs Tuinman.

Militair Ereveld Grebbeberg

Pas op 15 augustus 1945 kwam in Zuidoost-Azië een einde aan de Japanse bezetting. De herdenking op 4 mei in Indonesië is hier daarom beperkter van karakter; 15 augustus is de centrale dag. De officiële Nederlandse ceremonie vindt altijd plaats op Nederlands Ereveld Menteng Pulo in Jakarta, maar ook op andere erevelden zijn herdenkingen. Onder het thema ‘Leren van het verleden om de toekomst te behouden’ stonden de herdenkingen dit jaar in het teken van verdriet, verzoening en het voorkomen van toekomstig conflict.




Op Ereveld Kalibanteng en Ereveld Candi gaat het dagelijkse onderhoud verder dan routine. Het is een gedeelde verantwoordelijkheid. Eko Boedi Listyanto, opzichter van Kalibanteng, en Vincentius Agus Santoso, opzichter van Candi, staan bekend om hun nauwe samenwerking en gemeenschappelijke inzet. Elk ereveld heeft zijn eigen karakter en uitdagingen, maar hun partnerschap laat zien hoe gedeelde toewijding en wederzijds vertrouwen een verschil maken.


EEN BIJZONDERE SAMENWERKING DE EREVELDEN KALIBANTENG EN CANDI





De twee erevelden liggen beide in Semarang, maar op verschillende locaties: Kalibanteng in het westen, dicht bij de luchthaven, en Candi in het zuiden op een heuvel. De fysieke afstand maakt hun samenwerking niet alleen organisatorisch, maar ook praktisch een gezamenlijke inspanning. Voor Eko heeft het werk bovendien een persoonlijke dimensie: zijn vader beheerde beide erevelden, en Eko zet die traditie nu voort. Voordat hij zijn huidige functie op Kalibanteng bekleedde, werkte hij op Candi, waardoor hij ervaring opdeed met beide locaties. Deze continuïteit over generaties en terreinen heen vormt de basis van hun nauwe samenwerking.
VERSCHILLEN EN OVEREENKOMSTEN
Wat betreft het onderhoud zijn de werkzaamheden vergelijkbaar: grasmaaien, schoonmaken, graven onderhouden, graftekens repareren en soms betonwerk uitvoeren. Toch verschillen de terreinen sterk in schaal en ligging. “Kalibanteng is veel groter, langer en breder, met meer borderplanten die aandacht nodig hebben,” legt Eko uit. “De methodes zijn hetzelfde, maar het volumewerk is veel groter. Het ligt bovendien lager dan de hoofdweg, dus tijdens het regenseizoen staat het vaak onder water. Soms kan het gras aan de voorkant wekenlang niet gemaaid worden. En het ligt dicht bij een drukke weg, bij het vliegveld en industrie; je voelt de verkeersdrukte en vervuiling.”
Candi daarentegen ligt op een heuvel en voelt rustiger aan. “Het is kleiner, maar het onderhouden van de terrassen vraagt ervaring en precisie,” vertelt Vincent. “Grasmaaien op de steile stukken moet zorgvuldig en stabiel gebeuren. Het terrein
ligt in een woonwijk en dat maakt het rustiger voor bezoekers en ons werk.”
HOE HET WAS
De situatie op de erevelden was vroeger wel anders. Vincent: “Bij Candi was er aanvankelijk geen permanente afrastering. Mensen konden zomaar binnenkomen, soms waren er verstoringen, zelfs kippen en geiten liepen rond. Het voelde donker en onveilig. Nu is het veel lichter, veiliger en comfortabeler. Bezoekers zeggen vaak dat het vrediger is dan vroeger. Met nieuwe werkruimtes en betere faciliteiten, zoals een gebedsruimte, verloopt alles efficiënter.”
Eko herinnert zich de oude Kalibanteng waar het in de avonden ook niet altijd veilig was: “Soms sprongen mensen over het hek om te vissen in het kanaal, soms intimideerden ze onze nachtwachten. Door samen te werken met de militaire basis naast ons is het nu veel veiliger.”
PERSOONLIJKE MOTIVATIE
Wat drijft hen om dagelijks voor deze erevelden te zorgen? Eko: “Ik kende deze plek al van mijn vader en bezocht het vaak om respect te betuigen aan de familie van mijn vrouw. Toen er een vacature kwam, solliciteerde ik uit nieuwsgierigheid. Het werk bleek perfect te passen.” Vincent: “Aanvankelijk wilde ik hier niet werken. Ik werkte in Jakarta, het salaris was hoog, maar het leven stressvol. Toen ik het ereveld zag, voelde ik meteen een klik. Met mijn ervaring in land en planten voelde het natuurlijk. Een hoog salaris in een kantoorbaan betekent niet automatisch een goed leven. Hier voel ik rust en kan ik dicht bij mijn familie zijn.”



CANDI EREVELD KALIBANTENG

EREVELD
EREVELD KALIBANTENG

“HET GAAT OM RESPECT VOOR DE MENSEN
ACHTER
DE NAMEN, EN DAT DOEN WE SAMEN.”
Voor beiden krijgt het werk extra betekenis door de verhalen achter de graven. Vincent: “Als je weet wie er ligt, wordt het persoonlijk. Vroeger kenden we die verhalen niet. Nu onderzoeken we de achtergronden van de namen. Het gaat niet langer alleen om onderhoud, maar om mensen.” Eko voegt toe: “Bij de kindergrafjes voel ik vaak kippenvel. Als Indonesiër geloven we in geesten en het hiernamaals. Wanneer ik groepen rondleid, de verhalen vertel of bloemen leg, voelt het alsof de kinderen waardering tonen voor herinnering. Daarom vind ik het belangrijk dat scholen de erevelden bezoeken.”
SAMENWERKING
De samenwerking tussen de teams van Kalibanteng en Candi is nauw en vanzelfsprekend. Vincent herinnert zich hoe hij op Candi begon: “Ik leerde bijna alles van Pak Eko. Elke dag was er wel iets nieuws, van hoe vaak je maait tot het onderhoud van de hellingen. Het belangrijkste advies dat ik kreeg: wees geduldig. Soms lopen plannen anders dan verwacht, door het personeel, het weer of de omstandigheden. Als manager moet je rustig blijven.”
Ook Eko benadrukt het belang van continuïteit en gedeelde kennis: “De kernprincipes van onderhoud zijn van generatie op generatie doorgegeven. De methodes zijn hetzelfde gebleven, maar de hulpmiddelen zijn moderner. Vroeger schilderden we de graftekens met de hand, nu met spuitapparatuur.” Door deze traditie blijft de kwaliteit van het werk consistent, terwijl beide teams steeds nieuwe technieken en ervaringen toevoegen.
De samenwerking gaat verder dan kennisoverdracht. Bij grote projecten werken de teams direct samen. Vincent: “Bij Kalibanteng helpt Candi vaak mee, vooral bij gespecialiseerde taken. Zo hebben ze bij ons de reparatie van honderden graftekens versneld.” Eko vult aan: “We helpen elkaar ook met machines en logistiek. Onze mechanicus kan
apparatuur herstellen of vernieuwen die Candi nodig heeft. Soms kopen we gezamenlijk materiaal of helpen met transport.”
Ook de uitwisseling van kennis over planten en terreinonderhoud versterkt hun band. “We overleggen regelmatig over onderhoudsmethoden en planten,” vertelt Vincent. “Soms ruilen we zaailingen; wat in de ene omgeving goed groeit, reageert in de andere anders.” Eko lacht: “Soms kweken we zaailingen in Kalibanteng, maar ze bloeien nog mooier in Candi. Dat is leuk, frustrerend en leerzaam tegelijk. Het verschil in grond en omgeving maakt onze samenwerking sterker.”
Een concreet voorbeeld van hun gezamenlijke inzet is de bouw van de spuitcabine met waterwand in 2025. “Het project vereiste specifieke vaardigheden van beide teams. We moesten personeel delen en nauw samenwerken. Het kostte tijd, maar het resultaat was duidelijk: efficiënter en veiliger werk,” vertelt Vincent. Eko voegt toe: “De waterwand voorkomt dat verfdeeltjes in de lucht komen, beschermt het milieu en creëert gezondere werkomstandigheden. Het gaat niet alleen om efficiëntie, maar om verantwoordelijkheid en langdurige zorg voor het terrein en de mensen die er werken.”
Voor Eko en Vincent gaat samenwerking echter verder dan praktische ondersteuning. Het draait ook om gedeelde waarden en voldoening. “We voelen ons op ons gemak in dit werk,” zegt Eko. “Het ritme van buiten werken, het terrein onderhouden en goede relaties met het team, het voelt goed.” Vincent: “We vullen elkaar aan en maken het werk lichter. Het gaat om zorg voor de graven, maar ook voor de mensen achter de namen. Met de tijd ontdekten we steeds meer over wie hier ligt. Dat maakt het werk dankbaar, en de verhalen geven het extra betekenis. Het herinnert ons eraan waarom we dit doen en waarom samenwerking tussen de erevelden zo belangrijk is.” <<

Samenwerken op hoog niveau
Interview met Keith Allan, plaatsvervangend Brits ambassadeur in Nederland
Het onderhouden van oorlogsgraven en het levend houden van herinnering is een internationale onderneming. In Nederland werken de Oorlogsgravenstichting en de Commonwealth War Graves Commission samen om graven van gevallen soldaten uit de Gemenebestlanden te onderhouden. Keith Allan, plaatsvervangend Brits ambassadeur in Nederland, vertelt over zijn rol in deze samenwerking en het belang ervan.

“Er zijn weinig landen ter wereld waar geen door de Commonwealth War Graves Commission (CWGC) of Oorlogsgravenstichting onderhouden oorlogsgraven te vinden zijn,” vertelt Keith Allan. De CWGC werd in 1917 opgericht om 1,7 miljoen mannen en vrouwen uit het Gemenebest te herdenken en beheert tegenwoordig begraafplaatsen en monumenten op 23.000 locaties in meer dan 150 landen. Een voorbeeld van deze historische verbinding in Nederland zijn de circa 1.500 Britse militairen die tijdens de Eerste Wereldoorlog in Groningen werden geïnterneerd, toen Nederland neutraal was. Hun leven werd vastgelegd in een kampblad, gedrukt door kunstenaar Hendrik Werkman. Een aantal van hen ligt begraven op de oorlogsbe-
graafplaatsen in Groningen. Een minder bekend hoofdstuk dat door Allans persoonlijke interesse en familiebanden wel enorm tot zijn verbeelding spreekt.
Daarnaast bezocht hij duizenden andere oorlogsgraven in Nederland. Al vóór zijn komst naar Den Haag kende hij de Nederlandse oorlogsgeschiedenis. “Veldslagen zoals Arnhem en de Schelde zijn iconisch, maar ook het leed van de Nederlandse bevolking en de impact op de Joodse gemeenschap zijn diepgaand.” De jaarlijkse herdenkingen maken diepe indruk op Allan. “Het is bijzonder ontroerend om te zien hoe veteranen hun verhalen delen met kinderen, zodat de herinnering levend blijft. Tienduizenden mensen komen samen rond Arnhem, Oosterbeek, Ede en Driel om de luchtlandingen te herdenken. Maar ook kleine lokale herdenkingen, bijvoorbeeld van een vliegtuigbemanning die hier meer dan tachtig jaar geleden neerstortte, laten zien hoe breed deze geschiedenis nog steeds leeft.”
INTERNATIONALE ERVARING EN HERDENKEN
Als carrièrediplomaat werkte Allan eerder in Oekraïne, Mauritius, Turkmenistan, Rusland en de Verenigde Staten. Overal speelde herdenken een rol. “Ik heb altijd een sterke interesse gehad in militaire geschiedenis en heb vaak geholpen bij het organiseren van herdenkingen en veteranenbezoeken,” vertelt hij. “Niet altijd eenvoudig, zoals in Rusland, waar de politieke situatie complex was, maar herdenken bleef een belangrijk onderdeel van mijn werk. Het herdenken van de Arctische konvooien bracht een gedeelde geschiedenis naar voren die verbindt, zelfs in moeilijke
tijden. Meer recent heb ik eer betoond aan gesneuvelde Oekraïense soldaten. Dit onderstreept hoe belangrijk het is om de offers van het verleden te blijven verbinden met het heden, zonder de waardigheid en het respect voor de geschiedenis uit het oog te verliezen.”
DE JOINT COMMITTEE
Toen hij zijn functie bij de ambassade in Den Haag aanvaardde, nam hij gelijk contact op met het CWGC-team in het Verenigd Koninkrijk om hier in de regio zijn steun en hulp aan te bieden. Ook zocht hij actief de samenwerking met de Oorlogsgravenstichting. “Ik hoorde dat Lisette Mattaar net directeur was geworden en heb contact met haar opgenomen. Vanaf ons eerste gesprek werd duidelijk dat er een sterke wens was om de samenwerking te intensiveren.”
Een belangrijk resultaat is de heroprichting van het Joint Committee van de CWGC voor Nederland, een orgaan dat vertegenwoordigers van de Commonwealth-landen en Nederlandse partners samenbrengt. Allan legt uit: “Het gaat niet alleen om het onderhouden van graven en monumenten. Het is ook essentieel om het herdenken levend te houden. Tijden veranderen, en onze manier van herdenken moet zowel historisch correct zijn als recht doen aan iedereen die heeft gediend. We kunnen best practices en ideeën uitwisselen, ook richting jongere generaties. Hen betrekken bij herdenken is essentieel.”
Samenwerking biedt volgens hem duidelijke voordelen. “We zijn allebei afhankelijk van de steun van lokale gemeenschappen, bijvoorbeeld bij het onderhouden van graven of educatieve programma’s. Het is inspirerend om te zien met hoeveel enthousiasme en toewijding de teams van de CWGC en de Oorlogsgravenstichting samenwerken.”
PERSOONLIJKE MOMENTEN
“We kunnen best practices en uitwisselen,ideeën ook richting jongere generaties.Hen betrekken bij herdenken is essentieel.”
Respect is altijd een zeer belangrijke waarde voor Allan geweest. “Ik herinner me een moment, te midden van een weekend vol memorabele gebeurtenissen in september 2024, toen Battle of Arnhem-veteraan Geoff Roberts, destijds 99 jaar oud en nu 100, een staande ovatie kreeg van de duizenden mensen die op en rond de begraafplaats in Oosterbeek zaten of stonden, terwijl hij zijn krans neerlegde. Ik geloof dat er nergens een droog oog te bekennen was. Een zeer ontroerende herinnering aan hoeveel de inzet en het offer van Geoff en zijn ‘maten’ nog steeds voor zoveel mensen betekenen. Het is een echte eer om een kleine rol te mogen spelen, nauw samenwerkend met de Oorlogsgravenstichting, CWGC en anderen, om ervoor te zorgen dat wij degenen die alles gaven voor onze vrijheid blijven eren en herdenken. De woorden op een CWGCmonument vatten het voor mij samen:
When you go home,tell them of us and say:For your tomorrow,we gave our today.”
M2025 door de ogen van G ERDIEN VAN ‘T KRUIJS

ijn fascinatie voor de Tweede Wereldoorlog begon op de middelbare school. Dankzij een bevlogen geschiedenisdocent adopteerde onze school een oorlogsmonument, het kruis op de berg bij Veenendaal. Ik mocht meewerken aan de jaarlijkse herdenking. Hier was ook de vrouw bij van een van de zes verzetsmannen die hier als vergelding zijn gefusilleerd. Het ‘Tweede Wereldoorlog-zaadje’ werd geplant; het belang van het doorvertellen van deze verhalen zou me niet meer loslaten.


bloemstuk leggen bij ‘mijn’ oude schoolmonument. Terugkeren als vertegenwoordiger van de organisatie die zorgdraagt voor de graven van de mensen die daar herdacht worden, vond ik heel erg tof.
Ook het samenstellen van een verhalenboekje voor de pelgrimsreis was voor mij een hoogtepunt. Schrijven vanuit het perspectief van een nabestaande – wat zou ik willen weten als ik in hun schoenen stond? - en later horen dat het boekje precies het beoogde effect had, was een mooie bevestiging van het nut van mijn werk.
Jaren later, op het Militair Ereveld Grebbeberg, zag ik de informatiebordjes van de Oorlogsgravenstichting. Ik zei tegen mijn vriendin: “Wauw, als je dat voor je werk mag doen, die verhalen uitzoeken, hoe vet is dat.” Die woorden werden realiteit toen ik op eigen initiatief solliciteerde voor een stageplek en werd aangenomen.
Ik loop stage op de afdeling Publiciteit & Educatie. Hier ben ik bezig met het uitwerken van die levensverhalen. Ik schrijf voor social media en duik in archieven, zoals dat van de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers en Landelijke Knokploegen (LO-LKP), op zoek naar foto’s en details van oorlogsslachtoffers.
Het afgelopen jaar kende een bijzonder moment waarop de cirkel voor mij rond was. Tijdens de herdenking op 20 november mocht ik namens de stichting een
Ik maak me zorgen over de achteloosheid van sommige jongeren over de Tweede Wereldoorlog. “Geschiedenis herhaalt zich niet, maar ze rijmt wel,” zoals Mark Twain zei. Je hebt mensen nodig die de verhalen willen blijven uitzoeken en doorvertellen. De graven zijn tastbaar bewijs, de stille getuigen als de overlevenden er niet meer zijn. Ik wil onderdeel zijn van de generatie die dit stukje onderwijs in hoe je met elkaar omgaat levend houdt.”
Gerdienvan‘tKruijswasin2025stagiairebijdeOorlogsgravenstichting en studeert Geschiedenis aan de Universiteit Utrecht.

LEVENSVERHAAL

Moed onder vuur
LEENDERT BEERSCHOOTEN (1918-1940)
Op 10 mei 1940 werd korporaal radioboordtelegrafist 1e Luchtvaartregiment Leendert Johannes Beerschooten op vliegveld De Kooy bij Den Helder levensgevaarlijk gewond door Duitse Messerschmitts 109. Ondanks zijn verwondingen bleef hij de telefoon bedienen tot hij bezweek, een daad die hem postuum het Bronzen Kruis opleverde.
Na de oorlog werd hij eerst herbegraven in Baarn, zijn geboortedorp. Op 15 mei 2025 kreeg hij zijn definitieve rustplaats op Militair Ereveld Grebbeberg, de eerste oorlogsbegraafplaats van Nederland, tussen ruim 875 militairen, waarvan meer dan 800 sneuvelden in de Meidagen van 1940. Nabestaanden, een schoolklas en onderdelen van de Koninklijke Luchtmacht woonden de ceremonie bij, precies 85 jaar na de overgave van Nederland.
Organisatie
Nederland
Ons Nederlandse team bestaat uit 27 mensen die werkzaam zijn in Den Haag, op Militair Ereveld Grebbeberg in Rhenen en Nationaal Ereveld Loenen (gemeente Apeldoorn), in Soesterberg en Zoetermeer.
Indonesië
Onze werkzaamheden in Indonesië worden gecoördineerd vanuit het kantoor in Jakarta. Daar zorgt een team samen met bijna 120 Indonesische medewerkers onder leiding van Eveline de Vink, onze directeur Indonesië, voor het beheer en onderhoud van de zeven Nederlandse erevelden.
De organisatie van de Oorlogsgravenstichting bestaat uit een directeur-bestuurder en een raad van toezicht. Zij worden bijgestaan door een raad van advies.
ONZE BESCHERMHEER
Zijne Majesteit Koning
Willem-Alexander
RAAD VAN TOEZICHT
Jaap Smit, president
Tom Middendorp, vice president
John Bakker
Natasha Bonnevalle
Carina Hamaker
Bastiaan Vaandrager
DIRECTEUR-BESTUURDER
Lisette Mattaar
RAAD VAN ADVIES
Elisabeth Mijnarends, voorzitter
Vincent Egberts
Ton Heerts
Binyomin Jacobs
Géran Kaai
Karel van Oosterom
Frank van Sprang
Joyce Sylvester
STICHTING VRIENDEN VAN DE OORLOGSGRAVENSTICHTING
Zorgt ervoor dat alle ontvangen donaties, giften en legaten volledig ten goede komen aan het werk en de activiteiten van de Oorlogsgravenstichting.
Tony van Diepenbrugge, voorzitter
Frank Marcus, secretaris
Paul van Heekeren, penningmeester
Jhr. Willem den Beer Poortugael
STICHTING RESPECTADOPTIE OORLOGSGRAVEN
Faciliteert adopties van oorlogsgrafstenen
Sybren van Klaarbergen, voorzitter
Hennie Caarels, secretaris
Jan Beuckens, penningmeester
Karin van Dam
Marc van Driel
Inna van Engen
VEREN IGING VRIJWILLIGERS
NVBL-OGS
Coördineert vrijwilligers op Nationaal Ereveld Loenen en de Veteranenbegraafplaats
OPDRACHTGEVER
Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties

LISETTE MATTAAR
Directeur-bestuurder

MARTIN VAN DER DRAAI
Hoofd financiën

KEES KELDERMAN
Medewerker Militair Ereveld Grebbeberg

ANITA MULDER
Medewerker huishoudelijke dienst Nationaal Ereveld Loenen

JOOST TER BEEKE Medewerker Nationaal Ereveld Loenen

INNA VAN ENGEN Medewerker educatie & communicatie

PATRICIA KERGER Medewerker dienstverlening & projecten

ISCHA MULDER Medewerker relatiebeheer & donateurswerving

HÉLÈNE BRIAIRE Beleidsadviseur en bestuurssecretaris

JOHN GROENESTEIN Voorman beheer & onderhoud mobielteam

ELINE KOOPMAN Manager publiek & educatie

RANIE NANDA Functioneel applicatiebeheer

MARC VAN DEN BROEK Manager beheer & onderhoud

JOKE HEUVELMAN Medewerker beheer & onderhoud mobielteam

PEGGY DE LEEUW Office manager

RENÉE VAN NIEVELT Coördinator Consulorganisatie

LUUK NIKKEN Planner

JEROEN SCHOTERMAN
Medewerker Nationaal Ereveld Loenen

SEBASTIAAN VONK
Beheerder herdenkings& educatiecentrum Loenen

PETER RAATGEVER Medewerker publiek & educatie

JOHAN TEEUWISSE
Coördinator necrologie & archief

CHARLES WILLEMSEN
Beheerder Militair Ereveld Grebbeberg

JEANMARC VAN SAMSBEEK Manager bedrijfsvoering

BAS VERHAAF Medewerker beheer & onderhoud mobielteam

COBY WILLEMSEN
Medewerker huishoudelijke dienst Militair Ereveld Grebbeberg

VIOLA VAN SCHOONHOVEN
Beheerder Nationaal Ereveld Loenen

NANCY VINK Medewerker financiën

PETER WOOLDERINK Inspecteur
Collega’sdiehetafgelopenjaarafscheid hebben genomen van de Oorlogsgravenstichting: Leen Bouwhuis, Nico van Dijk, Jeroen Roskam en EdwinWolf.





EREVELD KALIBANTENG



EREVELD KEMBANG KUNING

CENTRAL TEAM SENIOR STAFF CENTRAL TEAM JUNIOR STAFF
EREVELD LEUWIGAJAH
EREVELD MENTENG PULO
EREVELD PANDU
EREVELD CANDI



Een bloem op een graf
Het leggen van bloemen op een graf is een klein gebaar, maar met grote symboliek. Het laat zien dat een vader, moeder, opa, oma, broer, zus of andere dierbare niet vergeten is - zelfs als diegene meer dan 80 jaar geleden stierf. Het is een stille ode die de herinnering levend houdt, een ritueel van respect, liefde en herinnering.
Op momenten zoals een verjaardag, sterfdatum of dodenherdenking kan het leggen van bloemen een betekenisvolle manier zijn om stil te staan bij iemands leven.
Voor sommigen is het niet altijd mogelijk om zelf bloemen te leggen. Daarom biedt de Oorlogsgravenstichting de mogelijkheid om namens nabestaanden een bloem te leggen op graven op het Militair Ereveld Grebbeberg, het Nationaal Ereveld Loenen en op erevelden in Duitsland, Indonesië, Thailand, Myanmar, Hongkong, Singapore en Zuid-Korea. Via de website kunnen bloemen eenvoudig worden besteld via de persoonlijke pagina van elk oorlogsslachtoffer. Wij zorgen ervoor dat de bloemen op de juiste plek worden gelegd.


Meer informatie is te vinden opoorlogsgravenstichting.nl/bloemen.

COLOFON
Redactie | Oorlogsgravenstichting, Renee Middendorp
Interviews | Renee Middendorp
Vormgeving | Behold Agency, Haarlem
Fotografie | Oorlogsgravenstichting, Rob Gieling fotografie,
Annelien Nijland fotografie, Djuli Pamungkas, Arjan Vrieze Photography en het ministerie van Defensie.
Druk | Indrukwekkend, Heiloo
www.oorlogsgravenstichting.nl
MET DANK AAN
Wij zijn veel dank verschuldigd aan iedereen die ons werk mogelijk maakt door financiële steun of samenwerking. Met speciale dank aan: ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, het ministerie van Defensie, Stichting Vrienden van de Oorlogsgravenstichting, Vfonds, Karel Doorman Fonds, Cultuurfonds, Hendrik Muller Vaderlands Fonds en de gemeente Apeldoorn.







